Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 3629 5642426 5642410 2026-10-09T12:14:19Z ~2026-54184-08 137569 /* */ поправка на националноста кај Владо Черноземски 5642426 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Владо Черноземски | портрет = Chernozemski.jpg | px = | опис = Владо Черноземски | родено-име = Величко Димитров Керин | роден-дата = [[19 октомври]] [[1897]] | роден-место = [[Велинград]], [[Кнежевство Бугарија]] | починал-дата = [[10 октомври]] [[1934]] {{мали|(возр. 36)}} | починал-место = [[Марсеј]], [[Франција]] | починал-причина = | националност = | наставка = | наставка1 = | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = Атентатите на: * [[Марсејски атентат|Александар Караѓорѓевиќ]] (1934) * [[Наум Томалевски]] (1930) * [[Димо Хаџи Димов]] (1924) | занимање = [[револуционер]] и [[терорист]] }} '''Величко Димитров Керин''', повеќе познат по неговите псевдоними '''Владо Черноземски''', '''Владо Шоферот''' и '''Петар Келеман'''<ref>{{Псевдоними|20, 24, 77, 106}}</ref> ([[Велинград]], [[19 октомври]] [[1897]] — [[Марсеј]], [[10 октомври]] [[1934]]) — истакнат Македонски [[револуционер]] кој се борел за Македонските права и народ. Член и деец на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Одговорен за [[Марсејски атентат|атентатот на Александар I Караѓорѓевиќ]], тогашен крал на [[Кралството Југославија]], во [[1934|1934 година]].<ref>Историската политика и историските "ремек-дела” во Македонија пред и по 1991 [http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp Стефан Троебст, Лајпциг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726130438/http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp|date=2010-07-26}}</ref><ref>Виолета Ачкоска и Никола Жежов, „Предавствата и атентатите во македонската историја“. Издателство Макавеј, Скопје, 2003</ref><ref>Борис Гърдев. „Марсилският атентат сваля правителството на Кимон Георгиев“ [http://liternet.bg/publish4/bgyrdev/istoria/kgeorgiev.htm Литернет, 6 септември 2003, Бр. 9 (46)]</ref><ref>„Сръбскиятъ краль убитъ!“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 399, October 11, 1934</ref><ref>„Пълни подробности по убийството на сръбския краль Александъръ“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 101, October 25, 1934</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/ms/ms_5.html Митре Стаменов. „Атентатът в Марсилия. Владо Черноземски. Живот, отдаден на Македония“, София, 1993.]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |title=Георги Данаилов. „Доколкото си спомням“ |accessdate=2026-03-27 |archive-date=2025-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013013604/http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |url-status=dead }}</ref> Учесник во ликвидирањето на [[Димо Хаџи Димов]] и [[Наум Томалевски]].<ref>Collier's Encyclopedia, with Bibliography and Index by William Darrach Halsey, Emanuel Friedman P.F. Collier 1986, page 725: ''...Operatives of the Macedonian terrorist organization IMRO assassinated Stamboliski's close adviser Alexander Dimitrov...''</ref><ref>The Turning Point: The Assassination of Louis Barthou and King Alexander I of Yugoslavia by Allen Roberts, St. Martin's Press 1970, page 35: ''...Pavelich had had many conferences with the leaders of the IMRO, a Macedonian terrorist organization also subsidized by Italy. IMRO bands staged many raids...''</ref><ref>A History of Fascism, 1914 – 1945 by Stanley G. Payne, Routledge 1996, page 406: ...''Pavelic and his followers eventually decided to strike down the head of state. In collusion with IMRO, the Macedonian terrorist organization, three Ustashi agents were the direct accomplices of the IMRO assassins who murdered King Alexander and the French foreign minister in Marseilles in October 1934''...</ref><ref>No End to War: Terrorism in the Twenty-First by Walter Laqueur, Continuum International Publishing Group 2004, page 20: ...''Hovever, the Balkans have a long tradition of terrorism in which the Macedonian Revolutionary Organization (IMRO) played a leading role as well as Croat Ustasha''...</ref><ref>fHistory of the Balkans by Barbara Jelavich, Cambridge University Press 1983, page 208: ...''With the assistance of the army and the moderate wing of IMRO, the government was able to disband the terrorist organization; its leader, Ivan Mihailov fled''...</ref> ==Животопис== ===Потекло и рани години=== Величко Димитров Керин е роден на [[19 октомври]] [[1897|1897 година]] во селото Каменица, денес населба на [[Велинград]]. Во тоа време градот бил под делокруг на [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]]. Неговото семејство имало потекло од [[Разлошко]]. Стекнал основно образование во неговото мајчинско село. Од млада возраст бил [[Алкохоличари|алкохоличар]]. Но подоцна се откажал и станал [[Вегетаријанство|вегетаријанец]]. Служел како војник во [[Пловдив]] и учествувал во [[Првата светска војна]]. Ослободен бил од воена служба во [[1919|1919 година]]. Во [[1920|1920 година]] се оженил и во [[1923|1923 година]] се родила неговата ќерка Латинка. [[1925|Две години]] подоцна се разведил. === Револуционерна дејност === Во почетокот на [[1920-тите]] се преселил во [[Банско (град)|Банско]] каде почнал да соработува со [[Тодор Александров]]. Во [[1922|1922 година]] се приклучил во [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Се приклучил во четата на [[Иван Брло]] и подоцна Трајан Лакавишки. Четнички дејствувал во [[Штипско]], [[Кочанско]] и [[Радовишко]]. Учествувал во околу 15 престрелки со полицајци од [[Вардарска Македонија]]. Станал познат како еден од најдобрите стрелци на организацијата. Во [[1924|1924 година]] се преселил во [[Софија]] под наредба од Александров. Таму блиску соработувал со ЦК на ВМРО (Автономисти).[[Податотека:Trayan Lakavishki cheta IMARO.JPG|мини|десно|300п|Четата на Трајан Лакавишки, втор од лево е Владо Черноземски.]] ==== Атентаторство ==== После [[Убиство на Тодор Александров|убиството на Тодор Александров]], [[Иван Михајлов]] бил новиот претседател на организацијата. Михајлов му дадол задача на Черноземски да го ликвидирал [[Димо Хаџи Димов]]. Хаџи Димов за време на денските часови на 13 септември разбрал за убиството на [[Славчо Ковачев]], негов пријател и сомисленик, за кој акт тој искоментирал дека повторно започнале физичките истребувања во македонското револуционерно движење и изразил жалење за таквата состојба. [[Димо Хаџи Димов]] се упатил кон кафеаната Галик за да се запознае со подробности околу убиството на Ковачев. На улицата ''Пиротска'' тој бил пречекан од Владо Черноземски, кој со неколку револверски истрели го соборил на земја, а за да се осигури во неговата смрт се наведнал над трупот на жртвата и пукал уште двапати. Во 1924 година Софискиот окружен суд го осудува на смрт со бесење, но пресудата не е извршена, а во 1925 година Черноземски бега од полицијата. Неговата пожртвуваност во името на македонската кауза кај него се граничела со фанатизам. Во 1927 година тој изјавил дека е подготвен да организира напад во салата за седници на [[Друштво на народите|Друштвото на народите]], со цел да го сврти вниманието на Светската организација за судбината на македонското население, но неговиот предлог не бил прифатен. Во 1930 година го ликвидирал [[Наум Томалевски]], еден од водачите на [[Протогеровисти]]те. Черноземски по вторпат е осуден на смрт, поради убиството на Томалевски, но во 1932 година тој бил помилуван поради блиските односи на Иван Михајлов со бугарските власти и дворот. Во меѓувреме, во 1929 година во [[Бугарија]], на покана на ЦК на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] е [[Анте Павелиќ]]. При оваа посета бил склучен договор за заедничка борба за извојување на независна Македонија и Хрватска. ====Марсејски атентат==== {{Главна|Марсејски атентат}} [[Податотека:Cernozemski ustaska uniforma.jpg|мини|десно|200п|Владо Черноземски во усташка униформа]] {{quote|''За главен водач на групата атентатори, Павелиќ го поставил Еуген Дидо Кватерник. Атентатори се подготвувале на Јанка Пуста во Унгарија, отаму со фалсификувани пасоши преку Австрија и Швајцарија стигнале во Франција. Во Швајцарија им се приклучил и Дидо Кватерник во придружба на Македонецот, член на ВМРО (Внатрешна македонска револуционерна организација), наречен Владо Шоферот. Впрочем, ВМРО одржувало добри односи со усташката организација поради заедничката цел - рушење на Југославија. Затоа (ВМРО б.н) испраќала свои членови како инструктори за диверзански акции. И споменатиот Владо Шоферот бил еден од нив.''|'''Хрвоје Матковиќ'''|'''Историја на Независна Држава Хрватска'''<ref name="HRVOR" /> }} [[Податотека:Kralj aleksandar1.jpg|мини|десно|200п|Александар I Караѓорѓевиќ]] На 19 мај 1934 година новата бугарска Влада на чело со [[Кимон Георгиев]] законски го забранила постоењето на ВМРО на Иван Михајлов, по што била растурена целата нејзина организациона мрежа на територијата на Бугарија. Поголемиот дел на нејзиното членство било уапсено, додека Михајлов заедно со Менча Карничева и неговио соработник, Петар Ацев, се засолниле во Турција. Со распуштањето на ВМРО, заинтересираните страни за тоа, посебно политичките кругови во Кралството Југославија, мислеле дека ќе престанат терористичките акции на ВМРО, посебно врз Кралството Југославија. Меѓутоа ВМРО неколку години пред нејзиното растурање, а и потоа, се поврзала со некои радикални организации во тогашната Југославија, кои се бореле против нејзиното уставно устројство и за отцепување на територии и формирање на независни држави. На 20 април 1929 година како гости на Националниот комитет на македонските братства во Бугарија пристигнале водачите на усташката организација од [[Анте Павелиќ]] и [[Густав Перчец]], и овде со раководството на ВМРО било разговарано за заедничка борба против српската хегемонија во Кралството Југославија, на оваа средба била донесена Декларација за создавање на независна Македонија и Хрватска, а Павелиќ и Перчец биле прунудени да заминат во илегала бидејќи властите во [[Белград]] ги осудиле на смрт <ref name="HRVOR">[http://hr.wikipedia.org/wiki/Povijest_Nezavisne_Dr%C5%BEave_Hrvatske_(Matkovi%C4%87) Hrvoje Matković POVIJEST NEZAVISNE DRŽAVE HRVATSKE Drugo, dopunjeno izdanje Zagreb, 2002.]</ref>. Во истиот тој период македонските и хрватските емигрантски организации во Америка постигнале спогодба за соработка за нивна заедничка борба против српскиот режим во Југославија. Во [[Женева]] повторно дошло до средба помеѓу [[Анте Павелиќ]] и Иван Михајлов, каде покрај разговорите за продолжување на соработката, Павелиќ настојувал да се изврши атентат врз југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ во содејство на усташката организација и ВМРО, меѓутоа Михајлов изразил воздржаност. Во 1930 година со помош на Анте Павелиќ во арсеналот на ВМРО влегле 1 000 автоматски пушки, кои биле купени од фабриката ''Хајнрих Фолмер''. За возврат од страна на ВМРО на располагање на усташката организација и бил испратен специјалист за употреба и ракување со експлозивни материи, а како инструктор на усташките терористи во нивниот логор за обука кој бил стациониран во [[Јанка Пуста]] во Унгарија, во 1931 година отишол Кирил Дрангов. Во истото време Черноземски тајно патува за Италија, каде е назначен за инструктор во специјалниот логор на усташите во Борготаро. Соработката меѓу двете организации продолжила со тоа што на 12 февруари 1933 година во Горна Џумаја, на [[Голем македонски собор|Големиот собор]] на македонската емиграција што тогаш ја истакнал паролата за создавање на независна Македонија и се обратил и пратеникот од усташката емиграција со поддршка на таа идеја - Марко Дошен. Во 1932 г. Черноземски е испратен за инструктор во базата во Јанка Пуста. Сите овие околности во непосредното опкружување на Југославија говореле дека овие две организации се подготвувале за некоја крупна вооружена акција. [[Податотека:Лажниот пасош на Владо Черноземски.jpg|мини|лево|200п|Лажниот пасош на Владо Черноземски]] На 9 октомври 1934 година во [[Истанбул]], [[Турција]], во домот на бугарскиот митрополит Андреј Велички, по ручекот излегле на терасата за да го испијат попладневното кафе, митрополитот и водачот на распуштената ВМРО, Иван Михајлов. Некаде околу 16 часот, Михајлов погледнал на часовникот и изјавил: :''Во овој момент ќе се случи нешто, коешто ќе биде фатално за човештвото! Започна ново броење на годините. Се начнува календарот на...Втората светска војна!''<ref>Петьр Япов,Пьтуване из дневниците на митрополит Андрей,глава на задграничната Бьлгарска православна цьрква,Ню Юрк,1937-1972,Марскилският атентат с участието на Ванчо Михайлов и ВМРО 9 октомври</ref>. Михајлов му објаснил на бугарскиот митрополит дека бил испланиран атентат врз југословенскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] и дека во тој момент веќе бил убиен во францускиот град [[Марсеј]]. Михајлов понатаму дообјаснил дека зад атентатот стоел не само ВМРО, туку и [[Германија]] и некои други земји, коишто не ги посочил. Следното утро митрополитот Андреј Велички побрзал да ги купи сите можни весници коишто ги имало во Истанбул. На насловните страни митрополитот го видел и прочитал сето она што претходниот ден му го имал навестено неговиот гостин. Во октомври 1934 година француската влада го очекувала пристигнувањето на југословенскиот крал Александар во неговата прва официјална посета на Франција. На 9 октомври паробродот ''Дубровник'' пристигнал во пристаништето во Марсеј. На палубата на југословенскиот [[параход]] се качила француската делегација, која му посакала добредојде на кралот Александар. Југословенскиот крал на брегот бил пречекан од страна на францускиот министер за надворешни работи [[Луј Барту]]. По официјалниот пречек, кралот Александар се качил во подготвениот автомобил за таа цел, до него седнал министерот Барту, а на едно од седиштата на автомобилот седнал и генералот Жорж. Во другиот автомобил се возеле југословенскиот министер за надворешни работи Јефтиќ и францускиот министер Пиетри, позади коишто следувала кралската придружба и луѓето што го организирале дочекот. Југословенската кралица Марија поради тоа што страдала од морска болест кон Франција патувала со воз. Пред посетата на југословенскиот крал службата за државна безбедност на Франција добила анонимно писмо, во кое пишувало дека Александар ќе биде убиен во Франција. Шпекулациите за можниот атентат ги подгреале и натписите во париските весници ''Пари-миди'' и ''Пари-соар'', кој на денот на посетата пишувале дека врз југословенскиот крал се подготвувал атентат од страна на терористички организации на хрватската емиграција. Меѓутоа поголемиот број од релевантните безбедносни фактори во Франција не ги сфатиле за сериозно овие закани. [[Податотека:Louis Barthou 01.jpg|лево|мини|150п|Луј Барту]][[Податотека:1934-10-17 King Alexander Assassination.ogv|мини|350п|десно|Атентат на кралот Александар]] Посетата започнала со бавно придвижување на поворката среде толпата, која се создала за да го види високиот гостин од Југославија. Автомобилите се движеле со брзина од околу 4 км на час, наместо со предвидените по протокол, 20 км на час, што се практикувало при возењето на секој владетел. Однесувањето на луѓето во толпата било смирувачко и не постоеле какви било знаци дека може нешто да се случи. Поворката со автомобилите се движела на средината на улицата помеѓу трамвајските шини. Состојбата укажувала на тоа дека критичните моменти и стравувањата за атентат биле неоправдани. Меѓутоа кога часовникот покажувал 4 и 20 минути попладне и поворката автомобили веќе се наоѓала пред зградата на берзата во градот од толпата луѓе излегол еден човек. Полковникот Пиоле, еден од обезбедувањето на поворката, во тој момент се обидел да го сврти коњот за да се врати и да го заштити автомобилот во кој се наоѓал кралот Александар од таинствениот напаѓач. Меѓутоа напаѓачот бил побрз од него и успеал да се искачи на платформата на кралскиот автомобил и да се најде непосредно пред самиот крал Александар Караѓорѓевиќ. Атентаторот извадил револвер и испукал два куршуми во градите на кралот, кој паднал на седиштето целиот облеан во крв. Следниот истрел го погодил во раката францускиот министер за надворешни работи, Луј Барту. Револверските истрели го исплашиле возачот Фуасак, кој го запрел автомобилот и побегнал, додека генералот Жорж кој седел пред кралот Александар се обидел да го онеспособи атентаторот, но бил погоден со револверски истрели, два во градите и по еден во секоја рака. Потоа врз терористот скокнал и се обидел да го собори полицаецот Гали, но и тој бил застрелан. Полковникот Пиоле успеал да го скроти својот коњ и да го сврти кон атентаторот на кој му задал два удари со сабјата, додека во исто време кон него започнале да пукаат и другите полицајци од обезбедувањето. Во општата пукотница што настанала биле убиени и неколку луѓе од масата што се собрала да го пречека југословенскиот крал. После овие настани се случило панично бегство на толпата луѓе, при што настрадал атентаторот, а било констатирано дека кралот е мртов. Атентатот врз југословенскиот крал бил погубен и за францускиот министер за надворешни работи Луј Барту. Атентаторот во тешка состојба бил пренесен во болница и околу 8 часот навечер, без да дојде при свест, подлегнал на повредите. При прегледот на личните работи на атентаторот, полицијата во неговите алишта пронашла чехословачки пасош на име Петер Келеман, како и револвери. од марката ''Маузер'' и Валтер и бомба. При аутопсијата на неговата десна рака била пронајдена тетоважа со иницијалите на ВМРО, череп, вкрстени коски и паролата [[Слобода или смрт]]. Атентаторот бил погребан на 12 октомври на гробиштата во Марсеј и неговиот гроб не бил одбележан. При обдукцијата на телото на атентаторот има веројатност дека бил пронајден куршум за кој се сметало дека веројатно бил истрелан од неговиот соучесник од усташкото движење, Мијо Крал. Тоа било договорено пред извршувањето на атентатот за да не проговори нешто во врска со неговото планирање во случај да биде фатен од страна на француските власти. Смртта кај атентаторот настанала од тој куршум, без да може да ја голтне отровната ампула која ја имал во неговата уста и која исто така ја чувал за да не биде жив фатен по атентатот. [[Податотека:Chernozemski Automatic Pistol.jpg|мини|лево|300п|Автоматскиот пиштол Маузер со кој Черноземски го убил кралот]][[Податотека:Марсејски атентат 2.jpg|мини|десно|350п|Моментот кога Полковникот Пиоле го расекува Черноземски]] Атентаторот на југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ бил Владо Георгиев-Черноземски, кои во круговите на ВМРО, од каде што потекнувал, бил познат под името Владо Шоферот. Всушност, вистинското име на терористот не било ни горенаведеното, туку Величко Димитров-Керин. Черноземски бил назначен од страна на раководството на ВМРО да ја изврши оваа тешка задача поради неговата храброст и големиот број на атентати што пред тоа ги имал успешно извршено благодарение на неговата умешност во ракувањето со оружје. Черноземски ја напуштил Бугарија во летото 1932 година, по наредба на ВМРО и местото на неговиот престој не било познато. Веројатно од тогаш започнале и подготовките за извршување на атентатот врз кралот Александар. Непосредните соработници на терористот на ВМРО во извршувањето на атентатот биле членовите на усташката организација Мијо Крал, Иван Рајиќ и Звонимир Поспишил, додека непосреден раководител на акцијата бил еден од првенците на оваа хрватска организација, Еуген Кватерник. Завршните подготовки за атентатот започнале во [[Швајцарија]] кон крајот на септември 1934 година. Веднаш по атентатот врз југословенскиот крал, истрагата на полицијата била насочена кон откривање на сите усташки терористички организации на териториите на поголем број европски држави, додека вниманието кон испитување на учеството на ВМРО во атентатот, било многу мало или воопшто никакво поради тоа што уште не се знаел вистинскиот идентитет на атентаторот. Во сите овие настани неоспорна била улогата што ја имала ВМРО. Колку и да не била насочувана истрагата во правец на откривањето на вмешаноста на оваа македонска организација во подготовката на атентатот, фактите зборувале поинаку. Директниот егзекутор потекнувал од нејзините редови, туку и улогата на нејзиниот водач Иван Михајлов останала вешто прикриена, бидејќи острицата по извршениот атентат била насочена кон хрватската усташка организација, која судејќи по се одиграла епизодна улога. Атентатот врз кралот Александар Караѓорѓевиќ претставувал круна на сите убиства што организацијата ВМРО ги вршела во периодот помеѓу двете светски војни. Без да дојде во сознание, атентаторот умира во 8 часот вечерта во болницата. Во алиштата му откриваат чехословачки пасош на име Петер Келемен, револвери Маузер и Валтер и бомба. На десната рака имал тетоважа со иницијалите на ВМРО: череп, вкрстени коски и девиза [[Слобода или смрт]]. Погребан е на 12 октомври на марсејските гробишта во присуство на двајца детективи и гробари. Местото на погребот не е означено. == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Assassin Bulgarian terrorist.jpg|Статија во весник Winnipeg Free Press за Черноземски. File:Vlado Chernozemski Kamenitsa Memorial stone2.jpg|Спомен -плоча во родната Каменица. File:Vlado Chernozemski Street Kamenitsa.jpg|Главната улица во Каменица - „Владо Черноземски“. </gallery> </center> == Извори == {{рв|Vlado Chernozemski}} {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.youtube.com/watch?v=Av_2ADN2DAo Атентат на ВМРО 9 октомври 1934 Владо Црноземски] * [http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 Марсејскиот атентат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929093514/http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 |date=2007-09-29 }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Черноземски, Владо}} [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски атентатори]] [[Категорија:Луѓе од Велинград]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Починати во 1934 година]] [[Категорија:Кралоубијци]] srmy6jj8xxlgts66fpktwi13fuxuydz 5642512 5642426 2026-10-09T17:46:47Z Ehrlich91 24281 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-54184-08|~2026-54184-08]]) и ја поврати преработката 5642410 на Gurther 5642512 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Владо Черноземски | портрет = Chernozemski.jpg | px = | опис = Владо Черноземски | родено-име = Величко Димитров Керин | роден-дата = [[19 октомври]] [[1897]] | роден-место = [[Велинград]], [[Кнежевство Бугарија]] | починал-дата = [[10 октомври]] [[1934]] {{мали|(возр. 36)}} | починал-место = [[Марсеј]], [[Франција]] | починал-причина = | националност = | наставка = | наставка1 = | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = Атентатите на: * [[Марсејски атентат|Александар Караѓорѓевиќ]] (1934) * [[Наум Томалевски]] (1930) * [[Димо Хаџи Димов]] (1924) | занимање = [[револуционер]] и [[терорист]] }} '''Величко Димитров Керин''', повеќе познат по неговите псевдоними '''Владо Черноземски''', '''Владо Шоферот''' и '''Петар Келеман'''<ref>{{Псевдоними|20, 24, 77, 106}}</ref> ([[Велинград]], [[19 октомври]] [[1897]] — [[Марсеј]], [[10 октомври]] [[1934]]) — истакнат [[револуционер]] и [[терорист]] од [[Бугарија]]. Член и деец на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Одговорен за [[Марсејски атентат|атентатот на Александар I Караѓорѓевиќ]], тогашен крал на [[Кралството Југославија]], во [[1934|1934 година]].<ref>Историската политика и историските "ремек-дела” во Македонија пред и по 1991 [http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp Стефан Троебст, Лајпциг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726130438/http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp|date=2010-07-26}}</ref><ref>Виолета Ачкоска и Никола Жежов, „Предавствата и атентатите во македонската историја“. Издателство Макавеј, Скопје, 2003</ref><ref>Борис Гърдев. „Марсилският атентат сваля правителството на Кимон Георгиев“ [http://liternet.bg/publish4/bgyrdev/istoria/kgeorgiev.htm Литернет, 6 септември 2003, Бр. 9 (46)]</ref><ref>„Сръбскиятъ краль убитъ!“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 399, October 11, 1934</ref><ref>„Пълни подробности по убийството на сръбския краль Александъръ“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 101, October 25, 1934</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/ms/ms_5.html Митре Стаменов. „Атентатът в Марсилия. Владо Черноземски. Живот, отдаден на Македония“, София, 1993.]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |title=Георги Данаилов. „Доколкото си спомням“ |accessdate=2026-03-27 |archive-date=2025-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013013604/http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |url-status=dead }}</ref> Учесник во ликвидирањето на [[Димо Хаџи Димов]] и [[Наум Томалевски]].<ref>Collier's Encyclopedia, with Bibliography and Index by William Darrach Halsey, Emanuel Friedman P.F. Collier 1986, page 725: ''...Operatives of the Macedonian terrorist organization IMRO assassinated Stamboliski's close adviser Alexander Dimitrov...''</ref><ref>The Turning Point: The Assassination of Louis Barthou and King Alexander I of Yugoslavia by Allen Roberts, St. Martin's Press 1970, page 35: ''...Pavelich had had many conferences with the leaders of the IMRO, a Macedonian terrorist organization also subsidized by Italy. IMRO bands staged many raids...''</ref><ref>A History of Fascism, 1914 – 1945 by Stanley G. Payne, Routledge 1996, page 406: ...''Pavelic and his followers eventually decided to strike down the head of state. In collusion with IMRO, the Macedonian terrorist organization, three Ustashi agents were the direct accomplices of the IMRO assassins who murdered King Alexander and the French foreign minister in Marseilles in October 1934''...</ref><ref>No End to War: Terrorism in the Twenty-First by Walter Laqueur, Continuum International Publishing Group 2004, page 20: ...''Hovever, the Balkans have a long tradition of terrorism in which the Macedonian Revolutionary Organization (IMRO) played a leading role as well as Croat Ustasha''...</ref><ref>fHistory of the Balkans by Barbara Jelavich, Cambridge University Press 1983, page 208: ...''With the assistance of the army and the moderate wing of IMRO, the government was able to disband the terrorist organization; its leader, Ivan Mihailov fled''...</ref> ==Животопис== ===Потекло и рани години=== Величко Димитров Керин е роден на [[19 октомври]] [[1897|1897 година]] во селото Каменица, денес населба на [[Велинград]]. Во тоа време градот бил под делокруг на [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]]. Неговото семејство имало потекло од [[Разлошко]]. Стекнал основно образование во неговото мајчинско село. Од млада возраст бил [[Алкохоличари|алкохоличар]]. Но подоцна се откажал и станал [[Вегетаријанство|вегетаријанец]]. Служел како војник во [[Пловдив]] и учествувал во [[Првата светска војна]]. Ослободен бил од воена служба во [[1919|1919 година]]. Во [[1920|1920 година]] се оженил и во [[1923|1923 година]] се родила неговата ќерка Латинка. [[1925|Две години]] подоцна се разведил. === Револуционерна дејност === Во почетокот на [[1920-тите]] се преселил во [[Банско (град)|Банско]] каде почнал да соработува со [[Тодор Александров]]. Во [[1922|1922 година]] се приклучил во [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Се приклучил во четата на [[Иван Брло]] и подоцна Трајан Лакавишки. Четнички дејствувал во [[Штипско]], [[Кочанско]] и [[Радовишко]]. Учествувал во околу 15 престрелки со полицајци од [[Вардарска Македонија]]. Станал познат како еден од најдобрите стрелци на организацијата. Во [[1924|1924 година]] се преселил во [[Софија]] под наредба од Александров. Таму блиску соработувал со ЦК на ВМРО (Автономисти).[[Податотека:Trayan Lakavishki cheta IMARO.JPG|мини|десно|300п|Четата на Трајан Лакавишки, втор од лево е Владо Черноземски.]] ==== Атентаторство ==== После [[Убиство на Тодор Александров|убиството на Тодор Александров]], [[Иван Михајлов]] бил новиот претседател на организацијата. Михајлов му дадол задача на Черноземски да го ликвидирал [[Димо Хаџи Димов]]. Хаџи Димов за време на денските часови на 13 септември разбрал за убиството на [[Славчо Ковачев]], негов пријател и сомисленик, за кој акт тој искоментирал дека повторно започнале физичките истребувања во македонското револуционерно движење и изразил жалење за таквата состојба. [[Димо Хаџи Димов]] се упатил кон кафеаната Галик за да се запознае со подробности околу убиството на Ковачев. На улицата ''Пиротска'' тој бил пречекан од Владо Черноземски, кој со неколку револверски истрели го соборил на земја, а за да се осигури во неговата смрт се наведнал над трупот на жртвата и пукал уште двапати. Во 1924 година Софискиот окружен суд го осудува на смрт со бесење, но пресудата не е извршена, а во 1925 година Черноземски бега од полицијата. Неговата пожртвуваност во името на македонската кауза кај него се граничела со фанатизам. Во 1927 година тој изјавил дека е подготвен да организира напад во салата за седници на [[Друштво на народите|Друштвото на народите]], со цел да го сврти вниманието на Светската организација за судбината на македонското население, но неговиот предлог не бил прифатен. Во 1930 година го ликвидирал [[Наум Томалевски]], еден од водачите на [[Протогеровисти]]те. Черноземски по вторпат е осуден на смрт, поради убиството на Томалевски, но во 1932 година тој бил помилуван поради блиските односи на Иван Михајлов со бугарските власти и дворот. Во меѓувреме, во 1929 година во [[Бугарија]], на покана на ЦК на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] е [[Анте Павелиќ]]. При оваа посета бил склучен договор за заедничка борба за извојување на независна Македонија и Хрватска. ====Марсејски атентат==== {{Главна|Марсејски атентат}} [[Податотека:Cernozemski ustaska uniforma.jpg|мини|десно|200п|Владо Черноземски во усташка униформа]] {{quote|''За главен водач на групата атентатори, Павелиќ го поставил Еуген Дидо Кватерник. Атентатори се подготвувале на Јанка Пуста во Унгарија, отаму со фалсификувани пасоши преку Австрија и Швајцарија стигнале во Франција. Во Швајцарија им се приклучил и Дидо Кватерник во придружба на Македонецот, член на ВМРО (Внатрешна македонска револуционерна организација), наречен Владо Шоферот. Впрочем, ВМРО одржувало добри односи со усташката организација поради заедничката цел - рушење на Југославија. Затоа (ВМРО б.н) испраќала свои членови како инструктори за диверзански акции. И споменатиот Владо Шоферот бил еден од нив.''|'''Хрвоје Матковиќ'''|'''Историја на Независна Држава Хрватска'''<ref name="HRVOR" /> }} [[Податотека:Kralj aleksandar1.jpg|мини|десно|200п|Александар I Караѓорѓевиќ]] На 19 мај 1934 година новата бугарска Влада на чело со [[Кимон Георгиев]] законски го забранила постоењето на ВМРО на Иван Михајлов, по што била растурена целата нејзина организациона мрежа на територијата на Бугарија. Поголемиот дел на нејзиното членство било уапсено, додека Михајлов заедно со Менча Карничева и неговио соработник, Петар Ацев, се засолниле во Турција. Со распуштањето на ВМРО, заинтересираните страни за тоа, посебно политичките кругови во Кралството Југославија, мислеле дека ќе престанат терористичките акции на ВМРО, посебно врз Кралството Југославија. Меѓутоа ВМРО неколку години пред нејзиното растурање, а и потоа, се поврзала со некои радикални организации во тогашната Југославија, кои се бореле против нејзиното уставно устројство и за отцепување на територии и формирање на независни држави. На 20 април 1929 година како гости на Националниот комитет на македонските братства во Бугарија пристигнале водачите на усташката организација од [[Анте Павелиќ]] и [[Густав Перчец]], и овде со раководството на ВМРО било разговарано за заедничка борба против српската хегемонија во Кралството Југославија, на оваа средба била донесена Декларација за создавање на независна Македонија и Хрватска, а Павелиќ и Перчец биле прунудени да заминат во илегала бидејќи властите во [[Белград]] ги осудиле на смрт <ref name="HRVOR">[http://hr.wikipedia.org/wiki/Povijest_Nezavisne_Dr%C5%BEave_Hrvatske_(Matkovi%C4%87) Hrvoje Matković POVIJEST NEZAVISNE DRŽAVE HRVATSKE Drugo, dopunjeno izdanje Zagreb, 2002.]</ref>. Во истиот тој период македонските и хрватските емигрантски организации во Америка постигнале спогодба за соработка за нивна заедничка борба против српскиот режим во Југославија. Во [[Женева]] повторно дошло до средба помеѓу [[Анте Павелиќ]] и Иван Михајлов, каде покрај разговорите за продолжување на соработката, Павелиќ настојувал да се изврши атентат врз југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ во содејство на усташката организација и ВМРО, меѓутоа Михајлов изразил воздржаност. Во 1930 година со помош на Анте Павелиќ во арсеналот на ВМРО влегле 1 000 автоматски пушки, кои биле купени од фабриката ''Хајнрих Фолмер''. За возврат од страна на ВМРО на располагање на усташката организација и бил испратен специјалист за употреба и ракување со експлозивни материи, а како инструктор на усташките терористи во нивниот логор за обука кој бил стациониран во [[Јанка Пуста]] во Унгарија, во 1931 година отишол Кирил Дрангов. Во истото време Черноземски тајно патува за Италија, каде е назначен за инструктор во специјалниот логор на усташите во Борготаро. Соработката меѓу двете организации продолжила со тоа што на 12 февруари 1933 година во Горна Џумаја, на [[Голем македонски собор|Големиот собор]] на македонската емиграција што тогаш ја истакнал паролата за создавање на независна Македонија и се обратил и пратеникот од усташката емиграција со поддршка на таа идеја - Марко Дошен. Во 1932 г. Черноземски е испратен за инструктор во базата во Јанка Пуста. Сите овие околности во непосредното опкружување на Југославија говореле дека овие две организации се подготвувале за некоја крупна вооружена акција. [[Податотека:Лажниот пасош на Владо Черноземски.jpg|мини|лево|200п|Лажниот пасош на Владо Черноземски]] На 9 октомври 1934 година во [[Истанбул]], [[Турција]], во домот на бугарскиот митрополит Андреј Велички, по ручекот излегле на терасата за да го испијат попладневното кафе, митрополитот и водачот на распуштената ВМРО, Иван Михајлов. Некаде околу 16 часот, Михајлов погледнал на часовникот и изјавил: :''Во овој момент ќе се случи нешто, коешто ќе биде фатално за човештвото! Започна ново броење на годините. Се начнува календарот на...Втората светска војна!''<ref>Петьр Япов,Пьтуване из дневниците на митрополит Андрей,глава на задграничната Бьлгарска православна цьрква,Ню Юрк,1937-1972,Марскилският атентат с участието на Ванчо Михайлов и ВМРО 9 октомври</ref>. Михајлов му објаснил на бугарскиот митрополит дека бил испланиран атентат врз југословенскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] и дека во тој момент веќе бил убиен во францускиот град [[Марсеј]]. Михајлов понатаму дообјаснил дека зад атентатот стоел не само ВМРО, туку и [[Германија]] и некои други земји, коишто не ги посочил. Следното утро митрополитот Андреј Велички побрзал да ги купи сите можни весници коишто ги имало во Истанбул. На насловните страни митрополитот го видел и прочитал сето она што претходниот ден му го имал навестено неговиот гостин. Во октомври 1934 година француската влада го очекувала пристигнувањето на југословенскиот крал Александар во неговата прва официјална посета на Франција. На 9 октомври паробродот ''Дубровник'' пристигнал во пристаништето во Марсеј. На палубата на југословенскиот [[параход]] се качила француската делегација, која му посакала добредојде на кралот Александар. Југословенскиот крал на брегот бил пречекан од страна на францускиот министер за надворешни работи [[Луј Барту]]. По официјалниот пречек, кралот Александар се качил во подготвениот автомобил за таа цел, до него седнал министерот Барту, а на едно од седиштата на автомобилот седнал и генералот Жорж. Во другиот автомобил се возеле југословенскиот министер за надворешни работи Јефтиќ и францускиот министер Пиетри, позади коишто следувала кралската придружба и луѓето што го организирале дочекот. Југословенската кралица Марија поради тоа што страдала од морска болест кон Франција патувала со воз. Пред посетата на југословенскиот крал службата за државна безбедност на Франција добила анонимно писмо, во кое пишувало дека Александар ќе биде убиен во Франција. Шпекулациите за можниот атентат ги подгреале и натписите во париските весници ''Пари-миди'' и ''Пари-соар'', кој на денот на посетата пишувале дека врз југословенскиот крал се подготвувал атентат од страна на терористички организации на хрватската емиграција. Меѓутоа поголемиот број од релевантните безбедносни фактори во Франција не ги сфатиле за сериозно овие закани. [[Податотека:Louis Barthou 01.jpg|лево|мини|150п|Луј Барту]][[Податотека:1934-10-17 King Alexander Assassination.ogv|мини|350п|десно|Атентат на кралот Александар]] Посетата започнала со бавно придвижување на поворката среде толпата, која се создала за да го види високиот гостин од Југославија. Автомобилите се движеле со брзина од околу 4 км на час, наместо со предвидените по протокол, 20 км на час, што се практикувало при возењето на секој владетел. Однесувањето на луѓето во толпата било смирувачко и не постоеле какви било знаци дека може нешто да се случи. Поворката со автомобилите се движела на средината на улицата помеѓу трамвајските шини. Состојбата укажувала на тоа дека критичните моменти и стравувањата за атентат биле неоправдани. Меѓутоа кога часовникот покажувал 4 и 20 минути попладне и поворката автомобили веќе се наоѓала пред зградата на берзата во градот од толпата луѓе излегол еден човек. Полковникот Пиоле, еден од обезбедувањето на поворката, во тој момент се обидел да го сврти коњот за да се врати и да го заштити автомобилот во кој се наоѓал кралот Александар од таинствениот напаѓач. Меѓутоа напаѓачот бил побрз од него и успеал да се искачи на платформата на кралскиот автомобил и да се најде непосредно пред самиот крал Александар Караѓорѓевиќ. Атентаторот извадил револвер и испукал два куршуми во градите на кралот, кој паднал на седиштето целиот облеан во крв. Следниот истрел го погодил во раката францускиот министер за надворешни работи, Луј Барту. Револверските истрели го исплашиле возачот Фуасак, кој го запрел автомобилот и побегнал, додека генералот Жорж кој седел пред кралот Александар се обидел да го онеспособи атентаторот, но бил погоден со револверски истрели, два во градите и по еден во секоја рака. Потоа врз терористот скокнал и се обидел да го собори полицаецот Гали, но и тој бил застрелан. Полковникот Пиоле успеал да го скроти својот коњ и да го сврти кон атентаторот на кој му задал два удари со сабјата, додека во исто време кон него започнале да пукаат и другите полицајци од обезбедувањето. Во општата пукотница што настанала биле убиени и неколку луѓе од масата што се собрала да го пречека југословенскиот крал. После овие настани се случило панично бегство на толпата луѓе, при што настрадал атентаторот, а било констатирано дека кралот е мртов. Атентатот врз југословенскиот крал бил погубен и за францускиот министер за надворешни работи Луј Барту. Атентаторот во тешка состојба бил пренесен во болница и околу 8 часот навечер, без да дојде при свест, подлегнал на повредите. При прегледот на личните работи на атентаторот, полицијата во неговите алишта пронашла чехословачки пасош на име Петер Келеман, како и револвери. од марката ''Маузер'' и Валтер и бомба. При аутопсијата на неговата десна рака била пронајдена тетоважа со иницијалите на ВМРО, череп, вкрстени коски и паролата [[Слобода или смрт]]. Атентаторот бил погребан на 12 октомври на гробиштата во Марсеј и неговиот гроб не бил одбележан. При обдукцијата на телото на атентаторот има веројатност дека бил пронајден куршум за кој се сметало дека веројатно бил истрелан од неговиот соучесник од усташкото движење, Мијо Крал. Тоа било договорено пред извршувањето на атентатот за да не проговори нешто во врска со неговото планирање во случај да биде фатен од страна на француските власти. Смртта кај атентаторот настанала од тој куршум, без да може да ја голтне отровната ампула која ја имал во неговата уста и која исто така ја чувал за да не биде жив фатен по атентатот. [[Податотека:Chernozemski Automatic Pistol.jpg|мини|лево|300п|Автоматскиот пиштол Маузер со кој Черноземски го убил кралот]][[Податотека:Марсејски атентат 2.jpg|мини|десно|350п|Моментот кога Полковникот Пиоле го расекува Черноземски]] Атентаторот на југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ бил Владо Георгиев-Черноземски, кои во круговите на ВМРО, од каде што потекнувал, бил познат под името Владо Шоферот. Всушност, вистинското име на терористот не било ни горенаведеното, туку Величко Димитров-Керин. Черноземски бил назначен од страна на раководството на ВМРО да ја изврши оваа тешка задача поради неговата храброст и големиот број на атентати што пред тоа ги имал успешно извршено благодарение на неговата умешност во ракувањето со оружје. Черноземски ја напуштил Бугарија во летото 1932 година, по наредба на ВМРО и местото на неговиот престој не било познато. Веројатно од тогаш започнале и подготовките за извршување на атентатот врз кралот Александар. Непосредните соработници на терористот на ВМРО во извршувањето на атентатот биле членовите на усташката организација Мијо Крал, Иван Рајиќ и Звонимир Поспишил, додека непосреден раководител на акцијата бил еден од првенците на оваа хрватска организација, Еуген Кватерник. Завршните подготовки за атентатот започнале во [[Швајцарија]] кон крајот на септември 1934 година. Веднаш по атентатот врз југословенскиот крал, истрагата на полицијата била насочена кон откривање на сите усташки терористички организации на териториите на поголем број европски држави, додека вниманието кон испитување на учеството на ВМРО во атентатот, било многу мало или воопшто никакво поради тоа што уште не се знаел вистинскиот идентитет на атентаторот. Во сите овие настани неоспорна била улогата што ја имала ВМРО. Колку и да не била насочувана истрагата во правец на откривањето на вмешаноста на оваа македонска организација во подготовката на атентатот, фактите зборувале поинаку. Директниот егзекутор потекнувал од нејзините редови, туку и улогата на нејзиниот водач Иван Михајлов останала вешто прикриена, бидејќи острицата по извршениот атентат била насочена кон хрватската усташка организација, која судејќи по се одиграла епизодна улога. Атентатот врз кралот Александар Караѓорѓевиќ претставувал круна на сите убиства што организацијата ВМРО ги вршела во периодот помеѓу двете светски војни. Без да дојде во сознание, атентаторот умира во 8 часот вечерта во болницата. Во алиштата му откриваат чехословачки пасош на име Петер Келемен, револвери Маузер и Валтер и бомба. На десната рака имал тетоважа со иницијалите на ВМРО: череп, вкрстени коски и девиза [[Слобода или смрт]]. Погребан е на 12 октомври на марсејските гробишта во присуство на двајца детективи и гробари. Местото на погребот не е означено. == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Assassin Bulgarian terrorist.jpg|Статија во весник Winnipeg Free Press за Черноземски. File:Vlado Chernozemski Kamenitsa Memorial stone2.jpg|Спомен -плоча во родната Каменица. File:Vlado Chernozemski Street Kamenitsa.jpg|Главната улица во Каменица - „Владо Черноземски“. </gallery> </center> == Извори == {{рв|Vlado Chernozemski}} {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.youtube.com/watch?v=Av_2ADN2DAo Атентат на ВМРО 9 октомври 1934 Владо Црноземски] * [http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 Марсејскиот атентат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929093514/http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 |date=2007-09-29 }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Черноземски, Владо}} [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски атентатори]] [[Категорија:Луѓе од Велинград]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Починати во 1934 година]] [[Категорија:Кралоубијци]] tdol9xu2nrctdoi7ugao832k9503qxw 0 5707 5642462 5640287 2026-10-09T12:42:42Z Buli 2648 /* Витезите Болничари */ 5642462 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |conventional_long_name = Република Малта |native_name = {{native name|mt|Repubblika ta' Malta}} |common_name = Малта |image_flag = Flag of Malta.svg |image_coat = Coat_of_arms_of_Malta.svg |image_map = EU-Malta.svg |map_caption = {{map_caption |location_color=темнозелена |region=[[Европа]] |region_color=темносива |subregion=[[Европска Унија]] |subregion_color=зелена |legend=EU-Malta.svg}} |national_motto = |national_anthem = {{јаз|mt|''[[L-Innu Malti]]''}}<br/>{{small|''Малтешка химна''}} [[File:Malta National Anthem.ogg|center]] |national_language = [[Малтешки јазик|малтешки]], |official_languages = [[малтешки јазик|малтешки]], [[англиски јазик|англиски]] |demonym = [[Малтежани]] |ethnic_groups = |capital = [[Валета]] (''[[де факто]]'') |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |longd=14 |longm=30 |longs=36 |longEW=E |largest_city = |government_type = [[парламентарен систем|парламентарна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Малта|Претседател]] |leader_name1 = [[Џорџ Вела]] |leader_title2 = [[Премиер на Малта|Премиер]] |leader_name2 = [[Роберт Абела]] |accessionEUdate = 1 мај 2004 |area_rank = 200-та |area_km2 = 316 |area_sq_mi = 121 |percent_water = 0,001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167th <!--rank based on sovereign states only--> | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 9-та | GDP_PPP = {{increase}} $36.870 милјарди<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140-та | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $67,682<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20-та | GDP_nominal = {{increase}} $22.737 милјарди<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118-та | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $41,738<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25-та | HDI = 0.918 <!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 23та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = од Обединетото Кралство |established_date1 = 21 септември 1964 |established_event2 = Прогласена република |established_date2 = 13 декември 1974 |currency = [[Евро]] ([[€]])² |currency_code = EUR |country_code = MLT |time_zone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = лево |cctld = [[.mt]] ³ |calling_code = 356 |religion = [[католицизам]] |percent_religion = 98 |national_bird = [[модар дрозд]] |footnotes = }} '''Малта''' ({{langx|mt|Malta}}) — мала и густо населена [[Островски држави|островска држава]] која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како Филфа, Коминото и др. се ненаселени. Иако Малта геофизички е дел на [[Северна Африка]] (лежи на африканската континентална плоча, на југ од [[Сицилија]], источно од [[Тунис]] и северно од [[Либија]]) ова земја геополитички се наоѓа во [[Јужна Европа]]. Малтешкиот е единствениот [[семитски јазици|семитски јазик]] од афроазиската група на јазици кој се говори во една европска држава. Малта е членка на [[Комонвелт]]от, а од [[1 мај]] [[2004]] г. членува и во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Како таква најмала по површина и број на население во таа организација. == Историја == Малта е населена од околу 5200 п.н.е., по доаѓањето на доселениците од островот Сицилија. [36] Значајна праисториска неолитска култура обележана со мегалитички структури, кои датираат од в. 3600 п.н.е., постоеле на островите, како што се гледа од храмовите на Мнајдра, Гантија и други. Феникијците колонизирале Малта помеѓу 800-700 п.н.е., со својот семитски јазик и култура. [37] Тие ги користеле островите како извор од каде што ги проширија морските истражувања и трговијата со Медитеранот, додека нивните наследници, Картагинците, биле соборени од Римјаните во 216 п.н.е., со помош на жителите на Малтес, под кои Малта станала муниципија [38]. ] По периодот на византиското владеење (4 до 9 век) и веројатно вреќа од страна на вандалите [39], островите биле нападнати од Агхалаби во 870 г. н.е. Судбината на населението по арапската инвазија е нејасна, но се чини дека островите можеби биле целосно депопулирани и најверојатно биле повторно населени на почетокот на вториот милениум од страна на доселеници од арапска власт, Сицилија, која зборувала на сикуло-арапски. [40] Муслиманското владеење било прекинато од страна на нормандите кои го освоиле островот во 1091 година. Островите биле целосно рекривизирани до 1249 година. [41] Островите биле дел од Кралството Сицилија до 1530 година, и на кратко биле контролирани од страна на Капетанската куќа Анжу. Во 1530 година Чарлс I од Шпанија ги дал малтеските острови на Орден на витези од болницата на Свети Јован Ерусалим во вечен закуп. * околу [[6 милениум п.н.е.|5200 п.н.е.]] - прво населување на островите. * околу [[3600 п.н.е.]] - почеток на храмскиот период. * околу [[2500 п.н.е.]] - крај на храмскиот период. * [[400 п.н.е.]] - земјата е под власта на [[Картагина]]. * [[218 п.н.е.]] - земјата е во состав на [[Римско Царство|Римското Царство]]. * [[870]] - со Малта завладејуваат [[Маври]]те * [[1091]] - грофот Рожер I воведува [[Нормани|норманска]] власт. * [[1127]] - [[христијанство]]то се враќа во Малта. === Витезите Болничари === {{see also|Хоспиталерска Малта|Големата опсада на Малта}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|Катедралата Св. Павле во [[Имдина]]|лево]] На 23 март 1530,<ref>Denaro, Victor F. (1963). [http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta ''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf |date=2 March 2016 }}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V, светиот римски император]], ги дал островите на [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] под водство на [[Филип Виље де Лиљ-Адам]],<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> во постојан закуп за кој тие плаќале годишен данок од еден малтешки [[Соколи|сокол]].<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="perez">{{Cite news |title=LA SOBERANA ORDEN DE MALTA A TRAVÉS DE DIEZ SIGLOS DE HISTORIA Y SU RELACIÓN CON LA ACCIÓN HUMANITARIA |website=uma.es |url=http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023615/http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc1">{{Cite news |title=La verdadera historia del halcón maltés |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023226/http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="abc">{{Cite news |title=El Rey volverá a tener otro halcón maltés en primavera |url=http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |url-status=live |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222084608/http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |archive-date=22 December 2015}}</ref> Овие витези, воен религиозен ред познат и како Редот на Свети Јован, а подоцна и како Малтешки витези, биле истерани од [[Родос]] од страна на [[Османлиско Царство|Османлиите]] во 1522.<ref>{{Cite web |title=Hospitallers – religious order |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] владееле со Малта и Гозо помеѓу 1530 и 1798.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Devrim. |first=Atauz, Ayse |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> Во овој период, стратешкото и военото значење на островот значително се зголемило бидејќи малата, но сепак ефикасна флота на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован]] ги започнувала своите напади од оваа нова база насочени кон морските патишта на Осмалиите во Средоземното Море.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 |s2cid=153559318 |issn=0951-8967}}</ref> Во 1551, населението на островот [[Гозо]] (околу 5,000 жители) биле однесени во ропство од страна на [[берберски пирати]] во Северна Африка.<ref>{{Cite book |last=Niaz |first=Ilhan |url=https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399 |title=Old World Empires: Cultures of Power and Governance in Eurasia |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-91379-5 |page=399 |access-date=3 March 2019 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418064923/https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|Опсадата на Малта|лево]] Витезите, предводени од [[Жан Паризо де Валет]], успешно ја одбил [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]] од страна на Османлиите во 1565.<ref name="autogenerated2" /> Витезите, со помош на португалски, шпански и малтешки сили, го одбиле нападот.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55 |access-date=1 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906192001/https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |archive-date=6 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> По опсадата тие одлучиле да ги зголемат [[Утврдување|утврдувањата]] на Малта, особено во областа на внатрешното пристаниште, каде што бил изграден нов град и наречен [[Валета]], во чест на Валет. Биле изградени и стражарници покрај брегот – кулите на Вињакур, Ласкарис и Де Редин&nbsp;– наречени по Големите мајстори кои ја нарачале нивната изградба. За време на присуството на Витезите на островот, тој доживеал изградба на многу архитектноски и културни проекти, како што е обновата на градот Виториоза (денешен [[Биргу]]) и изградбата на нови градови како Рохан (денешен [[Зебуџ]]). Сепак, до крајот на 1700-те моќта на Витезите опаднала и Редот станал непопуларен помеѓу локалното население. ===Францускиот период и освојувањето на Британците=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|Биста на Бонапарт во [[Палацо Паризио]] во Валета]] Владеењето на Витезите завршило кога [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] ја освоил Малта на пат кон [[Египет]] за време на [[Француски револуционерни војни|Француските револуционерни војни]] во 1798. Во периодот од 12–18 јуни 1798, Наполеон престојувал во [[Палацо Паризио]] во Валета.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra, Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> Тој ја реформирал националната администрација со создавање на Владина комисија, дванаесет општини, управа за јавни финансии, ги укинал сите феудални права и привилегии, го укинал ропството и доделил слобода на сите турски и еврејски робови.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> Потоа отпловил за Египет, оставајќи значителен гарнизон во Малта.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> Останатите француски сили станале непопуларни кај Малтежаните, особено поради нивното непријателство кон католицизмот и ограбувањето на локалните цркви за финансирање на воените походи. Француската финансиска и религиозна политика толку ги налути Малтежаните што тие се побуниле, принудувајќи ги Французите да го напуштат островот. Велика Британија, заедно со [[Кралство Неапол|Кралството Неапол]] и [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], испратиле муниција и помош на Малтежаните, а Британија испратила и [[Кралска воена морнарица|морнарица]], која ги блокирала островите.<ref name=stbenedict/> На 28 октомври 1798, капетанот Сер [[Александар Бол]] успешно ги завршил преговорите со францускиот гарнизон на Гозо за предавање и трансфер на островот на Британија. Британците го предале островот на локалците истиот ден, кој бил администриран од [[Саверио Касар]] во име на [[Фердинанд I од Двете Сицилии|Фердинанд III од Сицилија]]. Гозо останал независен до 1801 кога Касар бил отстранет од Британците.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> Генералот [[Клод-Анри Белгранд де Вобоа]] ги предал своите француски сили во 1800.<ref name= stbenedict/> Малтешките лидери побарале од Сер Александар Бел островот да стане британски [[доминион]]. Малтежаните создале [[Декларација за правата]] во која тие се согласиле да бидат „под заштита и суверенитет на Кралот на слободниот народ, Неговото Височество и Крал на Обединетото Кралство на Велика Британија и Северна Ирска“. Во Декларацијата исто така се наведува дека „неговото Височество нема право да ги отстапи овие острови на било која власт...ако одбери да ја повлече својата заштита, и да се откаже од својот суверенитет, правото на избор на друг суверен, или на управување со овие острови, ни припаѓа само нам, жителите и староседелците.“<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===Британската Империја и Втората светска војна=== Во 1814, со [[Париски договор (1814)|Парискиот договор]],<ref name="stbenedict" /><ref name="DIC_11">{{Harvnb|Rudolf|Berg|2010|p=11}}</ref> Малта официјално станала дел од Британската Империја и се користела како поморска станица и седиште на флота. Со отворањето на [[Суецки Канал|Суецкиот Канал]] во 1869, положбата на Малта на половина пат помеѓу [[Гибралтарски Проток|Гибралтарскиот Проток]] и Египет се покажала како нејзина главна предност, и се сметала за важна станица на патот кон Индија, централна трговска рута за Британците. [[Турски воени гробишта]] по нарачка на [[Абдул Азис|султанот Абдул Азис]] биле изградени помеѓу 1873 и 1874 за паднатите османлиски војници во [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]]. Помеѓу 1915 и 1918, за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Малта станала позната како ''Медицинската сестра на Медитеранот'' поради големиот број на ранети војници кои се лекувале таму.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[The Times (Malta)|The Times]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> Во 1919, британските трупи пукале во толпа кои протестирале против новите такси, убивајќи четворица. Овој настан, познат како ''[[Sette Giugno]]'' ("7 јуни"), се одбележува секоја година и е еден од петте национални празници.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> До [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во малтешката политика доминирало [[Јазично прашање (Малта)|јазичното прашање]] за кое се спротивставиле [[италофон]]ските и [[англофон]]ските партии.<ref>{{Cite web |title=Independence |url=http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-url=https://archive.today/20120906002153/http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-date=6 September 2012}}</ref> [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|Тешко бомбардираната Валета за време на опсадата на Малта, 1942|лево]]Пред Втората светска војна, Валета била седиште на Медитеранската флота на Кралската морнарица; сепак, и покрај приговорите на [[Винстон Черчил]],<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> командата била преместена во [[Александрија]], Египет, во 1937 од страв дека била премногу подложна на воздушни напади од Европа.<ref name="BJandCS-p36" /><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |url=https://archive.org/details/crossensignnaval0000elli |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> За време на војната Малта одиграла важна улога за [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузниците]]; како британска колонија, сместена блиску до Сицилија и морските траси на [[Сили на Оската|Оската]], Малта била бомбардирана од италијанските и германските воздушни сили. Малта била користена од Британците за напади врз италијанската морнарица и имала база за подморници. Се користела и како место за прислушување, пресретнувајќи ги германските радио пораки.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> Храброста на малтешкиот народ за време на втората [[Опсада на Малта (Втора светска војна)|опсада на Малта]] било причина за [[Џорџ VI|кралот Џорџ VI]] да го додели Крстот на Свети Георги на колективна основа на 15 април 1942.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> Приказ на Крстот на Свети Георги денес се наоѓа на [[Знаме на Малта|знамето]] и [[Грб на Малта|грбот]] на Малта. === Независност и Република === [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|Споменик на независноста на Малта во [[Флориана]]]]Малта се здобила со независност како [[Држава Малта]] на 21 септември 1964 ([[Ден на независноста на Малта|Ден на независноста]]). Според Уставот од 1964, Малта првично ја задржала кралицата [[Елизабета II]] како [[Кралица на Малта]], а со тоа и шеф на државата, при што [[генерал-губернатор]] ја извршувал власта во нејзино име. Во 1971, [[Лабуристичка партија (Малта)|Лабуристичката партија]] предводена од [[Дом Минтоф]] победила на изборите, што резултирало со прогласување на република на 13 декември 1974 ([[Ден на републиката (Малта)|Денот на републиката]]) во рамките на [[Комонвелт на нации|Комонвелтот]]. Договорот за одбрана кој бил потпишан набргу по независноста, и бил репреговаран во 1972, истекол на 31 март 1979 ([[Freedom Day (Malta)|Ден на слободата]]).<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |url=https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0 |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=[https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0/page/206 206]|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> По истекот, британската база била затворена и земјиштето претходно контролирано од Британците и било доделено на малтешката влада.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1997-02_41_2/page/n58 |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |s2cid=151123282 }}</ref> По заминувањето на преостанатите британски трупи во 1979, земјата го интензивирала своето учество во [[Движење на неврзаните|Движењето на неврзаните]]. Малта прогласила политика на [[неутралност]] во 1980.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> Истата година, три локалитети, вклучивајќи го и главниот град [[Валета]], биле впишани во листата на [[Светско наследство на УНЕСКО]]. Во 1989, во Малта се одржал [[Малтешки самит|самит]] помеѓу американскиот претседател [[Џорџ Х. В. Буш]] и советскиот лидер [[Михаил Горбачов]], нивна прва средба лице в лице, што го сигнализирал крајот на [[Студена војна|Студената војна]].<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[Меѓународен аеродром Малта|Меѓународниот аеродром Малта]] бил отворен и станал целосно оперативен на 25 март 1992, што ја поттикнало авионската и туристичката индустрија. Референдум за придружување на Европската Унија бил одржан на 8 март 2003, при што 53.65% од гласовите биле за.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> Малта се придужила на [[Европска Унија|Европската Унија]] на 1 мај 2004<ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> и на [[Еврозона]]та на 1 јануари 2008.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007|work=Euractiv}}</ref> == Географија и клима == {{Главна|Географија на Малта}} [[Податотека:General map of Malta mk.svg|мини|лево|Топографска карта на Малта]] Малта е мала и густо населена островска држава која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Климата во Малта е средоземномна. Малта е расположена на трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како [[Филфа]], [[Коминото]] и др. се ненаселени. Островот се наоѓа на околу 90 километри јужно од [[Сицилија]] и на 250 километри од [[Северна Африка]]. Најголемиот остров Малта има 245,7 км², долг е 27 км а широк 14,5 км. Должината на неговата крајбрежна линија изнесува 137 километри. Брегот на островот е скалест. Малта нема езера ниту реки, но сепак 50% од нејзината почва е обработлива. Слатка вода на островот се добива со преработка на [[солена вода|солената морска вода]]. == Политички систем == == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Малта}} [[Податотека:Malta - administrative division.svg|мини|десно|300п|Карта на општините во Малта]] Малта е поделена на [[општини во Малта|68 општини]], наречени „месни совети“ (''kunsilli lokali''). Општините се единствената [[административна единица]] во земјата. Шесте окрузи и трите региони служат само за статистички цели. == Стопанство == {{Главна|Економија на Малта}} Малта е класифицирана како [[напредна економија]] заедно со 32 други земји од страна на Меѓународниот Монетарен Фонд (ММФ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |publisher=Imf.org |date=6 October 2010 |accessdate=1 June 2011}}</ref> До 1800 Малта зависела од производството на памук, тутун и изградба на бродови. === Туризам === [[Податотека:Mellieha_Bay_beach_Malta_1.jpg|лево|мини|Плажа Мелиеха]] Туризмот е една од најважните стопански гранки на Република Малта. Архипелагот (Малта, Гозо и Комино) привлекува посетители со богатата историја, културното наследство, медитеранската клима, плажите и можностите за нуркање. Во 2025 година бројот на влезни туристи за првпат надмина 4 милиони и достигна 4.022.310, што претставува раст од 12,9 % во однос на 2024 година. Вкупната туристичка потрошувачка изнесуваше околу 3,9 милијарди евра, а бројот на ноќевања 25,4 милиони. Туризмот почнува поинтензивно да се развива од крајот на 1950-тите години, кога се гради цивилниот аеродром и се промовира дестинацијата. Пред пандемијата на COVID-19, во 2019 година, Малта прими околу 2,75 милиони туристи. По остриот пад во 2020 година следи брзо закрепнување, а во 2024 година бројот достигнува 3,56 милиони. Главни пазари на потекло се Обединетото Кралство, Италија и Полска. Најпознати атракции се главниот град Валета (светско наследство на УНЕСКО), мегалитските храмови, средновековниот град [[Имдина]], Трите градови, Сината лагуна на Комино, како и бројните плажи и локации за нуркање. Брзиот раст на туризмот предизвика дебата за прекумерен туризам, бидејќи високиот број посетители создава притисок врз инфраструктурата, сообраќајот и квалитетот на живот на мештаните. Затоа властите и туристичката индустрија се насочуваат кон модел со повисока вредност и поголема одржливост. === Сообраќај === Во оваа држава сообраќајот се одвива на лева страна, како и во [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Земајќи ја предвид големината на државата, бројот на автомобили е прилично голем; четврта држава во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Во 1990 година, во државата биле регистрирани 182.254 автомобили, што претставува 582 автомобили на километар квадратен. На Малта има 2.254 километри пат, од кои 1.972 км (87,5%) е асфалтиран, а 282 км е неасфалтиран. [[Податотека:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|мини|десно|[[Ербас А320 семејство|Ербас А320]] на ''Air Malta'']]Главно превозно средство во државата е автобусот, кое е прилично евтино превозно средство. Најголем број од автобусите тргнуваат од централниот терминал во [[Валета]]. Автобусите возат на островот уште од 1905 година, па денес таму претставуваат туристичка атракција. Но сепак денес традиционалните автобуси се заменуваат со модерни. Во минатото автобусите биле обоени според рутата која ја возеле, после што биле обоени сите во зелена боја. Денес сите автобуси се обоени во жолта боја, со портокалова или пак со црвена црта. Денес низ Малта се возат околу 500 автобуси, од кои поголемиот дел се во сопственост на самите возачи. Автобусите возат спрема единствен распоред кој е одреден од државните институции. Статистички гледано, со малтешките автобуси се превезуваат 31 милион патници годишно. Половина од автобусите возат за јавниот превоз, додека другата половина служат за приватен и училиштен превоз. == Население, јазик и религија == === Религија === [[Податотека:St John's Co-Cathedral, Valletta 001.jpg|мини|лево|Катедралата Св. Јован во Валета]] ==== Христијанство ==== {{bar box |float=right |title=Верници во Малта |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|97.00}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.2}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|0.8}} {{Столбен постоток|Други|orange|2}} }} Црквата во Малта е опишана во книгата на [[Апостолски дела|Апостолските дела]],<ref>Дела 27:39-42 и Дела 28:1-11</ref> според која таа била основана од страна на Свети [[Апостол Павле]] и [[Свети Публиј]], како нејзин прв епископ.<ref>{{нмс | author=Кендал, Џејмс | year=1910| title= Малта| work= Католичка енциклопедија, Том IX | url=http://www.newadvent.org/cathen/09574a.htm| accessdate=18 јуни 2006}} {{en}}</ref> Се верува дека Свети Павле престојувал на островот во [[60]] г., по што оттаму заминал за Рим. Денеска постојат неколку [[катакомба|катакомби]] кои го потврдуваат ранохристијанскиот карактер на Малта. Според преданијата, римскиот управник на Малта, Публиј, во времето на Свети Павле, станал првиот епископ на Малта по неговото преобратување во христијанство. Додека малтешките острови биле под власта на витешкиот ред [[Болничари]] ([[XV век|XV]] - крај на [[XVIII век]]), [[Голем мајстор|Големиот мајстор]] имал статус на управител на [[католичката црква]], и уживал посебни односи со [[папа]]та. Со текот на годините, моќта и власта на витешкиот ред се намалила, за на крај да заврши со доаѓањето на [[Наполеон Бонапарт]] на островот (1798), на патот кон неговиот поход на [[Египет]]. Во [[1814]] година, Малта станала дел од [[Британска Империја|Британската Империја]] во согласност со Парискиот договор. Британското владеење траело вкупно 150 години, до 1964 г. кога Малта стекнала независност. Британска власт на островот ги донела првите протестантски односно [[англиканство|англикански]] мисионери, но римокатолицизмот и понатаму останал доминантен како традиционална вероисповед во историјата на земјата. ==== Други религии ==== [[Евреи|Еврејското]] население на Малта била една од најголемите верски организации во средниот век во времето на [[Нормани]]те. Во 1479 г, Малта и Сицилија потпаднале под власта на [[Кралство Арагон|Арагон]] и, според указот издаден од страна на шпанските власти (1492), сите Евреи биле принудени да ја напуштат земјата. Неколку малтешки Евреи биле христијанизирани со цел да можат да останат. Во земјата опстојуваат и други верски организации, како протестанти, Јеховини сведоци, баптисти, муслимани итн. == Музика во Малта == == Спорт во Малта == == Поврзано == * [[Малтежани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.gov.mt Службен портал на владата на Малта] {{en}} {{GeoCompass |hub = Малта |type = ex |С = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ИТА}}) |СЗ = |СИ = |З = [[Средоземно Море]] |И = [[Средоземно Море]] |Ј = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ТУН}}) |ЈЗ = |ЈИ = }} {{Острови на Малта}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Малта| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Поранешни колонии на Британија]] [[Категорија:Средоземни земји]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Феникиски колонии]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1964 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] lbe5uc4py59l2xe3774jbycgkovjw8j 5642464 5642462 2026-10-09T12:47:55Z Buli 2648 /* Историја */ 5642464 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |conventional_long_name = Република Малта |native_name = {{native name|mt|Repubblika ta' Malta}} |common_name = Малта |image_flag = Flag of Malta.svg |image_coat = Coat_of_arms_of_Malta.svg |image_map = EU-Malta.svg |map_caption = {{map_caption |location_color=темнозелена |region=[[Европа]] |region_color=темносива |subregion=[[Европска Унија]] |subregion_color=зелена |legend=EU-Malta.svg}} |national_motto = |national_anthem = {{јаз|mt|''[[L-Innu Malti]]''}}<br/>{{small|''Малтешка химна''}} [[File:Malta National Anthem.ogg|center]] |national_language = [[Малтешки јазик|малтешки]], |official_languages = [[малтешки јазик|малтешки]], [[англиски јазик|англиски]] |demonym = [[Малтежани]] |ethnic_groups = |capital = [[Валета]] (''[[де факто]]'') |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |longd=14 |longm=30 |longs=36 |longEW=E |largest_city = |government_type = [[парламентарен систем|парламентарна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Малта|Претседател]] |leader_name1 = [[Џорџ Вела]] |leader_title2 = [[Премиер на Малта|Премиер]] |leader_name2 = [[Роберт Абела]] |accessionEUdate = 1 мај 2004 |area_rank = 200-та |area_km2 = 316 |area_sq_mi = 121 |percent_water = 0,001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167th <!--rank based on sovereign states only--> | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 9-та | GDP_PPP = {{increase}} $36.870 милјарди<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140-та | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $67,682<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20-та | GDP_nominal = {{increase}} $22.737 милјарди<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118-та | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $41,738<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25-та | HDI = 0.918 <!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 23та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = од Обединетото Кралство |established_date1 = 21 септември 1964 |established_event2 = Прогласена република |established_date2 = 13 декември 1974 |currency = [[Евро]] ([[€]])² |currency_code = EUR |country_code = MLT |time_zone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = лево |cctld = [[.mt]] ³ |calling_code = 356 |religion = [[католицизам]] |percent_religion = 98 |national_bird = [[модар дрозд]] |footnotes = }} '''Малта''' ({{langx|mt|Malta}}) — мала и густо населена [[Островски држави|островска држава]] која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како Филфа, Коминото и др. се ненаселени. Иако Малта геофизички е дел на [[Северна Африка]] (лежи на африканската континентална плоча, на југ од [[Сицилија]], источно од [[Тунис]] и северно од [[Либија]]) ова земја геополитички се наоѓа во [[Јужна Европа]]. Малтешкиот е единствениот [[семитски јазици|семитски јазик]] од афроазиската група на јазици кој се говори во една европска држава. Малта е членка на [[Комонвелт]]от, а од [[1 мај]] [[2004]] г. членува и во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Како таква најмала по површина и број на население во таа организација. == Историја == Малта е населена од околу 5200 п.н.е., по доаѓањето на доселениците од островот Сицилија. [36] Значајна праисториска неолитска култура обележана со мегалитички структури, кои датираат од в. 3600 п.н.е., постоеле на островите, како што се гледа од храмовите на Мнајдра, Гантија и други. === Антички период === Феникијците колонизирале Малта помеѓу 800-700 п.н.е., со својот семитски јазик и култура. [37] Тие ги користеле островите како извор од каде што ги проширија морските истражувања и трговијата со Медитеранот, додека нивните наследници, Картагинците, биле соборени од Римјаните во 216 п.н.е., со помош на жителите на Малтес, под кои Малта станала муниципија [38]. ] По периодот на византиското владеење (4 до 9 век) и веројатно вреќа од страна на вандалите [39], островите биле нападнати од Агхалаби во 870 г. н.е. Судбината на населението по арапската инвазија е нејасна, но се чини дека островите можеби биле целосно депопулирани и најверојатно биле повторно населени на почетокот на вториот милениум од страна на доселеници од арапска власт, Сицилија, која зборувала на сикуло-арапски. [40] Муслиманското владеење било прекинато од страна на нормандите кои го освоиле островот во 1091 година. Островите биле целосно рекривизирани до 1249 година. [41] Островите биле дел од Кралството Сицилија до 1530 година, и на кратко биле контролирани од страна на Капетанската куќа Анжу. Во 1530 година Чарлс I од Шпанија ги дал малтеските острови на Орден на витези од болницата на Свети Јован Ерусалим во вечен закуп. * [[400 п.н.е.]] - земјата е под власта на [[Картагина]]. * [[218 п.н.е.]] - земјата е во состав на [[Римско Царство|Римското Царство]]. * [[870]] - со Малта завладејуваат [[Маври]]те * [[1091]] - грофот Рожер I воведува [[Нормани|норманска]] власт. * [[1127]] - [[христијанство]]то се враќа во Малта. === Витезите Болничари === {{see also|Хоспиталерска Малта|Големата опсада на Малта}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|Катедралата Св. Павле во [[Имдина]]|лево]] На 23 март 1530,<ref>Denaro, Victor F. (1963). [http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta ''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf |date=2 March 2016 }}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V, светиот римски император]], ги дал островите на [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] под водство на [[Филип Виље де Лиљ-Адам]],<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> во постојан закуп за кој тие плаќале годишен данок од еден малтешки [[Соколи|сокол]].<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="perez">{{Cite news |title=LA SOBERANA ORDEN DE MALTA A TRAVÉS DE DIEZ SIGLOS DE HISTORIA Y SU RELACIÓN CON LA ACCIÓN HUMANITARIA |website=uma.es |url=http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023615/http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc1">{{Cite news |title=La verdadera historia del halcón maltés |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023226/http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="abc">{{Cite news |title=El Rey volverá a tener otro halcón maltés en primavera |url=http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |url-status=live |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222084608/http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |archive-date=22 December 2015}}</ref> Овие витези, воен религиозен ред познат и како Редот на Свети Јован, а подоцна и како Малтешки витези, биле истерани од [[Родос]] од страна на [[Османлиско Царство|Османлиите]] во 1522.<ref>{{Cite web |title=Hospitallers – religious order |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] владееле со Малта и Гозо помеѓу 1530 и 1798.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Devrim. |first=Atauz, Ayse |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> Во овој период, стратешкото и военото значење на островот значително се зголемило бидејќи малата, но сепак ефикасна флота на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован]] ги започнувала своите напади од оваа нова база насочени кон морските патишта на Осмалиите во Средоземното Море.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 |s2cid=153559318 |issn=0951-8967}}</ref> Во 1551, населението на островот [[Гозо]] (околу 5,000 жители) биле однесени во ропство од страна на [[берберски пирати]] во Северна Африка.<ref>{{Cite book |last=Niaz |first=Ilhan |url=https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399 |title=Old World Empires: Cultures of Power and Governance in Eurasia |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-91379-5 |page=399 |access-date=3 March 2019 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418064923/https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|Опсадата на Малта|лево]] Витезите, предводени од [[Жан Паризо де Валет]], успешно ја одбил [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]] од страна на Османлиите во 1565.<ref name="autogenerated2" /> Витезите, со помош на португалски, шпански и малтешки сили, го одбиле нападот.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55 |access-date=1 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906192001/https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |archive-date=6 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> По опсадата тие одлучиле да ги зголемат [[Утврдување|утврдувањата]] на Малта, особено во областа на внатрешното пристаниште, каде што бил изграден нов град и наречен [[Валета]], во чест на Валет. Биле изградени и стражарници покрај брегот – кулите на Вињакур, Ласкарис и Де Редин&nbsp;– наречени по Големите мајстори кои ја нарачале нивната изградба. За време на присуството на Витезите на островот, тој доживеал изградба на многу архитектноски и културни проекти, како што е обновата на градот Виториоза (денешен [[Биргу]]) и изградбата на нови градови како Рохан (денешен [[Зебуџ]]). Сепак, до крајот на 1700-те моќта на Витезите опаднала и Редот станал непопуларен помеѓу локалното население. ===Францускиот период и освојувањето на Британците=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|Биста на Бонапарт во [[Палацо Паризио]] во Валета]] Владеењето на Витезите завршило кога [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] ја освоил Малта на пат кон [[Египет]] за време на [[Француски револуционерни војни|Француските револуционерни војни]] во 1798. Во периодот од 12–18 јуни 1798, Наполеон престојувал во [[Палацо Паризио]] во Валета.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra, Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> Тој ја реформирал националната администрација со создавање на Владина комисија, дванаесет општини, управа за јавни финансии, ги укинал сите феудални права и привилегии, го укинал ропството и доделил слобода на сите турски и еврејски робови.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> Потоа отпловил за Египет, оставајќи значителен гарнизон во Малта.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> Останатите француски сили станале непопуларни кај Малтежаните, особено поради нивното непријателство кон католицизмот и ограбувањето на локалните цркви за финансирање на воените походи. Француската финансиска и религиозна политика толку ги налути Малтежаните што тие се побуниле, принудувајќи ги Французите да го напуштат островот. Велика Британија, заедно со [[Кралство Неапол|Кралството Неапол]] и [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], испратиле муниција и помош на Малтежаните, а Британија испратила и [[Кралска воена морнарица|морнарица]], која ги блокирала островите.<ref name=stbenedict/> На 28 октомври 1798, капетанот Сер [[Александар Бол]] успешно ги завршил преговорите со францускиот гарнизон на Гозо за предавање и трансфер на островот на Британија. Британците го предале островот на локалците истиот ден, кој бил администриран од [[Саверио Касар]] во име на [[Фердинанд I од Двете Сицилии|Фердинанд III од Сицилија]]. Гозо останал независен до 1801 кога Касар бил отстранет од Британците.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> Генералот [[Клод-Анри Белгранд де Вобоа]] ги предал своите француски сили во 1800.<ref name= stbenedict/> Малтешките лидери побарале од Сер Александар Бел островот да стане британски [[доминион]]. Малтежаните создале [[Декларација за правата]] во која тие се согласиле да бидат „под заштита и суверенитет на Кралот на слободниот народ, Неговото Височество и Крал на Обединетото Кралство на Велика Британија и Северна Ирска“. Во Декларацијата исто така се наведува дека „неговото Височество нема право да ги отстапи овие острови на било која власт...ако одбери да ја повлече својата заштита, и да се откаже од својот суверенитет, правото на избор на друг суверен, или на управување со овие острови, ни припаѓа само нам, жителите и староседелците.“<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===Британската Империја и Втората светска војна=== Во 1814, со [[Париски договор (1814)|Парискиот договор]],<ref name="stbenedict" /><ref name="DIC_11">{{Harvnb|Rudolf|Berg|2010|p=11}}</ref> Малта официјално станала дел од Британската Империја и се користела како поморска станица и седиште на флота. Со отворањето на [[Суецки Канал|Суецкиот Канал]] во 1869, положбата на Малта на половина пат помеѓу [[Гибралтарски Проток|Гибралтарскиот Проток]] и Египет се покажала како нејзина главна предност, и се сметала за важна станица на патот кон Индија, централна трговска рута за Британците. [[Турски воени гробишта]] по нарачка на [[Абдул Азис|султанот Абдул Азис]] биле изградени помеѓу 1873 и 1874 за паднатите османлиски војници во [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]]. Помеѓу 1915 и 1918, за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Малта станала позната како ''Медицинската сестра на Медитеранот'' поради големиот број на ранети војници кои се лекувале таму.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[The Times (Malta)|The Times]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> Во 1919, британските трупи пукале во толпа кои протестирале против новите такси, убивајќи четворица. Овој настан, познат како ''[[Sette Giugno]]'' ("7 јуни"), се одбележува секоја година и е еден од петте национални празници.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> До [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во малтешката политика доминирало [[Јазично прашање (Малта)|јазичното прашање]] за кое се спротивставиле [[италофон]]ските и [[англофон]]ските партии.<ref>{{Cite web |title=Independence |url=http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-url=https://archive.today/20120906002153/http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-date=6 September 2012}}</ref> [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|Тешко бомбардираната Валета за време на опсадата на Малта, 1942|лево]]Пред Втората светска војна, Валета била седиште на Медитеранската флота на Кралската морнарица; сепак, и покрај приговорите на [[Винстон Черчил]],<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> командата била преместена во [[Александрија]], Египет, во 1937 од страв дека била премногу подложна на воздушни напади од Европа.<ref name="BJandCS-p36" /><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |url=https://archive.org/details/crossensignnaval0000elli |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> За време на војната Малта одиграла важна улога за [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузниците]]; како британска колонија, сместена блиску до Сицилија и морските траси на [[Сили на Оската|Оската]], Малта била бомбардирана од италијанските и германските воздушни сили. Малта била користена од Британците за напади врз италијанската морнарица и имала база за подморници. Се користела и како место за прислушување, пресретнувајќи ги германските радио пораки.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> Храброста на малтешкиот народ за време на втората [[Опсада на Малта (Втора светска војна)|опсада на Малта]] било причина за [[Џорџ VI|кралот Џорџ VI]] да го додели Крстот на Свети Георги на колективна основа на 15 април 1942.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> Приказ на Крстот на Свети Георги денес се наоѓа на [[Знаме на Малта|знамето]] и [[Грб на Малта|грбот]] на Малта. === Независност и Република === [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|Споменик на независноста на Малта во [[Флориана]]]]Малта се здобила со независност како [[Држава Малта]] на 21 септември 1964 ([[Ден на независноста на Малта|Ден на независноста]]). Според Уставот од 1964, Малта првично ја задржала кралицата [[Елизабета II]] како [[Кралица на Малта]], а со тоа и шеф на државата, при што [[генерал-губернатор]] ја извршувал власта во нејзино име. Во 1971, [[Лабуристичка партија (Малта)|Лабуристичката партија]] предводена од [[Дом Минтоф]] победила на изборите, што резултирало со прогласување на република на 13 декември 1974 ([[Ден на републиката (Малта)|Денот на републиката]]) во рамките на [[Комонвелт на нации|Комонвелтот]]. Договорот за одбрана кој бил потпишан набргу по независноста, и бил репреговаран во 1972, истекол на 31 март 1979 ([[Freedom Day (Malta)|Ден на слободата]]).<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |url=https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0 |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=[https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0/page/206 206]|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> По истекот, британската база била затворена и земјиштето претходно контролирано од Британците и било доделено на малтешката влада.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1997-02_41_2/page/n58 |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |s2cid=151123282 }}</ref> По заминувањето на преостанатите британски трупи во 1979, земјата го интензивирала своето учество во [[Движење на неврзаните|Движењето на неврзаните]]. Малта прогласила политика на [[неутралност]] во 1980.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> Истата година, три локалитети, вклучивајќи го и главниот град [[Валета]], биле впишани во листата на [[Светско наследство на УНЕСКО]]. Во 1989, во Малта се одржал [[Малтешки самит|самит]] помеѓу американскиот претседател [[Џорџ Х. В. Буш]] и советскиот лидер [[Михаил Горбачов]], нивна прва средба лице в лице, што го сигнализирал крајот на [[Студена војна|Студената војна]].<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[Меѓународен аеродром Малта|Меѓународниот аеродром Малта]] бил отворен и станал целосно оперативен на 25 март 1992, што ја поттикнало авионската и туристичката индустрија. Референдум за придружување на Европската Унија бил одржан на 8 март 2003, при што 53.65% од гласовите биле за.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> Малта се придужила на [[Европска Унија|Европската Унија]] на 1 мај 2004<ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> и на [[Еврозона]]та на 1 јануари 2008.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007|work=Euractiv}}</ref> == Географија и клима == {{Главна|Географија на Малта}} [[Податотека:General map of Malta mk.svg|мини|лево|Топографска карта на Малта]] Малта е мала и густо населена островска држава која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Климата во Малта е средоземномна. Малта е расположена на трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како [[Филфа]], [[Коминото]] и др. се ненаселени. Островот се наоѓа на околу 90 километри јужно од [[Сицилија]] и на 250 километри од [[Северна Африка]]. Најголемиот остров Малта има 245,7 км², долг е 27 км а широк 14,5 км. Должината на неговата крајбрежна линија изнесува 137 километри. Брегот на островот е скалест. Малта нема езера ниту реки, но сепак 50% од нејзината почва е обработлива. Слатка вода на островот се добива со преработка на [[солена вода|солената морска вода]]. == Политички систем == == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Малта}} [[Податотека:Malta - administrative division.svg|мини|десно|300п|Карта на општините во Малта]] Малта е поделена на [[општини во Малта|68 општини]], наречени „месни совети“ (''kunsilli lokali''). Општините се единствената [[административна единица]] во земјата. Шесте окрузи и трите региони служат само за статистички цели. == Стопанство == {{Главна|Економија на Малта}} Малта е класифицирана како [[напредна економија]] заедно со 32 други земји од страна на Меѓународниот Монетарен Фонд (ММФ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |publisher=Imf.org |date=6 October 2010 |accessdate=1 June 2011}}</ref> До 1800 Малта зависела од производството на памук, тутун и изградба на бродови. === Туризам === [[Податотека:Mellieha_Bay_beach_Malta_1.jpg|лево|мини|Плажа Мелиеха]] Туризмот е една од најважните стопански гранки на Република Малта. Архипелагот (Малта, Гозо и Комино) привлекува посетители со богатата историја, културното наследство, медитеранската клима, плажите и можностите за нуркање. Во 2025 година бројот на влезни туристи за првпат надмина 4 милиони и достигна 4.022.310, што претставува раст од 12,9 % во однос на 2024 година. Вкупната туристичка потрошувачка изнесуваше околу 3,9 милијарди евра, а бројот на ноќевања 25,4 милиони. Туризмот почнува поинтензивно да се развива од крајот на 1950-тите години, кога се гради цивилниот аеродром и се промовира дестинацијата. Пред пандемијата на COVID-19, во 2019 година, Малта прими околу 2,75 милиони туристи. По остриот пад во 2020 година следи брзо закрепнување, а во 2024 година бројот достигнува 3,56 милиони. Главни пазари на потекло се Обединетото Кралство, Италија и Полска. Најпознати атракции се главниот град Валета (светско наследство на УНЕСКО), мегалитските храмови, средновековниот град [[Имдина]], Трите градови, Сината лагуна на Комино, како и бројните плажи и локации за нуркање. Брзиот раст на туризмот предизвика дебата за прекумерен туризам, бидејќи високиот број посетители создава притисок врз инфраструктурата, сообраќајот и квалитетот на живот на мештаните. Затоа властите и туристичката индустрија се насочуваат кон модел со повисока вредност и поголема одржливост. === Сообраќај === Во оваа држава сообраќајот се одвива на лева страна, како и во [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Земајќи ја предвид големината на државата, бројот на автомобили е прилично голем; четврта држава во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Во 1990 година, во државата биле регистрирани 182.254 автомобили, што претставува 582 автомобили на километар квадратен. На Малта има 2.254 километри пат, од кои 1.972 км (87,5%) е асфалтиран, а 282 км е неасфалтиран. [[Податотека:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|мини|десно|[[Ербас А320 семејство|Ербас А320]] на ''Air Malta'']]Главно превозно средство во државата е автобусот, кое е прилично евтино превозно средство. Најголем број од автобусите тргнуваат од централниот терминал во [[Валета]]. Автобусите возат на островот уште од 1905 година, па денес таму претставуваат туристичка атракција. Но сепак денес традиционалните автобуси се заменуваат со модерни. Во минатото автобусите биле обоени според рутата која ја возеле, после што биле обоени сите во зелена боја. Денес сите автобуси се обоени во жолта боја, со портокалова или пак со црвена црта. Денес низ Малта се возат околу 500 автобуси, од кои поголемиот дел се во сопственост на самите возачи. Автобусите возат спрема единствен распоред кој е одреден од државните институции. Статистички гледано, со малтешките автобуси се превезуваат 31 милион патници годишно. Половина од автобусите возат за јавниот превоз, додека другата половина служат за приватен и училиштен превоз. == Население, јазик и религија == === Религија === [[Податотека:St John's Co-Cathedral, Valletta 001.jpg|мини|лево|Катедралата Св. Јован во Валета]] ==== Христијанство ==== {{bar box |float=right |title=Верници во Малта |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|97.00}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.2}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|0.8}} {{Столбен постоток|Други|orange|2}} }} Црквата во Малта е опишана во книгата на [[Апостолски дела|Апостолските дела]],<ref>Дела 27:39-42 и Дела 28:1-11</ref> според која таа била основана од страна на Свети [[Апостол Павле]] и [[Свети Публиј]], како нејзин прв епископ.<ref>{{нмс | author=Кендал, Џејмс | year=1910| title= Малта| work= Католичка енциклопедија, Том IX | url=http://www.newadvent.org/cathen/09574a.htm| accessdate=18 јуни 2006}} {{en}}</ref> Се верува дека Свети Павле престојувал на островот во [[60]] г., по што оттаму заминал за Рим. Денеска постојат неколку [[катакомба|катакомби]] кои го потврдуваат ранохристијанскиот карактер на Малта. Според преданијата, римскиот управник на Малта, Публиј, во времето на Свети Павле, станал првиот епископ на Малта по неговото преобратување во христијанство. Додека малтешките острови биле под власта на витешкиот ред [[Болничари]] ([[XV век|XV]] - крај на [[XVIII век]]), [[Голем мајстор|Големиот мајстор]] имал статус на управител на [[католичката црква]], и уживал посебни односи со [[папа]]та. Со текот на годините, моќта и власта на витешкиот ред се намалила, за на крај да заврши со доаѓањето на [[Наполеон Бонапарт]] на островот (1798), на патот кон неговиот поход на [[Египет]]. Во [[1814]] година, Малта станала дел од [[Британска Империја|Британската Империја]] во согласност со Парискиот договор. Британското владеење траело вкупно 150 години, до 1964 г. кога Малта стекнала независност. Британска власт на островот ги донела првите протестантски односно [[англиканство|англикански]] мисионери, но римокатолицизмот и понатаму останал доминантен како традиционална вероисповед во историјата на земјата. ==== Други религии ==== [[Евреи|Еврејското]] население на Малта била една од најголемите верски организации во средниот век во времето на [[Нормани]]те. Во 1479 г, Малта и Сицилија потпаднале под власта на [[Кралство Арагон|Арагон]] и, според указот издаден од страна на шпанските власти (1492), сите Евреи биле принудени да ја напуштат земјата. Неколку малтешки Евреи биле христијанизирани со цел да можат да останат. Во земјата опстојуваат и други верски организации, како протестанти, Јеховини сведоци, баптисти, муслимани итн. == Музика во Малта == == Спорт во Малта == == Поврзано == * [[Малтежани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.gov.mt Службен портал на владата на Малта] {{en}} {{GeoCompass |hub = Малта |type = ex |С = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ИТА}}) |СЗ = |СИ = |З = [[Средоземно Море]] |И = [[Средоземно Море]] |Ј = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ТУН}}) |ЈЗ = |ЈИ = }} {{Острови на Малта}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Малта| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Поранешни колонии на Британија]] [[Категорија:Средоземни земји]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Феникиски колонии]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1964 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] sztu8buhyh0qaaqlx7widpkqi7kptbw 5642468 5642464 2026-10-09T12:54:21Z Buli 2648 /* Историја */ 5642468 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |conventional_long_name = Република Малта |native_name = {{native name|mt|Repubblika ta' Malta}} |common_name = Малта |image_flag = Flag of Malta.svg |image_coat = Coat_of_arms_of_Malta.svg |image_map = EU-Malta.svg |map_caption = {{map_caption |location_color=темнозелена |region=[[Европа]] |region_color=темносива |subregion=[[Европска Унија]] |subregion_color=зелена |legend=EU-Malta.svg}} |national_motto = |national_anthem = {{јаз|mt|''[[L-Innu Malti]]''}}<br/>{{small|''Малтешка химна''}} [[File:Malta National Anthem.ogg|center]] |national_language = [[Малтешки јазик|малтешки]], |official_languages = [[малтешки јазик|малтешки]], [[англиски јазик|англиски]] |demonym = [[Малтежани]] |ethnic_groups = |capital = [[Валета]] (''[[де факто]]'') |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |longd=14 |longm=30 |longs=36 |longEW=E |largest_city = |government_type = [[парламентарен систем|парламентарна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Малта|Претседател]] |leader_name1 = [[Џорџ Вела]] |leader_title2 = [[Премиер на Малта|Премиер]] |leader_name2 = [[Роберт Абела]] |accessionEUdate = 1 мај 2004 |area_rank = 200-та |area_km2 = 316 |area_sq_mi = 121 |percent_water = 0,001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167th <!--rank based on sovereign states only--> | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 9-та | GDP_PPP = {{increase}} $36.870 милјарди<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140-та | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $67,682<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20-та | GDP_nominal = {{increase}} $22.737 милјарди<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118-та | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $41,738<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25-та | HDI = 0.918 <!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 23та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = од Обединетото Кралство |established_date1 = 21 септември 1964 |established_event2 = Прогласена република |established_date2 = 13 декември 1974 |currency = [[Евро]] ([[€]])² |currency_code = EUR |country_code = MLT |time_zone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = лево |cctld = [[.mt]] ³ |calling_code = 356 |religion = [[католицизам]] |percent_religion = 98 |national_bird = [[модар дрозд]] |footnotes = }} '''Малта''' ({{langx|mt|Malta}}) — мала и густо населена [[Островски држави|островска држава]] која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како Филфа, Коминото и др. се ненаселени. Иако Малта геофизички е дел на [[Северна Африка]] (лежи на африканската континентална плоча, на југ од [[Сицилија]], источно од [[Тунис]] и северно од [[Либија]]) ова земја геополитички се наоѓа во [[Јужна Европа]]. Малтешкиот е единствениот [[семитски јазици|семитски јазик]] од афроазиската група на јазици кој се говори во една европска држава. Малта е членка на [[Комонвелт]]от, а од [[1 мај]] [[2004]] г. членува и во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Како таква најмала по површина и број на население во таа организација. == Историја == === Праисторија === Праисторијата на Малта започнала со населувањето на островите во неолитот, приближно во шестиот милениум пр.н.е. Археолошките наоди, особено керамиката од локалитетите Għar Dalam и Skorba, сведочат за раните земјоделски заедници и нивните контакти со Сицилија и другите делови на Средоземјето.<ref>{{наведена книга|title=Temple Places: Excavating Cultural Sustainability in Prehistoric Malta|last=McLaughlin|first=Rowan|last2=Parkinson|first2=Eóin W.|last3=Reimer|first3=Paula J.|last4=Malone|first4=Caroline|publisher=McDonald Institute for Archaeological Research|year=2020|pages=27–39|chapter=Dating Maltese prehistory}}</ref> Во текот на четвртиот и третиот милениум пр.н.е. биле изградени мегалитските храмови Ġgantija, Ħaġar Qim, Mnajdra и Tarxien, кои се одликуваат со монументална камена архитектура и украсени релјефи. Друг значаен споменик е подземниот комплекс Ħal Saflieni Hypogeum, кој се користел како погребно место приближно од 4000 до 2500 г. пр.н.е. Овие локалитети се значајни сведоштва за архитектонските вештини и обредните практики на праисториските заедници на островите.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/132/|title=Megalithic Temples of Malta|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/130/|title=Ħal Saflieni Hypogeum|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> По завршувањето на храмскиот период настапиле промени во населувањето и материјалната култура. Во бронзеното време се развиле нови типови населби, меѓу кои Borġ in-Nadur, а археолошките наоди сведочат за пошироки културни контакти. Појавата на феникиското присуство во првиот милениум пр.н.е. го означила преминот на Малта кон историскиот период.<ref>{{наведена книга|title=Temple Places: Excavating Cultural Sustainability in Prehistoric Malta|last=Malone|first=Caroline|last2=Grima|first2=Reuben|last3=McLaughlin|first3=Rowan|last4=Parkinson|first4=Eóin W.|last5=Stoddart|first5=Simon|last6=Vella|first6=Nicholas C.|publisher=McDonald Institute for Archaeological Research|year=2020}}</ref> === Антички период === Феникијците колонизирале Малта помеѓу 800-700 п.н.е., со својот семитски јазик и култура. [37] Тие ги користеле островите како извор од каде што ги проширија морските истражувања и трговијата со Медитеранот, додека нивните наследници, Картагинците, биле соборени од Римјаните во 216 п.н.е., со помош на жителите на Малтес, под кои Малта станала муниципија [38]. ] По периодот на византиското владеење (4 до 9 век) и веројатно вреќа од страна на вандалите [39], островите биле нападнати од Агхалаби во 870 г. н.е. Судбината на населението по арапската инвазија е нејасна, но се чини дека островите можеби биле целосно депопулирани и најверојатно биле повторно населени на почетокот на вториот милениум од страна на доселеници од арапска власт, Сицилија, која зборувала на сикуло-арапски. [40] Муслиманското владеење било прекинато од страна на нормандите кои го освоиле островот во 1091 година. Островите биле целосно рекривизирани до 1249 година. [41] Островите биле дел од Кралството Сицилија до 1530 година, и на кратко биле контролирани од страна на Капетанската куќа Анжу. Во 1530 година Чарлс I од Шпанија ги дал малтеските острови на Орден на витези од болницата на Свети Јован Ерусалим во вечен закуп. * [[400 п.н.е.]] - земјата е под власта на [[Картагина]]. * [[218 п.н.е.]] - земјата е во состав на [[Римско Царство|Римското Царство]]. * [[870]] - со Малта завладејуваат [[Маври]]те * [[1091]] - грофот Рожер I воведува [[Нормани|норманска]] власт. * [[1127]] - [[христијанство]]то се враќа во Малта. === Витезите Болничари === {{see also|Хоспиталерска Малта|Големата опсада на Малта}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|Катедралата Св. Павле во [[Имдина]]|лево]] На 23 март 1530,<ref>Denaro, Victor F. (1963). [http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta ''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf |date=2 March 2016 }}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V, светиот римски император]], ги дал островите на [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] под водство на [[Филип Виље де Лиљ-Адам]],<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> во постојан закуп за кој тие плаќале годишен данок од еден малтешки [[Соколи|сокол]].<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="perez">{{Cite news |title=LA SOBERANA ORDEN DE MALTA A TRAVÉS DE DIEZ SIGLOS DE HISTORIA Y SU RELACIÓN CON LA ACCIÓN HUMANITARIA |website=uma.es |url=http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023615/http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc1">{{Cite news |title=La verdadera historia del halcón maltés |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023226/http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="abc">{{Cite news |title=El Rey volverá a tener otro halcón maltés en primavera |url=http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |url-status=live |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222084608/http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |archive-date=22 December 2015}}</ref> Овие витези, воен религиозен ред познат и како Редот на Свети Јован, а подоцна и како Малтешки витези, биле истерани од [[Родос]] од страна на [[Османлиско Царство|Османлиите]] во 1522.<ref>{{Cite web |title=Hospitallers – religious order |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] владееле со Малта и Гозо помеѓу 1530 и 1798.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Devrim. |first=Atauz, Ayse |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> Во овој период, стратешкото и военото значење на островот значително се зголемило бидејќи малата, но сепак ефикасна флота на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован]] ги започнувала своите напади од оваа нова база насочени кон морските патишта на Осмалиите во Средоземното Море.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 |s2cid=153559318 |issn=0951-8967}}</ref> Во 1551, населението на островот [[Гозо]] (околу 5,000 жители) биле однесени во ропство од страна на [[берберски пирати]] во Северна Африка.<ref>{{Cite book |last=Niaz |first=Ilhan |url=https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399 |title=Old World Empires: Cultures of Power and Governance in Eurasia |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-91379-5 |page=399 |access-date=3 March 2019 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418064923/https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|Опсадата на Малта|лево]] Витезите, предводени од [[Жан Паризо де Валет]], успешно ја одбил [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]] од страна на Османлиите во 1565.<ref name="autogenerated2" /> Витезите, со помош на португалски, шпански и малтешки сили, го одбиле нападот.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55 |access-date=1 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906192001/https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |archive-date=6 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> По опсадата тие одлучиле да ги зголемат [[Утврдување|утврдувањата]] на Малта, особено во областа на внатрешното пристаниште, каде што бил изграден нов град и наречен [[Валета]], во чест на Валет. Биле изградени и стражарници покрај брегот – кулите на Вињакур, Ласкарис и Де Редин&nbsp;– наречени по Големите мајстори кои ја нарачале нивната изградба. За време на присуството на Витезите на островот, тој доживеал изградба на многу архитектноски и културни проекти, како што е обновата на градот Виториоза (денешен [[Биргу]]) и изградбата на нови градови како Рохан (денешен [[Зебуџ]]). Сепак, до крајот на 1700-те моќта на Витезите опаднала и Редот станал непопуларен помеѓу локалното население. ===Францускиот период и освојувањето на Британците=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|Биста на Бонапарт во [[Палацо Паризио]] во Валета]] Владеењето на Витезите завршило кога [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] ја освоил Малта на пат кон [[Египет]] за време на [[Француски револуционерни војни|Француските револуционерни војни]] во 1798. Во периодот од 12–18 јуни 1798, Наполеон престојувал во [[Палацо Паризио]] во Валета.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra, Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> Тој ја реформирал националната администрација со создавање на Владина комисија, дванаесет општини, управа за јавни финансии, ги укинал сите феудални права и привилегии, го укинал ропството и доделил слобода на сите турски и еврејски робови.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> Потоа отпловил за Египет, оставајќи значителен гарнизон во Малта.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> Останатите француски сили станале непопуларни кај Малтежаните, особено поради нивното непријателство кон католицизмот и ограбувањето на локалните цркви за финансирање на воените походи. Француската финансиска и религиозна политика толку ги налути Малтежаните што тие се побуниле, принудувајќи ги Французите да го напуштат островот. Велика Британија, заедно со [[Кралство Неапол|Кралството Неапол]] и [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], испратиле муниција и помош на Малтежаните, а Британија испратила и [[Кралска воена морнарица|морнарица]], која ги блокирала островите.<ref name=stbenedict/> На 28 октомври 1798, капетанот Сер [[Александар Бол]] успешно ги завршил преговорите со францускиот гарнизон на Гозо за предавање и трансфер на островот на Британија. Британците го предале островот на локалците истиот ден, кој бил администриран од [[Саверио Касар]] во име на [[Фердинанд I од Двете Сицилии|Фердинанд III од Сицилија]]. Гозо останал независен до 1801 кога Касар бил отстранет од Британците.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> Генералот [[Клод-Анри Белгранд де Вобоа]] ги предал своите француски сили во 1800.<ref name= stbenedict/> Малтешките лидери побарале од Сер Александар Бел островот да стане британски [[доминион]]. Малтежаните создале [[Декларација за правата]] во која тие се согласиле да бидат „под заштита и суверенитет на Кралот на слободниот народ, Неговото Височество и Крал на Обединетото Кралство на Велика Британија и Северна Ирска“. Во Декларацијата исто така се наведува дека „неговото Височество нема право да ги отстапи овие острови на било која власт...ако одбери да ја повлече својата заштита, и да се откаже од својот суверенитет, правото на избор на друг суверен, или на управување со овие острови, ни припаѓа само нам, жителите и староседелците.“<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===Британската Империја и Втората светска војна=== Во 1814, со [[Париски договор (1814)|Парискиот договор]],<ref name="stbenedict" /><ref name="DIC_11">{{Harvnb|Rudolf|Berg|2010|p=11}}</ref> Малта официјално станала дел од Британската Империја и се користела како поморска станица и седиште на флота. Со отворањето на [[Суецки Канал|Суецкиот Канал]] во 1869, положбата на Малта на половина пат помеѓу [[Гибралтарски Проток|Гибралтарскиот Проток]] и Египет се покажала како нејзина главна предност, и се сметала за важна станица на патот кон Индија, централна трговска рута за Британците. [[Турски воени гробишта]] по нарачка на [[Абдул Азис|султанот Абдул Азис]] биле изградени помеѓу 1873 и 1874 за паднатите османлиски војници во [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]]. Помеѓу 1915 и 1918, за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Малта станала позната како ''Медицинската сестра на Медитеранот'' поради големиот број на ранети војници кои се лекувале таму.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[The Times (Malta)|The Times]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> Во 1919, британските трупи пукале во толпа кои протестирале против новите такси, убивајќи четворица. Овој настан, познат како ''[[Sette Giugno]]'' ("7 јуни"), се одбележува секоја година и е еден од петте национални празници.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> До [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во малтешката политика доминирало [[Јазично прашање (Малта)|јазичното прашање]] за кое се спротивставиле [[италофон]]ските и [[англофон]]ските партии.<ref>{{Cite web |title=Independence |url=http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-url=https://archive.today/20120906002153/http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-date=6 September 2012}}</ref> [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|Тешко бомбардираната Валета за време на опсадата на Малта, 1942|лево]]Пред Втората светска војна, Валета била седиште на Медитеранската флота на Кралската морнарица; сепак, и покрај приговорите на [[Винстон Черчил]],<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> командата била преместена во [[Александрија]], Египет, во 1937 од страв дека била премногу подложна на воздушни напади од Европа.<ref name="BJandCS-p36" /><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |url=https://archive.org/details/crossensignnaval0000elli |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> За време на војната Малта одиграла важна улога за [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузниците]]; како британска колонија, сместена блиску до Сицилија и морските траси на [[Сили на Оската|Оската]], Малта била бомбардирана од италијанските и германските воздушни сили. Малта била користена од Британците за напади врз италијанската морнарица и имала база за подморници. Се користела и како место за прислушување, пресретнувајќи ги германските радио пораки.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> Храброста на малтешкиот народ за време на втората [[Опсада на Малта (Втора светска војна)|опсада на Малта]] било причина за [[Џорџ VI|кралот Џорџ VI]] да го додели Крстот на Свети Георги на колективна основа на 15 април 1942.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> Приказ на Крстот на Свети Георги денес се наоѓа на [[Знаме на Малта|знамето]] и [[Грб на Малта|грбот]] на Малта. === Независност и Република === [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|Споменик на независноста на Малта во [[Флориана]]]]Малта се здобила со независност како [[Држава Малта]] на 21 септември 1964 ([[Ден на независноста на Малта|Ден на независноста]]). Според Уставот од 1964, Малта првично ја задржала кралицата [[Елизабета II]] како [[Кралица на Малта]], а со тоа и шеф на државата, при што [[генерал-губернатор]] ја извршувал власта во нејзино име. Во 1971, [[Лабуристичка партија (Малта)|Лабуристичката партија]] предводена од [[Дом Минтоф]] победила на изборите, што резултирало со прогласување на република на 13 декември 1974 ([[Ден на републиката (Малта)|Денот на републиката]]) во рамките на [[Комонвелт на нации|Комонвелтот]]. Договорот за одбрана кој бил потпишан набргу по независноста, и бил репреговаран во 1972, истекол на 31 март 1979 ([[Freedom Day (Malta)|Ден на слободата]]).<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |url=https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0 |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=[https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0/page/206 206]|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> По истекот, британската база била затворена и земјиштето претходно контролирано од Британците и било доделено на малтешката влада.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1997-02_41_2/page/n58 |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |s2cid=151123282 }}</ref> По заминувањето на преостанатите британски трупи во 1979, земјата го интензивирала своето учество во [[Движење на неврзаните|Движењето на неврзаните]]. Малта прогласила политика на [[неутралност]] во 1980.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> Истата година, три локалитети, вклучивајќи го и главниот град [[Валета]], биле впишани во листата на [[Светско наследство на УНЕСКО]]. Во 1989, во Малта се одржал [[Малтешки самит|самит]] помеѓу американскиот претседател [[Џорџ Х. В. Буш]] и советскиот лидер [[Михаил Горбачов]], нивна прва средба лице в лице, што го сигнализирал крајот на [[Студена војна|Студената војна]].<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[Меѓународен аеродром Малта|Меѓународниот аеродром Малта]] бил отворен и станал целосно оперативен на 25 март 1992, што ја поттикнало авионската и туристичката индустрија. Референдум за придружување на Европската Унија бил одржан на 8 март 2003, при што 53.65% од гласовите биле за.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> Малта се придужила на [[Европска Унија|Европската Унија]] на 1 мај 2004<ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> и на [[Еврозона]]та на 1 јануари 2008.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007|work=Euractiv}}</ref> == Географија и клима == {{Главна|Географија на Малта}} [[Податотека:General map of Malta mk.svg|мини|лево|Топографска карта на Малта]] Малта е мала и густо населена островска држава која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Климата во Малта е средоземномна. Малта е расположена на трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како [[Филфа]], [[Коминото]] и др. се ненаселени. Островот се наоѓа на околу 90 километри јужно од [[Сицилија]] и на 250 километри од [[Северна Африка]]. Најголемиот остров Малта има 245,7 км², долг е 27 км а широк 14,5 км. Должината на неговата крајбрежна линија изнесува 137 километри. Брегот на островот е скалест. Малта нема езера ниту реки, но сепак 50% од нејзината почва е обработлива. Слатка вода на островот се добива со преработка на [[солена вода|солената морска вода]]. == Политички систем == == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Малта}} [[Податотека:Malta - administrative division.svg|мини|десно|300п|Карта на општините во Малта]] Малта е поделена на [[општини во Малта|68 општини]], наречени „месни совети“ (''kunsilli lokali''). Општините се единствената [[административна единица]] во земјата. Шесте окрузи и трите региони служат само за статистички цели. == Стопанство == {{Главна|Економија на Малта}} Малта е класифицирана како [[напредна економија]] заедно со 32 други земји од страна на Меѓународниот Монетарен Фонд (ММФ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |publisher=Imf.org |date=6 October 2010 |accessdate=1 June 2011}}</ref> До 1800 Малта зависела од производството на памук, тутун и изградба на бродови. === Туризам === [[Податотека:Mellieha_Bay_beach_Malta_1.jpg|лево|мини|Плажа Мелиеха]] Туризмот е една од најважните стопански гранки на Република Малта. Архипелагот (Малта, Гозо и Комино) привлекува посетители со богатата историја, културното наследство, медитеранската клима, плажите и можностите за нуркање. Во 2025 година бројот на влезни туристи за првпат надмина 4 милиони и достигна 4.022.310, што претставува раст од 12,9 % во однос на 2024 година. Вкупната туристичка потрошувачка изнесуваше околу 3,9 милијарди евра, а бројот на ноќевања 25,4 милиони. Туризмот почнува поинтензивно да се развива од крајот на 1950-тите години, кога се гради цивилниот аеродром и се промовира дестинацијата. Пред пандемијата на COVID-19, во 2019 година, Малта прими околу 2,75 милиони туристи. По остриот пад во 2020 година следи брзо закрепнување, а во 2024 година бројот достигнува 3,56 милиони. Главни пазари на потекло се Обединетото Кралство, Италија и Полска. Најпознати атракции се главниот град Валета (светско наследство на УНЕСКО), мегалитските храмови, средновековниот град [[Имдина]], Трите градови, Сината лагуна на Комино, како и бројните плажи и локации за нуркање. Брзиот раст на туризмот предизвика дебата за прекумерен туризам, бидејќи високиот број посетители создава притисок врз инфраструктурата, сообраќајот и квалитетот на живот на мештаните. Затоа властите и туристичката индустрија се насочуваат кон модел со повисока вредност и поголема одржливост. === Сообраќај === Во оваа држава сообраќајот се одвива на лева страна, како и во [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Земајќи ја предвид големината на државата, бројот на автомобили е прилично голем; четврта држава во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Во 1990 година, во државата биле регистрирани 182.254 автомобили, што претставува 582 автомобили на километар квадратен. На Малта има 2.254 километри пат, од кои 1.972 км (87,5%) е асфалтиран, а 282 км е неасфалтиран. [[Податотека:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|мини|десно|[[Ербас А320 семејство|Ербас А320]] на ''Air Malta'']]Главно превозно средство во државата е автобусот, кое е прилично евтино превозно средство. Најголем број од автобусите тргнуваат од централниот терминал во [[Валета]]. Автобусите возат на островот уште од 1905 година, па денес таму претставуваат туристичка атракција. Но сепак денес традиционалните автобуси се заменуваат со модерни. Во минатото автобусите биле обоени според рутата која ја возеле, после што биле обоени сите во зелена боја. Денес сите автобуси се обоени во жолта боја, со портокалова или пак со црвена црта. Денес низ Малта се возат околу 500 автобуси, од кои поголемиот дел се во сопственост на самите возачи. Автобусите возат спрема единствен распоред кој е одреден од државните институции. Статистички гледано, со малтешките автобуси се превезуваат 31 милион патници годишно. Половина од автобусите возат за јавниот превоз, додека другата половина служат за приватен и училиштен превоз. == Население, јазик и религија == === Религија === [[Податотека:St John's Co-Cathedral, Valletta 001.jpg|мини|лево|Катедралата Св. Јован во Валета]] ==== Христијанство ==== {{bar box |float=right |title=Верници во Малта |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|97.00}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.2}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|0.8}} {{Столбен постоток|Други|orange|2}} }} Црквата во Малта е опишана во книгата на [[Апостолски дела|Апостолските дела]],<ref>Дела 27:39-42 и Дела 28:1-11</ref> според која таа била основана од страна на Свети [[Апостол Павле]] и [[Свети Публиј]], како нејзин прв епископ.<ref>{{нмс | author=Кендал, Џејмс | year=1910| title= Малта| work= Католичка енциклопедија, Том IX | url=http://www.newadvent.org/cathen/09574a.htm| accessdate=18 јуни 2006}} {{en}}</ref> Се верува дека Свети Павле престојувал на островот во [[60]] г., по што оттаму заминал за Рим. Денеска постојат неколку [[катакомба|катакомби]] кои го потврдуваат ранохристијанскиот карактер на Малта. Според преданијата, римскиот управник на Малта, Публиј, во времето на Свети Павле, станал првиот епископ на Малта по неговото преобратување во христијанство. Додека малтешките острови биле под власта на витешкиот ред [[Болничари]] ([[XV век|XV]] - крај на [[XVIII век]]), [[Голем мајстор|Големиот мајстор]] имал статус на управител на [[католичката црква]], и уживал посебни односи со [[папа]]та. Со текот на годините, моќта и власта на витешкиот ред се намалила, за на крај да заврши со доаѓањето на [[Наполеон Бонапарт]] на островот (1798), на патот кон неговиот поход на [[Египет]]. Во [[1814]] година, Малта станала дел од [[Британска Империја|Британската Империја]] во согласност со Парискиот договор. Британското владеење траело вкупно 150 години, до 1964 г. кога Малта стекнала независност. Британска власт на островот ги донела првите протестантски односно [[англиканство|англикански]] мисионери, но римокатолицизмот и понатаму останал доминантен како традиционална вероисповед во историјата на земјата. ==== Други религии ==== [[Евреи|Еврејското]] население на Малта била една од најголемите верски организации во средниот век во времето на [[Нормани]]те. Во 1479 г, Малта и Сицилија потпаднале под власта на [[Кралство Арагон|Арагон]] и, според указот издаден од страна на шпанските власти (1492), сите Евреи биле принудени да ја напуштат земјата. Неколку малтешки Евреи биле христијанизирани со цел да можат да останат. Во земјата опстојуваат и други верски организации, како протестанти, Јеховини сведоци, баптисти, муслимани итн. == Музика во Малта == == Спорт во Малта == == Поврзано == * [[Малтежани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.gov.mt Службен портал на владата на Малта] {{en}} {{GeoCompass |hub = Малта |type = ex |С = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ИТА}}) |СЗ = |СИ = |З = [[Средоземно Море]] |И = [[Средоземно Море]] |Ј = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ТУН}}) |ЈЗ = |ЈИ = }} {{Острови на Малта}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Малта| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Поранешни колонии на Британија]] [[Категорија:Средоземни земји]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Феникиски колонии]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1964 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] l37qepv2q90b1svnimt7uqtmp792qke 5642470 5642468 2026-10-09T12:57:32Z Buli 2648 /* Праисторија */ 5642470 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |conventional_long_name = Република Малта |native_name = {{native name|mt|Repubblika ta' Malta}} |common_name = Малта |image_flag = Flag of Malta.svg |image_coat = Coat_of_arms_of_Malta.svg |image_map = EU-Malta.svg |map_caption = {{map_caption |location_color=темнозелена |region=[[Европа]] |region_color=темносива |subregion=[[Европска Унија]] |subregion_color=зелена |legend=EU-Malta.svg}} |national_motto = |national_anthem = {{јаз|mt|''[[L-Innu Malti]]''}}<br/>{{small|''Малтешка химна''}} [[File:Malta National Anthem.ogg|center]] |national_language = [[Малтешки јазик|малтешки]], |official_languages = [[малтешки јазик|малтешки]], [[англиски јазик|англиски]] |demonym = [[Малтежани]] |ethnic_groups = |capital = [[Валета]] (''[[де факто]]'') |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |longd=14 |longm=30 |longs=36 |longEW=E |largest_city = |government_type = [[парламентарен систем|парламентарна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Малта|Претседател]] |leader_name1 = [[Џорџ Вела]] |leader_title2 = [[Премиер на Малта|Премиер]] |leader_name2 = [[Роберт Абела]] |accessionEUdate = 1 мај 2004 |area_rank = 200-та |area_km2 = 316 |area_sq_mi = 121 |percent_water = 0,001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167th <!--rank based on sovereign states only--> | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 9-та | GDP_PPP = {{increase}} $36.870 милјарди<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140-та | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $67,682<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20-та | GDP_nominal = {{increase}} $22.737 милјарди<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118-та | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $41,738<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25-та | HDI = 0.918 <!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 23та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = од Обединетото Кралство |established_date1 = 21 септември 1964 |established_event2 = Прогласена република |established_date2 = 13 декември 1974 |currency = [[Евро]] ([[€]])² |currency_code = EUR |country_code = MLT |time_zone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = лево |cctld = [[.mt]] ³ |calling_code = 356 |religion = [[католицизам]] |percent_religion = 98 |national_bird = [[модар дрозд]] |footnotes = }} '''Малта''' ({{langx|mt|Malta}}) — мала и густо населена [[Островски држави|островска држава]] која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како Филфа, Коминото и др. се ненаселени. Иако Малта геофизички е дел на [[Северна Африка]] (лежи на африканската континентална плоча, на југ од [[Сицилија]], источно од [[Тунис]] и северно од [[Либија]]) ова земја геополитички се наоѓа во [[Јужна Европа]]. Малтешкиот е единствениот [[семитски јазици|семитски јазик]] од афроазиската група на јазици кој се говори во една европска држава. Малта е членка на [[Комонвелт]]от, а од [[1 мај]] [[2004]] г. членува и во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Како таква најмала по површина и број на население во таа организација. == Историја == === Праисторија === Праисторијата на Малта започнала со населувањето на островите во неолитот, приближно во шестиот милениум пр.н.е. Археолошките наоди, особено керамиката од локалитетите Għar Dalam и Skorba, сведочат за раните земјоделски заедници и нивните контакти со Сицилија и другите делови на Средоземјето.<ref>{{наведена книга|title=Temple Places: Excavating Cultural Sustainability in Prehistoric Malta|last=McLaughlin|first=Rowan|last2=Parkinson|first2=Eóin W.|last3=Reimer|first3=Paula J.|last4=Malone|first4=Caroline|publisher=McDonald Institute for Archaeological Research|year=2020|pages=27–39|chapter=Dating Maltese prehistory}}</ref> [[Податотека:Ggantija Temple on Gozo (cropped).jpg|лево|мини|[[Џгантија]], комплекс од мегалитски храмови]] Во текот на четвртиот и третиот милениум пр.н.е. биле изградени мегалитските храмови Ġgantija, Ħaġar Qim, Mnajdra и Tarxien, кои се одликуваат со монументална камена архитектура и украсени релјефи. Друг значаен споменик е подземниот комплекс Ħal Saflieni Hypogeum, кој се користел како погребно место приближно од 4000 до 2500 г. пр.н.е. Овие локалитети се значајни сведоштва за архитектонските вештини и обредните практики на праисториските заедници на островите.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/132/|title=Megalithic Temples of Malta|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/130/|title=Ħal Saflieni Hypogeum|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> По завршувањето на храмскиот период настапиле промени во населувањето и материјалната култура. Во бронзеното време се развиле нови типови населби, меѓу кои Borġ in-Nadur, а археолошките наоди сведочат за пошироки културни контакти. Појавата на феникиското присуство во првиот милениум пр.н.е. го означила преминот на Малта кон историскиот период.<ref>{{наведена книга|title=Temple Places: Excavating Cultural Sustainability in Prehistoric Malta|last=Malone|first=Caroline|last2=Grima|first2=Reuben|last3=McLaughlin|first3=Rowan|last4=Parkinson|first4=Eóin W.|last5=Stoddart|first5=Simon|last6=Vella|first6=Nicholas C.|publisher=McDonald Institute for Archaeological Research|year=2020}}</ref> === Антички период === Феникијците колонизирале Малта помеѓу 800-700 п.н.е., со својот семитски јазик и култура. [37] Тие ги користеле островите како извор од каде што ги проширија морските истражувања и трговијата со Медитеранот, додека нивните наследници, Картагинците, биле соборени од Римјаните во 216 п.н.е., со помош на жителите на Малтес, под кои Малта станала муниципија [38]. ] По периодот на византиското владеење (4 до 9 век) и веројатно вреќа од страна на вандалите [39], островите биле нападнати од Агхалаби во 870 г. н.е. Судбината на населението по арапската инвазија е нејасна, но се чини дека островите можеби биле целосно депопулирани и најверојатно биле повторно населени на почетокот на вториот милениум од страна на доселеници од арапска власт, Сицилија, која зборувала на сикуло-арапски. [40] Муслиманското владеење било прекинато од страна на нормандите кои го освоиле островот во 1091 година. Островите биле целосно рекривизирани до 1249 година. [41] Островите биле дел од Кралството Сицилија до 1530 година, и на кратко биле контролирани од страна на Капетанската куќа Анжу. Во 1530 година Чарлс I од Шпанија ги дал малтеските острови на Орден на витези од болницата на Свети Јован Ерусалим во вечен закуп. * [[400 п.н.е.]] - земјата е под власта на [[Картагина]]. * [[218 п.н.е.]] - земјата е во состав на [[Римско Царство|Римското Царство]]. * [[870]] - со Малта завладејуваат [[Маври]]те * [[1091]] - грофот Рожер I воведува [[Нормани|норманска]] власт. * [[1127]] - [[христијанство]]то се враќа во Малта. === Витезите Болничари === {{see also|Хоспиталерска Малта|Големата опсада на Малта}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|Катедралата Св. Павле во [[Имдина]]|лево]] На 23 март 1530,<ref>Denaro, Victor F. (1963). [http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta ''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf |date=2 March 2016 }}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V, светиот римски император]], ги дал островите на [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] под водство на [[Филип Виље де Лиљ-Адам]],<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> во постојан закуп за кој тие плаќале годишен данок од еден малтешки [[Соколи|сокол]].<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="perez">{{Cite news |title=LA SOBERANA ORDEN DE MALTA A TRAVÉS DE DIEZ SIGLOS DE HISTORIA Y SU RELACIÓN CON LA ACCIÓN HUMANITARIA |website=uma.es |url=http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023615/http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc1">{{Cite news |title=La verdadera historia del halcón maltés |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023226/http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="abc">{{Cite news |title=El Rey volverá a tener otro halcón maltés en primavera |url=http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |url-status=live |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222084608/http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |archive-date=22 December 2015}}</ref> Овие витези, воен религиозен ред познат и како Редот на Свети Јован, а подоцна и како Малтешки витези, биле истерани од [[Родос]] од страна на [[Османлиско Царство|Османлиите]] во 1522.<ref>{{Cite web |title=Hospitallers – religious order |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] владееле со Малта и Гозо помеѓу 1530 и 1798.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Devrim. |first=Atauz, Ayse |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> Во овој период, стратешкото и военото значење на островот значително се зголемило бидејќи малата, но сепак ефикасна флота на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован]] ги започнувала своите напади од оваа нова база насочени кон морските патишта на Осмалиите во Средоземното Море.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 |s2cid=153559318 |issn=0951-8967}}</ref> Во 1551, населението на островот [[Гозо]] (околу 5,000 жители) биле однесени во ропство од страна на [[берберски пирати]] во Северна Африка.<ref>{{Cite book |last=Niaz |first=Ilhan |url=https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399 |title=Old World Empires: Cultures of Power and Governance in Eurasia |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-91379-5 |page=399 |access-date=3 March 2019 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418064923/https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|Опсадата на Малта|лево]] Витезите, предводени од [[Жан Паризо де Валет]], успешно ја одбил [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]] од страна на Османлиите во 1565.<ref name="autogenerated2" /> Витезите, со помош на португалски, шпански и малтешки сили, го одбиле нападот.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55 |access-date=1 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906192001/https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |archive-date=6 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> По опсадата тие одлучиле да ги зголемат [[Утврдување|утврдувањата]] на Малта, особено во областа на внатрешното пристаниште, каде што бил изграден нов град и наречен [[Валета]], во чест на Валет. Биле изградени и стражарници покрај брегот – кулите на Вињакур, Ласкарис и Де Редин&nbsp;– наречени по Големите мајстори кои ја нарачале нивната изградба. За време на присуството на Витезите на островот, тој доживеал изградба на многу архитектноски и културни проекти, како што е обновата на градот Виториоза (денешен [[Биргу]]) и изградбата на нови градови како Рохан (денешен [[Зебуџ]]). Сепак, до крајот на 1700-те моќта на Витезите опаднала и Редот станал непопуларен помеѓу локалното население. ===Францускиот период и освојувањето на Британците=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|Биста на Бонапарт во [[Палацо Паризио]] во Валета]] Владеењето на Витезите завршило кога [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] ја освоил Малта на пат кон [[Египет]] за време на [[Француски револуционерни војни|Француските револуционерни војни]] во 1798. Во периодот од 12–18 јуни 1798, Наполеон престојувал во [[Палацо Паризио]] во Валета.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra, Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> Тој ја реформирал националната администрација со создавање на Владина комисија, дванаесет општини, управа за јавни финансии, ги укинал сите феудални права и привилегии, го укинал ропството и доделил слобода на сите турски и еврејски робови.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> Потоа отпловил за Египет, оставајќи значителен гарнизон во Малта.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> Останатите француски сили станале непопуларни кај Малтежаните, особено поради нивното непријателство кон католицизмот и ограбувањето на локалните цркви за финансирање на воените походи. Француската финансиска и религиозна политика толку ги налути Малтежаните што тие се побуниле, принудувајќи ги Французите да го напуштат островот. Велика Британија, заедно со [[Кралство Неапол|Кралството Неапол]] и [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], испратиле муниција и помош на Малтежаните, а Британија испратила и [[Кралска воена морнарица|морнарица]], која ги блокирала островите.<ref name=stbenedict/> На 28 октомври 1798, капетанот Сер [[Александар Бол]] успешно ги завршил преговорите со францускиот гарнизон на Гозо за предавање и трансфер на островот на Британија. Британците го предале островот на локалците истиот ден, кој бил администриран од [[Саверио Касар]] во име на [[Фердинанд I од Двете Сицилии|Фердинанд III од Сицилија]]. Гозо останал независен до 1801 кога Касар бил отстранет од Британците.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> Генералот [[Клод-Анри Белгранд де Вобоа]] ги предал своите француски сили во 1800.<ref name= stbenedict/> Малтешките лидери побарале од Сер Александар Бел островот да стане британски [[доминион]]. Малтежаните создале [[Декларација за правата]] во која тие се согласиле да бидат „под заштита и суверенитет на Кралот на слободниот народ, Неговото Височество и Крал на Обединетото Кралство на Велика Британија и Северна Ирска“. Во Декларацијата исто така се наведува дека „неговото Височество нема право да ги отстапи овие острови на било која власт...ако одбери да ја повлече својата заштита, и да се откаже од својот суверенитет, правото на избор на друг суверен, или на управување со овие острови, ни припаѓа само нам, жителите и староседелците.“<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===Британската Империја и Втората светска војна=== Во 1814, со [[Париски договор (1814)|Парискиот договор]],<ref name="stbenedict" /><ref name="DIC_11">{{Harvnb|Rudolf|Berg|2010|p=11}}</ref> Малта официјално станала дел од Британската Империја и се користела како поморска станица и седиште на флота. Со отворањето на [[Суецки Канал|Суецкиот Канал]] во 1869, положбата на Малта на половина пат помеѓу [[Гибралтарски Проток|Гибралтарскиот Проток]] и Египет се покажала како нејзина главна предност, и се сметала за важна станица на патот кон Индија, централна трговска рута за Британците. [[Турски воени гробишта]] по нарачка на [[Абдул Азис|султанот Абдул Азис]] биле изградени помеѓу 1873 и 1874 за паднатите османлиски војници во [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]]. Помеѓу 1915 и 1918, за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Малта станала позната како ''Медицинската сестра на Медитеранот'' поради големиот број на ранети војници кои се лекувале таму.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[The Times (Malta)|The Times]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> Во 1919, британските трупи пукале во толпа кои протестирале против новите такси, убивајќи четворица. Овој настан, познат како ''[[Sette Giugno]]'' ("7 јуни"), се одбележува секоја година и е еден од петте национални празници.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> До [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во малтешката политика доминирало [[Јазично прашање (Малта)|јазичното прашање]] за кое се спротивставиле [[италофон]]ските и [[англофон]]ските партии.<ref>{{Cite web |title=Independence |url=http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-url=https://archive.today/20120906002153/http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-date=6 September 2012}}</ref> [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|Тешко бомбардираната Валета за време на опсадата на Малта, 1942|лево]]Пред Втората светска војна, Валета била седиште на Медитеранската флота на Кралската морнарица; сепак, и покрај приговорите на [[Винстон Черчил]],<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> командата била преместена во [[Александрија]], Египет, во 1937 од страв дека била премногу подложна на воздушни напади од Европа.<ref name="BJandCS-p36" /><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |url=https://archive.org/details/crossensignnaval0000elli |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> За време на војната Малта одиграла важна улога за [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузниците]]; како британска колонија, сместена блиску до Сицилија и морските траси на [[Сили на Оската|Оската]], Малта била бомбардирана од италијанските и германските воздушни сили. Малта била користена од Британците за напади врз италијанската морнарица и имала база за подморници. Се користела и како место за прислушување, пресретнувајќи ги германските радио пораки.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> Храброста на малтешкиот народ за време на втората [[Опсада на Малта (Втора светска војна)|опсада на Малта]] било причина за [[Џорџ VI|кралот Џорџ VI]] да го додели Крстот на Свети Георги на колективна основа на 15 април 1942.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> Приказ на Крстот на Свети Георги денес се наоѓа на [[Знаме на Малта|знамето]] и [[Грб на Малта|грбот]] на Малта. === Независност и Република === [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|Споменик на независноста на Малта во [[Флориана]]]]Малта се здобила со независност како [[Држава Малта]] на 21 септември 1964 ([[Ден на независноста на Малта|Ден на независноста]]). Според Уставот од 1964, Малта првично ја задржала кралицата [[Елизабета II]] како [[Кралица на Малта]], а со тоа и шеф на државата, при што [[генерал-губернатор]] ја извршувал власта во нејзино име. Во 1971, [[Лабуристичка партија (Малта)|Лабуристичката партија]] предводена од [[Дом Минтоф]] победила на изборите, што резултирало со прогласување на република на 13 декември 1974 ([[Ден на републиката (Малта)|Денот на републиката]]) во рамките на [[Комонвелт на нации|Комонвелтот]]. Договорот за одбрана кој бил потпишан набргу по независноста, и бил репреговаран во 1972, истекол на 31 март 1979 ([[Freedom Day (Malta)|Ден на слободата]]).<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |url=https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0 |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=[https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0/page/206 206]|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> По истекот, британската база била затворена и земјиштето претходно контролирано од Британците и било доделено на малтешката влада.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1997-02_41_2/page/n58 |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |s2cid=151123282 }}</ref> По заминувањето на преостанатите британски трупи во 1979, земјата го интензивирала своето учество во [[Движење на неврзаните|Движењето на неврзаните]]. Малта прогласила политика на [[неутралност]] во 1980.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> Истата година, три локалитети, вклучивајќи го и главниот град [[Валета]], биле впишани во листата на [[Светско наследство на УНЕСКО]]. Во 1989, во Малта се одржал [[Малтешки самит|самит]] помеѓу американскиот претседател [[Џорџ Х. В. Буш]] и советскиот лидер [[Михаил Горбачов]], нивна прва средба лице в лице, што го сигнализирал крајот на [[Студена војна|Студената војна]].<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[Меѓународен аеродром Малта|Меѓународниот аеродром Малта]] бил отворен и станал целосно оперативен на 25 март 1992, што ја поттикнало авионската и туристичката индустрија. Референдум за придружување на Европската Унија бил одржан на 8 март 2003, при што 53.65% од гласовите биле за.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> Малта се придужила на [[Европска Унија|Европската Унија]] на 1 мај 2004<ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> и на [[Еврозона]]та на 1 јануари 2008.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007|work=Euractiv}}</ref> == Географија и клима == {{Главна|Географија на Малта}} [[Податотека:General map of Malta mk.svg|мини|лево|Топографска карта на Малта]] Малта е мала и густо населена островска држава која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Климата во Малта е средоземномна. Малта е расположена на трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како [[Филфа]], [[Коминото]] и др. се ненаселени. Островот се наоѓа на околу 90 километри јужно од [[Сицилија]] и на 250 километри од [[Северна Африка]]. Најголемиот остров Малта има 245,7 км², долг е 27 км а широк 14,5 км. Должината на неговата крајбрежна линија изнесува 137 километри. Брегот на островот е скалест. Малта нема езера ниту реки, но сепак 50% од нејзината почва е обработлива. Слатка вода на островот се добива со преработка на [[солена вода|солената морска вода]]. == Политички систем == == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Малта}} [[Податотека:Malta - administrative division.svg|мини|десно|300п|Карта на општините во Малта]] Малта е поделена на [[општини во Малта|68 општини]], наречени „месни совети“ (''kunsilli lokali''). Општините се единствената [[административна единица]] во земјата. Шесте окрузи и трите региони служат само за статистички цели. == Стопанство == {{Главна|Економија на Малта}} Малта е класифицирана како [[напредна економија]] заедно со 32 други земји од страна на Меѓународниот Монетарен Фонд (ММФ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |publisher=Imf.org |date=6 October 2010 |accessdate=1 June 2011}}</ref> До 1800 Малта зависела од производството на памук, тутун и изградба на бродови. === Туризам === [[Податотека:Mellieha_Bay_beach_Malta_1.jpg|лево|мини|Плажа Мелиеха]] Туризмот е една од најважните стопански гранки на Република Малта. Архипелагот (Малта, Гозо и Комино) привлекува посетители со богатата историја, културното наследство, медитеранската клима, плажите и можностите за нуркање. Во 2025 година бројот на влезни туристи за првпат надмина 4 милиони и достигна 4.022.310, што претставува раст од 12,9 % во однос на 2024 година. Вкупната туристичка потрошувачка изнесуваше околу 3,9 милијарди евра, а бројот на ноќевања 25,4 милиони. Туризмот почнува поинтензивно да се развива од крајот на 1950-тите години, кога се гради цивилниот аеродром и се промовира дестинацијата. Пред пандемијата на COVID-19, во 2019 година, Малта прими околу 2,75 милиони туристи. По остриот пад во 2020 година следи брзо закрепнување, а во 2024 година бројот достигнува 3,56 милиони. Главни пазари на потекло се Обединетото Кралство, Италија и Полска. Најпознати атракции се главниот град Валета (светско наследство на УНЕСКО), мегалитските храмови, средновековниот град [[Имдина]], Трите градови, Сината лагуна на Комино, како и бројните плажи и локации за нуркање. Брзиот раст на туризмот предизвика дебата за прекумерен туризам, бидејќи високиот број посетители создава притисок врз инфраструктурата, сообраќајот и квалитетот на живот на мештаните. Затоа властите и туристичката индустрија се насочуваат кон модел со повисока вредност и поголема одржливост. === Сообраќај === Во оваа држава сообраќајот се одвива на лева страна, како и во [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Земајќи ја предвид големината на државата, бројот на автомобили е прилично голем; четврта држава во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Во 1990 година, во државата биле регистрирани 182.254 автомобили, што претставува 582 автомобили на километар квадратен. На Малта има 2.254 километри пат, од кои 1.972 км (87,5%) е асфалтиран, а 282 км е неасфалтиран. [[Податотека:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|мини|десно|[[Ербас А320 семејство|Ербас А320]] на ''Air Malta'']]Главно превозно средство во државата е автобусот, кое е прилично евтино превозно средство. Најголем број од автобусите тргнуваат од централниот терминал во [[Валета]]. Автобусите возат на островот уште од 1905 година, па денес таму претставуваат туристичка атракција. Но сепак денес традиционалните автобуси се заменуваат со модерни. Во минатото автобусите биле обоени според рутата која ја возеле, после што биле обоени сите во зелена боја. Денес сите автобуси се обоени во жолта боја, со портокалова или пак со црвена црта. Денес низ Малта се возат околу 500 автобуси, од кои поголемиот дел се во сопственост на самите возачи. Автобусите возат спрема единствен распоред кој е одреден од државните институции. Статистички гледано, со малтешките автобуси се превезуваат 31 милион патници годишно. Половина од автобусите возат за јавниот превоз, додека другата половина служат за приватен и училиштен превоз. == Население, јазик и религија == === Религија === [[Податотека:St John's Co-Cathedral, Valletta 001.jpg|мини|лево|Катедралата Св. Јован во Валета]] ==== Христијанство ==== {{bar box |float=right |title=Верници во Малта |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|97.00}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.2}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|0.8}} {{Столбен постоток|Други|orange|2}} }} Црквата во Малта е опишана во книгата на [[Апостолски дела|Апостолските дела]],<ref>Дела 27:39-42 и Дела 28:1-11</ref> според која таа била основана од страна на Свети [[Апостол Павле]] и [[Свети Публиј]], како нејзин прв епископ.<ref>{{нмс | author=Кендал, Џејмс | year=1910| title= Малта| work= Католичка енциклопедија, Том IX | url=http://www.newadvent.org/cathen/09574a.htm| accessdate=18 јуни 2006}} {{en}}</ref> Се верува дека Свети Павле престојувал на островот во [[60]] г., по што оттаму заминал за Рим. Денеска постојат неколку [[катакомба|катакомби]] кои го потврдуваат ранохристијанскиот карактер на Малта. Според преданијата, римскиот управник на Малта, Публиј, во времето на Свети Павле, станал првиот епископ на Малта по неговото преобратување во христијанство. Додека малтешките острови биле под власта на витешкиот ред [[Болничари]] ([[XV век|XV]] - крај на [[XVIII век]]), [[Голем мајстор|Големиот мајстор]] имал статус на управител на [[католичката црква]], и уживал посебни односи со [[папа]]та. Со текот на годините, моќта и власта на витешкиот ред се намалила, за на крај да заврши со доаѓањето на [[Наполеон Бонапарт]] на островот (1798), на патот кон неговиот поход на [[Египет]]. Во [[1814]] година, Малта станала дел од [[Британска Империја|Британската Империја]] во согласност со Парискиот договор. Британското владеење траело вкупно 150 години, до 1964 г. кога Малта стекнала независност. Британска власт на островот ги донела првите протестантски односно [[англиканство|англикански]] мисионери, но римокатолицизмот и понатаму останал доминантен како традиционална вероисповед во историјата на земјата. ==== Други религии ==== [[Евреи|Еврејското]] население на Малта била една од најголемите верски организации во средниот век во времето на [[Нормани]]те. Во 1479 г, Малта и Сицилија потпаднале под власта на [[Кралство Арагон|Арагон]] и, според указот издаден од страна на шпанските власти (1492), сите Евреи биле принудени да ја напуштат земјата. Неколку малтешки Евреи биле христијанизирани со цел да можат да останат. Во земјата опстојуваат и други верски организации, како протестанти, Јеховини сведоци, баптисти, муслимани итн. == Музика во Малта == == Спорт во Малта == == Поврзано == * [[Малтежани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.gov.mt Службен портал на владата на Малта] {{en}} {{GeoCompass |hub = Малта |type = ex |С = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ИТА}}) |СЗ = |СИ = |З = [[Средоземно Море]] |И = [[Средоземно Море]] |Ј = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ТУН}}) |ЈЗ = |ЈИ = }} {{Острови на Малта}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Малта| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Поранешни колонии на Британија]] [[Категорија:Средоземни земји]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Феникиски колонии]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1964 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] p4nesz897wg4k7eogd7zn319d7uhp5g 5642505 5642470 2026-10-09T16:34:48Z Buli 2648 /* Праисторија */ 5642505 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |conventional_long_name = Република Малта |native_name = {{native name|mt|Repubblika ta' Malta}} |common_name = Малта |image_flag = Flag of Malta.svg |image_coat = Coat_of_arms_of_Malta.svg |image_map = EU-Malta.svg |map_caption = {{map_caption |location_color=темнозелена |region=[[Европа]] |region_color=темносива |subregion=[[Европска Унија]] |subregion_color=зелена |legend=EU-Malta.svg}} |national_motto = |national_anthem = {{јаз|mt|''[[L-Innu Malti]]''}}<br/>{{small|''Малтешка химна''}} [[File:Malta National Anthem.ogg|center]] |national_language = [[Малтешки јазик|малтешки]], |official_languages = [[малтешки јазик|малтешки]], [[англиски јазик|англиски]] |demonym = [[Малтежани]] |ethnic_groups = |capital = [[Валета]] (''[[де факто]]'') |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |longd=14 |longm=30 |longs=36 |longEW=E |largest_city = |government_type = [[парламентарен систем|парламентарна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Малта|Претседател]] |leader_name1 = [[Џорџ Вела]] |leader_title2 = [[Премиер на Малта|Премиер]] |leader_name2 = [[Роберт Абела]] |accessionEUdate = 1 мај 2004 |area_rank = 200-та |area_km2 = 316 |area_sq_mi = 121 |percent_water = 0,001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167th <!--rank based on sovereign states only--> | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 9-та | GDP_PPP = {{increase}} $36.870 милјарди<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140-та | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $67,682<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20-та | GDP_nominal = {{increase}} $22.737 милјарди<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118-та | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $41,738<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25-та | HDI = 0.918 <!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 23та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = од Обединетото Кралство |established_date1 = 21 септември 1964 |established_event2 = Прогласена република |established_date2 = 13 декември 1974 |currency = [[Евро]] ([[€]])² |currency_code = EUR |country_code = MLT |time_zone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = лево |cctld = [[.mt]] ³ |calling_code = 356 |religion = [[католицизам]] |percent_religion = 98 |national_bird = [[модар дрозд]] |footnotes = }} '''Малта''' ({{langx|mt|Malta}}) — мала и густо населена [[Островски држави|островска држава]] која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како Филфа, Коминото и др. се ненаселени. Иако Малта геофизички е дел на [[Северна Африка]] (лежи на африканската континентална плоча, на југ од [[Сицилија]], источно од [[Тунис]] и северно од [[Либија]]) ова земја геополитички се наоѓа во [[Јужна Европа]]. Малтешкиот е единствениот [[семитски јазици|семитски јазик]] од афроазиската група на јазици кој се говори во една европска држава. Малта е членка на [[Комонвелт]]от, а од [[1 мај]] [[2004]] г. членува и во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Како таква најмала по површина и број на население во таа организација. == Историја == === Праисторија === Праисторијата на Малта започнала со населувањето на островите во неолитот, приближно во шестиот милениум пр.н.е. Археолошките наоди, особено керамиката од локалитетите Għar Dalam и Skorba, сведочат за раните земјоделски заедници и нивните контакти со Сицилија и другите делови на Средоземјето.<ref>{{наведена книга|title=Temple Places: Excavating Cultural Sustainability in Prehistoric Malta|last=McLaughlin|first=Rowan|last2=Parkinson|first2=Eóin W.|last3=Reimer|first3=Paula J.|last4=Malone|first4=Caroline|publisher=McDonald Institute for Archaeological Research|year=2020|pages=27–39|chapter=Dating Maltese prehistory}}</ref> [[Податотека:Ggantija Temple on Gozo (cropped).jpg|лево|мини|[[Џгантија]], комплекс од мегалитски храмови]] Во текот на четвртиот и третиот милениум пр.н.е. биле изградени мегалитските храмови [[Џгантија]], Хаџар Им, Мнајдра и Таршин, кои се одликуваат со монументална камена архитектура и украсени релјефи. Друг значаен споменик е подземниот комплекс Ħal Saflieni Hypogeum, кој се користел како погребно место приближно од 4000 до 2500 г. пр.н.е. Овие локалитети се значајни сведоштва за архитектонските вештини и обредните практики на праисториските заедници на островите.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/132/|title=Megalithic Temples of Malta|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/130/|title=Ħal Saflieni Hypogeum|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> По завршувањето на храмскиот период настапиле промени во населувањето и материјалната култура. Во бронзеното време се развиле нови типови населби, меѓу кои Borġ in-Nadur, а археолошките наоди сведочат за пошироки културни контакти. Појавата на феникиското присуство во првиот милениум пр.н.е. го означила преминот на Малта кон историскиот период.<ref>{{наведена книга|title=Temple Places: Excavating Cultural Sustainability in Prehistoric Malta|last=Malone|first=Caroline|last2=Grima|first2=Reuben|last3=McLaughlin|first3=Rowan|last4=Parkinson|first4=Eóin W.|last5=Stoddart|first5=Simon|last6=Vella|first6=Nicholas C.|publisher=McDonald Institute for Archaeological Research|year=2020}}</ref> === Антички период === Феникијците колонизирале Малта помеѓу 800-700 п.н.е., со својот семитски јазик и култура. [37] Тие ги користеле островите како извор од каде што ги проширија морските истражувања и трговијата со Медитеранот, додека нивните наследници, Картагинците, биле соборени од Римјаните во 216 п.н.е., со помош на жителите на Малтес, под кои Малта станала муниципија [38]. ] По периодот на византиското владеење (4 до 9 век) и веројатно вреќа од страна на вандалите [39], островите биле нападнати од Агхалаби во 870 г. н.е. Судбината на населението по арапската инвазија е нејасна, но се чини дека островите можеби биле целосно депопулирани и најверојатно биле повторно населени на почетокот на вториот милениум од страна на доселеници од арапска власт, Сицилија, која зборувала на сикуло-арапски. [40] Муслиманското владеење било прекинато од страна на нормандите кои го освоиле островот во 1091 година. Островите биле целосно рекривизирани до 1249 година. [41] Островите биле дел од Кралството Сицилија до 1530 година, и на кратко биле контролирани од страна на Капетанската куќа Анжу. Во 1530 година Чарлс I од Шпанија ги дал малтеските острови на Орден на витези од болницата на Свети Јован Ерусалим во вечен закуп. * [[400 п.н.е.]] - земјата е под власта на [[Картагина]]. * [[218 п.н.е.]] - земјата е во состав на [[Римско Царство|Римското Царство]]. * [[870]] - со Малта завладејуваат [[Маври]]те * [[1091]] - грофот Рожер I воведува [[Нормани|норманска]] власт. * [[1127]] - [[христијанство]]то се враќа во Малта. === Витезите Болничари === {{see also|Хоспиталерска Малта|Големата опсада на Малта}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|Катедралата Св. Павле во [[Имдина]]|лево]] На 23 март 1530,<ref>Denaro, Victor F. (1963). [http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta ''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf |date=2 March 2016 }}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V, светиот римски император]], ги дал островите на [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] под водство на [[Филип Виље де Лиљ-Адам]],<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> во постојан закуп за кој тие плаќале годишен данок од еден малтешки [[Соколи|сокол]].<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="perez">{{Cite news |title=LA SOBERANA ORDEN DE MALTA A TRAVÉS DE DIEZ SIGLOS DE HISTORIA Y SU RELACIÓN CON LA ACCIÓN HUMANITARIA |website=uma.es |url=http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023615/http://riuma.uma.es/xmlui/bitstream/handle/10630/4735/TESIS%20ORDEN%20DE%20MALTA%20%20A%20TRAV%C3%89S%20DE%20DIEZ%20SIGLOS.pdf?sequence=1 |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc1">{{Cite news |title=La verdadera historia del halcón maltés |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023226/http://www.trofeocaza.com/noticia/1154/Entrevistas/La-verdadera-historia-del-halcon-maltes.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref><ref name="abc">{{Cite news |title=El Rey volverá a tener otro halcón maltés en primavera |url=http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |url-status=live |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222084608/http://www.abc.es/20111011/contraportada/abcp-ignacio-palomo-alvarez-volvera-20111011.html |archive-date=22 December 2015}}</ref> Овие витези, воен религиозен ред познат и како Редот на Свети Јован, а подоцна и како Малтешки витези, биле истерани од [[Родос]] од страна на [[Османлиско Царство|Османлиите]] во 1522.<ref>{{Cite web |title=Hospitallers – religious order |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> [[Витези Болничари|Витезите Болничари]] владееле со Малта и Гозо помеѓу 1530 и 1798.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Devrim. |first=Atauz, Ayse |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> Во овој период, стратешкото и военото значење на островот значително се зголемило бидејќи малата, но сепак ефикасна флота на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован]] ги започнувала своите напади од оваа нова база насочени кон морските патишта на Осмалиите во Средоземното Море.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 |s2cid=153559318 |issn=0951-8967}}</ref> Во 1551, населението на островот [[Гозо]] (околу 5,000 жители) биле однесени во ропство од страна на [[берберски пирати]] во Северна Африка.<ref>{{Cite book |last=Niaz |first=Ilhan |url=https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399 |title=Old World Empires: Cultures of Power and Governance in Eurasia |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-91379-5 |page=399 |access-date=3 March 2019 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418064923/https://books.google.com/books?id=aU4sAwAAQBAJ&pg=PA399#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|Опсадата на Малта|лево]] Витезите, предводени од [[Жан Паризо де Валет]], успешно ја одбил [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]] од страна на Османлиите во 1565.<ref name="autogenerated2" /> Витезите, со помош на португалски, шпански и малтешки сили, го одбиле нападот.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55 |access-date=1 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906192001/https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |archive-date=6 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> По опсадата тие одлучиле да ги зголемат [[Утврдување|утврдувањата]] на Малта, особено во областа на внатрешното пристаниште, каде што бил изграден нов град и наречен [[Валета]], во чест на Валет. Биле изградени и стражарници покрај брегот – кулите на Вињакур, Ласкарис и Де Редин&nbsp;– наречени по Големите мајстори кои ја нарачале нивната изградба. За време на присуството на Витезите на островот, тој доживеал изградба на многу архитектноски и културни проекти, како што е обновата на градот Виториоза (денешен [[Биргу]]) и изградбата на нови градови како Рохан (денешен [[Зебуџ]]). Сепак, до крајот на 1700-те моќта на Витезите опаднала и Редот станал непопуларен помеѓу локалното население. ===Францускиот период и освојувањето на Британците=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|Биста на Бонапарт во [[Палацо Паризио]] во Валета]] Владеењето на Витезите завршило кога [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] ја освоил Малта на пат кон [[Египет]] за време на [[Француски револуционерни војни|Француските револуционерни војни]] во 1798. Во периодот од 12–18 јуни 1798, Наполеон престојувал во [[Палацо Паризио]] во Валета.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra, Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> Тој ја реформирал националната администрација со создавање на Владина комисија, дванаесет општини, управа за јавни финансии, ги укинал сите феудални права и привилегии, го укинал ропството и доделил слобода на сите турски и еврејски робови.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> Потоа отпловил за Египет, оставајќи значителен гарнизон во Малта.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> Останатите француски сили станале непопуларни кај Малтежаните, особено поради нивното непријателство кон католицизмот и ограбувањето на локалните цркви за финансирање на воените походи. Француската финансиска и религиозна политика толку ги налути Малтежаните што тие се побуниле, принудувајќи ги Французите да го напуштат островот. Велика Британија, заедно со [[Кралство Неапол|Кралството Неапол]] и [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], испратиле муниција и помош на Малтежаните, а Британија испратила и [[Кралска воена морнарица|морнарица]], која ги блокирала островите.<ref name=stbenedict/> На 28 октомври 1798, капетанот Сер [[Александар Бол]] успешно ги завршил преговорите со францускиот гарнизон на Гозо за предавање и трансфер на островот на Британија. Британците го предале островот на локалците истиот ден, кој бил администриран од [[Саверио Касар]] во име на [[Фердинанд I од Двете Сицилии|Фердинанд III од Сицилија]]. Гозо останал независен до 1801 кога Касар бил отстранет од Британците.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> Генералот [[Клод-Анри Белгранд де Вобоа]] ги предал своите француски сили во 1800.<ref name= stbenedict/> Малтешките лидери побарале од Сер Александар Бел островот да стане британски [[доминион]]. Малтежаните создале [[Декларација за правата]] во која тие се согласиле да бидат „под заштита и суверенитет на Кралот на слободниот народ, Неговото Височество и Крал на Обединетото Кралство на Велика Британија и Северна Ирска“. Во Декларацијата исто така се наведува дека „неговото Височество нема право да ги отстапи овие острови на било која власт...ако одбери да ја повлече својата заштита, и да се откаже од својот суверенитет, правото на избор на друг суверен, или на управување со овие острови, ни припаѓа само нам, жителите и староседелците.“<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===Британската Империја и Втората светска војна=== Во 1814, со [[Париски договор (1814)|Парискиот договор]],<ref name="stbenedict" /><ref name="DIC_11">{{Harvnb|Rudolf|Berg|2010|p=11}}</ref> Малта официјално станала дел од Британската Империја и се користела како поморска станица и седиште на флота. Со отворањето на [[Суецки Канал|Суецкиот Канал]] во 1869, положбата на Малта на половина пат помеѓу [[Гибралтарски Проток|Гибралтарскиот Проток]] и Египет се покажала како нејзина главна предност, и се сметала за важна станица на патот кон Индија, централна трговска рута за Британците. [[Турски воени гробишта]] по нарачка на [[Абдул Азис|султанот Абдул Азис]] биле изградени помеѓу 1873 и 1874 за паднатите османлиски војници во [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]]. Помеѓу 1915 и 1918, за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Малта станала позната како ''Медицинската сестра на Медитеранот'' поради големиот број на ранети војници кои се лекувале таму.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[The Times (Malta)|The Times]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> Во 1919, британските трупи пукале во толпа кои протестирале против новите такси, убивајќи четворица. Овој настан, познат како ''[[Sette Giugno]]'' ("7 јуни"), се одбележува секоја година и е еден од петте национални празници.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> До [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во малтешката политика доминирало [[Јазично прашање (Малта)|јазичното прашање]] за кое се спротивставиле [[италофон]]ските и [[англофон]]ските партии.<ref>{{Cite web |title=Independence |url=http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-url=https://archive.today/20120906002153/http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |archive-date=6 September 2012}}</ref> [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|Тешко бомбардираната Валета за време на опсадата на Малта, 1942|лево]]Пред Втората светска војна, Валета била седиште на Медитеранската флота на Кралската морнарица; сепак, и покрај приговорите на [[Винстон Черчил]],<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> командата била преместена во [[Александрија]], Египет, во 1937 од страв дека била премногу подложна на воздушни напади од Европа.<ref name="BJandCS-p36" /><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |url=https://archive.org/details/crossensignnaval0000elli |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> За време на војната Малта одиграла важна улога за [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузниците]]; како британска колонија, сместена блиску до Сицилија и морските траси на [[Сили на Оската|Оската]], Малта била бомбардирана од италијанските и германските воздушни сили. Малта била користена од Британците за напади врз италијанската морнарица и имала база за подморници. Се користела и како место за прислушување, пресретнувајќи ги германските радио пораки.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> Храброста на малтешкиот народ за време на втората [[Опсада на Малта (Втора светска војна)|опсада на Малта]] било причина за [[Џорџ VI|кралот Џорџ VI]] да го додели Крстот на Свети Георги на колективна основа на 15 април 1942.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> Приказ на Крстот на Свети Георги денес се наоѓа на [[Знаме на Малта|знамето]] и [[Грб на Малта|грбот]] на Малта. === Независност и Република === [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|Споменик на независноста на Малта во [[Флориана]]]]Малта се здобила со независност како [[Држава Малта]] на 21 септември 1964 ([[Ден на независноста на Малта|Ден на независноста]]). Според Уставот од 1964, Малта првично ја задржала кралицата [[Елизабета II]] како [[Кралица на Малта]], а со тоа и шеф на државата, при што [[генерал-губернатор]] ја извршувал власта во нејзино име. Во 1971, [[Лабуристичка партија (Малта)|Лабуристичката партија]] предводена од [[Дом Минтоф]] победила на изборите, што резултирало со прогласување на република на 13 декември 1974 ([[Ден на републиката (Малта)|Денот на републиката]]) во рамките на [[Комонвелт на нации|Комонвелтот]]. Договорот за одбрана кој бил потпишан набргу по независноста, и бил репреговаран во 1972, истекол на 31 март 1979 ([[Freedom Day (Malta)|Ден на слободата]]).<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |url=https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0 |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=[https://archive.org/details/religionpowerpro0000unse_j1j0/page/206 206]|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> По истекот, британската база била затворена и земјиштето претходно контролирано од Британците и било доделено на малтешката влада.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1997-02_41_2/page/n58 |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |s2cid=151123282 }}</ref> По заминувањето на преостанатите британски трупи во 1979, земјата го интензивирала своето учество во [[Движење на неврзаните|Движењето на неврзаните]]. Малта прогласила политика на [[неутралност]] во 1980.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> Истата година, три локалитети, вклучивајќи го и главниот град [[Валета]], биле впишани во листата на [[Светско наследство на УНЕСКО]]. Во 1989, во Малта се одржал [[Малтешки самит|самит]] помеѓу американскиот претседател [[Џорџ Х. В. Буш]] и советскиот лидер [[Михаил Горбачов]], нивна прва средба лице в лице, што го сигнализирал крајот на [[Студена војна|Студената војна]].<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[Меѓународен аеродром Малта|Меѓународниот аеродром Малта]] бил отворен и станал целосно оперативен на 25 март 1992, што ја поттикнало авионската и туристичката индустрија. Референдум за придружување на Европската Унија бил одржан на 8 март 2003, при што 53.65% од гласовите биле за.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> Малта се придужила на [[Европска Унија|Европската Унија]] на 1 мај 2004<ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> и на [[Еврозона]]та на 1 јануари 2008.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007|work=Euractiv}}</ref> == Географија и клима == {{Главна|Географија на Малта}} [[Податотека:General map of Malta mk.svg|мини|лево|Топографска карта на Малта]] Малта е мала и густо населена островска држава која ја сочинува архипелаг во средината на [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Климата во Малта е средоземномна. Малта е расположена на трите најголеми и населени острови се: [[Малта (остров)|Малта]], [[Гоцо]] и [[Комино]], додека помалите како [[Филфа]], [[Коминото]] и др. се ненаселени. Островот се наоѓа на околу 90 километри јужно од [[Сицилија]] и на 250 километри од [[Северна Африка]]. Најголемиот остров Малта има 245,7 км², долг е 27 км а широк 14,5 км. Должината на неговата крајбрежна линија изнесува 137 километри. Брегот на островот е скалест. Малта нема езера ниту реки, но сепак 50% од нејзината почва е обработлива. Слатка вода на островот се добива со преработка на [[солена вода|солената морска вода]]. == Политички систем == == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Малта}} [[Податотека:Malta - administrative division.svg|мини|десно|300п|Карта на општините во Малта]] Малта е поделена на [[општини во Малта|68 општини]], наречени „месни совети“ (''kunsilli lokali''). Општините се единствената [[административна единица]] во земјата. Шесте окрузи и трите региони служат само за статистички цели. == Стопанство == {{Главна|Економија на Малта}} Малта е класифицирана како [[напредна економија]] заедно со 32 други земји од страна на Меѓународниот Монетарен Фонд (ММФ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |publisher=Imf.org |date=6 October 2010 |accessdate=1 June 2011}}</ref> До 1800 Малта зависела од производството на памук, тутун и изградба на бродови. === Туризам === [[Податотека:Mellieha_Bay_beach_Malta_1.jpg|лево|мини|Плажа Мелиеха]] Туризмот е една од најважните стопански гранки на Република Малта. Архипелагот (Малта, Гозо и Комино) привлекува посетители со богатата историја, културното наследство, медитеранската клима, плажите и можностите за нуркање. Во 2025 година бројот на влезни туристи за првпат надмина 4 милиони и достигна 4.022.310, што претставува раст од 12,9 % во однос на 2024 година. Вкупната туристичка потрошувачка изнесуваше околу 3,9 милијарди евра, а бројот на ноќевања 25,4 милиони. Туризмот почнува поинтензивно да се развива од крајот на 1950-тите години, кога се гради цивилниот аеродром и се промовира дестинацијата. Пред пандемијата на COVID-19, во 2019 година, Малта прими околу 2,75 милиони туристи. По остриот пад во 2020 година следи брзо закрепнување, а во 2024 година бројот достигнува 3,56 милиони. Главни пазари на потекло се Обединетото Кралство, Италија и Полска. Најпознати атракции се главниот град Валета (светско наследство на УНЕСКО), мегалитските храмови, средновековниот град [[Имдина]], Трите градови, Сината лагуна на Комино, како и бројните плажи и локации за нуркање. Брзиот раст на туризмот предизвика дебата за прекумерен туризам, бидејќи високиот број посетители создава притисок врз инфраструктурата, сообраќајот и квалитетот на живот на мештаните. Затоа властите и туристичката индустрија се насочуваат кон модел со повисока вредност и поголема одржливост. === Сообраќај === Во оваа држава сообраќајот се одвива на лева страна, како и во [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Земајќи ја предвид големината на државата, бројот на автомобили е прилично голем; четврта држава во [[Европска Унија|Европската Унија]]. Во 1990 година, во државата биле регистрирани 182.254 автомобили, што претставува 582 автомобили на километар квадратен. На Малта има 2.254 километри пат, од кои 1.972 км (87,5%) е асфалтиран, а 282 км е неасфалтиран. [[Податотека:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|мини|десно|[[Ербас А320 семејство|Ербас А320]] на ''Air Malta'']]Главно превозно средство во државата е автобусот, кое е прилично евтино превозно средство. Најголем број од автобусите тргнуваат од централниот терминал во [[Валета]]. Автобусите возат на островот уште од 1905 година, па денес таму претставуваат туристичка атракција. Но сепак денес традиционалните автобуси се заменуваат со модерни. Во минатото автобусите биле обоени според рутата која ја возеле, после што биле обоени сите во зелена боја. Денес сите автобуси се обоени во жолта боја, со портокалова или пак со црвена црта. Денес низ Малта се возат околу 500 автобуси, од кои поголемиот дел се во сопственост на самите возачи. Автобусите возат спрема единствен распоред кој е одреден од државните институции. Статистички гледано, со малтешките автобуси се превезуваат 31 милион патници годишно. Половина од автобусите возат за јавниот превоз, додека другата половина служат за приватен и училиштен превоз. == Население, јазик и религија == === Религија === [[Податотека:St John's Co-Cathedral, Valletta 001.jpg|мини|лево|Катедралата Св. Јован во Валета]] ==== Христијанство ==== {{bar box |float=right |title=Верници во Малта |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|97.00}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.2}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|0.8}} {{Столбен постоток|Други|orange|2}} }} Црквата во Малта е опишана во книгата на [[Апостолски дела|Апостолските дела]],<ref>Дела 27:39-42 и Дела 28:1-11</ref> според која таа била основана од страна на Свети [[Апостол Павле]] и [[Свети Публиј]], како нејзин прв епископ.<ref>{{нмс | author=Кендал, Џејмс | year=1910| title= Малта| work= Католичка енциклопедија, Том IX | url=http://www.newadvent.org/cathen/09574a.htm| accessdate=18 јуни 2006}} {{en}}</ref> Се верува дека Свети Павле престојувал на островот во [[60]] г., по што оттаму заминал за Рим. Денеска постојат неколку [[катакомба|катакомби]] кои го потврдуваат ранохристијанскиот карактер на Малта. Според преданијата, римскиот управник на Малта, Публиј, во времето на Свети Павле, станал првиот епископ на Малта по неговото преобратување во христијанство. Додека малтешките острови биле под власта на витешкиот ред [[Болничари]] ([[XV век|XV]] - крај на [[XVIII век]]), [[Голем мајстор|Големиот мајстор]] имал статус на управител на [[католичката црква]], и уживал посебни односи со [[папа]]та. Со текот на годините, моќта и власта на витешкиот ред се намалила, за на крај да заврши со доаѓањето на [[Наполеон Бонапарт]] на островот (1798), на патот кон неговиот поход на [[Египет]]. Во [[1814]] година, Малта станала дел од [[Британска Империја|Британската Империја]] во согласност со Парискиот договор. Британското владеење траело вкупно 150 години, до 1964 г. кога Малта стекнала независност. Британска власт на островот ги донела првите протестантски односно [[англиканство|англикански]] мисионери, но римокатолицизмот и понатаму останал доминантен како традиционална вероисповед во историјата на земјата. ==== Други религии ==== [[Евреи|Еврејското]] население на Малта била една од најголемите верски организации во средниот век во времето на [[Нормани]]те. Во 1479 г, Малта и Сицилија потпаднале под власта на [[Кралство Арагон|Арагон]] и, според указот издаден од страна на шпанските власти (1492), сите Евреи биле принудени да ја напуштат земјата. Неколку малтешки Евреи биле христијанизирани со цел да можат да останат. Во земјата опстојуваат и други верски организации, како протестанти, Јеховини сведоци, баптисти, муслимани итн. == Музика во Малта == == Спорт во Малта == == Поврзано == * [[Малтежани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.gov.mt Службен портал на владата на Малта] {{en}} {{GeoCompass |hub = Малта |type = ex |С = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ИТА}}) |СЗ = |СИ = |З = [[Средоземно Море]] |И = [[Средоземно Море]] |Ј = [[Средоземно Море]] <br /> ({{ТУН}}) |ЈЗ = |ЈИ = }} {{Острови на Малта}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Малта| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Поранешни колонии на Британија]] [[Категорија:Средоземни земји]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Феникиски колонии]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1964 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] hvvnraz0p0bws6urdyz49k8mnlbpkp1 0 8765 5642533 5642020 2026-10-09T19:29:03Z Ehrlich91 24281 5642533 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Сарај}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Сарај | слика = Воздушен поглед на Сарај.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Сарај | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 833 | година = 2021 | поштенски број = 2430 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 227 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=28 | lat_sec=40 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=42 | lon_sec=9 | слава = [[Петровден]] | мрежно место = | карта = Сарај во Општина Босилово.svg }} '''Сарај''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Потекло и значење на името == Првичното име на селото било „Бања“ (Бајна) или „Протобања“ (Стара Бања), по името на постојната бања, а потоа било именувано со топонимот „Сарај“. Името „Сарај“ е примарно, изведено од турскиот збор „[[Сарај (турцизам)|сарај]]“ што на македонски јазик значи „двор“, „дворец“ или „конак“ („палата“). == Географија и местоположба == [[Податотека:Saraj, Bosilovo.jpg|мини|300п|лево|Улица во селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], од десната страна на реката [[Струмица (река)|Струмица]], недалеку од патот Струмица-Берово и е сместено на подрачјето на [[Општина Босилово]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=264|language=македонски|accessdate=9 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 227 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото може да се стигне преку локални асфалтирани патишта од самиот град [[Струмица]] преку [[Просениково]] или пак преку исклучување од [[Регионален пат 1302|регионалниот пат 1302]] пред селото [[Петралинци]]. == Историја == Најверојатно селото Сарај било основано во времето на [[Османлиска Македонија|османлиското владеење]] на овие простори. Со топонимот „Протобања“ селото е спомнато во два опширни турски пописни дефтери од XVI век – во 1519 година. Според преданието, богатиот Хазир Баба тука имал дворец, чифлиг, конак со кула и други придружни објекти. На беговиот чифлиг работеле чифлигари, кои во текот на времето изградиле свои куќи околу сарајот на бегот и така била основана населба, наречена Сарај.<ref>КОЛЕТКТИВНАТА МЕМОРИЈА ЗАЧУВАНА ВО ТИПИЧНИТЕ ОБИЧАИ И ТРАДИЦИИ НА ОПШТИНА БОСИЛОВО</ref> Меѓу првите борци, што им дале оружен отпор на беговите кон втората половина на XIX век се споменува Левент Корчо, чија личност е доста нејасна. Се спомнува дека Корчо бил родум од селото Сарај и дека му го изгорел чифлигот на Каргалија и го ослободил од плен својот татко, по кое побегнал во Србија или Грција.<ref name="ССНИ">Манол Пандевски - Ѓорѓи Стоев - Трнката, Струмица и Струмичко низ историјата, Струмица, 1969.</ref> По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. Во текот на Втората светска војна, во 1944 година во селото од страна на Ѓорѓи Стоев бил формиран народноослободителен одбор.<ref name="ССНИ" /> == Стопанство == [[Податотека:Објект во Сарај.jpg|мини|300п|десно|Објект во селото]] Атарот на селото е мошне голем и зафаќа простор од 36 километри квадратни. На него доминира обработливото земјиште на површина од 3.251 [[хектар]], па затоа селото има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во минатото во него работела земјоделска задруга и има услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|381 |1953|440 |1961|581 |1971|712 |1981|840 |1991|879 |1994|940 |2002|937 |2021|833 }} Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година, селото се состоело од 50 семејства и 196 жители [[Македонци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 190-191.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900 година селото имало 120 жители [[Македонци]] и 25 [[Турци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900.]</ref> Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во селото живееле 48 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 30 [[Роми]].<ref name=":1">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 106-107.</ref>. Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 350 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818084122/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|archive-date=2023-08-18|url-status=dead}}</ref> Во 1961 година селото броело 581 жител, а во 1994 година тоа преминало во големо село со 940 жители, населено само со македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото Сарај броело 937 жители, од кои 935 [[Македонци]] и 2 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=9 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 833 жители, од кои 679 [[Македонци]], 5 [[Македонски Турци|Турци]], 1 останат и 148 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|145|78|381|440|581|712|840|879|940|937|833}} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Коло Китанов“ - Сарај 4.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Кољо Китанов“ - Сарај|ПУ „Кољо Китанов“]] - подрачно основно училиште за ученици од прво до петто одделение во состав на [[ОУ „Гоце Делчев“ - Босилово]] * Дом на културата == Самоуправа и политика == [[Податотека:Кољо Китанов.png|мини|250п|десно|[[Никола Китанов]], најмладиот загинат [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во Македонија во 2001]] година]] Во {{римски|19}} век, Сарај било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Босилово]], која била една од ретките што останала непроменета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Босилово]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Босилово во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Босилово, во која покрај селото Сарај, се наоѓале и селата Босилово, Гечерлија, Дабиле, Дрвош, Еднокуќево, Петралинци, Робово, Старо Балдевци и Хамзали. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната Општина Петралинци, во која влегувале селата Гечерлија, Дрвош, Петралинци, Сарај, Старо Балдевци, Хамзали и Чанаклија. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1815 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 809 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 823 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|410}}</ref> * [[Гаскарник (Сарај)|Гаскарник]] ― населба од доцноантичкото време. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај|Црква „Св. Петар и Павле“]] — главна селска православна црква; и * [[Црква „Св. Димитриј“ - Сарај|Црква „Св. Димитриј“]] — главна селска византискокатоличка црква. ;Амами * [[Амам (Сарај)|Амам]] — разрушен амам, од кој останал само еден ѕид. <gallery mode=packed heights=200px> Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 13.jpg|Црквата „Св. Петар и Павле“ Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај.jpg|Црквата „Св. Димитриј“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Сарај * [[Никола Китанов]] (1981-2001) – македонски бранител <!--== Култура и спорт ==--> == Поврзано == * [[Општина Босилово]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Saraj, Bosilovo|Сарај}} {{Општина Босилово}} [[Категорија:Сарај (Струмичко)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] 7kyqap87xn582fff4npvdy3qk03zopd 0 29527 5642511 5641999 2026-10-09T17:46:39Z Ehrlich91 24281 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-54134-42|~2026-54134-42]]) и ја поврати преработката 5527271 на JakeNestorMK 5642511 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Лазо Ангеловски | слика = ОУ Лазо Ангеловски.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Ново Лисиче]] | општина = [[Општина Аеродром]] | наречено_по = [[Лазо Ангеловски]] | адреса = бул „Видое Смилевски Бато“, бр. 95 | основање = {{start date and age|1988}} | актуелен директор = Магдалена Петреска | број на ученици = 1.519 <small>(2024/25)</small> | настава на = македонски | веб = www.oulazoangelovski.edu.mk | е-пошта = lazoangelovski@yahoo.com | телефон = 02/2430-324 | факс = 02/2430-324 }} '''Основно училиште „Лазо Ангеловски“''' (официјално: '''Основно општинско училиште „Лазо Ангеловски“ - Аеродром'''; скратено: '''ООУ „Лазо Ангеловски“''') — централно основно училиште во [[Скопје|скопската]] населба [[Ново Лисиче]], [[Општина Аеродром]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-11-22|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето во 2007 година е прогласено за најспортско основно училиште во [[Македонија]]. Тоа е едно од поголемите училишта во Македонија, со најголем број на ученици. Училиштето е именувано по истакнатиот македонски национален деец [[Лазо Ангеловски]]. == Познати личности кои учеле во ова училиште == * [[Елена Ристеска]] (поп пејачка) * [[Ивана Ивчевска]] (скијачка) * [[Стефан Филиповски]] (пејач во бендот [[Next Time]]) * [[Мартин Филиповски]] (гитарист во бендот [[Next Time]]) * [[Ивица Коневски]] (градоначалник на Општина Аеродром) * [[Дамјан Стојановски]] (кошаркар) * [[Војдан Стојановски]] (кошаркар) * [[Стојанче Стоилов]] (ракометар) == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Лазо Ангеловски, Скопје}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Аеродром]] [[Категорија:Училишта посветени на Лазо Ангеловски|Аеродром]] [[Категорија:Ново Лисиче]] [[Категорија:Основни училишта во Македонија]] dhutiwov85fvc30xgjybaxxdr208pw7 0 36689 5642612 5638288 2026-10-10T09:07:37Z PJ Geest 28859 Replace raster graph with SVG reconstruction: Quadratic equation coefficients.svg 5642612 wikitext text/x-wiki Во [[математика]]та, [[полином]]ната [[равенка]] од втор степен се вика '''квадратна равенка'''. Општиот облик на равенката е: : <math>ax^2+bx+c=0</math> [[Податотека:Quadratic equation coefficients.svg|мини|десно|200п|Графикони на реалните квадратни функции ''ax''²&nbsp;+&nbsp;''bx''&nbsp;+&nbsp;''c''. Секој коефициент варира посебно]] Во равенката ''a'', ''b'' и ''c'' се коефициенти, при што ''a ≠ 0'', додека самата равенка е равенка по променлива ''x''. Името е дадено според степенот на водечкиот коефициент. Квадратните равенки често се јавуваат во математиката, но и во другите природни и технички науки. == Решавање на квадратната равенка == Решението на квадратната равенка е целосно определено со изразот: :<math>x_{1,2} = \frac{-b \pm \sqrt {b^2-4ac}}{2a}</math> што значи дека квадратната равенка има две решенија. Решението се добива на следниов начин: Дадена ни е равенката: : <math>ax^2+bx+c=0</math> Ја делиме равенката со ''a''. Ова е дозволено бидејќи по услов ''a ≠ 0'' и добиваме: : <math>x^2+\frac{b}{a}x+\frac{c}{a}=0</math> Согласно формулата за бином на квадрат: : <math>(A+B)^2=A^2+2AB+B^2</math> на левата страна на равенката додаваме и одземаме <math>\frac{b^2}{4a^2}</math>: : <math>x^2+\frac{b}{a}x+\frac{c}{a}+\frac{b^2}{4a^2}-\frac{b^2}{4a^2}=0</math> : <math>\left( x^2+\frac{b}{a}x+\frac{b^2}{4a^2} \right) +\frac{c}{a}-\frac{b^2}{4a^2}=0</math> : <math>\left( x^2+\frac{b}{2a} \right)^2 + \frac{4ac-b^2}{4a^2}=0</math> од каде се добива: : <math>\left( x+\frac{b}{2a} \right)^2 = \frac{b^2-4ac}{4a^2}</math> Ја коренуваме равенката и конечно се добива: : <math>x+\frac{b}{2a} = \frac{\pm \sqrt{b^2-4ac}}{2a}</math> : <math>x = \frac{\pm \sqrt{b^2-4ac}}{2a}-\frac{b}{2a} = \frac{-b \pm \sqrt{b^2-4ac}}{2a}</math> == Дискриминанта и зависност на решенијата од дискриминантата == Во решението на квадратната равенка фигурира изразот: : <math>D=b^2-4ac</math> кој се нарекува ''дискриминанта'' на квадратната равенка. Според нејзиниот знак може да се одреди природата на решенијата на равенката. Имено: * ако ''D>0'', равенката има две [[Реален број|реални]] и различни решенија, * ако ''D<0'', равенката има [[Комплексен број|комплексно-конјугирани]] решенија, и * ако ''D=0'', равенката има двојно реално решение, т.е. има две идентични решенија. == Факторизација на квадратната равенка == Ако е зададена квадратната равенка: : <math>ax^2+bx+c=0</math> која има решенија условно означени со x₁ и x₂, тогаш равенката може да ја запишеме како: : <math>ax^2+bx+c=a(x-x_1)(x-x_2)</math> Ваквото ''презапишување'' на равенката се вика ''[[факторизација]] на квадратната равенка'' или ''разложување на квадратната равенка на линеарни множители''. Овој процес е честопати корисен при решавање на конкретни задачи и проблеми. == Виетови формули == За решенијата на квадратната равенка важат следниве равенства: : <math>x_1+x_2 = -\frac{b}{a}</math> : <math>x_1\cdot x_2 = \frac{c}{a}</math> кои се нарекуваат ''виетови формули за квадратна равенка'' (т.е. [[полином]] од втор степен) и претставуваат посебен случај на општата [[Виетова теорема]]. == Равенки кои се сведуваат на квадратни == Равенките од облик: : <math>ax^{2n}+bx^n+c=0</math> може да се сведат на квадратни, ако се стави смената: : <math>y=x^n</math> со која првичната равенка се сведува на равенка од облик: : <math>ay^2+by+c=0</math> која се решава според погорните формули. Решенијата на почетната равенката се добиваат кога ќе се пресмета ''n''-ти корен од обете решенија на трансформираната равенка. На овој начин се добиваат ''2n'' решенија, онолку колку што и треба да има. Специјално, за ''n=2'', равенката е од облик: : <math>ax^4+bx^2+c=0</math> и таа се нарекува ''биквадратна равенка'', која јасно има четири решенија. == Примери == * Да се реши равенката: <math>2x^2+4x-6=0</math> Според формулата имаме: : <math>x_{1,2}=\frac{-4\pm \sqrt{4^2-4\cdot 2\cdot (-6)}}{2\cdot 2} = \frac{-4\pm \sqrt{64}}{4}=\frac{-4\pm 8}{4}</math> :: <math>x_1=\frac{-4+8}{4}=\frac{4}{4}=1</math> :: <math>x_2=\frac{-4-8}{4}=\frac{-12}{4}=-3</math> Значи решенија на равенката се: ''x₁''=1 и ''x₂''=-3 * Да се реши равенката: <math>x^2-6x+13=0</math> Имаме: : <math>x_{1,2}=\frac{6\pm \sqrt{36-52}}{2}=\frac{6\pm \sqrt{-16}}{2}=\frac{6\pm \sqrt{16\cdot \mathrm{i}^2}}{2}=\frac{6\pm 4\mathrm{i}}{2}=3\pm 2\mathrm{i}</math> :: <math>x_1 = 3 + 2\mathrm{i}</math> :: <math>x_2 = 3 - 2\mathrm{i}</math> Добиените решенија се комплексно конјугирани. * Да се реши равенката: <math>x^4-24x^2-25=0</math> Оваа равенка е биквадратна. Ставаме замена: : <math>y=x^2</math> и равенката се сведува на квадратна равенка од облик: : <math>y^2-24y-25=0</math> За решенијата на ''оваа'' равенка имаме: : <math>y_{1,2}=\frac{24\pm \sqrt{576+100}}{2}=\frac{24\pm 26}{2}</math> :: <math>y_1 = \frac{24+26}{2}=25</math> :: <math>y_2 = \frac{24-26}{2}=-1</math> Ова се решенијата на квадратната равенка (т.е. на трансформацијата на биквадратната равенка). Но, бидејќи: : <math>y=x^2,</math> тогаш: : <math>x=\sqrt{y}</math> Така се добиваат четири решенија, и тоа: : <math>x_{1,2} = \sqrt{y_1}</math> : <math>x_{3,4} = \sqrt{y_2}</math> Конечно, решенијата на биквадратната равенка се: :: <math>x_1=+\sqrt{y_1} = \sqrt{25} = 5</math> :: <math>x_2=-\sqrt{y_1} = -\sqrt{25} = -5</math> :: <math>x_3=+\sqrt{y_2} = \sqrt{-1} = \mathrm{i}</math> :: <math>x_4=-\sqrt{y_2} = -\sqrt{-1} = -\mathrm{i}</math> == Поврзано == * [[Линеарна равенка]] * [[Кубна равенка]] * [[Равенка од четврти степен]] * [[Квадратна функција]] * [[Парабола]] [[Категорија:Полиноми]] [[Категорија:Елементарна алгебра]] [[Категорија:Равенки]] 5dkaer0blpbqyls0puhmkfu6b63pqap 0 42319 5642568 5413805 2026-10-09T22:41:42Z Andrew012p 85224 5642568 wikitext text/x-wiki [[File:Entrada principal do Hospital São Camilo, Coronel Fabriciano MG.jpg|thumb|right|Болница - [[Бразил]]]] '''Болница''' — назив за здравствена установа што врши медицински и здравствени услуги. Таа може да биде во државна сопственост или во приватна сопственост. Персонал на една болница се лекари, медицински сестри, болничари, заболекари и голем број на други професии во зависност од намената на болницата. Има општа болница, клинички зентар, [[стоматологија|стоматолошка]] болница и голем број на други видови на болници. Најголема здравствена установа во [[Македонија]] е Клиничкиот Центар во [[Скопје]]. ==Болницата како тема во уметноста и во популарната култура== * „Цвет“ — краток расказ на македонската писателка [[Румена Бужаровска]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 263.</ref> * „Момче во болница“ — песна за деца на хрватскиот поет [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 61.</ref> * „Санаториумска балада“ — песна на македонскиот поет [[Матеја Матевски]].<ref>Матеја Матевски, ''Подготовки за патување: избор од поезијата'', Македонска книга, Скопје, 1987, стр. 26-27.</ref> * „Болница“ - кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 140-141.</ref> * „Визита“ — краток расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]].<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 19-20.</ref> * „Трка“ — краток расказ на македонската писателка [[Габриела Стојаноска-Станоеска]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 252.</ref> * „O tempora, o mores!“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 173.</ref> * „миксан мозок во душевна болница“ — краток расказ на македонскиот писател [[Хигсов Бозон (писател)|Хигсов Бозон]] од 2011 година.<ref>Хигсов Бозон, ''Педерски Катахрезис'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> * „извештај од болницата“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 117.</ref> * „Рози во болницата“ (англиски: ''Roses In The Hospital'') — песна на британската рок-група Меник стрит причерс (''Manic Street Preachers'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/102182-Manic-Street-Preachers-Gold-Against-The-Soul Manic Street Preachers – Gold Against The Soul (пристапено на 3.3.2023)]</ref> * „Болница“ (англиски: ''Hospital'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Модерн Лаверс]] (''The Modern Lovers'') од 1976 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8KB_YzJH0Bk YouTube, The Modern Lovers - The Modern Lovers (Full Album) (пристапено на 24.12.2017)]</ref> * „Општа болница“ (англиски: ''General Hospital'') — песна на американскиот [[рап]]ер [[Кул Кит]] (''Kool Keith'') од 1996 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2qK_gO965xU&t=3138s Doctor Octagon(Kool Keith) - Dr. Octagonocologyst (Full Album) (пристапено на 3.5.2017)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Здравствен систем]] [[Категорија:Болница]] ro1f4mkmz593wt4iy88neflxsjjr5s0 5642569 5642568 2026-10-09T22:42:20Z Andrew012p 85224 5642569 wikitext text/x-wiki [[File:Entrada principal do Hospital São Camilo, Coronel Fabriciano MG.jpg|thumb|right|Болница — [[Бразил]]]] '''Болница''' — назив за здравствена установа што врши медицински и здравствени услуги. Таа може да биде во државна сопственост или во приватна сопственост. Персонал на една болница се лекари, медицински сестри, болничари, заболекари и голем број на други професии во зависност од намената на болницата. Има општа болница, клинички центар, [[стоматологија|стоматолошка]] болница и голем број на други видови болници. Најголема здравствена установа во [[Македонија]] е Клиничкиот Центар во [[Скопје]]. ==Болницата како тема во уметноста и во популарната култура== * „Цвет“ — краток расказ на македонската писателка [[Румена Бужаровска]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 263.</ref> * „Момче во болница“ — песна за деца на хрватскиот поет [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 61.</ref> * „Санаториумска балада“ — песна на македонскиот поет [[Матеја Матевски]].<ref>Матеја Матевски, ''Подготовки за патување: избор од поезијата'', Македонска книга, Скопје, 1987, стр. 26-27.</ref> * „Болница“ - кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 140-141.</ref> * „Визита“ — краток расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]].<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''Во кратки црти''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 19-20.</ref> * „Трка“ — краток расказ на македонската писателка [[Габриела Стојаноска-Станоеска]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 252.</ref> * „O tempora, o mores!“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 173.</ref> * „миксан мозок во душевна болница“ — краток расказ на македонскиот писател [[Хигсов Бозон (писател)|Хигсов Бозон]] од 2011 година.<ref>Хигсов Бозон, ''Педерски Катахрезис'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> * „извештај од болницата“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 117.</ref> * „Рози во болницата“ (англиски: ''Roses In The Hospital'') — песна на британската рок-група Меник стрит причерс (''Manic Street Preachers'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/102182-Manic-Street-Preachers-Gold-Against-The-Soul Manic Street Preachers – Gold Against The Soul (пристапено на 3.3.2023)]</ref> * „Болница“ (англиски: ''Hospital'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Модерн Лаверс]] (''The Modern Lovers'') од 1976 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8KB_YzJH0Bk YouTube, The Modern Lovers - The Modern Lovers (Full Album) (пристапено на 24.12.2017)]</ref> * „Општа болница“ (англиски: ''General Hospital'') — песна на американскиот [[рап]]ер [[Кул Кит]] (''Kool Keith'') од 1996 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2qK_gO965xU&t=3138s Doctor Octagon(Kool Keith) - Dr. Octagonocologyst (Full Album) (пристапено на 3.5.2017)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Здравствен систем]] [[Категорија:Болница]] eiz5ybjescavlp8sw0z5jitx70fxmb3 10 42564 5642580 5203201 2026-10-10T05:10:16Z P.Nedelkovski 47736 2024, 2025, 2026 5642580 wikitext text/x-wiki {{ navbox | name = Нобелова награда за литература | title = [[Нобелова награда за литература#Листа на досегашни лауреати|Добитници]] на [[Нобеловата награда за литература]] | titlestyle = background:#CCCCFF | image = [[Податотека:Nobel medal dsc06171.png|десно|60п]] | state = collapsed | group1 = 1901-1925 | list1 = [[Сили Придом|Придом]] (1901){{·}} [[Теодор Момзен|Момзен]] (1902){{·}} [[Бјернстјерне Бјернсон|Бјернсон]] (1903){{·}} [[Фредерик Мистрал|Ф. Мистрал]] / [[Хосе Ечегерај|Ечегерај]] (1904){{·}} [[Хенрик Шенкевич|Шенкевич]] (1905){{·}} [[Џозуе Кардучи|Кардучи]] (1906){{·}} [[Радјард Киплинг|Киплинг]] (1907){{·}} [[Рудолф Кристоф Ојкен|Ојкен]] (1908){{·}} [[Селма Лагерлеф|Лагерлеф]] (1909){{·}} [[Паул Хајзе|Хајзе]] (1910){{·}} [[Морис Метерлинк|Метерлинк]] (1911){{·}} [[Герхарт Хауптман|Хауптман]] (1912){{·}} [[Рабиндранат Тагоре|Тагоре]] (1913){{·}} [[Ромен Ролан|Ролан]] (1915){{·}} [[Вернер фон Хејденстам|Хејденстам]] (1916){{·}} [[Карл Адолф Гјелеруп|Гјелеруп]] / [[Хенрик Понтопидан|Понтопидан]] (1917){{·}} [[Карл Шпителер|Шпителер]] (1919){{·}} [[Кнут Хамсун|Хамсун]] (1920){{·}} [[Анатол Франс|Франс]] (1921){{·}} [[Хасинто Бенавенте|Бенавенте]] (1922){{·}} [[Вилијам Батлер Јејтс|Јејтс]] (1923){{·}} [[Владислав Рејмонт|Рејмонт]] (1924){{·}} [[Џорџ Бернард Шо|Шо]] (1925) | group2 = 1926-1950 | list2 = [[Грација Деледа|Деледа]] (1926){{·}} [[Анри Бергсон|Бергсон]] (1927){{·}} [[Зигфрид Ундсет|Ундсет]] (1928){{·}} [[Томас Ман|Ман]] (1929){{·}} [[Синклер Луис|Луис]] (1930){{·}} [[Ерик Аксел Карлфелт|Карлфелт]] (1931){{·}} [[Џон Голсворди|Голсворди]] (1932){{·}} [[Иван Алексеевич Бунин|Бунин]] (1933){{·}} [[Лујџи Пирандело|Пирандело]] (1934){{·}} [[Јуџин O'Нил|O'Нил]] (1936){{·}} [[Роже Мартен ди Гар|Мартен ди Гар]] (1937){{·}} [[Перл Бак|Бак]] (1938){{·}} [[Франс Емил Силанпе|Силанпе]] (1939){{·}} [[Јоханес Вилхелм Јенсен|Јенсен]] (1944){{·}} [[Габриела Мистрал|Г. Мистрал]] (1945){{·}} [[Херман Хесе|Хесе]] (1946){{·}} [[Андре Жид|Жид]] (1947){{·}} [[Т. С. Елиот|Елиот]] (1948){{·}} [[Вилијам Фокнер|Фокнер]]&nbsp;(1949){{·}} [[Бертранд Расел|Расел]] (1950) | group3 = 1951-1975 | list3 = [[Пер Лагерквист|Лагерквист]] (1951){{·}} [[Франсоа Шарл Моријак|Моријак]] (1952){{·}} [[Винстон Черчил|Черчил]] (1953){{·}} [[Ернест Хемингвеј|Хемингвеј]] (1954){{·}} [[Халдор Лакснес|Лакснес]] (1955){{·}} [[Хуан Рамон Хименес|Хименес]] (1956){{·}} [[Албер Ками|Ками]] (1957){{·}} [[Борис Пастернак|Пастернак]] (1958){{·}} [[Салваторе Квазимодо|Квазимодо]] (1959){{·}} [[Сен-Џон Перс|Перс]] (1960){{·}} [[Иво Андриќ|Андриќ]] (1961){{·}} [[Џон Стајнбек|Стајнбек]] (1962){{·}} [[Јоргос Сеферис|Сеферис]] (1963){{·}} [[Жан-Пол Сартр|Сартр]] (1964){{·}} [[Михаил Шолохов|Шолохов]] (1965){{·}} [[Шмуел Јозеф Агнон|Агнон]] / [[Нели Закс|Закс]] (1966){{·}} [[Мигел Анхел Астуријас|Астуријас]] (1967){{·}} [[Јасунари Кавабата|Кавабата]] (1968){{·}} [[Семјуел Бекет|Бекет]] (1969){{·}} [[Александар Солженицин|Солженицин]] (1970){{·}} [[Пабло Неруда|Неруда]] (1971){{·}} [[Хајнрих Бел|Бел]] (1972){{·}} [[Патрик Вајт|Вајт]] (1973){{·}} [[Ејвинд Јонсон|Јонсон]] / [[Хари Мартинсон|Мартинсон]] (1974){{·}} [[Еуџенио Монтале|Монтале]] (1975) | group4 = 1976-2000 | list4 = [[Сол Белоу|Белоу]] (1976){{·}} [[Висенте Алехандре|Алехандре]] (1977){{·}} [[Исак Башевис Сингер|Сингер]] (1978){{·}} [[Одисеас Елитис|Елитис]] (1979){{·}} [[Чеслав Милош|Милош]] (1980){{·}} [[Елијас Канети|Канети]] (1981){{·}} [[Габриел Гарсија Маркес|Гарсија Маркес]] (1982){{·}} [[Вилијам Голдинг|Голдинг]] (1983){{·}} [[Јарослав Сајферт|Сајферт]]&nbsp;(1984){{·}} [[Клод Симон|Симон]] (1985){{·}} [[Воле Сојинка|Сојинка]] (1986){{·}} [[Јосиф Бродски|Бродски]] (1987){{·}} [[Нагиб Махфуз|Махфуз]] (1988){{·}} [[Камило Хосе Села|Села]] (1989){{·}} [[Октавио Паз|Паз]] (1990){{·}} [[Надин Гордимер|Гордимер]] (1991){{·}} [[Дерек Волкот|Волкот]] (1992){{·}} [[Тони Морисон|Морисон]]&nbsp;(1993){{·}} [[Кензабуро Ое|Ое]] (1994){{·}} [[Шејмус Хини|Хини]] (1995){{·}} [[Вислава Шимборска|Шимборска]] (1996){{·}} [[Дарио Фо|Фо]] (1997){{·}} [[Жозе Сарамаго|Сарамаго]] (1998){{·}} [[Гинтер Грас|Грас]] (1999){{·}} [[Гао Сјингѓен|Гао]] (2000) | group5 = 2001-2025 | list5 = [[Видјадар Сураџпрасад Најпол|Најпол]] (2001){{·}} [[Имре Кертес|Кертес]] (2002){{·}} [[Џон Максвел Куци|Куци]] (2003){{·}} [[Елфриде Јелинек|Јелинек]] (2004){{·}} [[Харолд Пинтер|Пинтер]] (2005){{·}} [[Орхан Памук|Памук]] (2006){{·}} [[Дорис Лесинг|Лесинг]] (2007){{·}} [[Жан Мари Гистав Ле Клезио|Ле Клезио]] (2008){{·}} [[Херта Милер|Милер]] (2009){{·}} [[Марио Варгас Љоса|Варгас Љоса]] (2010){{·}} [[Томас Транстремер|Транстремер]] (2011){{·}} [[Мо Јен|Мо]] (2012){{·}} [[Алиса Манро|Манро]] (2013){{·}} [[Патрик Модијано|Модијано]] (2014){{·}} [[Светлана Алексиевич|Алексиевич]] (2015) {{·}} [[Боб Дилан|Дилан]] (2016) {{·}} [[Казуо Ишигуро|Ишигуро]] (2017) {{·}} [[Олга Токарчук|Токарчук]] (2018) {{·}} [[Петер Хандке|Хандке]] (2019) {{·}} [[Луиз Глик|Глик]] (2020) {{·}} [[Абдулразак Гурна|Гурна]] (2021){{·}} [[Ани Ерно|Ерно]] (2022) {{·}} [[Јун Фосе|Фосе]] (2023){{·}} [[Хан Канг]] (2024){{·}} [[Ласло Краснахоркаи|Краснахоркаи]] (2025){{·}} [[Ен Карсон|Карсон]] (2026) }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за Нобеловата награда за литература|*]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] </noinclude> 92ssstln7t6s84ieb0a1ppjpfqx9fb6 0 51583 5642482 4341666 2026-10-09T13:28:49Z Buli 2648 /* Азбука */ 5642482 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} '''Малтешката азбука''' е писмо што го користи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е заснована врз стандардната латинична азбука со видни модифицирања и додавања на букви сè со цел задоволување на малтешкиот фонетски и фонолошки систем. Азбуката има 30 букви, со некои караклтеристични букви за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] како што се буквите Ċ, Ġ, GĦ, Ħ, IE и Ż. Бидејќи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] не е сличен со другите европски јазици, туку има арапско потекло, некои од гласовите се автентични за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е официјална на територијата на [[Малта|Република Малта]]. == Азбука == {| |A||B||Ċ||D||E||F||Ġ||G||GĦ||H||Ħ||I |IE||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Ż||Z |- |A||B||Ċ||D||E||F||Ġ||G||Għ||H||Ħ||I |Ie||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Ż||Z |- |a||b||ċ||d||e||f||ġ||g||għ||h||ħ||i |ie||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||t||u||v||w||x||ż||z |} {| class="wikitable" |- !Letter ![[International Phonetic Alphabet|IPA]] !Words !First Word !Last Word |- |A a || {{IPAslink|ɐ}} || {{lang|mt|abjad}} ([[white]]), {{lang|mt|anġlu}} ([[Angel]]), {{lang|mt|aċċola}} ([[amberjack]]), {{lang|mt|aħjar}} ([[wikt:better|better]]), {{lang|mt|Amerika}} ([[America]]), {{lang|mt|azzarin}} ([[rifle]]), {{lang|mt|ankra}} ([[anchor]])|| {{lang|mt|abbaku}} ([[abacus]])|| {{lang|mt|azzjonist}} ([[shareholder]]) |- |B b || {{IPAslink|b}} || {{lang|mt|ballun}} ([[ball]]), {{lang|mt|berquq}} ([[apricot]]), {{lang|mt|bellus}} ([[velvet]]), {{lang|mt|burò}} ([[wikt:bureau|bureau]]), {{lang|mt|bżar}} ([[Black pepper|pepper]])|| {{lang|mt|bababa}} (say for nothing)|| {{lang|mt|bżulija}} ([[diligence]]) |- |Ċ ċ || {{IPAslink|t͡ʃ}}|| {{lang|mt|ċaċċiż}} ([[wiktionary:Frame|frame]]), {{lang|mt|ċarezza}} ([[wikt:clearness|clearness]]), {{lang|mt|ċikkulata}} ([[chocolate]]), {{lang|mt|ċitazzjoni}} ([[wikt:ticket|ticket]]), {{lang|mt|ċoff}} ([[wikt:bow|bow]]), {{lang|mt|ċurkett}} ([[Ring (finger)|ring]])|| {{lang|mt|ċabattin}} ([[wiktionary:cobbler|cobbler]])|| {{lang|mt|ċuwingam}} (chewing gum) |- |D d || {{IPAslink|d}}|| {{lang|mt|daħka}} ([[laugh]]), {{lang|mt|damma}} ([[dice]]), {{lang|mt|dawl}} ([[light]]), {{lang|mt|debba}} ([[mare]]), {{lang|mt|Dumnikan}} ([[Dominican Republic|Dominican]]), {{lang|mt|dura}} ([[wikt:hut|hut]])|| {{lang|mt|dab}} (he melted)|| {{lang|mt|dwett}} ([[duet]]) |- |E e || {{IPAslink|ɛ}}|| {{lang|mt|elf}} ([[1000 (number)|one thousand]]), {{lang|mt|ekkleżjastikament}} ([[wikt:ecclesiastically|ecclesiastically]]), {{lang|mt|erbgħa}} ([[4| {{lang|mt|four]]}} (4), {{lang|mt|erba'}} (fourth), {{lang|mt|Ewropew}} ([[Europe]]an), {{lang|mt|eżilju}} ([[exile]])|| {{lang|mt|ebbanist}} ([[ebony|ebonist]])|| {{lang|mt|eżumazzjonijiet}} ([[Burial#Exhumation|exhumations]]) |- |F f || {{IPAslink|f}}|| {{lang|mt|fallakka}} (plank), {{lang|mt|fehma}} (understanding), {{lang|mt|Franċiż}} (French), {{lang|mt|futbol}} (football), {{lang|mt|fwieħa}} (perfume)|| {{lang|mt|fabbli}} (affable)|| {{lang|mt|fwieħa}} (perfume) |- |Ġ ġ || {{IPAslink|d͡ʒ}}|| {{lang|mt|ġabra}} (collection), {{lang|mt|ġenerazzjoni}} (generation), {{lang|mt|ġewnaħ}} (wing), {{lang|mt|Ġunju}} (June), {{lang|mt|ġwież}} (walnuts)|| {{lang|mt|ġa}} (already) || {{lang|mt|ġwież}} (pulse) |- |G g || {{IPAslink|ɡ}}|| {{lang|mt|gabarrè}} (tray), {{lang|mt|gejxa}} (geisha), {{lang|mt|grad}} (degree), {{lang|mt|Grieg}} (Greek), {{lang|mt|gżira}} (island)|| {{lang|mt|gabardin}} (gabardine) || {{lang|mt|gżira}} (island) |- |Għ għ|| {{IPAslink|ˤ}} || {{lang|mt|għada}} (tomorrow), {{lang|mt|għajn}} (eye), {{lang|mt|għamara}} (furniture), {{lang|mt|għemeż}} (he winked), {{lang|mt|għid}} (feast), {{lang|mt|għuda}} (wood)|| {{lang|mt|għa}} (hoy!) || {{lang|mt|għuda}} (wood) |- |H h || -- (silent)|| {{lang|mt|hedded}} (he threatened), {{lang|mt|hena}} (happiness), {{lang|mt|hi}} (she), {{lang|mt|hu}} (he), {{lang|mt|huma}} (they)|| || |- |Ħ ħ || {{IPAslink|ħ}}|| {{lang|mt|ħabaq}} (basil), {{lang|mt|ħabsi}} (prisoner), {{lang|mt|ħajja}} (life), {{lang|mt|ħu}} (brother), {{lang|mt|ħażen}} (badness) || {{lang|mt|ħa}} (take) || {{lang|mt|ħuttafa}} (swallow) |- |I i || {{IPA|/ɛː/, /iːᵊ/}} || {{lang|mt|iben}} (son), {{lang|mt|idroġenu}} (hydrogen), {{lang|mt|induratur}} (gilder), {{lang|mt|Ingilterra}} (England), {{lang|mt|iżraq}} (azure) || {{lang|mt|ibbies}} (grew hard) || {{lang|mt|iżżuffjetta}} (to deride) |- |Ie ie|| {{IPAslink|ɪ}}, {{IPAslink|ɛ}} || {{lang|mt|iebes}} (hard), {{lang|mt|ieħor}} (another), {{lang|mt|ieqaf}} (stop) || {{lang|mt|iebes}} (hard) || {{lang|mt|ieqaf}} (stop) |- |J j || {{IPAslink|j}}|| {{lang|mt|jaf}} (knows), {{lang|mt|jarda}} (yard), {{lang|mt|jasar}} (imprisonment), {{not a typo| {{lang|mt|jew}}}} (or), {{lang|mt|jott}} (yacht), {{lang|mt|jum}} (day) || {{lang|mt|ja}} (oh!) || {{lang|mt|jupp}} (hah!) |- |K k || {{IPAslink|k}}|| {{lang|mt|kabina}} (cabin), {{lang|mt|kaligrafija}} (calligraphy), {{lang|mt|Kalifornja}} (California), {{lang|mt|karru}} (wagon), {{lang|mt|kurżità}} (curiosity) || {{lang|mt|kaballetta}} (cabaletta) || {{lang|mt|Kżar}} (Czar) |- |L l || {{IPAslink|l}}|| {{lang|mt|labirint}} (maze), {{lang|mt|lejl}} (night), {{lang|mt|lejla}} (evening), {{lang|mt|Lhudi}} (Hebrew), {{lang|mt|lvant}} (east) || {{lang|mt|la}} (nor) || {{lang|mt|lwiża}} (vervain three-leaved) |- |M m || {{IPAslink|m}}|| {{lang|mt|Malti}} (Maltese), {{lang|mt|maternità}} (maternity), {{lang|mt|Mediterran}} (Mediterranean), {{lang|mt|mina}} (tunnel), {{lang|mt|mżelleġ}} (smudged)|| {{lang|mt|mama'}} (mother) || {{lang|mt|mżużi}} (nasty) |- |N n || {{IPAslink|n}}|| {{lang|mt|nadif}} (clean), {{lang|mt|nerv}} (nerve), {{lang|mt|niċċa}} (niche), {{lang|mt|nuċċali}} (spectacles), nżul ix-xemx (sunset) || {{lang|mt|nabba}} (to foretell) || {{lang|mt|nżul}} (descending) |- |O o || {{IPAslink|ɔ}}|| {{lang|mt|oċean}} (ocean), {{lang|mt|opra}} (opera), {{lang|mt|orizzont}} (horizon), {{lang|mt|ors}} (bear), {{lang|mt|ożonu}} (ozone) || {{lang|mt|oasi}} (oasis) || {{lang|mt|ożmjum}} ([[osmium]]) |- |P p || {{IPAslink|p}}|| {{lang|mt|paċi}} (peace), {{lang|mt|paragrafu}} (paragraph), {{lang|mt|pazjent}} (patient), {{lang|mt|poeta}} (poet), {{lang|mt|pultruna}} (armchair) || {{lang|mt|paċi}} (peace) || {{lang|mt|pużata}} (cover) |- |Q q || {{IPAslink|ʔ}}|| {{lang|mt|qabar}} (grave), {{lang|mt|qaddis}} (saint), {{lang|mt|qalb}} (heart), {{lang|mt|qoxra}} (shell), {{lang|mt|qażquż}} (piglet) || {{lang|mt|qabad}} (caught) || {{lang|mt|qżużijat}} (nastiness) |- |R r || {{IPAslink|r}}|| {{lang|mt|raba'}} (land), {{lang|mt|raff}} (garret), {{lang|mt|replika}} (replica), {{lang|mt|riħa}} (smell), {{lang|mt|rvell}} (rebellion) || {{lang|mt|ra}} (he saw) || {{lang|mt|rżit}} (lean) |- |S s || {{IPAslink|s}}|| {{lang|mt|saba'}} (finger), {{lang|mt|safi}} (clear), {{lang|mt|saqaf}} (ceiling), {{lang|mt|serrieq}} (saw), {{lang|mt|suttana}} (gown) || {{lang|mt|sa}} (until) || {{lang|mt|swiċċ}} (switch) |- |T t || {{IPAslink|t}}|| {{lang|mt|tabakk}} (tobacco), {{lang|mt|tarġa}} (step), {{lang|mt|terrazzin}} (belvedere), {{lang|mt|Turkija}} (Turkey), {{lang|mt|twissija}} (warning), {{lang|mt|tuffieħa}} (apple) || {{lang|mt|ta}} (gave) || {{lang|mt|twittijat}} (levelling) |- |U u || {{IPAslink|ʊ}}|| {{lang|mt|udjenza}} (audience), {{lang|mt|uffiċċju}} (office), {{lang|mt|uman}} (human), {{lang|mt|uviera}} (egg-cup), {{lang|mt|użin}} (weight) || {{lang|mt|ubbidjent}} (obedient) || {{lang|mt|użinijiet}} (weights) |- |V v || {{IPAslink|v}}|| {{lang|mt|vaċċin}} (vaccine), {{lang|mt|vaska}} (pond), {{lang|mt|viċi}} (vice), {{lang|mt|vjaġġ}} (trip), {{lang|mt|vapur}} (ship) || {{lang|mt|vaċċin}} (vaccine) || {{lang|mt|vvumtat}} (vomited) |- |W w || {{IPAslink|w}}|| {{lang|mt|warda}} (rose), {{lang|mt|werrej}} (index), {{lang|mt|wied}} (valley), {{lang|mt|wirt}} (inheritance), {{lang|mt|wweldjat}} (welded) || {{lang|mt|wadab}} (sling) || {{lang|mt|wweldjat}} (welded) |- |X x || {{IPAslink|ʃ}}, {{IPAslink|ʒ}}|| {{lang|mt|xabla}} (sword), {{lang|mt|xandir}} (broadcasting), {{lang|mt|xehda}} (honeycomb), {{lang|mt|xoffa}} (lip), {{lang|mt|xxuttjat}} (kicked) || {{lang|mt|xaba'}} (he had enough of) || {{lang|mt|xxuttjat}} (kicked) |- |Ż ż || {{IPAslink|z}}|| {{lang|mt|żagħżugħ}} (teenager), {{lang|mt|żogħżija}} (youth), {{lang|mt|żaqq}} (stomach), {{lang|mt|żifna}} (dance), {{lang|mt|żunżan}} (wasps), {{lang|mt|żżuffjetta}} (he mocked) || {{lang|mt|żabar}} (prune) || {{lang|mt|żżuffjetta}} (he mocked) |- |Z z || {{IPAslink|t͡s}}, {{IPAslink|d͡z}}|| {{lang|mt|zalliera}} (salt-cellar), {{lang|mt|zalza}} (sauce), {{lang|mt|zalzett}} (sausage), {{lang|mt|zokk}} (trunk), {{lang|mt|zuntier}} (church-square) || {{lang|mt|zakak}} (white wagtail) || {{lang|mt|zzuppjat}} (crippled) |} [[Категорија:Латинични азбуки]] [[Категорија:Малтешки јазик]] 9r0n6sd635ecq2o5l95b8sguwra3yxo 5642484 5642482 2026-10-09T13:31:03Z Buli 2648 /* Азбука */ 5642484 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} '''Малтешката азбука''' е писмо што го користи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е заснована врз стандардната латинична азбука со видни модифицирања и додавања на букви сè со цел задоволување на малтешкиот фонетски и фонолошки систем. Азбуката има 30 букви, со некои караклтеристични букви за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] како што се буквите Ċ, Ġ, GĦ, Ħ, IE и Ż. Бидејќи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] не е сличен со другите европски јазици, туку има арапско потекло, некои од гласовите се автентични за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е официјална на територијата на [[Малта|Република Малта]]. == Азбука == {| |A||B||Ċ||D||E||F||Ġ||G||GĦ||H||Ħ||I |IE||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Ż||Z |- |A||B||Ċ||D||E||F||Ġ||G||Għ||H||Ħ||I |Ie||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Ż||Z |- |a||b||ċ||d||e||f||ġ||g||għ||h||ħ||i |ie||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||t||u||v||w||x||ż||z |} {| class="wikitable" |- !Буква ![[Меѓународна фонетска азбука|МФА]] !Изговор |- |A a || {{IPAslink|ɐ}} || |- |B b || {{IPAslink|b}} || |- |Ċ ċ || {{IPAslink|t͡ʃ}}|| |- |D d || {{IPAslink|d}}|| |- |E e || {{IPAslink|ɛ}}|| |- |F f || {{IPAslink|f}}|| |- |Ġ ġ || {{IPAslink|d͡ʒ}}|| |- |G g || {{IPAslink|ɡ}}|| |- |Għ għ|| {{IPAslink|ˤ}} || |- |H h || -- (silent)|| |- |Ħ ħ || {{IPAslink|ħ}}|| |- |I i || {{IPA|/ɛː/, /iːᵊ/}} || |- |Ie ie|| {{IPAslink|ɪ}}, {{IPAslink|ɛ}} || |- |J j || {{IPAslink|j}}|| |- |K k || {{IPAslink|k}}|| |- |L l || {{IPAslink|l}}|| |- |M m || {{IPAslink|m}}|| |- |N n || {{IPAslink|n}}|| |- |O o || {{IPAslink|ɔ}}|| |- |P p || {{IPAslink|p}}|| |- |Q q || {{IPAslink|ʔ}}|| |- |R r || {{IPAslink|r}}|| |- |S s || {{IPAslink|s}}|| |- |T t || {{IPAslink|t}}|| |- |U u || {{IPAslink|ʊ}}|| |- |V v || {{IPAslink|v}}|| |- |W w || {{IPAslink|w}}|| |- |X x || {{IPAslink|ʃ}}, {{IPAslink|ʒ}}|| |- |Ż ż || {{IPAslink|z}}|| |- |Z z || {{IPAslink|t͡s}}, {{IPAslink|d͡z}}|| |} [[Категорија:Латинични азбуки]] [[Категорија:Малтешки јазик]] f4wfqeumdntiqaspmv6sjs3yicxhvh8 5642485 5642484 2026-10-09T13:40:25Z Buli 2648 /* Азбука */ 5642485 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} '''Малтешката азбука''' е писмо што го користи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е заснована врз стандардната латинична азбука со видни модифицирања и додавања на букви сè со цел задоволување на малтешкиот фонетски и фонолошки систем. Азбуката има 30 букви, со некои караклтеристични букви за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] како што се буквите Ċ, Ġ, GĦ, Ħ, IE и Ż. Бидејќи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] не е сличен со другите европски јазици, туку има арапско потекло, некои од гласовите се автентични за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е официјална на територијата на [[Малта|Република Малта]]. == Азбука == {| |A||B||Ċ||D||E||F||Ġ||G||GĦ||H||Ħ||I |IE||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Ż||Z |- |A||B||Ċ||D||E||F||Ġ||G||Għ||H||Ħ||I |Ie||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Ż||Z |- |a||b||ċ||d||e||f||ġ||g||għ||h||ħ||i |ie||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||t||u||v||w||x||ż||z |} {| class="wikitable" |- !Буква ![[Меѓународна фонетска азбука|МФА]] !Изговор |- |A a || {{IPAslink|ɐ}} ||а |- |B b || {{IPAslink|b}} ||б |- |Ċ ċ || {{IPAslink|t͡ʃ}}||ч |- |D d || {{IPAslink|d}}||д |- |E e || {{IPAslink|ɛ}}||е |- |F f || {{IPAslink|f}}||ф |- |Ġ ġ || {{IPAslink|d͡ʒ}}||џ |- |G g || {{IPAslink|ɡ}}||г |- |Għ għ|| {{IPAslink|ˤ}} || |- |H h || -- (silent)|| |- |Ħ ħ || {{IPAslink|ħ}}|| |- |I i || {{IPA|/ɛː/, /iːᵊ/}} ||и |- |Ie ie|| {{IPAslink|ɪ}}, {{IPAslink|ɛ}} ||ие |- |J j || {{IPAslink|j}}||ј |- |K k || {{IPAslink|k}}||к |- |L l || {{IPAslink|l}}||л |- |M m || {{IPAslink|m}}||м |- |N n || {{IPAslink|n}}||н |- |O o || {{IPAslink|ɔ}}||о |- |P p || {{IPAslink|p}}||п |- |Q q || {{IPAslink|ʔ}}|| |- |R r || {{IPAslink|r}}||р |- |S s || {{IPAslink|s}}||с |- |T t || {{IPAslink|t}}||т |- |U u || {{IPAslink|ʊ}}||у |- |V v || {{IPAslink|v}}||в |- |W w || {{IPAslink|w}}|| |- |X x || {{IPAslink|ʃ}}, {{IPAslink|ʒ}}||ш |- |Ż ż || {{IPAslink|z}}||з |- |Z z || {{IPAslink|t͡s}}, {{IPAslink|d͡z}}||ц |} [[Категорија:Латинични азбуки]] [[Категорија:Малтешки јазик]] kqzybxko1dy96gaxi7smqhx1y7abdmc 5642486 5642485 2026-10-09T13:46:47Z Buli 2648 /* Азбука */ 5642486 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} '''Малтешката азбука''' е писмо што го користи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е заснована врз стандардната латинична азбука со видни модифицирања и додавања на букви сè со цел задоволување на малтешкиот фонетски и фонолошки систем. Азбуката има 30 букви, со некои караклтеристични букви за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] како што се буквите Ċ, Ġ, GĦ, Ħ, IE и Ż. Бидејќи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] не е сличен со другите европски јазици, туку има арапско потекло, некои од гласовите се автентични за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е официјална на територијата на [[Малта|Република Малта]]. == Азбука == {| |A||B||Ċ||D||E||F||Ġ||G||GĦ||H||Ħ||I |IE||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Ż||Z |- |A||B||Ċ||D||E||F||Ġ||G||Għ||H||Ħ||I |Ie||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Ż||Z |- |a||b||ċ||d||e||f||ġ||g||għ||h||ħ||i |ie||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||t||u||v||w||x||ż||z |} {| class="wikitable" |- !Буква ![[Меѓународна фонетска азбука|МФА]] !Изговор |- |A a || {{IPAslink|ɐ}} ||а |- |B b || {{IPAslink|b}} ||б |- |Ċ ċ || {{IPAslink|t͡ʃ}}||ч |- |D d || {{IPAslink|d}}||д |- |E e || {{IPAslink|ɛ}}||е |- |F f || {{IPAslink|f}}||ф |- |Ġ ġ || {{IPAslink|d͡ʒ}}||џ |- |G g || {{IPAslink|ɡ}}||г |- |Għ għ|| {{IPAslink|ˤ}} || |- |H h || -- (silent)|| |- |Ħ ħ || {{IPAslink|ħ}}|| |- |I i || {{IPA|/ɛː/, /iːᵊ/}} ||и |- |Ie ie|| {{IPAslink|ɪ}}, {{IPAslink|ɛ}} ||ие |- |J j || {{IPAslink|j}}||ј |- |K k || {{IPAslink|k}}||к |- |L l || {{IPAslink|l}}||л |- |M m || {{IPAslink|m}}||м |- |N n || {{IPAslink|n}}||н |- |O o || {{IPAslink|ɔ}}||о |- |P p || {{IPAslink|p}}||п |- |Q q || {{IPAslink|ʔ}}|| |- |R r || {{IPAslink|r}}||р |- |S s || {{IPAslink|s}}||с |- |T t || {{IPAslink|t}}||т |- |U u || {{IPAslink|ʊ}}||у |- |V v || {{IPAslink|v}}||в |- |W w || {{IPAslink|w}}||глас што се наоѓа меѓу македонските в и у, уснен глас сличен на англиското w |- |X x || {{IPAslink|ʃ}}, {{IPAslink|ʒ}}||ш |- |Ż ż || {{IPAslink|z}}||з |- |Z z || {{IPAslink|t͡s}}, {{IPAslink|d͡z}}||ц |} [[Категорија:Латинични азбуки]] [[Категорија:Малтешки јазик]] nnu26rez988n5sken90f1bsz6vv58hn 5642487 5642486 2026-10-09T13:51:32Z Buli 2648 /* Азбука */ 5642487 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} '''Малтешката азбука''' е писмо што го користи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е заснована врз стандардната латинична азбука со видни модифицирања и додавања на букви сè со цел задоволување на малтешкиот фонетски и фонолошки систем. Азбуката има 30 букви, со некои караклтеристични букви за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] како што се буквите Ċ, Ġ, GĦ, Ħ, IE и Ż. Бидејќи [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]] не е сличен со другите европски јазици, туку има арапско потекло, некои од гласовите се автентични за [[Малтешки јазик|малтешкиот јазик]]. Азбуката е официјална на територијата на [[Малта|Република Малта]]. == Азбука == {| class="wikitable" |- !Буква ![[Меѓународна фонетска азбука|МФА]] !Изговор |- |A a || {{IPAslink|ɐ}} ||а |- |B b || {{IPAslink|b}} ||б, на крајот од зборот п |- |Ċ ċ || {{IPAslink|t͡ʃ}}||ч |- |D d || {{IPAslink|d}}||д, на крајот од зборот т |- |E e || {{IPAslink|ɛ}}||е |- |F f || {{IPAslink|f}}||ф |- |Ġ ġ || {{IPAslink|d͡ʒ}}||џ |- |G g || {{IPAslink|ɡ}}||г, на крајот од зборот к |- |Għ għ|| {{IPAslink|ˤ}} || |- |H h || -- (silent)|| |- |Ħ ħ || {{IPAslink|ħ}}|| |- |I i || {{IPA|/ɛː/, /iːᵊ/}} ||и |- |Ie ie|| {{IPAslink|ɪ}}, {{IPAslink|ɛ}} ||ие |- |J j || {{IPAslink|j}}||ј |- |K k || {{IPAslink|k}}||к |- |L l || {{IPAslink|l}}||л |- |M m || {{IPAslink|m}}||м |- |N n || {{IPAslink|n}}||н |- |O o || {{IPAslink|ɔ}}||о |- |P p || {{IPAslink|p}}||п |- |Q q || {{IPAslink|ʔ}}|| |- |R r || {{IPAslink|r}}||р |- |S s || {{IPAslink|s}}||с |- |T t || {{IPAslink|t}}||т |- |U u || {{IPAslink|ʊ}}||у |- |V v || {{IPAslink|v}}||в, на крајот од зборот ф |- |W w || {{IPAslink|w}}||глас што се наоѓа меѓу македонските в и у, уснен глас сличен на англиското w |- |X x || {{IPAslink|ʃ}}, {{IPAslink|ʒ}}||ш |- |Ż ż || {{IPAslink|z}}||з |- |Z z || {{IPAslink|t͡s}}, {{IPAslink|d͡z}}||ц |} [[Категорија:Латинични азбуки]] [[Категорија:Малтешки јазик]] 0xcf4tw5slbc7oerj9stf6qg5y3hwr1 0 53654 5642660 5127657 2026-10-10T11:26:37Z P.Nedelkovski 47736 наводи 5642660 wikitext text/x-wiki [[Податотека:фактура.jpg|thumb|right|250px|Стандардна македонска [[фактура]]]] '''Образец'''<ref>{{ДРМЈ|образец}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|образец}}</ref> или '''формулар'''<ref>{{ДРМЈ|формулар}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|формулар}}</ref> — [[документ]] со празни места за [[пишување|пополнување]] или одбирање, за низа документи со слична содржина. Овие документи имаат исти печатени делови, освен [[сериски број|серискиот број]]. Предностите на обрасците се: * помалку пишување (додека [[печатење]]то се врши на некој автоматски начин) * служи и како информатор и потесетник за бараните податоци и документи * [[:Викиречник:Еднообразност|еднообразност]] (униформност), за полесна обработка Дигитралните обрасци кои се пополнуваат на компјутер се згодни заради непосредното пополнување на разните делови ([[внос (информатика)|влезните]] [[податок|податоци]]). Пополнет образец може да биде [[извештај]], [[барање]] или [[налог]] итн. Така, [[чек]]от е вид на образец. Постојат и обрасци за [[данок|даноци]] кои законски мораат да се пополнат за да се утврди колку ѝ се должи на државата, или пак колку државата треба да врати. Обрасците можат да се пополнуваат во дупликат (или трипликат) кога бараните податоци треба да се достават до повеќе одделенија во рамките на таа [[организација]]. Ова најчсто се прави со [[карбонска хартија]] (индиго). Обрасците имаат долга историја. Историчарите на [[право]]то имаат отриено претпечатени правни обрасци од раниот XIX век кои мошне го упростувале процесот на поднесување [[жалба|жалби]] и разни други правни молби. Во некои јурисдикции како [[Калифорнија]], жалбите мораат да се поднесат на официјални државни обрасци. Празните обрасци не подлежат на авторски права. == Поврзано == * [[База на податоци]] * [[Прашалник (документ)|Прашалник]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.exima.com.mk/eindex.php?cid=6 Ексима - Различни обрасци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080511023506/http://www.exima.com.mk/eindex.php?cid=6 |date=2008-05-11 }} {{mk}} * [http://www.uslugi.gov.mk/ uslugi.com.mk - Најразлични обрасци од министерствата на Владата на Република Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181225041004/http://uslugi.gov.mk/ |date=2018-12-25 }} {{mk}} [[Категорија:Документи]] [[Категорија:Хартиени производи]] qp99nolk2whtky5fgx9w9hze61k7jpa 0 67765 5642513 5641711 2026-10-09T17:48:26Z Ehrlich91 24281 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-53649-84|~2026-53649-84]]) и ја поврати преработката 5558957 на Bjankuloski06 5642513 wikitext text/x-wiki {{таксономија |name = Босилек |image = Basil3800ppx.jpg |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |unranked_classis = [[Евдикоти]] |unranked_ordo = [[Астериди]] |ordo = [[Усноцветовидни]] |familia = [[Усноцветни]] |genus = [[Босилек (род)|Босилек]] |species = '''Сладок босилек''' |binomial = ''Ocimum basilicum'' |binomial_authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Босилек''' или '''босилок''', поточно [[сладок босилек]] ({{науч|Ocimum basilicum}}) — [[растение]] од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[усноцветни]]те (''Lamiaceae''). Босилекот е мека нискорастечка билка која се одгледува во топли [[клима|клими]]. Потекнува од [[Иран]], [[Индија]] и други тропски региони на [[Азија]], и се култивира барем 5.000 години. Постојат многу видови босилек: оној што се употребува во [[италијанска кујна|италијанската кујна]] се нарекува „сладок босилек“, за разлика од „[[тајланд]]скиот“ или „светиот“ кои се употребуваат во [[Азија]]. Најчесто се користи во националните кујни на [[Италија]], [[Тајланд]], [[Виетнам]] и [[Лаос]]. Зборот „босилек“ веројатно доаѓа од грчкиот збор за крал (''{{јаз|el|βασιλεύς}}'' - „василеос“) бидејќи според [[легенда|легендите]] босилек никнал на местото кај што светите [[Константин I|Константин и Елена]] го откриле светиот крст. Се верува и дека можеби босилекот се употребувал во некое [[обред]]но кралско капење или [[лек]]овита смеса. [[Податотека:Timelapse-Basil-growing.ogv|мини|десно|Забрзана снимка на растот на босилекот]] == Здравствени дејства == Во последно време има многу истражувања за дејството на [[есенцијално масло|есенцијалните масла]] во босилекот. Научните студии утврдиле дека состојките на [[масло]]то од босилек имаат силно [[антиоксиданс]]но својство, според тоа делува против стареење, против [[рак]], [[вирус]]и и [[микроби]].<ref name="pmid16506839">{{наведено списание |author=Bozin B, Mimica-Dukic N, Simin N, Anackov G |title=Characterization of the volatile composition of essential oils of some lamiaceae spices and the antimicrobial and antioxidant activities of the entire oils |journal=J. Agric. Food Chem. |volume=54 |issue=5 |pages=1822–8 |year=2006 |pmid=16506839 |doi=10.1021/jf051922u |url=}}</ref><ref name="pmid16173941">{{наведено списание |author=Chiang LC, Ng LT, Cheng PW, Chiang W, Lin CC |title=Antiviral activities of extracts and selected pure constituents of Ocimum basilicum |journal=Clin. Exp. Pharmacol. Physiol. |volume=32 |issue=10 |pages=811–6 |year=2005 |pmid=16173941 |doi=10.1111/j.1440-1681.2005.04270.x |url=}}</ref><ref name="pmid17342533">{{наведено списание |author=de Almeida I, Alviano DS, Vieira DP|display-authors= et al |title=Antigiardial activity of Ocimum basilicum essential oil |journal=Parasitol. Res. |volume=101 |issue=2 |pages=443–52 |year=2007 |pmid=17342533 |doi=10.1007/s00436-007-0502-2 |url=}}</ref><ref name="pmid15979235">{{наведено списание |author=Manosroi J, Dhumtanom P, Manosroi A |title=Anti-proliferative activity of essential oil extracted from Thai medicinal plants on KB and P388 cell lines |journal=Cancer Lett. |volume=235 |issue=1 |pages=114–20 |year=2006 |pmid=15979235 |doi=10.1016/j.canlet.2005.04.021 |url=}}</ref> Покрај тоа, босилекот го намалува таложењето на плочкасти клетки кај [[глушец|глувците]], што значи дека можеби делува и против [[артериосклероза]]та.<ref name="pmid16469363">{{наведено списание |author=Tohti I, Tursun M, Umar A, Turdi S, Imin H, Moore N |title=Aqueous extracts of Ocimum basilicum L. (sweet basil) decrease platelet aggregation induced by ADP and thrombin in vitro and rats arterio--venous shunt thrombosis in vivo |journal=Thromb. Res. |volume=118 |issue=6 |pages=733–9 |year=2006 |pmid=16469363 |doi=10.1016/j.thromres.2005.12.011 |url=}}</ref> Во [[Индија]], босилекот традиционално се користи како дополнителен лек против [[стрес]], [[астма]] и [[дијабетес]].<ref name=bhhh>{{нмс | last = Duke | first = James A. | authorlink = | coauthors = | title = Basil as the Holy Hindu Highness | work = | publisher = | date = | url = http://www.liebertonline.com/doi/pdfplus/10.1089/act.2008.14101 | format = | doi = 10.1089/act.2008.14101 | accessdate = 10 мај |access-date= 2008 }}</ref> Од друга страна, познато е дека босилекот содржи [[естрагол]] кој е познат канцероген кај глувците, но дејството кај човекот сѐ уште не е познато.<ref> {{нмс |url=http://www.emea.europa.eu/pdfs/human/hmpwp/033803en.pdf |title=Position Paper on the use of HMP containing estragole |accessdate=2006-11-17 |author=EMEA |date=2004-03-03 |format=PDF |pages=5 |quote= }} </ref> ==Босилокот во народното творештво, уметноста и популарната култура== Босилокот е присутен како тема во народното творештво, во [[литература]]та и во [[Популарна култура|популарната култура]]: * „Садила Јана ран босилок“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hDWMwLJq_Y8 YouTube, PETRANKA KOSTADINOVA - Sadila Jana ran bel bosilok (пристапено на 5 ноември 2019)]</ref> * „Садила Мила босилек“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 21.</ref> * „Пуштат билка по бел босилек“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 78.</ref> * „Босилокот на Изабета“ - расказ во „[[Декамерон]]“ на [[Џовани Бокачо]].<ref>„Босилокот на Изабета“, во: Џовани Бокачо, ''Декамерон''. Скопје: Македонска книга и Мисла, 1988, стр. 101-104.</ref> == Поврзано == * [[Босилек (род)]] (''Ocimum'') == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница|Ocimum basilicum|Босилек}} * [http://www.growingherbs.org.uk/herbs/how_to_grow_basil.htm Како да се одгледува босилек] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080821111146/http://www.growingherbs.org.uk/herbs/how_to_grow_basil.htm |date=2008-08-21 }} — информации околу садењето и огледувањето на босилек {{en}} * [http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Ocim_bas.html?spicenames=mk Gernot Katzer's Spice Pages] — кулинарската употреба на босилекот во европските и азиските кујни {{en}} * [https://web.archive.org/web/20091229192005/http://www.apsnet.org/pd/PDFS/1997/1120-05F.PDF Болести на босилекот и борба против нив] {{en}} [[Категорија:Усноцветни]] [[Категорија:Билки]] [[Категорија:Зачини]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] pyig6wicd7q77v8bbx9zrmkhmlhh7ht 0 71801 5642520 4304616 2026-10-09T18:28:35Z Ehrlich91 24281 5642520 wikitext text/x-wiki Поимот '''сарај''' може да се однесува на: * [[Сарај (турцизам)]] — резиденција или раскошна куќа на турски големец; * [[Општина Сарај]] — [[општини во Македонија|општина]] во [[Град Скопје]]; * [[Сарај (Скопско)]] — [[село]] во [[Општина Сарај]] и центар на истоимената општина; * [[Сарај (Струмичко)]] — село во [[Општина Босилово]], во околината на градот [[Струмица]]; * [[Сарај (град)]] — главен град на [[Златна орда|Златната Орда]] и еден од најголемите градови во средновековието со околу 600.000 жители; и * [[Сарај (Лагадинско)]] — село во Солунско, Егејска Македонија. {{Појаснување}} 6rn5pfvdyd8xhik58qc90rqyuzerq7x 0 101205 5642550 5534472 2026-10-09T21:23:55Z Savasampion 50194 /* */ слика во боја 5642550 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Александар I<br>{{small|Aleksandar I Karađorđević}}<br>{{small|Александар I Карађорђевић}} | image = Propriété d' Albert Kahn , Boulogne , France S .A .R Alexandre , Prince Régent du Royaume des Serbes , Croates et Slovènes.jpg | caption = | succession = [[Крал на Југославија]] | reign = 3 октомври 1929 – 9 октомври 1934 | successor = [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]] | succession1 = [[Крал на Србите, Хрватите и Словенците]] | reign1 = 16 август 1921 – 3 октомври 1929 | predecessor1 = [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] | birth_date = {{birth date|1888|12|16|df=y}} | birth_place = [[Цетиње]], [[Кнежевство Црна Гора|Црна Гора]] | death_date = {{death date and age|1934|10|9|1888|12|16|df=y}} | death_place = [[Марсеј]], [[Трета Француска Република|Франција]] | burial_date = | burial_place = [[Опленац]], [[Топола (град)|Топола]], Србија | spouse = {{marriage|[[Марија Караѓорѓевиќ]]|8 june 1922}} | issue = | full name = Александар Караѓорѓевиќ | house = [[Караѓорѓевиќ]] | father = [[Петар I Караѓорѓевиќ]] | mother = [[Зорка Караѓорѓевиќ]] | religion = [[Православие]] | signature = Alexander I of Yugoslavia - signature.png | module = }} '''Александар I Караѓорѓевиќ''' ([[српски]]: Александар I Карађорђевић) ({{роден|17|декември|1888}} во {{роден во|Цетиње}}, [[Кнежевство Црна Гора]] — {{починат|19|октомври|1934}} во [[Марсеј]], [[Франција]]), познат како Александар Караѓорѓевиќ, Крал Александар и Александар Обединителот бил крал на [[Кралство СХС|Кралството СХС]] од [[1921]] до [[1929]] година, а од 1929 до [[9 октомври]] [[1934]] година, крал на [[Кралство Југославија]].<ref>Глигоријевић, Бранислав (2002). Краљ Александар Карађорђевић у ратовима за национално ослобођење. Београд: Завод за уџбенике. ISBN 978-86-17-10088-7.</ref><ref>{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и др.|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=224}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/499142958|title=Македонска енциклопедија|last=Ристовски, Блаже|first=|last2=|date=2009|publisher=МАНУ|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=Скопје|pages=670|oclc=499142958}}</ref> == Младост == Александар Караѓорѓевиќ е роден на 16 декември 1888 во [[Цетиње]], [[Кнежевство Црна Гора]] како четврто дете (втор син) на [[Петар I Караѓорѓевиќ]] (син на кнезот Александар кој триесет години претходно бил приморан да абдицира и да ја предаде власта во Србија на династијата Обреновиќ) и кнегињата [[Зорка Караѓорѓевиќ|Зорка]] од Црна Гора (најстарата ќерка на тогашниот црногорски кнез [[Никола Петровиќ-Његош]]). Александар имал две години кога неговата мајка, кнегињата Зорка починала во 1890 од компликации за време на пораѓањето со неговиот брат Андрија, кој исто така починал по 23 дена. [[Податотека:232 14 Alexandre raccompagne Alexandre jusqu'au train.jpg|мини|250px|лево|Александар I (десно) се ракува со грчкиот крал [[Александар (крал на Грција)|Александар]] (лево) на [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]], 5 мај 1918]] [[Податотека:1919 Alexander I.jpg|алт=Александар Караѓорѓевиќ како регент|мини|295x295пкс|Александар Караѓорѓевиќ како регент]] Александар го поминал своето детство во Црна Гора; сепак, во 1894 година неговиот татко вдовец ги зел трите деца, меѓу кои и Александар, во [[Женева]], каде што тој го завршил основното образование. Заедно со својот постар брат Ѓорѓе, продолжил со школувањето во царскиот корпус во [[Санкт Петербург]], Руската Империја. Во 1903 година, додека младиот Ѓорѓе и Александар сè уште се образувале, нивниот татко Петар, заедно со група заговорници, успеале да организираат државен удар во Кралството Србија, познат како [[Мајски преврат]], во кој кралот [[Александар I Обреновиќ]] и кралицата Драга биле убиени. Така, династијата на Караѓорѓевиќ го презела српскиот престол по четириесет и пет години, а 58-годишниот татко на Александар станал крал Петар I, поради што Ѓорѓе и Александар се вратиле во Србија за да продолжат со нивните студии. == Атентат == [[Податотека:1934-10-17 King Alexander Assassination.ogv|мини|лево|Филм за атентатот]] Убиен е во [[Марсејски атентат|атентат]] во [[Марсеј]], од страна на [[Владо Черноземски]], по наредба на [[ВМРО]], на 9 октомври 1934 година. Атентатот на кралот е еден од ретките атентати снимен на филм и е една од поважните снимки во историјата на филмот. Пукањето се случило точно пред објективот на снимателот којшто не успеал да го сними самото убиство, туку последиците од него и успеал да ги сними неколкуте минути после тоа, така што од само неколку сантиметри оддалеченост е снимено и мртвото тело на кралот. == Предци == {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |ref=<ref>{{cite web | url=https://www.telegraf.rs/vesti/716587-ko-su-karadjordjevici-dinastija-koja-u-svojoj-krvi-ima-gene-karadjordja-nemanjica-i-romanova-foto-rodoslov | title=KO SU KARAĐORĐEVIĆI? Dinastija koja u svojoj krvi ima gene Karađorđa, Nemanjića i Romanova! (FOTO) (RODOSLOV) | date=2013-05-25 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.royalfamily.org/family-tree/ | title=Family Tree }}</ref> |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''Александар I Караѓорѓевиќ''' |2= 2. [[Петар I Караѓорѓевиќ]] |3= 3. [[Зорка Караѓорѓевиќ|Зорка Петровиќ Његош]] |4= 4. [[Александар Караѓорѓевиќ]] |5= 5. [[Персида Ненадовиќ]] |6= 6. [[Никола I Петровиќ Његош]] |7= 7. [[Милена Вукотиќ]] |8= 8. [[Караѓорѓе Петровиќ]] |9= 9. Јелена Јовановиќ |10= 10. [[Јеврем Ненадовиќ]] |11= 11. Јованка Миловановиќ |12= 12. [[Мирко Петровиќ Његош]] |13= 13. Анастасија Мартиновиќ |14= 14. [[Петар Вукотиќ]] |15= 15. Јелена Војводиќ }} == Поврзано == * [[Марсејски атентат]] {{s-start}} {{s-hou|[[Династија Караѓорѓевиќ]]|16 декември|1888|9 октомври|1934}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]]}} {{s-ttl|title=Крал на Србите, Хрватите и Словенците|years=16 август 1921 &ndash; 6 јануари 1929}} {{s-non|reason=Бил прогласен за Крал на Југославија}} {{s-new}} {{s-ttl|title=Крал на Југославија|years=6 јануари 1929 &ndash; 9 октомври 1934}} {{s-aft|after=[[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]]}} {{s-end}} {{Нормативна контрола}} ==Наводи== {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Караѓорѓевиќ, Александар I}} [[Категорија:Родени во 1888 година]] [[Категорија:Починати во 1934 година]] [[Категорија:Кралеви на Југославија]] [[Категорија:Српски монарси]] [[Категорија:Југословенски политичари]] [[Категорија:Династија Караѓорѓевиќ|Александар I Караѓорѓевиќ]] [[Категорија:Регенти]] [[Категорија:Православни христијани од Србија]] [[Категорија:Европски монарси од 20 век]] [[Категорија:Носители на Орденот на Свети Сава]] 2ni8tsehqv54xxusb3zlqd28tzwvkzm 5642560 5642550 2026-10-09T21:58:32Z Savasampion 50194 5642560 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Александар I<br>{{small|Aleksandar I Karađorđević}}<br>{{small|Александар I Карађорђевић}} | image = Propriété d' Albert Kahn , Boulogne , France S .A .R Alexandre , Prince Régent du Royaume des Serbes , Croates et Slovènes.jpg | caption = | succession = [[Крал на Југославија]] | reign = 3 октомври 1929 – 9 октомври 1934 | successor = [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]] | succession1 = [[Крал на Србите, Хрватите и Словенците]] | reign1 = 16 август 1921 – 3 октомври 1929 | predecessor1 = [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] | birth_date = {{birth date|1888|12|16|df=y}} | birth_place = [[Цетиње]], [[Кнежевство Црна Гора|Црна Гора]] | death_date = {{death date and age|1934|10|9|1888|12|16|df=y}} | death_place = [[Марсеј]], [[Трета Француска Република|Франција]] | burial_date = | burial_place = [[Опленац]], [[Топола (град)|Топола]], Србија | spouse = {{marriage|[[Марија Караѓорѓевиќ]]|8 june 1922}} | issue = | full name = Александар Караѓорѓевиќ | house = [[Караѓорѓевиќ]] | father = [[Петар I Караѓорѓевиќ]] | mother = [[Зорка Караѓорѓевиќ]] | religion = [[Православие]] | signature = Alexander I of Yugoslavia - signature.png | module = }} '''Александар I Караѓорѓевиќ''' ([[српски]]: Александар I Карађорђевић) ({{роден|17|декември|1888}} во {{роден во|Цетиње}}, [[Кнежевство Црна Гора]] — {{починат|19|октомври|1934}} во [[Марсеј]], [[Франција]]), познат како Александар Караѓорѓевиќ, Крал Александар и Александар Обединителот бил крал на [[Кралство СХС|Кралството СХС]] од [[1921]] до [[1929]] година, а од 1929 до [[9 октомври]] [[1934]] година, крал на [[Кралство Југославија]].<ref>Глигоријевић, Бранислав (2002). Краљ Александар Карађорђевић у ратовима за национално ослобођење. Београд: Завод за уџбенике. ISBN 978-86-17-10088-7.</ref><ref>{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и др.|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=224}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/499142958|title=Македонска енциклопедија|last=Ристовски, Блаже|first=|last2=|date=2009|publisher=МАНУ|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=Скопје|pages=670|oclc=499142958}}</ref> == Младост == Александар Караѓорѓевиќ е роден на 16 декември 1888 во [[Цетиње]], [[Кнежевство Црна Гора]] како четврто дете (втор син) на [[Петар I Караѓорѓевиќ]] (син на кнезот Александар кој триесет години претходно бил приморан да абдицира и да ја предаде власта во Србија на династијата Обреновиќ) и кнегињата [[Зорка Караѓорѓевиќ|Зорка]] од Црна Гора (најстарата ќерка на тогашниот црногорски кнез [[Никола Петровиќ-Његош]]). Александар имал две години кога неговата мајка, кнегињата Зорка починала во 1890 од компликации за време на пораѓањето со неговиот брат Андрија, кој исто така починал по 23 дена. [[Податотека:232 14 Alexandre raccompagne Alexandre jusqu'au train.jpg|мини|250px|лево|Александар I (десно) се ракува со грчкиот крал [[Александар (крал на Грција)|Александар]] (лево) на [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]], 5 мај 1918]] [[Податотека:Kralj aleksandar1.jpg|алт=Александар Караѓорѓевиќ во воена униформа|мини|305x305пкс|Александар Караѓорѓевиќ во воена униформа]] Александар го поминал своето детство во Црна Гора; сепак, во 1894 година неговиот татко вдовец ги зел трите деца, меѓу кои и Александар, во [[Женева]], каде што тој го завршил основното образование. Заедно со својот постар брат Ѓорѓе, продолжил со школувањето во царскиот корпус во [[Санкт Петербург]], Руската Империја. Во 1903 година, додека младиот Ѓорѓе и Александар сè уште се образувале, нивниот татко Петар, заедно со група заговорници, успеале да организираат државен удар во Кралството Србија, познат како [[Мајски преврат]], во кој кралот [[Александар I Обреновиќ]] и кралицата Драга биле убиени. Така, династијата на Караѓорѓевиќ го презела српскиот престол по четириесет и пет години, а 58-годишниот татко на Александар станал крал Петар I, поради што Ѓорѓе и Александар се вратиле во Србија за да продолжат со нивните студии. == Атентат == [[Податотека:1934-10-17 King Alexander Assassination.ogv|мини|лево|Филм за атентатот]] Убиен е во [[Марсејски атентат|атентат]] во [[Марсеј]], од страна на [[Владо Черноземски]], по наредба на [[ВМРО]], на 9 октомври 1934 година. Атентатот на кралот е еден од ретките атентати снимен на филм и е една од поважните снимки во историјата на филмот. Пукањето се случило точно пред објективот на снимателот којшто не успеал да го сними самото убиство, туку последиците од него и успеал да ги сними неколкуте минути после тоа, така што од само неколку сантиметри оддалеченост е снимено и мртвото тело на кралот. == Предци == {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |ref=<ref>{{cite web | url=https://www.telegraf.rs/vesti/716587-ko-su-karadjordjevici-dinastija-koja-u-svojoj-krvi-ima-gene-karadjordja-nemanjica-i-romanova-foto-rodoslov | title=KO SU KARAĐORĐEVIĆI? Dinastija koja u svojoj krvi ima gene Karađorđa, Nemanjića i Romanova! (FOTO) (RODOSLOV) | date=2013-05-25 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.royalfamily.org/family-tree/ | title=Family Tree }}</ref> |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''Александар I Караѓорѓевиќ''' |2= 2. [[Петар I Караѓорѓевиќ]] |3= 3. [[Зорка Караѓорѓевиќ|Зорка Петровиќ Његош]] |4= 4. [[Александар Караѓорѓевиќ]] |5= 5. [[Персида Ненадовиќ]] |6= 6. [[Никола I Петровиќ Његош]] |7= 7. [[Милена Вукотиќ]] |8= 8. [[Караѓорѓе Петровиќ]] |9= 9. Јелена Јовановиќ |10= 10. [[Јеврем Ненадовиќ]] |11= 11. Јованка Миловановиќ |12= 12. [[Мирко Петровиќ Његош]] |13= 13. Анастасија Мартиновиќ |14= 14. [[Петар Вукотиќ]] |15= 15. Јелена Војводиќ }} == Поврзано == * [[Марсејски атентат]] {{s-start}} {{s-hou|[[Династија Караѓорѓевиќ]]|16 декември|1888|9 октомври|1934}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]]}} {{s-ttl|title=Крал на Србите, Хрватите и Словенците|years=16 август 1921 &ndash; 6 јануари 1929}} {{s-non|reason=Бил прогласен за Крал на Југославија}} {{s-new}} {{s-ttl|title=Крал на Југославија|years=6 јануари 1929 &ndash; 9 октомври 1934}} {{s-aft|after=[[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]]}} {{s-end}} {{Нормативна контрола}} ==Наводи== {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Караѓорѓевиќ, Александар I}} [[Категорија:Родени во 1888 година]] [[Категорија:Починати во 1934 година]] [[Категорија:Кралеви на Југославија]] [[Категорија:Српски монарси]] [[Категорија:Југословенски политичари]] [[Категорија:Династија Караѓорѓевиќ|Александар I Караѓорѓевиќ]] [[Категорија:Регенти]] [[Категорија:Православни христијани од Србија]] [[Категорија:Европски монарси од 20 век]] [[Категорија:Носители на Орденот на Свети Сава]] 3uy2ydhhtcanbkg64ym1gpq70z7r50b 0 178666 5642476 5525485 2026-10-09T13:13:47Z SpectralWiz 106165 5642476 wikitext text/x-wiki {{for2|македонскиот градител|[[Андреја Дамјанов]]}} '''Андреја Дамјанов''' — [[Македонија|македонска]] [[Архитектура|архитектонска]] награда која се доделува на архитект кој придонел за редот и развитокот на [[:Категорија:Македонска архитектура|македонската архитектура]]. == Историја == Востановена е во чест на големиот македонски и [[балкан]]ски градител од [[19 век]], [[Андреја Дамјанов]]<ref name="еПорта">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.porta3.com.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=1615&Itemid=74|title=Дваесет Години награда „Андреја Дамјанов“|date= 14 февруари 2009 |publisher=еПорта|accessdate=2009-12-27}}</ref>. Се доделува од [[28 декември]] [[1989]] година, кога академикот [[Крум Томовски]], свечено бил прогласен за прв лауреат<ref name="еПорта" />. Наградата ја доделува доделува [[Асоцијација на архитекти на Македонија|Асоцијацијата на архитекти на Македонија]] (ААМ). Наградата се состои од плакетата и статуетка со ликот на [[Андреја Дамјанов]]<ref name="еПорта93">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.porta3.com.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=1253&Itemid=81|title=„Андреја Дамјанов” во рацете на архитект Александар Смилевски |date=2008|publisher=еПорта|accessdate=2009-12-27}}</ref>. Оценувањето на кандидатите за добитници на наградата ја врши оценувачка комисија составена од '''претседател''' и неколку '''членови'''. Комисијата на наградата објавува јавен повик на кој треба да се пријавата можните добитници. Може да конкурираат само државјаните на [[Македонија]], дедека право на поднесување на предлози имаат само членовите на [[ААМ]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aam.org.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=1|title=ЈАВЕН ПОВИК за предлагање на можни добитници на награда|publisher=Асоцијација на архитекти на Македонија|accessdate=2009-12-27|archive-date=2009-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090802064449/http://www.aam.org.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=1|url-status=dead}}</ref>. Добитникот на наградата автоматски станува редовен член на Архитектонска академија на ААМ. Од почетокот па во наредните 15 години, наградата се доделувала во [[велес|велешката]] црква [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|„Св. Пантелејмон“]] (која е дело на Дамјанов), но од 2005 се доделува и во други цркви или објекти на големиот неимар<ref>{{наведени вести|url=http://star.vecer.com.mk/tekst.asp?tid=9416|title=РАСПИШАН КОНКУРСОТ ЗА НАЈВИСОКОТО ПРИЗНАНИЕ ЗА АРХИТЕКТУРА|last=Ј|first=А|date=5 септември 2006|publisher=Вечер|accessdate=2009-12-27}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Добитници == * 1989 - [[Крум Томовски]] (прв добитник)<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://aam.org.mk/andrea-damjanov/|title=Награда за животно дело „Андреја Дамјанов“|work=Асоцијација на архитекти на Македонија|accessdate=9 октомври 2026}}</ref> * 1990 - [[Борис Чипан]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.org.mk/struga-heritage/avtor.asp-lang=mac&id=932.htm|title=Борис Чипан|publisher=Енциклопедија на културното наследство на Струга|accessdate=2009-12-27}}</ref> *1993 - [[Славко Брезоски]]<ref>{{cite book |last1=Aleksoska |first1=Daniela |last2=Zlatkovska |first2=Marija |last3=Stevo |first3=Temelkovski |date=1999 |title=Ten Lauréats of the Andreja Damjanov Award |location=University of Skopje, Architecture |publisher=Bigoss |page=12 |isbn=9989-44-007-7 }}</ref> *1994 - [[Јанко Константинов]]<ref name=":1" /> *1995 - [[Петар Муличковски]]<ref name=":1" /> * 1996 - [[Александар Серафимовски]]<ref name=":1" /> * 1997 - [[Благоја Мицевски]]<ref name=":1" /> * 1998 - [[Благоја Колев]]<ref name=":1" /> * 1999 - [[Георги Константиновски]]<ref name=":1" /> * 2000 - [[Љубинка Маленкова]]<ref name=":1" /> * 2001 - [[Душан Пецовски]]<ref name=":1" /> * 2002 - [[Живко Поповски]]<ref>{{наведени вести|url=http://217.16.70.245/?pBroj=895&stID=12955&pR=5|title=Наградата "Андреја Дамјанов" за Живко Поповски|date=2002|publisher=Утрински Весник|accessdate=2009-12-27}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2003 - [[Трајко Димитров]]<ref name=":1" /> * 2004 - [[Драган Томовски]]<ref>{{наведени вести|url=http://www.vreme.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=134&ArticleID=7939|title=Наградата „Андреја Дамјанов“ за Драган Томовски|date=10 јули 2004|publisher=Време|accessdate=2009-12-27}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2005 - [[Василка Ладинска]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.porta3.com.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=1122&Itemid=0|title=МАЛ ГОЛЕМ ЈУБИЛЕЈ НА АРХИТЕКТКАТА ВАСИЛКА ЛАДИНСКА|publisher=еПорта|accessdate=2009-12-27}}</ref> * 2006 - [[Александар Никољски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kanal5.com.mk/default.aspx?mId=37&eventId=18924&egId=13|title=Архитектот Александар Никољски добитник на наградата за животно дело „Андреја Дамјанов“ за 2006|date=6 октомври 2006|publisher=Канал 5|accessdate=2009-12-27}}{{Мртва_врска|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2007 - [[Радомир Лаловиќ]]<ref>[http://www.utrinski.mk/?ItemID=0083A43ADF6C6E4D9579E28F8EEF66B1 ''НАГРАДАТА Е ГОЛЕМА ГОРДОСТ И ПОТВРДА ЗА ВЛОЖЕНИОТ ТРУД'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2008 - [[Александар Смилевски]]<ref name="еПорта93" /> * 2009 - [[Климент Заров]]<ref>{{наведени вести|url=http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=10309106316&id=16&setIzdanie=21824|title=Климент Заров - добитник на наградата „Андреја Дамјанов“|date=30 октомври 2009|publisher=Нова Македонија|accessdate=2009-12-27}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2010 - [[Олга Папеш]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=111101014336&id=14&setIzdanie=22121 |title=''Олга Папеш достојна добитничка на наградата „Андреја Дамјанов“'' |accessdate=2013-11-12 |archive-date=2010-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108035121/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=111101014336&id=14&setIzdanie=22121 |url-status=dead }}</ref> *2011 - [[Мимоза Несторова - Томиќ]]<ref>[http://www.build.mk/?p=10399 ''ААМ ја додели овогодинешната награда за животно дело'']</ref> * 2012 - [[Крсто Тодоровски]]<ref>[http://www.porta3.com.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=3414&Itemid=73 ''Крсто Тодоровски,добитник на наградата „Андреја Дамјанов“'']</ref> *2013 - [[Михаил Токарев]]<ref>[http://novatv.mk/index.php?navig=8&cat=2&vest=9331 ''ААМ: Михаил Токарев добитник на наградата “Андреја Дамјанов“'']{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2014 - [[Вера Ќосевска]]<ref>[http://www.vest.mk/default.asp?ItemID=2F0C805E798D384899DC3A6142317D22 ''ИНТЕРВЈУ СО АРХИТЕКТ ВЕРА ЌОСЕВСКА, ДОБИТНИК НА НАГРАДАТА ЗА ЖИВОТНО ДЕЛО "АНДРЕА ДАМЈАНОВ" -АРХИТЕКТИТЕ ТРЕБА ДА ГО ЗНААТ МИНАТОТО, НО ДА ГЛЕДААТ КОН ИДНИНАТА'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2015 - [[Мартин Гулевски]]<ref>[http://www.build.mk/?p=47319 ''Архитектот Мартин Гулевски добитник на наградата „Андреја Дамјанов“ за 2015 година'']</ref> *2016 - [[Радован Раѓеновиќ]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.build.mk/nagradata-andreja-damjanov-za-2016-godina-mu-pripadna-na-arhitekt-radovan-ragenovik/ |title=''Наградата „Андреја Дамјанов“ за 2016 година му припадна на архитект Радован Раѓеновиќ'' |accessdate=2016-12-11 |archive-date=2016-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213234158/http://www.build.mk/nagradata-andreja-damjanov-za-2016-godina-mu-pripadna-na-arhitekt-radovan-ragenovik/ |url-status=dead }}</ref> *2017 - [[Билјана Филиповска]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.mkd.mk/kultura/dobitnik-na-nagradata-andreja-damjanov-za-2017-godina-e-arhitektkata-biljana-filipovska |title=Добитник на наградата „Андреја Дамјанов“ за 2017 година е архитектката Билјана Филиповска |accessdate=2020-10-21 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204170847/https://www.mkd.mk/kultura/dobitnik-na-nagradata-andreja-damjanov-za-2017-godina-e-arhitektkata-biljana-filipovska |url-status=dead }}</ref> *2018 - [[Миодраг Радоњиќ (архитект)|Миодраг Радоњиќ]]<ref>[https://marh.mk/nagrada-andreja-damjanov-2018/ Добитник на наградата за животно дело „Андреја Дамјанов“ за 2018та е архитект РАДОЊИЌ МИОДРАГ – БАТО]</ref> *2019 - [[Миодраг Митровиќ]]<ref>[https://sdk.mk/index.php/kultura/arhitektonskata-nagrada-za-zhivotno-delo-andreja-damjanov-ja-dobi-miodrag-mitrovik/ АРХИТЕКТОНСКАТА НАГРАДА ЗА ЖИВОТНО ДЕЛО „АНДРЕЈА ДАМЈАНОВ“ ЈА ДОБИ МИОДРАГ МИТРОВИЌ]</ref> *2020 - [[Ѓоко Радовановиќ]]<ref name=20-21>{{нмс| title=Доделување на наградата Андреја Дамјанов за 2020/2021 | url=https://marh.mk/andreja_damjanov_2020_2021/ | work= | publisher=МАРХ | date=22.12.2021 | accessdate=8 август 2022}}</ref> *2021 - [[Ранчо Христов]]<ref name=20-21/> *2022 - [[Зорица Блажевска]]<ref>{{нмс| title=НАГРАДАТА “АНДРЕЈА ДАМЈАНОВ“ ОВАА ГОДИНА ЌЕ БИДЕ ДОДЕЛЕНА НА АРХИТЕКТОТ ЗОРИЦА БЛАЖЕВСКА| url=https://marh.mk/nagrada-andreja-damjanov-za-arhitekt-zorica-blazevska-2022/ | work= | publisher=МАРХ | date=20.12.2022 | accessdate=25 јануари 2022}}</ref> *2023 - [[Здравко Рафаиловски]]<ref>{{нмс| title=НАГРАДАТА “АНДРЕЈА ДАМЈАНОВ“ ОВАА ГОДИНА ЌЕ БИДЕ ДОДЕЛЕНА НА АРХИТЕКТОТ ЗДРАВКО РАФАИЛОВСКИ| url=https://marh.mk/nagrada-andreja-damjanov-za-arhitekt-zdravko-rafailovski/ | work= | publisher=МАРХ | date=21.02.2024 | accessdate=31 март 2025}}</ref> *2024 - [[Стеван Смилевски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/arhitekt-stevan-smilevski-nagrada-andreja-damjanov-2024/|title=Архитект Стеван Смилевски е добитник на наградата „Андреја Дамјанов” за 2024 година|date=28 мај 2025|publisher=МАРХ|accessdate=2 јули 2025}}</ref> *2025 - [[Минас Бакалчев]] и [[Митко Хаџи Пуља]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/minas-bakalchev-i-mitko-hadji-pulja-dobitnici-na-andreja-damjanov-2025/|title=Професорите Минас Бакалчев и Митко Хаџи Пуља се добитници на наградата „Андреја Дамјанов“ за 2025 година|date=29.01.2026|publisher=МАРХ|accessdate=15 март 2026}}</ref> == Поврзано == * [[Македонски архитектонски награди]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://www.aam.org.mk/index.php Официјално мрежно место на Асоцијација на архитекти на Македонија|Асоцијацијата на архитекти на Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090731123341/http://www.aam.org.mk/index.php |date=2009-07-31 }} [[Категорија:Македонски архитектонски награди]] rt7cd4lysiassk9t2u89z9yhnn38odh 0 178730 5642478 5583488 2026-10-09T13:17:11Z SpectralWiz 106165 5642478 wikitext text/x-wiki '''Голема годишна награда за архитектура на ААМ''' — [[:Категорија:Македонски архитектонски награди|македонска архитектонска награда]] која се доделува секоја година за најуспешно реализирано архитектонско дело. Наградата ја доделува [[Асоцијацијата на архитекти на Македонија]] (ААМ) за најуспешно реализирано архитектонско дело во текот на тековната календарска година во [[Македонија]]. Оваа награда свечено и со сите почести му се доделува на лауреатот на крајот на годината. Покровителот на наградата е [[Претседателот на Македонија]]. Спонзор на наградата е [[Македонска авторска агенција|Македонската авторска агенција]] (МАА).<ref>{{cite web|url=https://aam.org.mk/golema-godishna-nagrada/|title=Голема годишна награда|language=mk|website=Асоцијација на архитекти на Македонија|access-date=2026-05-03}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Лауреати == {| class="wikitable" |+Досегашни лауреати на Големата годишна награда за архитектура !Година !Архитект(и) !Архитектонско дело !Фотографија од делото |- |1994 |[[Сотир Шундовски]] |Деловен центар во [[Битола]] | |- |1995 |[[Миодраг Митровиќ]] |Поединечна станбена куќа во [[Дебар Маало]] | |- |1996 |[[Вангел Рафтовски]] |Станбено-деловен објект во [[Струга]] | |- |1997 |[[Александар Никољски]] |Поединечна станбена куќа „Куцурелос“ | |- |1998 |[[Јанко Константинов]] |[[Хотел „Александар Палас“ (Скопје)|Хотел „Александар Палас“]] |[[Податотека:Picture made by mobile Skopje. R of Macedonia ( Hotel Aleksandar Palace ) , Скопје-Скопље Р.Македонија - panoramio.jpg|200п|]] |- |1999 |[[Снежана Илиевска]] |Деловен објект на „Лек“ | |- |2000 | [[Мартин Гулески]]<br/> [[Влатко П.Коробар]] |Гимназија „Нова“ | |- |2001 | colspan="3" |<center/>'''''не е доделена'''''<center> |- |2002 | [[Тамара Михаилова]]<br/> [[Росица Минчева]]<br/> [[Миодраг Атанацковиќ]]<br/>[[Александар Најдовски]]<br/> [[Бранислав Најдовски]] |Поединечен станбен објект во нас. [[Црниче]] | |- |2003 |[[Томе Тимов]] |Зграда на Советот на [[Општина Босилово]] |[[Податотека:Assembly of Municipality Bosilovo (2).jpg|200п|]] |- |2004 |[[Георги Константиновски]] |[[Меморијален центар на АСНОМ|Меморијален музеј „АСНОМ“]] |[[Податотека:Викиекспедиција Козјачија 036.jpg|200п|]] |- |2005<ref>{{наведени вести|url=http://star.vecer.com.mk/tekst.asp?tid=21690|title=ГРАН ПРИ НА ААМ ЗА СТАНБЕНО-ДЕЛОВНИОТ ОБЈЕКТ НА АРХИТЕКТОТ ВИОЛЕТА БАКАЛЧЕВ|last=Трајковски|first=Дејан|date=5 септември 2006|publisher=Вечер|language=македонски|accessdate=2009-12-27}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Виолета Бакалчев]] |Станбено-деловен објект на ул. „Иван Милутиновиќ“, [[Буњаковец]] | |- |2006 | [[Михаило Зиновски|Михајло Зиновски]]<br/> [[Саша Тасиќ]]<br/> [[Димитар Папастеревски]]<br/> [[Јован Ивановски]]<br/> [[Владимир Петровски]]<br/> <small>куратори [[Минас Бакалчев]]<br/> [[Митко Хаџи Пуља]]</small> |Проект „Град на можни светови“ | |- |2007 |[[Миле Пауновски]] |Деловен центар „Штрк“, [[Скопје]] | |- |2008 |непознато | | |- |2009 |непознато | | |- |2010 |Влатко Коробар |Градинка и Основно Училиште „Нова“, Скопје | |- |2011 | [[Дејан Секуловски]]<br/> [[Дејан Спасеновски]]<br/> <small>соработник [[Илија Божиновски]]</small> |[[Спомен-куќа на Тоше Проески]] во Крушево |[[Податотека:Спомен куќа на Тодор Проески, Крушево.jpg|200п|]] |- |2012 |непознато | | |- |2013<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/и-з-в-е-ш-т-а-ј-на-уо-на-аам-за-активностите/ |title=И З В Е Ш Т А Ј на УО на ААМ за активностите во период 2013 – 2016|date=|publisher=МАРХ|language=македонски|accessdate=15 февруари 2023}}</ref> |непознато |Деловен објект „Сектрон“ | |- |2014<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/и-з-в-е-ш-т-а-ј-на-уо-на-аам-за-активностите/ |title=И З В Е Ш Т А Ј на УО на ААМ за активностите во период 2013 – 2016|date=|publisher=МАРХ|language=македонски|accessdate=15 февруари 2023}}</ref> |непознато |[[СЦ „Јане Сандански“ - Скопје|Спортска сала „Јане Сандански“]] во Скопје |[[Податотека:Спортски центар „Јане Сандански“.jpg|200п|]] |- |2015<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/големата-годишна-награда-за-архитект/ |title=Големата годишна награда за архитектура 2015 / фотогалерија|date=|publisher=МАРХ|language=македонски|accessdate=15 февруари 2023}}</ref> | [[Сергеј Никољски]]<br/> [[Иван Мирковски]] |Куќа на [[Водно (населба)|Водно]] на ул. „Питу Гули“ бр. 33 | |- |2016<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/радо-инженеринг-е-добитник-на-голе/ |title=„РАДО Инженеринг“ е добитник на Големата годишна награда|date=|publisher=МАРХ|language=македонски|accessdate=15 февруари 2023}}</ref> |Пако Радовановиќ, Арсенија Поповска Радовановиќ, Ѓоко Радовановиќ |Индивидуален станбен објект со посебен режим на домување | |- |2017<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/доделена-годишната-награда-за-2017-годин/ |title=Доделена годишната награда за 2017 година на архитект Александар Карангелов|date=|publisher=МАРХ|language=македонски|accessdate=15 февруари 2023}}</ref> |[[Александар Карангелов]] |Фабрика за полнење изворска вода, сместена во село [[Гари]] („МЛ Гари – Маја“) | |- |2018 |непознато | | |- |2019<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/ucilisteto-na-bma-osvoi-golema-godisna-nagrada-za-2019-godina/|title=Основното училиште „ Киро Глигоров“ на БМА, ја освои Големата годишна награда за 2019 година|date=|publisher=МАРХ|language=македонски|accessdate=15 февруари 2023}}</ref> | [[Стефан Атанасоски]]<br/> [[Никола Кунгуловски]]<br/> [[Арменд Хебипи]]<br/> [[Бесиан Мехмети]] |[[ОУ „Киро Глигоров“ - Центар|ОУ „Киро Глигоров“ - Капиштец]] | |- |2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.porta3.mk/golemata-godishna-nagrada-2020-na-aam-ne-se-dodeli/|title=Големата годишна награда 2020 на ААМ не се додели|date=|publisher=Порта 3|language=македонски|accessdate=15 февруари 2023}}</ref> | colspan="3" |<center/>'''''не е доделена'''''<center> |- |2021<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/golema-godishna-nagrada-2021-dodeluvanje/|title=Големата годишна награда за 2021 година оди за тимот проектанти на „Градинката во Волково“|date=|publisher=МАРХ|language=македонски|accessdate=15 февруари 2023}}</ref> | [[Филип Конески]]<br/> [[Даница Спасевска]]<br/> [[Анета Мартулкова]] |Градинка „Сонце“ во [[Волково]] | |- |2022<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/vila-za-sovremeno-domuvanje-dimitrievska-pazardzievska-dobitnici-na-golemata-godishna-nagrada/|title=„Вила за современо домување“ на тимот Димитриевска, Пазарџиевска е добитник на Големата годишна награда|date=|publisher=МАРХ|language=македонски|accessdate=15 февруари 2023}}</ref> | [[Марија Димитриевска]]<br/> [[Елена Пазарџиевска]] |Објект „Вила за современо домување“ на [[Велешко Езеро]] | |- |2023<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fokus.mk/najuspeshno-realizirano-arhitektonsko-delo-vo-2023-godina-e-izlozhbeno-distributiven-tsentar-so-magatsin-balkanija-vizbegovo-skopje/|title=Најуспешно реализирано архитектонско дело во 2023 година е Изложбено-дистрибутивен центар со магацин Балканија, Визбегово, Скопје|date=2023-12-26|work=Фокус|accessdate=2023-12-26|archive-date=2023-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226084351/https://fokus.mk/najuspeshno-realizirano-arhitektonsko-delo-vo-2023-godina-e-izlozhbeno-distributiven-tsentar-so-magatsin-balkanija-vizbegovo-skopje/|url-status=dead}}</ref> | [[Миа Шириќ]]<br/> [[Дејан Секуловски]]<br/> [[Илија Божиновски]]<br/> <small>соработници [[Саше Нешиќ]]<br/> [[Катина Сутоглу]]</small> |Изложбено-дистрибутивен центар со магацин Балканија, [[Визбегово]], Скопје | |- |2024 |Мето Хаџи Андов, Сашо Андријевски, Игор Сугарчев, Димитар Стефановски |Мултинаменски комплекс, Скопје | |- |2025 |Искра Лековска и Владимир Лековски |Православен храм-црква „[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Скопје|Св. Рамноапостоли Цар Константин и Царица Елена]]“, Скопје | |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.aam.org.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=53 Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090802064355/http://www.aam.org.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=53 |date=2009-08-02 }} [[Категорија:Македонски архитектонски награди]] [[Категорија:Појавено во 1994 година во Македонија]] ttmom5w033948wghtf9qhggzlncib06 2 202082 5642645 1076935 2026-10-10T10:44:33Z M7 43876 M7 ја премести страницата [[Корисник:Andrei Stroe]] на [[Корисник:SlartibartfastT]]: Автоматски преместена страницата при преименување на корисникот „[[Special:CentralAuth/Andrei Stroe|Andrei Stroe]]“ во „[[Special:CentralAuth/SlartibartfastT|SlartibartfastT]]“ 1076935 wikitext text/x-wiki </div><div class="messagebox cleanup metadata plainlinks"><span class="plainlinks">[{{FULLURLE:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Овде]</span> можете да напишете нешто за Вас, како и имињата на статиите кои сте ги напишале или планирате да ги напишете. Исто така можете да ставите [[Википедија:Вавилон|вавилон табела]] и [[ВП:КК|кориснички кутии]] со цел другите да знаат кои јазици ги познавате / зборувате, што Ве интересира, со што се занимавате и слично.<br> ---- [{{FULLURLE:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Here] </span>you can write something about you and about the articles that you have created on the Macedonian Wikipedia. ---- <p><small>Ова е само совет, можете слободно да ја избришете оваа порака.</small></p> <p><small>This is just an advice, you can delete this message any time you like.</small></p></div> <!-- Шаблон:Нов корисник--> 8wofacywi0uziyq9h97pzc3j0v9250g 3 202083 5642647 1076936 2026-10-10T10:44:33Z M7 43876 M7 ја премести страницата [[Разговор со корисник:Andrei Stroe]] на [[Разговор со корисник:SlartibartfastT]]: Автоматски преместена страницата при преименување на корисникот „[[Special:CentralAuth/Andrei Stroe|Andrei Stroe]]“ во „[[Special:CentralAuth/SlartibartfastT|SlartibartfastT]]“ 1076936 wikitext text/x-wiki {|align=right |'''[[Википедија:Почетен курс|Почетен курс за Википедија]]''' ---- *[[Википедија:Неутрална гледна точка|Неутрална гледна точка]] *[[Википедија:Проверливост|Проверливост]] *[[Википедија:Без лични напади|Без личнии напади]] *[[Википедија:Консензус|Консензус]] ---- *[[Википедија:Почетен курс (Уредување на статиите)|Уредување на статии]] *[[Википедија:Почетен курс (Обликување на статиите)|Обликување на статии]] *[[Википедија:Почетен курс (Викиврски)|Викиврски]] *[[Википедија:Почетен курс (Надворешни врски)|Надворешни врски]] *[[Википедија:Почетен курс (Страници за разговор)|Страници за разговор]] *[[Википедија:Почетен курс (Не заборавајте)|Не заборавајте]] *[[Википедија:Почетен курс (Регистрирање)|Регистрирање]] *[[Википедија:Почетен курс (ВикиПроекти)|Вики проекти]] *[[Википедија:Прирачник за стилот|Прирачник за стилот]] ---- *[[Википедија:Подигнување на слики|Слики]] *[[Википедија:Почетен курс (Табели)|Табели]] ---- *[[Помош:Содржина]] |} '''{{BASEPAGENAME}}, добре дојдовте на Википедија на македонски јазик, слободна on-line енциклопедија започната во [[август]] [[2003]] година!''' Ве повикуваме на заедничка соработка при создавањето на нови енциклопедиски содржини и подобрување на постоечките {{NUMBEROFARTICLES}} статии. ---- Еве неколку страници кои може да ви бидат од помош: *[[Википедија]], опис, организација и историја на проектот *[[Википедија:Пет столба|Петте столба на Википедија]] *[[Википедија:Почетен курс|Почетен курс]], што треба да знаете и како се користи (за повеќе детали погледнете ги врските од десно) *[[Википедија:Подигнување на слики|Слики]], начин на подигнување и вметнување во статиите ---- Своите придонеси во статиите не ги потпишувајте, додека коментарите на соодветните страници за разговор, корисничките страници и селската чешма Ве молиме да ги потпишувате на тој начин што ќе притиснете на копчето [[Image:Signature icon.png]] од лентата со алати или ако напишете 4 тилди (<nowiki>~~~~</nowiki>). Сопствената корисничка страница ([[Корисник:{{BASEPAGENAME}}]]) можете да ја уредувате по сопствена желба во согласност со правилата за уредување на корисничките страници. ---- '''Ве молиме не вметнувајте заштитени материјали без дозвола од нивниот сопственик!''' Не копирајте содржини од други веб страници ако немате добиено изрична согласност за тоа. Ако имате добиено согласност, напишете го тоа на страницата за разговор или едноставно додадете го тоа овде. Но задолжително, прво тоа направете го, а потоа започнете со вметнување на преземените содржини. Ве молиме, имајте во предвид дека сите придонеси на Википедија се смета дека се објавени под '''[[:en:Wikipedia:Text of the GNU Free Documentation License|ГНУ-овата Лиценца за слободна документација]]'''. ---- If you are not able to speak, understand or write [[Македонски јазик|Macedonian]], please visit our [[Википедија:Селска чешма (Други јазици)|Village Pump for non-Macedonian speakers]] if you have any suggestions or comments. ---- Поздрав, {{#if:brest|[[Корисник:brest|brest]], {{CURRENTTIME}}, {{LOCALDAYNAME}}, {{CURRENTDAY}} {{LOCALMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|--[[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 01:40, 29 мај 2010 (CEST)}} d85n2gg0meyq8vy835rvzb2c9if1g1x 0 204561 5642457 5594361 2026-10-09T12:38:11Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Опсада на Малта (1565)]] на [[Големата опсада на Малта]] 5594361 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир||conflict=Опсада на Малта|partof=[[Отоманско-хабсбуршки војни]]|image= [[Податотека:Dimostrazione di tutte le batterie.png|300п]] |caption=''Dimostrazione di tutte le batterie'', фреска од [[Матео Перес|Матео Перес д'Алецио]] во [[Палата на Големиот мајстор (Валета)|Палатата на Големиот мајстор]] во [[Валета]]|date=18 мај – 11 септември 1565<br>({{Age in months, weeks and days |day1=18|month1=05|year1=1565|day2=11|month2=09|year2=1565}})|place=[[Големо Пристаниште]], [[Малта]]|coordinates={{coord|35|53|31|N|14|31|06|E|display=title,inline}}|result=Христијанска победа|combatant1=[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Отоманско Царство]]|combatant2={{plainlist| *{{flagicon|SMOM}} [[Малта]]:}} {{bulleted list|{{flagicon|SMOM}} [[Болничари]] / [[Малтешки ред]]|{{flagicon|SMOM}} [[Малтешка милиција]]}} {{plainlist| *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Шпанско Царство]]<ref>At least two companies of Spanish ''Tercios'' took part in the defence of Fort St Elmo. {{cite web |last1=Cañete |first1=Hugo A. |title=La leyenda negra del fuerte de San Telmo y los tres capitanes españoles del Tercio Viejo de Sicilia que lo defendieron (Malta 1565) {{!}} Grupo de Estudios de Historia Militar |url=http://www.gehm.es/edad-moderna/la-leyenda-negra-del-fuerte-de-san-telmo-y-los-tres-capitanes-espanoles-del-tercio-viejo-de-sicilia-que-lo-defendieron-malta-1565/ |website=Grupo de Estudios de Historia Militar |access-date=4 July 2020 |language=es |date=3 July 2020}}</ref> '''Сила:'''<ref name="paoletti2008"/> *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Шпанско Царство]] *{{flag|Кралство Сицилија}} *{{flag|Република Џенова}} *{{flag|Војводство Савоја}} *{{flagicon|Tuscany|medici}} [[Војводство Фиренца]] *{{flagicon|Papal States|old}} [[Папска Држава]]}}|commander1={{plainlist| *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Драгут]]{{KIA }} *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] Мустафа-паша *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Пијали-паша]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Сала Рејс]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Улуч Али-паша]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Хасан-паша (син на Барбароса)|Хасан-паша]]}}|commander2={{plainlist| *{{flagicon|SMOM}} [[Жан де ла Валет]] *{{flagicon|SMOM}} [[Жан де ла Касиер]] *{{flagicon|SMOM}} [[Мартурин Ромегас]] *{{flagicon|SMOM}} Гонсалес де Мегран {{KIA}} *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} Мелхиор де Роблес {{KIA}} *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Гарсија де Толедо Осорио]]}}|strength1=35,000–40,000|strength2=2,500 (6,100, вклучувајќи милиција, слуги и робови) * 900 војници од Шпанската империја * 800 војници од италијанските држави надвор од империјата * 600 витези болничари * 200 неповрзани војници од Сицилија и Грција|casualties1=25,000<ref name="Arnold Cassola 1999">Arnold Cassola, ''The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans's'' La Maltea (Publishers Enterprise Group: Malta, 1999).</ref>–35,000 убиени во борба и од болест<ref name=SOM/><ref name="Giacomo Bosio 1643"/>|casualties2=непознато}} '''Големата опсада на Малта''' ([[Малтешки јазик|малтешки]]: ''L-Assedju l-Kbir'') — опсада која се случила во 1565 година кога [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] се обидело да го освои островот [[Малта]], кој тогаш го држеле [[Болничари|Витезите Болничари]]. Опсадата траела скоро четири месеци, од 18 мај до 12 септември 1565 година. Витезите имале седиште во Малта од 1530 година, откако биле протерани од [[Родос]], исто така од [[Османлиите]], во 1522 година, по опсадата на Родос. Османлиите првпат се обиделе да ја заземат Малта во [[1551]] година, но не успеале. Во 1565 година, [[Сулејман Величествениот]], османлискиот султан, направил втор обид да ја заземе [[Малта]]. Витезите, кои броеле околу 500 заедно со околу 6.000 пешаци, ја издржале опсадата и ги одбиле напаѓачите. Оваа победа станала еден од најславните настани во [[Европа]] во шеснаесеттиот век, до тој степен што [[Франсоа Волтер|Волтер]] рекол: „''Ништо не е попознато од опсадата на Малта''“. Тоа несомнено придонело за евентуална ерозија на европската перцепција за отоманската непобедливост, иако Медитеранот продолжил да биде оспоруван меѓу христијанските коалиции и муслиманските Турци долги години.<ref>Fernand Braudel, ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol.</ref> Опсадата претставува врв на ескалирачкиот натпревар помеѓу христијанските сојузи и исламското царство за контрола на [[Медитеран]]<nowiki/>от, натпревар кој го вклучил турскиот напад на Малта во 1551 година, отоманското уништување на сојузничката христијанска флота во [[Битка кај Џерба|Битката кај Џерба]] во 1560 година и решавачкиот османлиски пораз во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] во 1571 година. == Витезите од Малта == До крајот на 1522 година, [[Сулејман Величествениот]], османлискиот султан, насилно ги исфрлил витезите од нивната база на [[Родос]] по шестмесечната опсада на Родос. Од 1523 до 1530 година на Редот му недостигал постојан дом. Тие станале познати како витези на Малта кога, на 26 октомври 1530 година, Филип Вилиер де Адам, Големиот мајстор на витезите, отпловил во Големото пристаниште на Малта со голем број негови следбеници за да полага право на Малта и Гозо по кое им бил доделен од светиот римски цар [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] <ref>Abbe de Vertot, ''The History of the Knights of Malta'' vol.</ref> во замена за еден сокол што годишно му се испраќал на вицекралот на Сицилија и свечена миса што требало да се слави на Денот на сите светци. [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло]], исто така, барал од витезите да го гарниционираат [[Триполи]] на северноафриканскиот брег, кој бил на територијата што ја контролирале [[Берберски пирати|варварските пирати]] , сојузници на Османлиите. Витезите ја прифатиле понудата неволно. Малта била мал, пуст остров и некое време, многу од витезите се држеле до сонот за повторно заземање на [[Родос]]. Сепак, Редот наскоро ја претворил Малта во поморска база. Позицијата на островот во центарот на [[Средоземното Море]] го направил стратешки клучна порта меѓу Истокот и Западот, особено затоа што варварските пирати ги зголемиле своите напади во западниот Медитеран во текот на 1540-тите и 1550-тите. [[Податотека:Jean de Valette -Antoine Favray (cropped1).png|мини|358x358пкс|Жан Парисо де Валет]] Конкретно, корсарот Драгут се покажал како голема закана за христијанските народи од централниот Медитеран. Драгут и Витезите постојано биле во судир. Во 1551 година, Драгут и отоманскиот адмирал Синан решиле да ја заземат Малта и го нападнале островот со сила од околу 10.000 луѓе. Меѓутоа, по само неколку дена, Драгут ја прекинал опсадата и се преселил на соседниот остров Гозо, каде што неколку дена ја бомбардирал Цитадела. Гувернерот на витешкиот ред на Гозо, [[Gelatian de Sessa|Гелатијан де Сеса]], откако одлучил дека отпорот е залуден, ги отворил вратите на Цитадела. Корсарите го ограбиле градот и го одвеле практично целото население на Гозо (околу 5.000 луѓе) во заробеништво. Драгут и Синан потоа отпловиле на југ кон [[Триполи]], каде набрзо [[Опсада на Триполи (1551)|го зазеле]] тамошниот гарнизон на Витезите. Тие првично поставиле локален водач, [[Aga Morat|Ага Морат]], за гувернер, но подоцна самиот Драгут ја презел контролата врз областа. Очекувајќи уште една отоманска инвазија во рок од една година, големиот мајстор на витешкиот ред Хуан де Хомедес наредил зајакнување на тврдината Свети Анжело на врвот на [[Биргу]] (сега Виториоза), како и изградба на две нови тврдини, тврдината Сент Михаил на гребенот Сенглеа и Форт Сент Елмо на крајот на морето на планината Скиберас (денес [[Валета]]). Двете нови тврдини биле изградени во извонредно краток период од шест месеци во 1552 година. Сите три тврдини се покажале како клучни за време на Големата опсада. Следните неколку години биле релативно мирни, иако битката помеѓу муслиманите и христијаните продолжила со несмалено темпо. Во 1557 година витезите го избрале Жан Парисо де Валет за голем мајстор на Редот. Тој продолжил со нападите на нехристијански бродови, а се знае дека неговите приватни бродови зеле околу 3.000 муслимански и еврејски робови за време на неговиот мандат како Голем мајстор.<ref>Godfrey Wettinger, ''Slavery in the Islands of Malta and Gozo'', (Publishers Enterprise Group: Malta, 2002), p. 34</ref> До 1559 година Драгут им предизвикувал таква неволја на христијанските сили, дури и ги напаѓал бреговите на Шпанија, што [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] ја организирал најголемата поморска експедиција во последните педесет години за да го истера корсарот од [[Триполи]]. Витезите се приклучиле на експедицијата, која се состоела од околу 54 галии и 14.000 луѓе. Оваа несреќна кампања достигнала кулминација во [[Битка кај Џерба|Битката кај Џерба]] во мај 1560 година, кога османлискиот адмирал Пијале-паша ја изненадил христијанската флота во близина на тунискиот остров [[Џерба]], заробувајќи или потопувајќи околу половина од христијанските бродови. Битката била катастрофа за христијаните и ја означила највисоката точка на отоманската доминација на Медитеранот. == Кон опсадата == [[Податотека:Fort_St_Angelo_in_Birgu.jpg|мини|Сент Анжело]] [[Податотека:Sultán_Solimán_(Palacio_del_Senado_de_España).jpg|мини|Сулејман I]] По Џерба немало сомнеж дека Турците на крајот повторно ќе ја нападнат Малта. Малта била од огромно стратешко значење за отоманскиот долгорочен план за освојување на повеќе од Европа, бидејќи Малта била отскочна штица за [[Сицилија]], а Сицилија, пак, може да биде база за инвазија на [[Неаполско Кралство|Кралството Неапол]].<ref>{{Наведена книга|title=The Papacy and the Levant, 1204–1571|url=https://archive.org/details/papacylevant12040014unse|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=American Philosophical Society|year=1984|isbn=0-87169-162-0|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/papacylevant12040014unse/page/854 854]}}</ref> Во август 1560 година, Жан де Валет испратил наредба сите витези да се подготват да се вратат во Малта веднаш штом ќе биде издадена ''цитазија'' (покана).<ref>Carmel Testa, ''Romegas'' (Midsea Book: Malta, 2002), p. 61.</ref> Турците направиле стратешка грешка што не нападнале одеднаш, додека шпанската флота била во урнатини, бидејќи петгодишното доцнење и овозможило на Шпанија да ги обнови своите сили.<ref>Braudel, op cit.</ref> Во меѓувреме, витезите продолжиле да пленат турски бродови. Во средината на 1564 година, Ромегас, најозлогласениот морепловец на Редот, заробил неколку големи трговци, вклучително и еден што му припаѓал на [[Капи-ага|главниот евнух]] на [[Сарај (турцизам)|сарајот]], и зел бројни високи затвореници, вклучувајќи го гувернерот на [[Каиро]], гувернерот на [[Александрија]] и поранешната медицинска сестра на ќерката на султанот [[Сулејман I]]. Подвизите на Ромегас им дале на Турците ''casus belli'', а до крајот на 1564 година, Сулејман решил да ги избрише витезите од Малта од лицето на земјата. До почетокот на 1565 година, мрежата на шпиони на Големиот мајстор де Валет во [[Цариград|Константинопол]] го информирала дека инвазијата е неизбежна. Де Валет започнал да собира војници во Италија, и да ја заврши работата на тврдините Сен Анжело, тврдината Сент Михаил и тврдината Сен Елмо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/malta-prepares-for-an-imminent-ottoman-invasion/|title=Malta prepares for an imminent Ottoman invasion|date=17 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201094625/http://www.heritagemalta.org/1565/malta-prepares-for-an-imminent-ottoman-invasion/|archive-date=1 February 2016}}</ref> == Тактики и оружје == За време на опсадата на Малта биле користени сите познати техники на опсадна војна. Турските сили имале огромна опсадна кула со подвижен мост од кој стрелците пукале над ѕидините на тврдината Сент Анжело. Кулата била конструирана да биде отпорна на оган со кожни листови кои се чуваат влажни од резервоарите за вода содржани во кулата. И покрај тоа, ѕидарите од Малта имале скриена [[артилерија]] во ѕидовите, оставајќи го надворешниот ѕидар на место да го сокрие од погледот. Сокриени од очите, бранителите можеле да го преместат топот во позиција, наполнет со ланец, без да им ја откријат локацијата на Турците, кои веќе зазеле позиции во кулата кога била уништена.<ref>Hindley, G. (2009).</ref> == Армии == Турската армада, која испловила од [[Истанбул]] на 22 март, според сите сметки била една од најголемите собрани од антиката. Според една од најраните и најкомплетните истории на опсадата, онаа на официјалниот историчар на Редот Џакомо Босио, флотата се состоела од 193 пловни објекти, кои вклучувале 131 [[Галија (брод)|галии]], седум галиоти (мали галии) и четири големи галии, а остатокот биле транспортни пловни објекти.<ref name="Giacomo Bosio 1643">Giacomo Bosio, ''Histoire des Chevaliers de l'ordre de S. Iean de Hierusalem'', edited by J. Baudoin (Paris, 1643).</ref> Современите писма од Дон Гарсија, вицекралот на Сицилија, даваат слични бројки.“ <ref>''Coleccion de Documentos Ineditos Para La Historia de Espana'', vol. 29 (Madrid, 1856).</ref> Италијанскиот платеник Франциско Балби ди Кореџо (служејќи како [[Аркебуза|аркебисиер]] во шпанскиот корпус), ги дал силите како:<ref name="SOM">{{Наведена книга|title=The Siege of Malta, 1565|url=https://archive.org/details/siegeofmalta15650000unse|last=Francesco Balbi di Correggio / translated by: Ernle Bradford|year=1965|location=London}}</ref> {| style="margin:auto;" | {| class="wikitable" style="margin:auto;" ! Витезите во болница ! Османлиите |- | 500 витези-болничари | 6.000 [[Спахија|спахии]] (коњаница) |- | 400 шпански војници | 500 спахии од Караманија |- | 800 италијански војници | 6.000 [[јаничар]]и |- | 500 војници од галиите (Шпанија) | 400 авантуристи од Митилина |- | 200 грчки и сицилијански војници | 2.500 спахии од [[Румелија]] |- | 100 војници од гарнизонот на Сент Елмо | 3.500 авантуристи од Румелија |- | 100 слуги на витезите | 4.000 „верски слуги“ |- | 500 робови | 6.000 други волонтери |- | 3.000 војници извлечени од малтешкото население | Разни пирати од Триполи и Алжир |- | Вкупно: 6.100 | Вкупно: 28.500 од исток, вкупно 40.000 |} |} [[Податотека:Francico_Balbi_(1567)_La_verdadera_relación_de_lo_sucedido_en_1565_en_la_Isla_de_Malta.png|десно|мини| Првото издание на извештајот на Балби за опсадата на Малта, отпечатен во Алкала де Енарес во 1567 година.]] Витезот Хиполито Санс наведува околу 48.000 напаѓачи, иако не е јасно колку неговата работа е независна од онаа на Балби.<ref name="Arnold Cassola 1999">Arnold Cassola, ''The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans's'' La Maltea (Publishers Enterprise Group: Malta, 1999).</ref> Други современи автори даваат многу пониски бројки. Во писмото напишано до Филип Втори само четири дена по почетокот на опсадата, самиот Де Валет вели дека „''бројот на војници што е помеѓу 15.000 и 16.000, вклучувајќи седум илјади [[Аркебуза|аркебузери]] или повеќе, односно четири илјади [[јаничар]]и и три илјади. [[Спахија|спахии]]''“.<ref>''Coleccion'', op. cit., p. 367</ref> Од друга страна, во писмо до Германецот, еден месец по опсадата, де Валет пишува: „''Оваа флота се состоеше од двесте и педесет бродови, триреми, биреми и други пловни објекти; најблиската проценка што можевме да ја направиме за непријателските силата беше 40.000 борци''“.<ref>Celio Secondo Curione, ''A New History of the War in Malta'', translated from the Latin by Emanuele F. Mizzi (Tipografia Leonina: Rome, 1928).</ref> Тоа што Де Валет ѝ дава на непријателската флота од 250 бродови, бројка многу повеќе од која било друга, покажува дека самиот Голем мајстор не претерал. Писмото напишано за време на опсадата од страна на врската со Сицилија, капетанот Винченцо Анастаги, наведува дека непријателската сила била само 22.000 и неколку други писма од тоа време даваат слични бројки.<ref>Giovanni Bonello, Histories of Malta, Volume III, ''Versions and Perversions'' (Patrimonju Publishing Ltd: Malta, 2002)</ref><ref>''Coleccion'', op. cit.</ref> Сепак, Босио пристигнува до вкупно околу 30.000, што е во согласност со „''именуваните трупи''“ на Балби.<ref>Giacomo Bosio, op. cit.</ref> Историјата на Ричард Нолс во суштина ја дава истата бројка.<ref>Richard Knolles, The ''Generall Historie of the Turke'' (London, 1603).</ref> == Опсада == === Пристигнување на Османлиите === Пред да пристигнат Турците, де Валет наредил да се соберат сите култури, вклучително и незрело жито, за да се лиши непријателот од секакви локални резерви на храна. Понатаму, витезите ги загадиле сите бунари со горчливи билки и мртви животни. Турската армада пристигнала во мугрите во петокот, на 18 мај, но не слетала веднаш.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/hostile-ottoman-fleet-anchored-in-malta-today/|title=Hostile Ottoman fleet anchored in Malta today|date=18 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201140605/http://www.heritagemalta.org/1565/hostile-ottoman-fleet-anchored-in-malta-today/|archive-date=1 February 2016}}</ref> Првите борби избувнале на 19 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/rash-decision-ruins-the-day/|title=Rash decision ruins the day|date=19 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204154317/http://www.heritagemalta.org/1565/rash-decision-ruins-the-day/|archive-date=4 February 2016}}</ref> Еден ден подоцна, отоманската флота отпловила до јужниот брег на островот, се свртела и конечно се закотвила во заливот Марсакслок (Марса Сироко), на речиси 10 километри (6,2 милји) од регионот Големо Пристаниште. Според повеќето извештаи, особено онаа на Балби, настанал спор помеѓу водачот на копнените сили, четвртиот [[везир]] [[сердар]] Кизилахмедли Мустафа-паша,<ref>Aurel Decei ''Istoria Imperiului Otoman'', Ed. Ştiinţifică şi enciclopedică, București 1978, page 185</ref> и врховниот поморски командант, Пијале-паша, за тоа каде да се закотви флотата. Пијале сакал да го засолни во пристаништето Марсамксет, северно од Големо Пристаниште, со цел да го избегне [[Југо (ветар)|сирокото]] и да биде поблиску до акцијата, но Мустафа не се согласил, бидејќи за закотвување на флотата таму прво ќе требало да се освои тврдината Сент Елмо, која ја сметал како влез во пристаништето. Мустафа имал намера, според овие извештаи, да ја нападне лошо одбраната поранешна престолнина Мдина, која стоела во центарот на островот, а потоа да ги нападне тврдините Сент Анжело и Михаил по копно. Ако е така, нападот на Сент Елмо ќе бил целосно непотребен. Сепак, Мустафа попуштил, очигледно верувајќи дека ќе бидат потребни само неколку дена за да се уништи Елмо. Откако Турците успеале да ги стават во употреба топовите, на крајот на мај тие започнале со бомбардирање. [[Податотека:Matteo_Perez_d'_Aleccio_(1547-1616)_-_The_Siege_of_Malta,_Siege_and_Bombardment_of_Saint_Elmo,_27_May_1565_-_BHC0253_-_Royal_Museums_Greenwich.jpg|мини|Опсада на Свети Елмо на 27 мај 1565 година]] Се смета дека [[Сулејман I]] сериозно згрешил кога ја поделил командата на три начини. Тој не само што ја поделил командата меѓу Пијале и Мустафа, туку им наредил на двајцата да му се потчинат за Драгут кога тој пристигнал од [[Триполи]]. Меѓутоа, современите писма од шпиони во [[Константинопол]] сугерираат дека планот отсекогаш бил прво да се земе Сент Елмо.<ref>''Coleccion'', op. cit., pp. 6–7</ref> Во секој случај, за Турците да ги концентрираат своите напори на тоа се покажало како критична грешка. Додека Османлиите слетувале, витезите и Малтежаните направиле некои подобрувања во последен момент во одбраната на Биргу и Сенглеа. Османлиите го поставиле својот главен логор во Марса, која била блиску до утврдувањата на витезите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/ottoman-troops-land-in-malta/|title=Ottoman troops land in Malta|date=20 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206082039/http://www.heritagemalta.org/1565/ottoman-troops-land-in-malta/|archive-date=6 February 2016}}</ref> Во следните денови, Османлиите поставиле кампови на ридот Санта Маргерита <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/birgu-attacked-greek-betrays-order-of-st-john/|title=Birgu attacked: Greek betrays Order of St John|date=21 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205005127/http://www.heritagemalta.org/1565/birgu-attacked-greek-betrays-order-of-st-john/|archive-date=5 February 2016}}</ref> и на [[Валета|полуостровот Скиберас]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/liberated-prisoners-enrolled-as-soldiers/|title=Liberated prisoners enrolled as soldiers|date=24 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205060250/http://www.heritagemalta.org/1565/liberated-prisoners-enrolled-as-soldiers/|archive-date=5 February 2016}}</ref> Нападите на Биргу започнале на 21 мај, додека Сенглеа првпат била нападната еден ден подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/turks-planning-to-sabotage-fort-st-elmo/|title=Turks planning to sabotage Fort St Elmo|date=22 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205010617/http://www.heritagemalta.org/1565/turks-planning-to-sabotage-fort-st-elmo/|archive-date=5 February 2016}}</ref> [[Податотека:Grand_Siège_de_Malte-fr.svg|мини|533x533пкс| Карта на Малта во времето на големата опсада. ''Натписи на француски'']] === Освојување на Сент Елмо === {{Цитатник|Темнината на ноќта тогаш стана светла како ден, поради огромното количество вештачки пожари. Беше навистина толку светло што можевме да ја видиме [[Форт Сент Елмо|Сент Елмо]] сосема јасно. Топџиите на Сент Анжело... можеа да ги положат и да ги обучат своите парчиња врз Турците кои напредуваа, кои беа избрани во светлината на пожарите.|20|20|Франциско Балби, шпански војник<ref>{{cite book|last=Grant|first=R.G.|title=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat|url=https://archive.org/details/battlevisualjour0000gran_n9g7|location=London|publisher=Dorling Kindersley|year=2005|page=133}}</ref>}}Откако правилно пресметал дека Турците ќе се обидат да обезбедат точка за спуштање на нивната флота и на тој начин ќе ја започнат кампањата со обид да ја заземат тврдината Сент Елмо, де Валет испратил засилување и концентрирал половина од својата тешка артилерија во тврдината.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/refugees-ordered-to-leave-fort-st-elmo/|title=Refugees ordered to leave Fort St Elmo|date=25 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181636/http://www.heritagemalta.org/1565/refugees-ordered-to-leave-fort-st-elmo/|archive-date=6 February 2016}}</ref> Неговата намера била тие да го издржат олеснувањето што го ветил Дон Гарсија, вицекралот на Сицилија. Незапирливото бомбардирање на тврдината од триесетина топови на повисокиот терен на планината Скиберас започнало на 27 мај,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/fort-st-elmo-under-fire-renegade-reveals-ottoman-plan/|title=Fort St Elmo under fire: Renegade reveals Ottoman plan|date=27 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000242/http://www.heritagemalta.org/1565/fort-st-elmo-under-fire-renegade-reveals-ottoman-plan/|archive-date=5 March 2016}}</ref> и ја претворило тврдината во урнатини во рок од една недела, но Де Валет ги евакуирал ранетите ноќе и ја снабдувал тврдината од другата страна на пристаништето. По пристигнувањето во мај, Драгут поставил нови топови за да ја загрози спасувачката линија на траектот. На 3 јуни, една партија [[јаничар]]и успеала да го заземе гребенот и ровот на тврдината.<ref name="sire" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/ravelin-of-fort-st-elmo-taken-over-by-ottomans/|title=Ravelin of Fort St Elmo taken over by Ottomans|date=3 June 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205002406/http://www.heritagemalta.org/1565/ravelin-of-fort-st-elmo-taken-over-by-ottomans/|archive-date=5 February 2016}}</ref> Сепак, до 8 јуни, витезите испратиле порака до Големиот мајстор дека тврдината повеќе не може да се држи, но биле одбиени со пораки што тврдината мора да се држи додека не пристигнат засилувањата.<ref name="sire" /> Турците ги нападнале оштетените ѕидови на 10 и 15 јуни и извршиле севкупен напад на 16 јуни, при што дури и робовите и најмените веслачи во галијата сместени во Сент Елмо, како и домородните малтешки војници, наводно се бореле и загинале „''речиси храбро како и самите витези''“. Два дена подоцна, Драгут бил виден во рововски топови како се расправа со турските стрелци за нивното ниво на оган. На инсистирање на Драгут, целта на топот била спуштена, но целта била премногу ниска, а при испуканата топка се откачила дел од ровот, кој го погодил Драгут во главата, убивајќи го,<ref>{{Наведена книга|title=The papacy and the Levant|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=American Philosophical Society|year=1984|isbn=9780871691620|volume=4|location=Philadelphia|pages=860}}</ref> (иако според Босио, тој бил убиен кога од Форт Сент Анжело било пукано кон).<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Конечно, на 23 јуни, Турците го зазеле она што останало од тврдината Сент Елмо.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Тие ги убиле сите бранители, вкупно над 1.500 луѓе, но поштедиле девет витези кои пиратите ги заробиле. Мал број Малтежани успеале да побегнат со пливање преку пристаништето.<ref name="Allen2015">{{Наведена книга|title=The Great Siege of Malta: The Epic Battle between the Ottoman Empire and the Knights of St. John|last=Bruce Ware Allen|date=22 October 2015|publisher=University Press of New England|isbn=978-1-61168-843-6|page=160}}</ref> Иако Турците успеале да го заземат Сент Елмо, дозволувајќи му на Пијале да ја закотви својата флота во Марсамксет, опсадата на тврдината Сент Елмо ги чинела Турците најмалку 6.000 луѓе, вклучително и половина од нивните јаничари.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Мустафа ги обезглавил телата на витезите и нивните тела лебделе низ заливот. Како одговор на тоа, Де Валет ги обезглавил сите свои турски затвореници, ги натоварил нивните глави во своите топови и ги испукал во турскиот логор. === Паника === Во тоа време, веста за опсадата се ширела. Додека војниците и авантуристите се собирале на Сицилија за помош на Дон Гарсија, се проширила и паника. Не може да има мало сомневање дека влогот бил голем, можеби поголем од кој било друг момент во натпреварот меѓу [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и Европа. [[Елизабета I|Кралицата Елизабета I]] од Англија напишала:<ref>Felix Pryor, ''Elizabeth I: Her Life in Letters'', (University of California Press, 2003), p.39.</ref>{{Цитатник|Ако Турците победат над островот Малта, не е сигурно каква понатамошна опасност може да следи за остатокот од христијанскиот свет.}}Сите современи извори укажуваат на тоа дека Турците имале намера да продолжат кон туниската тврдина Ла Голета и да ја одземат од Шпанците, а Сулејман исто така зборувал за инвазија на Европа преку Италија. Сепак, современите научници имаат тенденција да не се согласуваат со ова толкување на важноста на опсадата. Х.ЈА. Сире, историчар кој напишал историја на Редот, е на мислење дека опсадата претставува преголемо проширување на османлиските сили и тврди дека ако островот паднел, тој брзо би бил повторно преземен со масовен шпански контранапад.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Иако Дон Гарсија не го испратил веднаш ветеното олеснување (трупите сè уште се собирале), тој го убедил [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] да му дозволи да ослободи напредна сила од околу 600 луѓе под команда на Дон Мелкиор де Роблес, шпански витез. По неколку обиди, ова ''пиколо сокорсо'' успеал да слета на Малта на почетокот на јули и да се прикраде во Биргу, неизмерно подигнувајќи го духот на опколениот гарнизон. Сепак, оваа сила за помош била премала за да има некое значајно влијание. Дон Гарсија го молел Филип II да одобри распоредување на многу поголеми сили за помош, но шпанскиот крал бил неодлучен и се плашел да ја ризикува својата новособрана флота.<ref>Roger Crowley: Empires Of the Sea https://books.google.com/books/about/Empires_of_the_Sea.html?id=2jUhAQAAIAAJ</ref> === Полуостров Сенглеа === [[Податотека:The_Siege_of_Malta-_Siege_and_Bombardment_of_St_Michael,_28_June_1565_RMG_BHC0255.tiff|мини|Опсадата на Свети Михаил, покажувајќи ги христијанските витези отсечени од морето и опкружени во нивните преостанати тврдини Биргу, Свети Анжело и Свети Михаил.&nbsp;]] На 15 јули, Мустафа наредил двоен напад врз полуостровот Сенглеа. Тој превезол 100 мали пловила низ планината Скиберас до Големото Пристаниште, со што ги избегнал силните топови на тврдината Сент Анжело, со цел да изврши морски напад против гребенот користејќи околу 1.000 јаничари, додека пиратите ја нападнале тврдината Свети Михаил на копнениот крај. За среќа за Малтежанецот, еден дезертер го предупредил Де Валет за претстојната стратегија и Големиот мајстор имал време да изгради палисада долж гребенот Сенглеа, што успешно помогнало да се одврати нападот. Како и да е, нападот веројатно ќе бил успешен доколку турските чамци не дошле на дострел (помалку од 200 јарди) на атилеријата на ниво на морето од пет топови што ја конструирал командантот Шевалие де Гирал во основата на тврдината Сент Анжело со единствена цел да запре ваков амфибиски напад. Само два салвоа ги потонале сите пловила освен еден, убивајќи над 800 од напаѓачите. Копнениот напад не успеал истовремено кога силите за помош успеале да преминат на Свети Михаил преку пловечки мост, со што Малта била спасена за тој ден. Турците до тој момент ги окупирале Биргу и Сенглеа со околу 65 опсадни топови и го подложиле градот на веројатно најодржливото бомбардирање во историјата до тоа време. (Балби тврди дека во текот на опсадата биле испукани 130.000 бомби) Откако во голема мера уништил еден од клучните [[бастион]]и на градот, Мустафа наредил уште еден масивен двоен напад на 7 август, овој пат против Свети Михаил и самиот Биргу. Во таа прилика, Турците ги пробиле градските ѕидини и се чинело дека опсадата е завршена, но неочекувано напаѓачите се повлекле. Како што се случило, командантот на коњаницата, капетанот Винченцо Анастаги ја нападна незаштитената турска теренска болница, убивајќи ги сите и обезглавувајќи повеќе од шеесет Турци.<ref name="Francisco Balbi 1961">Francisco Balbi, ''The Siege of Malta 1565'', translated by H.A. Balbi (Copenhagen, 1961).</ref> Турците, мислејќи дека христијанското засилување пристигнало од Сицилија, го прекинале нападот. === Свети Михаил и Биргу === По нападот на 7 август, Турците продолжиле со бомбардирањето на Свети Михаил и [[Биргу]], изведувајќи барем уште еден голем напад врз градот на 19-21 август. Што всушност се случило за време на тие денови на интензивни борби не е сосема јасно. [[Податотека:Matteo_Perez_d'_Aleccio_(1547-1616)_-_The_Siege_of_Malta,_Attack_on_the_Post_of_the_Castilian_Knights,_21_August_1565_-_BHC0257_-_Royal_Museums_Greenwich.jpg|мини|Напад на кастилските витези на 21 август 1565 година]] Извештајот на Бредфорд за кулминацијата на опсадата вели за една мина која експлодирала со огромна експлозија, пробивајќи ги градските ѕидини и предизвикувајќи камен и прашина да паднат во рововите. Балби, во својот дневник за 20 август, вели само дека на Де Валет му било кажано дека Турците се во ѕидините; Големиот мајстор се стрчал на „''загрозениот пост каде што неговото присуство правеше чуда.'' ''Меч во рака, тој остана на најопасното место додека Турците не се повлекоа''.“ <ref name="Francisco Balbi 1961">Francisco Balbi, ''The Siege of Malta 1565'', translated by H.A. Balbi (Copenhagen, 1961).</ref> Босио исто така не спомнува за успешна детонација на мина. Наместо тоа, според неговиот извештај настанало паника кога жителите на градот ги шпионирале турските стандарди надвор од ѕидините. Големиот мајстор истрчал таму, но не нашол Турци. Во меѓувреме, канонада на врвот Свети Анжело, зафатен од истата паника, убил голем број граѓани со „пријателски оган“.<ref>Bosio, op. cit., p. 552.</ref> === Свети Михаил и Мдина === Ситуацијата била доволно страшна што, во одреден момент во август, Советот на старешини одлучил да го напушти градот и да се повлече во тврдината Сент Анжело. Де Валет, сепак, ставил вето на овој предлог. Ако погодил дека Турците ја губат волјата, бил во право. Иако бомбардирањето и малите напади продолжиле, напаѓачите биле погодени од сè поголем очај. Кон крајот на август, Турците се обиделе да ја заземат тврдината Свети Михаил, прво со помош на ''манта'' (слична на формацијата Тестудо), мал опсаден мотор покриен со штитови, а потоа со употреба на целосно разнесување на опсадната кула. Во двата случаи, малтешките инженери излегле низ урнатините и ги уништиле конструкциите. На почетокот на септември, времето се менувало и Мустафа наредил марш до Мдина, со намера да презимува таму. Сепак, нападот не успеал. Слабо одбранетиот и снабден град намерно почнал да пука со своите топови кон Турците кои се приближувале на бесмислено долгиот дострел; овој блеф ги исплашил со тоа што ги измамил веќе деморализираните Турци да мислат дека градот има муниција.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.independent.com.mt/articles/2015-06-15/local-news/The-Mdina-siege-of-1429-was-greater-than-the-Great-Siege-6736137257|title=The Mdina siege of 1429 was 'greater than the Great Siege' of 1565|last=Grima|first=Noel|date=15 June 2015|work=[[The Malta Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815144304/http://www.independent.com.mt/articles/2015-06-15/local-news/The-Mdina-siege-of-1429-was-greater-than-the-Great-Siege-6736137257|archive-date=15 August 2015}}</ref> До 8 септември, Турците ја започнале својата артилерија и се подготвувале да го напуштат островот, откако изгубиле можеби една третина од своите луѓе поради борби и болести.<gallery widths="300px" heights="200px"> File:Malta_Mdina_BW_2011-10-05_09-28-08.jpg File:Mdina_fortifications_map_1565.png|alt= </gallery>Поглед на Мдина (горе) и карта на градските утврдувања какви што биле во 1565 година (долу) === ''Гран Сокорсо'' === На 7 септември, Дон Гарсија, конечно, слетал со околу 8.000 луѓе во заливот Сент Пол на северниот крај на островот. Таканаречените ''Гранде Сокорсо'' („големо засилување“) се позиционирале на сртот на Сан Паул тат-Тарџа на 13 септември, чекајќи го отоманскиот напад. Се вели дека, кога некои вжештени витези на силите за помош го виделе отоманското повлекување и запалените села, во пресрет на тоа, тие се зафатиле со напад без да чекаат наредби од Асканио дела Коргна. Тој, гледајќи ги војниците во таков дух, немал друг избор освен да нареди општа обвинение што резултирало со масакр на османлиските сили кои се повлекувале од островите на 13 септември. Малта го преживеала отоманскиот напад и низ цела Европа луѓето ја прославиле последната епска битка во која биле вклучени крстоносците витези. Силите за помош се состоеле главно од шпански и италијански војници, испратени од [[Шпанско Царство|Шпанското Царство]], како и од [[Војводство Фиренца|Војводството Фиренца]], [[Република Џенова]], [[Папска Држава|Папските држави]] и Војводството Савоја.<ref name="paoletti2008">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Uz8eiwzEMHQC&pg=PA16|title=A Military History of Italy|last=Paoletti|first=Ciro|date=2008|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275985059|pages=16–17}}</ref> == Последици == [[Податотека:Levee_du_Siege_de_Malte_by_Charles_Philippe_Lariviere_1798_1876.jpg|лево|мини|350x350пкс| ''Крај на опсадата на Малта'' од Чарлс-Филип Ларивиер (1798–1876). [[Версај (дворец)|Версајски дворец]].]] [[Податотека:Great_Siege_monument_Valletta_Malta.jpg|мини|271x271пкс| Споменик на големата опсада од Антонио Скиортино во [[Валета]]]] Бројот на жртви е спор колку и бројот на напаѓачите. Балби дава 35.000 турски жртви,<ref name="SOM">{{Наведена книга|title=The Siege of Malta, 1565|url=https://archive.org/details/siegeofmalta15650000unse|last=Francesco Balbi di Correggio / translated by: Ernle Bradford|year=1965|location=London}}</ref> Босио 30.000 жртви (вклучувајќи ги и морнарите).<ref name="Giacomo Bosio 1643">Giacomo Bosio, ''Histoire des Chevaliers de l'ordre de S. Iean de Hierusalem'', edited by J. Baudoin (Paris, 1643).</ref> Неколку други извори даваат околу 25.000.<ref>Arnold Cassola, ''The 1565 Ottoman Malta Campaign Register'', (Publishers Enterprise Group: Malta, 1998), p. 111.</ref> [[Витез]]ите изгубиле третина од својот број, а Малта третина од своите жители. Биргу и Сенглеа биле суштински срушени до темел. Сепак, 9.000 бранители успеале да издржат опсада од повеќе од четири месеци во жешкото лето, и покрај тоа што издржале бомбардирање од околу 130.000 топови. Жан де Валет, Големиот мајстор на витезите од Малта, имал клучно влијание во победата против Османлиите со неговиот пример и неговата способност да ги охрабрува и држи луѓето заедно. Овој пример имал големо влијание, соединувајќи ги кралевите на Европа во сојуз против претходно навидум непобедливите Османлии; резултатот бил огромниот сојуз на силите против Османлиите во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] шест години подоцна. Таква била благодарноста на Европа за херојската одбрана на витезите што парите набрзо почнале да се слеваат на островот, дозволувајќи му на Де Валет да изгради утврден град, [[Валета]], на планината Скиберас. Неговата намера била да ја ускрати позицијата на сите идни непријатели. Самиот Де Валет починал во Бускет во ловечка несреќа во 1568 година. == Поврзано == * [[Алжирска инвазија (1541)|Експедиција во Алжир (1541)]] * [[Берберски пирати|Варварски корсари]] * [[Битка кај Џерба]] * [[Битка кај Лепанто]] * [[Битка кај Превеза|Битката кај Превеза]] * [[Список на отомански опсади|Список на отомански опсади и слетувања]] * [[Список на опсади]] * [[Опсада на Родос (1480)]] * [[Опсада на Родос (1522)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Ален, Брус Вер, ''Големата опсада на Малта: Епската битка помеѓу Отоманската Империја и Витезите на Свети Јован'', Хановер NH, ForeEdge 2017{{ISBN|1512601160}}. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBradford,_Ernle1961">[[Специјални: Извори на книги/1-84022-206-9|1-84022-206-9]]</cite></bdi> * Бредфорд, Ернле, ''Адмиралот на султанот: Животот на Барбароса'', Лондон, 1968 година. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFrancesco_Balbi_di_Correggio_(translated_Ernle_Bradford_in_1965)1568">[[Специјални: Извори на книги/0-14-101202-1|0-14-101202-1]]</cite></bdi> * Кари, Е. Хамилтон, ''Морски волци на Медитеранот'', Лондон, 1910 г. * Кисели краставички, Тим. ''Малта 1565: Последна битка на крстоносните војни'' ; Серија на кампањата Osprey #50, издаваштво Osprey, 1998 година. * Ротман, Тони, „Големата опсада на Малта“, во ''Историја денес'', јануари 2007 година. * Spiteri, Stephen C. ''The Great Siege: Knights vs.'' ''Турци, 1565 година''. Малта, авторот, 2005 година. * Волф, Џон Б., ''Варварскиот брег: Алжир под Турците''. Њујорк, 1979 година;{{ISBN|0-393-01205-0}} {{Поголеми османлиски опсади}} [[Категорија:Опсади на Отоманското Царство]] [[Категорија:Историја на Малта]] [[Категорија:Опсади на Малта]] [[Категорија:Битки на Малтешкиот ред]] [[Категорија:Судири во 1565 година]] [[Категорија:Битки на Шпанија]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] fgvylwa7u8p4miget1r7yz5wef50a0t 5642461 5642457 2026-10-09T12:41:01Z Buli 2648 5642461 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир||conflict=Опсада на Малта|partof=[[Отоманско-хабсбуршки војни]]|image= [[Податотека:Dimostrazione di tutte le batterie.png|300п]] |caption=''Dimostrazione di tutte le batterie'', фреска од [[Матео Перес|Матео Перес д'Алецио]] во [[Палата на Големиот мајстор (Валета)|Палатата на Големиот мајстор]] во [[Валета]]|date=18 мај – 11 септември 1565<br>({{Age in months, weeks and days |day1=18|month1=05|year1=1565|day2=11|month2=09|year2=1565}})|place=[[Големо Пристаниште]], [[Малта]]|coordinates={{coord|35|53|31|N|14|31|06|E|display=title,inline}}|result=Христијанска победа|combatant1=[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Отоманско Царство]]|combatant2={{plainlist| *{{flagicon|SMOM}} [[Малта]]:}} {{bulleted list|{{flagicon|SMOM}} [[Болничари]] / [[Малтешки ред]]|{{flagicon|SMOM}} [[Малтешка милиција]]}} {{plainlist| *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Шпанско Царство]]<ref>At least two companies of Spanish ''Tercios'' took part in the defence of Fort St Elmo. {{cite web |last1=Cañete |first1=Hugo A. |title=La leyenda negra del fuerte de San Telmo y los tres capitanes españoles del Tercio Viejo de Sicilia que lo defendieron (Malta 1565) {{!}} Grupo de Estudios de Historia Militar |url=http://www.gehm.es/edad-moderna/la-leyenda-negra-del-fuerte-de-san-telmo-y-los-tres-capitanes-espanoles-del-tercio-viejo-de-sicilia-que-lo-defendieron-malta-1565/ |website=Grupo de Estudios de Historia Militar |access-date=4 July 2020 |language=es |date=3 July 2020}}</ref> '''Сила:'''<ref name="paoletti2008"/> *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Шпанско Царство]] *{{flag|Кралство Сицилија}} *{{flag|Република Џенова}} *{{flag|Војводство Савоја}} *{{flagicon|Tuscany|medici}} [[Војводство Фиренца]] *{{flagicon|Papal States|old}} [[Папска Држава]]}}|commander1={{plainlist| *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Драгут]]{{KIA }} *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] Мустафа-паша *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Пијали-паша]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Сала Рејс]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Улуч Али-паша]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Хасан-паша (син на Барбароса)|Хасан-паша]]}}|commander2={{plainlist| *{{flagicon|SMOM}} [[Жан Паризо де Валет]] *{{flagicon|SMOM}} [[Жан де ла Касиер]] *{{flagicon|SMOM}} [[Мартурин Ромегас]] *{{flagicon|SMOM}} Гонсалес де Мегран {{KIA}} *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} Мелхиор де Роблес {{KIA}} *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Гарсија де Толедо Осорио]]}}|strength1=35,000–40,000|strength2=2,500 (6,100, вклучувајќи милиција, слуги и робови) * 900 војници од Шпанската империја * 800 војници од италијанските држави надвор од империјата * 600 витези болничари * 200 неповрзани војници од Сицилија и Грција|casualties1=25,000<ref name="Arnold Cassola 1999">Arnold Cassola, ''The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans's'' La Maltea (Publishers Enterprise Group: Malta, 1999).</ref>–35,000 убиени во борба и од болест<ref name=SOM/><ref name="Giacomo Bosio 1643"/>|casualties2=непознато}} '''Големата опсада на Малта''' ([[Малтешки јазик|малтешки]]: ''L-Assedju l-Kbir'') — опсада која се случила во 1565 година кога [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] се обидело да го освои островот [[Малта]], кој тогаш го држеле [[Болничари|Витезите Болничари]]. Опсадата траела скоро четири месеци, од 18 мај до 12 септември 1565 година. Витезите имале седиште во Малта од 1530 година, откако биле протерани од [[Родос]], исто така од [[Османлиите]], во 1522 година, по опсадата на Родос. Османлиите првпат се обиделе да ја заземат Малта во [[1551]] година, но не успеале. Во 1565 година, [[Сулејман Величествениот]], османлискиот султан, направил втор обид да ја заземе [[Малта]]. Витезите, кои броеле околу 500 заедно со околу 6.000 пешаци, ја издржале опсадата и ги одбиле напаѓачите. Оваа победа станала еден од најславните настани во [[Европа]] во шеснаесеттиот век, до тој степен што [[Франсоа Волтер|Волтер]] рекол: „''Ништо не е попознато од опсадата на Малта''“. Тоа несомнено придонело за евентуална ерозија на европската перцепција за отоманската непобедливост, иако Медитеранот продолжил да биде оспоруван меѓу христијанските коалиции и муслиманските Турци долги години.<ref>Fernand Braudel, ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol.</ref> Опсадата претставува врв на ескалирачкиот натпревар помеѓу христијанските сојузи и исламското царство за контрола на [[Медитеран]]<nowiki/>от, натпревар кој го вклучил турскиот напад на Малта во 1551 година, отоманското уништување на сојузничката христијанска флота во [[Битка кај Џерба|Битката кај Џерба]] во 1560 година и решавачкиот османлиски пораз во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] во 1571 година. == Витезите од Малта == До крајот на 1522 година, [[Сулејман Величествениот]], османлискиот султан, насилно ги исфрлил витезите од нивната база на [[Родос]] по шестмесечната опсада на Родос. Од 1523 до 1530 година на Редот му недостигал постојан дом. Тие станале познати како витези на Малта кога, на 26 октомври 1530 година, Филип Вилиер де Адам, Големиот мајстор на витезите, отпловил во Големото пристаниште на Малта со голем број негови следбеници за да полага право на Малта и Гозо по кое им бил доделен од светиот римски цар [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] <ref>Abbe de Vertot, ''The History of the Knights of Malta'' vol.</ref> во замена за еден сокол што годишно му се испраќал на вицекралот на Сицилија и свечена миса што требало да се слави на Денот на сите светци. [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло]], исто така, барал од витезите да го гарниционираат [[Триполи]] на северноафриканскиот брег, кој бил на територијата што ја контролирале [[Берберски пирати|варварските пирати]] , сојузници на Османлиите. Витезите ја прифатиле понудата неволно. Малта била мал, пуст остров и некое време, многу од витезите се држеле до сонот за повторно заземање на [[Родос]]. Сепак, Редот наскоро ја претворил Малта во поморска база. Позицијата на островот во центарот на [[Средоземното Море]] го направил стратешки клучна порта меѓу Истокот и Западот, особено затоа што варварските пирати ги зголемиле своите напади во западниот Медитеран во текот на 1540-тите и 1550-тите. [[Податотека:Jean de Valette -Antoine Favray (cropped1).png|мини|358x358пкс|Жан Парисо де Валет]] Конкретно, корсарот Драгут се покажал како голема закана за христијанските народи од централниот Медитеран. Драгут и Витезите постојано биле во судир. Во 1551 година, Драгут и отоманскиот адмирал Синан решиле да ја заземат Малта и го нападнале островот со сила од околу 10.000 луѓе. Меѓутоа, по само неколку дена, Драгут ја прекинал опсадата и се преселил на соседниот остров Гозо, каде што неколку дена ја бомбардирал Цитадела. Гувернерот на витешкиот ред на Гозо, [[Gelatian de Sessa|Гелатијан де Сеса]], откако одлучил дека отпорот е залуден, ги отворил вратите на Цитадела. Корсарите го ограбиле градот и го одвеле практично целото население на Гозо (околу 5.000 луѓе) во заробеништво. Драгут и Синан потоа отпловиле на југ кон [[Триполи]], каде набрзо [[Опсада на Триполи (1551)|го зазеле]] тамошниот гарнизон на Витезите. Тие првично поставиле локален водач, [[Aga Morat|Ага Морат]], за гувернер, но подоцна самиот Драгут ја презел контролата врз областа. Очекувајќи уште една отоманска инвазија во рок од една година, големиот мајстор на витешкиот ред Хуан де Хомедес наредил зајакнување на тврдината Свети Анжело на врвот на [[Биргу]] (сега Виториоза), како и изградба на две нови тврдини, тврдината Сент Михаил на гребенот Сенглеа и Форт Сент Елмо на крајот на морето на планината Скиберас (денес [[Валета]]). Двете нови тврдини биле изградени во извонредно краток период од шест месеци во 1552 година. Сите три тврдини се покажале како клучни за време на Големата опсада. Следните неколку години биле релативно мирни, иако битката помеѓу муслиманите и христијаните продолжила со несмалено темпо. Во 1557 година витезите го избрале Жан Парисо де Валет за голем мајстор на Редот. Тој продолжил со нападите на нехристијански бродови, а се знае дека неговите приватни бродови зеле околу 3.000 муслимански и еврејски робови за време на неговиот мандат како Голем мајстор.<ref>Godfrey Wettinger, ''Slavery in the Islands of Malta and Gozo'', (Publishers Enterprise Group: Malta, 2002), p. 34</ref> До 1559 година Драгут им предизвикувал таква неволја на христијанските сили, дури и ги напаѓал бреговите на Шпанија, што [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] ја организирал најголемата поморска експедиција во последните педесет години за да го истера корсарот од [[Триполи]]. Витезите се приклучиле на експедицијата, која се состоела од околу 54 галии и 14.000 луѓе. Оваа несреќна кампања достигнала кулминација во [[Битка кај Џерба|Битката кај Џерба]] во мај 1560 година, кога османлискиот адмирал Пијале-паша ја изненадил христијанската флота во близина на тунискиот остров [[Џерба]], заробувајќи или потопувајќи околу половина од христијанските бродови. Битката била катастрофа за христијаните и ја означила највисоката точка на отоманската доминација на Медитеранот. == Кон опсадата == [[Податотека:Fort_St_Angelo_in_Birgu.jpg|мини|Сент Анжело]] [[Податотека:Sultán_Solimán_(Palacio_del_Senado_de_España).jpg|мини|Сулејман I]] По Џерба немало сомнеж дека Турците на крајот повторно ќе ја нападнат Малта. Малта била од огромно стратешко значење за отоманскиот долгорочен план за освојување на повеќе од Европа, бидејќи Малта била отскочна штица за [[Сицилија]], а Сицилија, пак, може да биде база за инвазија на [[Неаполско Кралство|Кралството Неапол]].<ref>{{Наведена книга|title=The Papacy and the Levant, 1204–1571|url=https://archive.org/details/papacylevant12040014unse|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=American Philosophical Society|year=1984|isbn=0-87169-162-0|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/papacylevant12040014unse/page/854 854]}}</ref> Во август 1560 година, Жан де Валет испратил наредба сите витези да се подготват да се вратат во Малта веднаш штом ќе биде издадена ''цитазија'' (покана).<ref>Carmel Testa, ''Romegas'' (Midsea Book: Malta, 2002), p. 61.</ref> Турците направиле стратешка грешка што не нападнале одеднаш, додека шпанската флота била во урнатини, бидејќи петгодишното доцнење и овозможило на Шпанија да ги обнови своите сили.<ref>Braudel, op cit.</ref> Во меѓувреме, витезите продолжиле да пленат турски бродови. Во средината на 1564 година, Ромегас, најозлогласениот морепловец на Редот, заробил неколку големи трговци, вклучително и еден што му припаѓал на [[Капи-ага|главниот евнух]] на [[Сарај (турцизам)|сарајот]], и зел бројни високи затвореници, вклучувајќи го гувернерот на [[Каиро]], гувернерот на [[Александрија]] и поранешната медицинска сестра на ќерката на султанот [[Сулејман I]]. Подвизите на Ромегас им дале на Турците ''casus belli'', а до крајот на 1564 година, Сулејман решил да ги избрише витезите од Малта од лицето на земјата. До почетокот на 1565 година, мрежата на шпиони на Големиот мајстор де Валет во [[Цариград|Константинопол]] го информирала дека инвазијата е неизбежна. Де Валет започнал да собира војници во Италија, и да ја заврши работата на тврдините Сен Анжело, тврдината Сент Михаил и тврдината Сен Елмо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/malta-prepares-for-an-imminent-ottoman-invasion/|title=Malta prepares for an imminent Ottoman invasion|date=17 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201094625/http://www.heritagemalta.org/1565/malta-prepares-for-an-imminent-ottoman-invasion/|archive-date=1 February 2016}}</ref> == Тактики и оружје == За време на опсадата на Малта биле користени сите познати техники на опсадна војна. Турските сили имале огромна опсадна кула со подвижен мост од кој стрелците пукале над ѕидините на тврдината Сент Анжело. Кулата била конструирана да биде отпорна на оган со кожни листови кои се чуваат влажни од резервоарите за вода содржани во кулата. И покрај тоа, ѕидарите од Малта имале скриена [[артилерија]] во ѕидовите, оставајќи го надворешниот ѕидар на место да го сокрие од погледот. Сокриени од очите, бранителите можеле да го преместат топот во позиција, наполнет со ланец, без да им ја откријат локацијата на Турците, кои веќе зазеле позиции во кулата кога била уништена.<ref>Hindley, G. (2009).</ref> == Армии == Турската армада, која испловила од [[Истанбул]] на 22 март, според сите сметки била една од најголемите собрани од антиката. Според една од најраните и најкомплетните истории на опсадата, онаа на официјалниот историчар на Редот Џакомо Босио, флотата се состоела од 193 пловни објекти, кои вклучувале 131 [[Галија (брод)|галии]], седум галиоти (мали галии) и четири големи галии, а остатокот биле транспортни пловни објекти.<ref name="Giacomo Bosio 1643">Giacomo Bosio, ''Histoire des Chevaliers de l'ordre de S. Iean de Hierusalem'', edited by J. Baudoin (Paris, 1643).</ref> Современите писма од Дон Гарсија, вицекралот на Сицилија, даваат слични бројки.“ <ref>''Coleccion de Documentos Ineditos Para La Historia de Espana'', vol. 29 (Madrid, 1856).</ref> Италијанскиот платеник Франциско Балби ди Кореџо (служејќи како [[Аркебуза|аркебисиер]] во шпанскиот корпус), ги дал силите како:<ref name="SOM">{{Наведена книга|title=The Siege of Malta, 1565|url=https://archive.org/details/siegeofmalta15650000unse|last=Francesco Balbi di Correggio / translated by: Ernle Bradford|year=1965|location=London}}</ref> {| style="margin:auto;" | {| class="wikitable" style="margin:auto;" ! Витезите во болница ! Османлиите |- | 500 витези-болничари | 6.000 [[Спахија|спахии]] (коњаница) |- | 400 шпански војници | 500 спахии од Караманија |- | 800 италијански војници | 6.000 [[јаничар]]и |- | 500 војници од галиите (Шпанија) | 400 авантуристи од Митилина |- | 200 грчки и сицилијански војници | 2.500 спахии од [[Румелија]] |- | 100 војници од гарнизонот на Сент Елмо | 3.500 авантуристи од Румелија |- | 100 слуги на витезите | 4.000 „верски слуги“ |- | 500 робови | 6.000 други волонтери |- | 3.000 војници извлечени од малтешкото население | Разни пирати од Триполи и Алжир |- | Вкупно: 6.100 | Вкупно: 28.500 од исток, вкупно 40.000 |} |} [[Податотека:Francico_Balbi_(1567)_La_verdadera_relación_de_lo_sucedido_en_1565_en_la_Isla_de_Malta.png|десно|мини| Првото издание на извештајот на Балби за опсадата на Малта, отпечатен во Алкала де Енарес во 1567 година.]] Витезот Хиполито Санс наведува околу 48.000 напаѓачи, иако не е јасно колку неговата работа е независна од онаа на Балби.<ref name="Arnold Cassola 1999">Arnold Cassola, ''The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans's'' La Maltea (Publishers Enterprise Group: Malta, 1999).</ref> Други современи автори даваат многу пониски бројки. Во писмото напишано до Филип Втори само четири дена по почетокот на опсадата, самиот Де Валет вели дека „''бројот на војници што е помеѓу 15.000 и 16.000, вклучувајќи седум илјади [[Аркебуза|аркебузери]] или повеќе, односно четири илјади [[јаничар]]и и три илјади. [[Спахија|спахии]]''“.<ref>''Coleccion'', op. cit., p. 367</ref> Од друга страна, во писмо до Германецот, еден месец по опсадата, де Валет пишува: „''Оваа флота се состоеше од двесте и педесет бродови, триреми, биреми и други пловни објекти; најблиската проценка што можевме да ја направиме за непријателските силата беше 40.000 борци''“.<ref>Celio Secondo Curione, ''A New History of the War in Malta'', translated from the Latin by Emanuele F. Mizzi (Tipografia Leonina: Rome, 1928).</ref> Тоа што Де Валет ѝ дава на непријателската флота од 250 бродови, бројка многу повеќе од која било друга, покажува дека самиот Голем мајстор не претерал. Писмото напишано за време на опсадата од страна на врската со Сицилија, капетанот Винченцо Анастаги, наведува дека непријателската сила била само 22.000 и неколку други писма од тоа време даваат слични бројки.<ref>Giovanni Bonello, Histories of Malta, Volume III, ''Versions and Perversions'' (Patrimonju Publishing Ltd: Malta, 2002)</ref><ref>''Coleccion'', op. cit.</ref> Сепак, Босио пристигнува до вкупно околу 30.000, што е во согласност со „''именуваните трупи''“ на Балби.<ref>Giacomo Bosio, op. cit.</ref> Историјата на Ричард Нолс во суштина ја дава истата бројка.<ref>Richard Knolles, The ''Generall Historie of the Turke'' (London, 1603).</ref> == Опсада == === Пристигнување на Османлиите === Пред да пристигнат Турците, де Валет наредил да се соберат сите култури, вклучително и незрело жито, за да се лиши непријателот од секакви локални резерви на храна. Понатаму, витезите ги загадиле сите бунари со горчливи билки и мртви животни. Турската армада пристигнала во мугрите во петокот, на 18 мај, но не слетала веднаш.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/hostile-ottoman-fleet-anchored-in-malta-today/|title=Hostile Ottoman fleet anchored in Malta today|date=18 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201140605/http://www.heritagemalta.org/1565/hostile-ottoman-fleet-anchored-in-malta-today/|archive-date=1 February 2016}}</ref> Првите борби избувнале на 19 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/rash-decision-ruins-the-day/|title=Rash decision ruins the day|date=19 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204154317/http://www.heritagemalta.org/1565/rash-decision-ruins-the-day/|archive-date=4 February 2016}}</ref> Еден ден подоцна, отоманската флота отпловила до јужниот брег на островот, се свртела и конечно се закотвила во заливот Марсакслок (Марса Сироко), на речиси 10 километри (6,2 милји) од регионот Големо Пристаниште. Според повеќето извештаи, особено онаа на Балби, настанал спор помеѓу водачот на копнените сили, четвртиот [[везир]] [[сердар]] Кизилахмедли Мустафа-паша,<ref>Aurel Decei ''Istoria Imperiului Otoman'', Ed. Ştiinţifică şi enciclopedică, București 1978, page 185</ref> и врховниот поморски командант, Пијале-паша, за тоа каде да се закотви флотата. Пијале сакал да го засолни во пристаништето Марсамксет, северно од Големо Пристаниште, со цел да го избегне [[Југо (ветар)|сирокото]] и да биде поблиску до акцијата, но Мустафа не се согласил, бидејќи за закотвување на флотата таму прво ќе требало да се освои тврдината Сент Елмо, која ја сметал како влез во пристаништето. Мустафа имал намера, според овие извештаи, да ја нападне лошо одбраната поранешна престолнина Мдина, која стоела во центарот на островот, а потоа да ги нападне тврдините Сент Анжело и Михаил по копно. Ако е така, нападот на Сент Елмо ќе бил целосно непотребен. Сепак, Мустафа попуштил, очигледно верувајќи дека ќе бидат потребни само неколку дена за да се уништи Елмо. Откако Турците успеале да ги стават во употреба топовите, на крајот на мај тие започнале со бомбардирање. [[Податотека:Matteo_Perez_d'_Aleccio_(1547-1616)_-_The_Siege_of_Malta,_Siege_and_Bombardment_of_Saint_Elmo,_27_May_1565_-_BHC0253_-_Royal_Museums_Greenwich.jpg|мини|Опсада на Свети Елмо на 27 мај 1565 година]] Се смета дека [[Сулејман I]] сериозно згрешил кога ја поделил командата на три начини. Тој не само што ја поделил командата меѓу Пијале и Мустафа, туку им наредил на двајцата да му се потчинат за Драгут кога тој пристигнал од [[Триполи]]. Меѓутоа, современите писма од шпиони во [[Константинопол]] сугерираат дека планот отсекогаш бил прво да се земе Сент Елмо.<ref>''Coleccion'', op. cit., pp. 6–7</ref> Во секој случај, за Турците да ги концентрираат своите напори на тоа се покажало како критична грешка. Додека Османлиите слетувале, витезите и Малтежаните направиле некои подобрувања во последен момент во одбраната на Биргу и Сенглеа. Османлиите го поставиле својот главен логор во Марса, која била блиску до утврдувањата на витезите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/ottoman-troops-land-in-malta/|title=Ottoman troops land in Malta|date=20 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206082039/http://www.heritagemalta.org/1565/ottoman-troops-land-in-malta/|archive-date=6 February 2016}}</ref> Во следните денови, Османлиите поставиле кампови на ридот Санта Маргерита <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/birgu-attacked-greek-betrays-order-of-st-john/|title=Birgu attacked: Greek betrays Order of St John|date=21 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205005127/http://www.heritagemalta.org/1565/birgu-attacked-greek-betrays-order-of-st-john/|archive-date=5 February 2016}}</ref> и на [[Валета|полуостровот Скиберас]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/liberated-prisoners-enrolled-as-soldiers/|title=Liberated prisoners enrolled as soldiers|date=24 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205060250/http://www.heritagemalta.org/1565/liberated-prisoners-enrolled-as-soldiers/|archive-date=5 February 2016}}</ref> Нападите на Биргу започнале на 21 мај, додека Сенглеа првпат била нападната еден ден подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/turks-planning-to-sabotage-fort-st-elmo/|title=Turks planning to sabotage Fort St Elmo|date=22 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205010617/http://www.heritagemalta.org/1565/turks-planning-to-sabotage-fort-st-elmo/|archive-date=5 February 2016}}</ref> [[Податотека:Grand_Siège_de_Malte-fr.svg|мини|533x533пкс| Карта на Малта во времето на големата опсада. ''Натписи на француски'']] === Освојување на Сент Елмо === {{Цитатник|Темнината на ноќта тогаш стана светла како ден, поради огромното количество вештачки пожари. Беше навистина толку светло што можевме да ја видиме [[Форт Сент Елмо|Сент Елмо]] сосема јасно. Топџиите на Сент Анжело... можеа да ги положат и да ги обучат своите парчиња врз Турците кои напредуваа, кои беа избрани во светлината на пожарите.|20|20|Франциско Балби, шпански војник<ref>{{cite book|last=Grant|first=R.G.|title=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat|url=https://archive.org/details/battlevisualjour0000gran_n9g7|location=London|publisher=Dorling Kindersley|year=2005|page=133}}</ref>}}Откако правилно пресметал дека Турците ќе се обидат да обезбедат точка за спуштање на нивната флота и на тој начин ќе ја започнат кампањата со обид да ја заземат тврдината Сент Елмо, де Валет испратил засилување и концентрирал половина од својата тешка артилерија во тврдината.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/refugees-ordered-to-leave-fort-st-elmo/|title=Refugees ordered to leave Fort St Elmo|date=25 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181636/http://www.heritagemalta.org/1565/refugees-ordered-to-leave-fort-st-elmo/|archive-date=6 February 2016}}</ref> Неговата намера била тие да го издржат олеснувањето што го ветил Дон Гарсија, вицекралот на Сицилија. Незапирливото бомбардирање на тврдината од триесетина топови на повисокиот терен на планината Скиберас започнало на 27 мај,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/fort-st-elmo-under-fire-renegade-reveals-ottoman-plan/|title=Fort St Elmo under fire: Renegade reveals Ottoman plan|date=27 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000242/http://www.heritagemalta.org/1565/fort-st-elmo-under-fire-renegade-reveals-ottoman-plan/|archive-date=5 March 2016}}</ref> и ја претворило тврдината во урнатини во рок од една недела, но Де Валет ги евакуирал ранетите ноќе и ја снабдувал тврдината од другата страна на пристаништето. По пристигнувањето во мај, Драгут поставил нови топови за да ја загрози спасувачката линија на траектот. На 3 јуни, една партија [[јаничар]]и успеала да го заземе гребенот и ровот на тврдината.<ref name="sire" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/ravelin-of-fort-st-elmo-taken-over-by-ottomans/|title=Ravelin of Fort St Elmo taken over by Ottomans|date=3 June 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205002406/http://www.heritagemalta.org/1565/ravelin-of-fort-st-elmo-taken-over-by-ottomans/|archive-date=5 February 2016}}</ref> Сепак, до 8 јуни, витезите испратиле порака до Големиот мајстор дека тврдината повеќе не може да се држи, но биле одбиени со пораки што тврдината мора да се држи додека не пристигнат засилувањата.<ref name="sire" /> Турците ги нападнале оштетените ѕидови на 10 и 15 јуни и извршиле севкупен напад на 16 јуни, при што дури и робовите и најмените веслачи во галијата сместени во Сент Елмо, како и домородните малтешки војници, наводно се бореле и загинале „''речиси храбро како и самите витези''“. Два дена подоцна, Драгут бил виден во рововски топови како се расправа со турските стрелци за нивното ниво на оган. На инсистирање на Драгут, целта на топот била спуштена, но целта била премногу ниска, а при испуканата топка се откачила дел од ровот, кој го погодил Драгут во главата, убивајќи го,<ref>{{Наведена книга|title=The papacy and the Levant|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=American Philosophical Society|year=1984|isbn=9780871691620|volume=4|location=Philadelphia|pages=860}}</ref> (иако според Босио, тој бил убиен кога од Форт Сент Анжело било пукано кон).<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Конечно, на 23 јуни, Турците го зазеле она што останало од тврдината Сент Елмо.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Тие ги убиле сите бранители, вкупно над 1.500 луѓе, но поштедиле девет витези кои пиратите ги заробиле. Мал број Малтежани успеале да побегнат со пливање преку пристаништето.<ref name="Allen2015">{{Наведена книга|title=The Great Siege of Malta: The Epic Battle between the Ottoman Empire and the Knights of St. John|last=Bruce Ware Allen|date=22 October 2015|publisher=University Press of New England|isbn=978-1-61168-843-6|page=160}}</ref> Иако Турците успеале да го заземат Сент Елмо, дозволувајќи му на Пијале да ја закотви својата флота во Марсамксет, опсадата на тврдината Сент Елмо ги чинела Турците најмалку 6.000 луѓе, вклучително и половина од нивните јаничари.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Мустафа ги обезглавил телата на витезите и нивните тела лебделе низ заливот. Како одговор на тоа, Де Валет ги обезглавил сите свои турски затвореници, ги натоварил нивните глави во своите топови и ги испукал во турскиот логор. === Паника === Во тоа време, веста за опсадата се ширела. Додека војниците и авантуристите се собирале на Сицилија за помош на Дон Гарсија, се проширила и паника. Не може да има мало сомневање дека влогот бил голем, можеби поголем од кој било друг момент во натпреварот меѓу [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и Европа. [[Елизабета I|Кралицата Елизабета I]] од Англија напишала:<ref>Felix Pryor, ''Elizabeth I: Her Life in Letters'', (University of California Press, 2003), p.39.</ref>{{Цитатник|Ако Турците победат над островот Малта, не е сигурно каква понатамошна опасност може да следи за остатокот од христијанскиот свет.}}Сите современи извори укажуваат на тоа дека Турците имале намера да продолжат кон туниската тврдина Ла Голета и да ја одземат од Шпанците, а Сулејман исто така зборувал за инвазија на Европа преку Италија. Сепак, современите научници имаат тенденција да не се согласуваат со ова толкување на важноста на опсадата. Х.ЈА. Сире, историчар кој напишал историја на Редот, е на мислење дека опсадата претставува преголемо проширување на османлиските сили и тврди дека ако островот паднел, тој брзо би бил повторно преземен со масовен шпански контранапад.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Иако Дон Гарсија не го испратил веднаш ветеното олеснување (трупите сè уште се собирале), тој го убедил [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] да му дозволи да ослободи напредна сила од околу 600 луѓе под команда на Дон Мелкиор де Роблес, шпански витез. По неколку обиди, ова ''пиколо сокорсо'' успеал да слета на Малта на почетокот на јули и да се прикраде во Биргу, неизмерно подигнувајќи го духот на опколениот гарнизон. Сепак, оваа сила за помош била премала за да има некое значајно влијание. Дон Гарсија го молел Филип II да одобри распоредување на многу поголеми сили за помош, но шпанскиот крал бил неодлучен и се плашел да ја ризикува својата новособрана флота.<ref>Roger Crowley: Empires Of the Sea https://books.google.com/books/about/Empires_of_the_Sea.html?id=2jUhAQAAIAAJ</ref> === Полуостров Сенглеа === [[Податотека:The_Siege_of_Malta-_Siege_and_Bombardment_of_St_Michael,_28_June_1565_RMG_BHC0255.tiff|мини|Опсадата на Свети Михаил, покажувајќи ги христијанските витези отсечени од морето и опкружени во нивните преостанати тврдини Биргу, Свети Анжело и Свети Михаил.&nbsp;]] На 15 јули, Мустафа наредил двоен напад врз полуостровот Сенглеа. Тој превезол 100 мали пловила низ планината Скиберас до Големото Пристаниште, со што ги избегнал силните топови на тврдината Сент Анжело, со цел да изврши морски напад против гребенот користејќи околу 1.000 јаничари, додека пиратите ја нападнале тврдината Свети Михаил на копнениот крај. За среќа за Малтежанецот, еден дезертер го предупредил Де Валет за претстојната стратегија и Големиот мајстор имал време да изгради палисада долж гребенот Сенглеа, што успешно помогнало да се одврати нападот. Како и да е, нападот веројатно ќе бил успешен доколку турските чамци не дошле на дострел (помалку од 200 јарди) на атилеријата на ниво на морето од пет топови што ја конструирал командантот Шевалие де Гирал во основата на тврдината Сент Анжело со единствена цел да запре ваков амфибиски напад. Само два салвоа ги потонале сите пловила освен еден, убивајќи над 800 од напаѓачите. Копнениот напад не успеал истовремено кога силите за помош успеале да преминат на Свети Михаил преку пловечки мост, со што Малта била спасена за тој ден. Турците до тој момент ги окупирале Биргу и Сенглеа со околу 65 опсадни топови и го подложиле градот на веројатно најодржливото бомбардирање во историјата до тоа време. (Балби тврди дека во текот на опсадата биле испукани 130.000 бомби) Откако во голема мера уништил еден од клучните [[бастион]]и на градот, Мустафа наредил уште еден масивен двоен напад на 7 август, овој пат против Свети Михаил и самиот Биргу. Во таа прилика, Турците ги пробиле градските ѕидини и се чинело дека опсадата е завршена, но неочекувано напаѓачите се повлекле. Како што се случило, командантот на коњаницата, капетанот Винченцо Анастаги ја нападна незаштитената турска теренска болница, убивајќи ги сите и обезглавувајќи повеќе од шеесет Турци.<ref name="Francisco Balbi 1961">Francisco Balbi, ''The Siege of Malta 1565'', translated by H.A. Balbi (Copenhagen, 1961).</ref> Турците, мислејќи дека христијанското засилување пристигнало од Сицилија, го прекинале нападот. === Свети Михаил и Биргу === По нападот на 7 август, Турците продолжиле со бомбардирањето на Свети Михаил и [[Биргу]], изведувајќи барем уште еден голем напад врз градот на 19-21 август. Што всушност се случило за време на тие денови на интензивни борби не е сосема јасно. [[Податотека:Matteo_Perez_d'_Aleccio_(1547-1616)_-_The_Siege_of_Malta,_Attack_on_the_Post_of_the_Castilian_Knights,_21_August_1565_-_BHC0257_-_Royal_Museums_Greenwich.jpg|мини|Напад на кастилските витези на 21 август 1565 година]] Извештајот на Бредфорд за кулминацијата на опсадата вели за една мина која експлодирала со огромна експлозија, пробивајќи ги градските ѕидини и предизвикувајќи камен и прашина да паднат во рововите. Балби, во својот дневник за 20 август, вели само дека на Де Валет му било кажано дека Турците се во ѕидините; Големиот мајстор се стрчал на „''загрозениот пост каде што неговото присуство правеше чуда.'' ''Меч во рака, тој остана на најопасното место додека Турците не се повлекоа''.“ <ref name="Francisco Balbi 1961">Francisco Balbi, ''The Siege of Malta 1565'', translated by H.A. Balbi (Copenhagen, 1961).</ref> Босио исто така не спомнува за успешна детонација на мина. Наместо тоа, според неговиот извештај настанало паника кога жителите на градот ги шпионирале турските стандарди надвор од ѕидините. Големиот мајстор истрчал таму, но не нашол Турци. Во меѓувреме, канонада на врвот Свети Анжело, зафатен од истата паника, убил голем број граѓани со „пријателски оган“.<ref>Bosio, op. cit., p. 552.</ref> === Свети Михаил и Мдина === Ситуацијата била доволно страшна што, во одреден момент во август, Советот на старешини одлучил да го напушти градот и да се повлече во тврдината Сент Анжело. Де Валет, сепак, ставил вето на овој предлог. Ако погодил дека Турците ја губат волјата, бил во право. Иако бомбардирањето и малите напади продолжиле, напаѓачите биле погодени од сè поголем очај. Кон крајот на август, Турците се обиделе да ја заземат тврдината Свети Михаил, прво со помош на ''манта'' (слична на формацијата Тестудо), мал опсаден мотор покриен со штитови, а потоа со употреба на целосно разнесување на опсадната кула. Во двата случаи, малтешките инженери излегле низ урнатините и ги уништиле конструкциите. На почетокот на септември, времето се менувало и Мустафа наредил марш до Мдина, со намера да презимува таму. Сепак, нападот не успеал. Слабо одбранетиот и снабден град намерно почнал да пука со своите топови кон Турците кои се приближувале на бесмислено долгиот дострел; овој блеф ги исплашил со тоа што ги измамил веќе деморализираните Турци да мислат дека градот има муниција.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.independent.com.mt/articles/2015-06-15/local-news/The-Mdina-siege-of-1429-was-greater-than-the-Great-Siege-6736137257|title=The Mdina siege of 1429 was 'greater than the Great Siege' of 1565|last=Grima|first=Noel|date=15 June 2015|work=[[The Malta Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815144304/http://www.independent.com.mt/articles/2015-06-15/local-news/The-Mdina-siege-of-1429-was-greater-than-the-Great-Siege-6736137257|archive-date=15 August 2015}}</ref> До 8 септември, Турците ја започнале својата артилерија и се подготвувале да го напуштат островот, откако изгубиле можеби една третина од своите луѓе поради борби и болести.<gallery widths="300px" heights="200px"> File:Malta_Mdina_BW_2011-10-05_09-28-08.jpg File:Mdina_fortifications_map_1565.png|alt= </gallery>Поглед на Мдина (горе) и карта на градските утврдувања какви што биле во 1565 година (долу) === ''Гран Сокорсо'' === На 7 септември, Дон Гарсија, конечно, слетал со околу 8.000 луѓе во заливот Сент Пол на северниот крај на островот. Таканаречените ''Гранде Сокорсо'' („големо засилување“) се позиционирале на сртот на Сан Паул тат-Тарџа на 13 септември, чекајќи го отоманскиот напад. Се вели дека, кога некои вжештени витези на силите за помош го виделе отоманското повлекување и запалените села, во пресрет на тоа, тие се зафатиле со напад без да чекаат наредби од Асканио дела Коргна. Тој, гледајќи ги војниците во таков дух, немал друг избор освен да нареди општа обвинение што резултирало со масакр на османлиските сили кои се повлекувале од островите на 13 септември. Малта го преживеала отоманскиот напад и низ цела Европа луѓето ја прославиле последната епска битка во која биле вклучени крстоносците витези. Силите за помош се состоеле главно од шпански и италијански војници, испратени од [[Шпанско Царство|Шпанското Царство]], како и од [[Војводство Фиренца|Војводството Фиренца]], [[Република Џенова]], [[Папска Држава|Папските држави]] и Војводството Савоја.<ref name="paoletti2008">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Uz8eiwzEMHQC&pg=PA16|title=A Military History of Italy|last=Paoletti|first=Ciro|date=2008|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275985059|pages=16–17}}</ref> == Последици == [[Податотека:Levee_du_Siege_de_Malte_by_Charles_Philippe_Lariviere_1798_1876.jpg|лево|мини|350x350пкс| ''Крај на опсадата на Малта'' од Чарлс-Филип Ларивиер (1798–1876). [[Версај (дворец)|Версајски дворец]].]] [[Податотека:Great_Siege_monument_Valletta_Malta.jpg|мини|271x271пкс| Споменик на големата опсада од Антонио Скиортино во [[Валета]]]] Бројот на жртви е спор колку и бројот на напаѓачите. Балби дава 35.000 турски жртви,<ref name="SOM">{{Наведена книга|title=The Siege of Malta, 1565|url=https://archive.org/details/siegeofmalta15650000unse|last=Francesco Balbi di Correggio / translated by: Ernle Bradford|year=1965|location=London}}</ref> Босио 30.000 жртви (вклучувајќи ги и морнарите).<ref name="Giacomo Bosio 1643">Giacomo Bosio, ''Histoire des Chevaliers de l'ordre de S. Iean de Hierusalem'', edited by J. Baudoin (Paris, 1643).</ref> Неколку други извори даваат околу 25.000.<ref>Arnold Cassola, ''The 1565 Ottoman Malta Campaign Register'', (Publishers Enterprise Group: Malta, 1998), p. 111.</ref> [[Витез]]ите изгубиле третина од својот број, а Малта третина од своите жители. Биргу и Сенглеа биле суштински срушени до темел. Сепак, 9.000 бранители успеале да издржат опсада од повеќе од четири месеци во жешкото лето, и покрај тоа што издржале бомбардирање од околу 130.000 топови. Жан де Валет, Големиот мајстор на витезите од Малта, имал клучно влијание во победата против Османлиите со неговиот пример и неговата способност да ги охрабрува и држи луѓето заедно. Овој пример имал големо влијание, соединувајќи ги кралевите на Европа во сојуз против претходно навидум непобедливите Османлии; резултатот бил огромниот сојуз на силите против Османлиите во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] шест години подоцна. Таква била благодарноста на Европа за херојската одбрана на витезите што парите набрзо почнале да се слеваат на островот, дозволувајќи му на Де Валет да изгради утврден град, [[Валета]], на планината Скиберас. Неговата намера била да ја ускрати позицијата на сите идни непријатели. Самиот Де Валет починал во Бускет во ловечка несреќа во 1568 година. == Поврзано == * [[Алжирска инвазија (1541)|Експедиција во Алжир (1541)]] * [[Берберски пирати|Варварски корсари]] * [[Битка кај Џерба]] * [[Битка кај Лепанто]] * [[Битка кај Превеза|Битката кај Превеза]] * [[Список на отомански опсади|Список на отомански опсади и слетувања]] * [[Список на опсади]] * [[Опсада на Родос (1480)]] * [[Опсада на Родос (1522)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Ален, Брус Вер, ''Големата опсада на Малта: Епската битка помеѓу Отоманската Империја и Витезите на Свети Јован'', Хановер NH, ForeEdge 2017{{ISBN|1512601160}}. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBradford,_Ernle1961">[[Специјални: Извори на книги/1-84022-206-9|1-84022-206-9]]</cite></bdi> * Бредфорд, Ернле, ''Адмиралот на султанот: Животот на Барбароса'', Лондон, 1968 година. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFrancesco_Balbi_di_Correggio_(translated_Ernle_Bradford_in_1965)1568">[[Специјални: Извори на книги/0-14-101202-1|0-14-101202-1]]</cite></bdi> * Кари, Е. Хамилтон, ''Морски волци на Медитеранот'', Лондон, 1910 г. * Кисели краставички, Тим. ''Малта 1565: Последна битка на крстоносните војни'' ; Серија на кампањата Osprey #50, издаваштво Osprey, 1998 година. * Ротман, Тони, „Големата опсада на Малта“, во ''Историја денес'', јануари 2007 година. * Spiteri, Stephen C. ''The Great Siege: Knights vs.'' ''Турци, 1565 година''. Малта, авторот, 2005 година. * Волф, Џон Б., ''Варварскиот брег: Алжир под Турците''. Њујорк, 1979 година;{{ISBN|0-393-01205-0}} {{Поголеми османлиски опсади}} [[Категорија:Опсади на Отоманското Царство]] [[Категорија:Историја на Малта]] [[Категорија:Опсади на Малта]] [[Категорија:Битки на Малтешкиот ред]] [[Категорија:Судири во 1565 година]] [[Категорија:Битки на Шпанија]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 6g1tzx83yv4co1rkfjtkkjcb2qcytru 1 204562 5642459 4973584 2026-10-09T12:38:12Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Разговор:Опсада на Малта (1565)]] на [[Разговор:Големата опсада на Малта]] 4973584 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} {{ВикиПроект Историја статија}} {{СИЕ Пролет 2023|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Малта }} i2q7ngnuojub0stj9wgz00bsx45gn98 3 734078 5642574 5642052 2026-10-10T00:05:27Z Operator096 122278 /* Избришана статија */ Одговор 5642574 wikitext text/x-wiki {{Архиви|[[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива|Архива 2011]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 2|Архива 2012]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 3|Архива 2013]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 4|Архива 2014]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 5|Архива 2015]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 6|Архива 2016]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 7|Архива 2017]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 8|Архива 2018]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 9|Архива 2019]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 10|Архива 2020]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 11|Архива 2021]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 12|Архива 2022]]}} == Маќедонија == Дали знаете дека [[Ѓорѓија Пулевски]] напишал македонска историја наречена [[Славјанско-маќедонска општа историја]]? [[User:Savasampion|Savasampion]] <small>([[User talk:Savasampion|разговор]])</small> 19:38, 9 јануари 2023 (CET) :@[[Корисник:Savasampion|Savasampion]] Не мора употреба на сарказам. Дури и со ова, не ја сфаќам потребата од пренасочување. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:35, 10 јануари 2023 (CET) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Team Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Награда за колегијалност''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Благодарам за разбирање! [[User:Academician.NYAS|Academician.NYAS]] <small>([[User talk:Academician.NYAS|разговор]])</small> 03:40, 19 април 2023 (CEST) |} == Славко Јаневски == Здраво. Зошто сите мои промени на оваа статија беа одбиени? Повеќето од нив беа конструктивни. Нема смисла да има линкови на секој чекор. Само не бев свесен дека Македонија е најчестото име тука. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 17:14, 18 мај 2023 (CEST) :@[[Корисник:Василко|Василко]] Одговорот лежи во зборот „повеќето“. Да, не треба да има врски до годините и тие може да се отстранат, но истовремено ги менуваш и другите работи, за кои нема никаква потреба. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:43, 18 мај 2023 (CEST) :Не сум сменил ништо, освен името. Само ги остранив линковите за годините, месеците и националноста, а ставив и линк таму за неговата етничка припадност. Националност и државјанство се едно исто, затоа не мора да го пишува два пати. Тие промени кои се конструктивни можаат да се вратат. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 23:16, 18 мај 2023 (CEST) ::@[[Корисник:Василко|Василко]] Статијата си е добра и вака и без твоите промени, особено што го имаше променето името Македонија, за кое заедницата на Википедија на македонски јазик има донесено одлука дека ќе продолжи да се користи, без разлика на уставните измени. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:05, 20 мај 2023 (CEST) :::Признав дека не бев свесен за името. Само не знам што ќе му се на статијата толку линкови и дупликати. Овде станува збор за енциклопедиски стандард и стил. Повеќето од корисниците нема да кликнат ни на пола од линковите, бидејќи се за општи работи и прекумерни, затоа треба да има соодветно ниво на линкови. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 23:06, 22 мај 2023 (CEST) ::::@[[Корисник:Василко|Василко]] Направи ги измените за годините и врските до нив повторно. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:23, 24 мај 2023 (CEST) == Прашање == Зошто сакаш да ми ја избришеш сликата? https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2 [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 16:10, 28 мај 2023 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] За која фотографија правиме муабет и што сум избришал? Поновата фотографија (твоја, подигната на 18 мај 2023) ја имам ставено во инфокутијата, а на статијата има уредувања со ИП адреса. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:24, 29 мај 2023 (CEST) ::Фотографијата од Кривопанечката градска општина е избришана без причина?? Зошто го направи тоа? [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:21, 29 мај 2023 (CEST) :::https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2&oldid=4979023 :::Зошто ја избрша сликата-документот не разбирам? [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:23, 29 мај 2023 (CEST) ::::Исто сакам да те прашам зошто ми е избришен текстот од оваа страница за кметскиот намесник. https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0&action=history [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:39, 29 мај 2023 (CEST) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Општа награда''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ЗА ПРИДОНЕС ВО РАЗВОЈОТ НА МАКЕДОНСКАТА ВИКИПЕДИЈА [[User:Academician.NYAS|Academician.NYAS]] <small>([[User talk:Academician.NYAS|разговор]])</small> 20:03, 15 јуни 2023 (CEST) |} == Санкционирање за навреди == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] те тагнав на два разговора, но сум сигурен дека си презафатен па за да не ги пропуштиш таговите, ќе ти пишам и овде. 1.Првиот случај е [[Разговор:Тане Николов|Станислав, кого веќе го санксионираше]], му помина казната,а тој се врати и повторно пцуе - молам за подолга и поригорозна санкција овој пат. 2.Вториот случај е [[Разговор со корисник:Gurther|Василко кој го нарекува Ѓубре, уредникот Gurther]], замолувам и овој уредник да биде санкциониран. Благодарам [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 10:38, 27 јуни 2023 (CEST) :Слободно санкционарајте ме, но и јас ќе ја информирам Meta Wikimedia за вашето однесување тука и дека не сте заинтересирани да градите енциклопедија. Да не завршите како хрватската википедија, па после ќе видиме што ќе правите. Плус уредникот Gurther исто така ме има нападнато лично повеќе пати, како и други уредници. Да нарекуваш конструктивни уредувања "вандализам" е само по себе личен напад. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 19:08, 27 јуни 2023 (CEST) ::@[[Корисник:Василко|Василко]] имаш порака од мене на твојата страница за разговор, а за твојата суптилна закана за пријава на Мета ќе те пријавам и на огласната табла на администратори @[[Корисник:Forbidden History|Forbidden History]] фала ти, првиот уредник е уште блокиран, нешто си грешка, додека за вториот еве му последна шанса. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:06, 27 јуни 2023 (CEST) :::Ehrlich, не мора да се мачиш. Можеш слободно да ме блокираш (на мое барање). Пријавата на Мета се подготвува и таа ќе ви ја достави stewart, а јас лично ќе те информирам и таму. Очигледно Википедијата има системски проблеми кои не можаат да бидаат разрешени локално, а и недостасува арбитражна комисија. Ви благодарам. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 17:56, 28 јуни 2023 (CEST) :::Благодарам @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], веројатно дека одговорил на пораката, па помислив дека повторно може да уредува. Погрешно сум разбрал, се извинувам. [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 08:00, 22 јули 2023 (CEST) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 14:08, 10 јули 2023 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Samuel (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=mk medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 6 August 2023 (UTC) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/mk&oldid=25414915 --> == Статијата „Бугари (Национален термин)“ == Би посакал објаснување зошто статијата беше избришана, ви благодарам [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 20:44, 24 август 2023 (CEST) :Само што ти оставив порака на твојата страница за разговор --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:46, 24 август 2023 (CEST) == Медал за учество во хуманитарни или мировни операции == Здраво, која е причината што е одбиена проманата на страницата за Медалот за учество во хуманитарни или мировни операции? Што е спорно!? [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 19:17, 3 септември 2023 (CEST) :{{ping|PhoenixOr}} Промената се однесува на целосна измена на статијата, што вообичаено не се прави така, особено ако добро се сеќавам уредувањето беше неумесно изведено и го користише новото уставно име, за кое ние на Википедија имаме донесено одлука во заедницата дека нема да се користи (туку ќе продолжи користењето на името [[Википедија:Македонија|Македонија]]). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:44, 7 септември 2023 (CEST) ::Секако дека ќе биде промена на целата страница, кога медалот до сега не ни постоеше и сите тие информации и детали не ни постоеја. Затоа, впрочем, и воопшто се менува страницата и во суштина сега се создава. ::Разликите во користењето на името на државата сметам дека не може да се причина за целосно бришење. Првин затоа што јас не можам да ја знам одлуката и праксата на заедницата; а уште поважно - можеше да се коригира само тоа, однапред или отпосле, а не да се поништува измената во целост. Впрочем, како што и беше случај и сега - некој друг после мене направи промена на моите промени само на името на државата. ::Во секој случај, најважно е дека сега страницата е изменета, реална и детална. Тоа, впрочем, е и најважно и поента на нејзиното постоење, нели! [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 09:15, 8 септември 2023 (CEST) :::@[[Корисник:PhoenixOr|PhoenixOr]] Надмениов однос воопшто не ме допира. Побара зашто сум го направил тоа, ти одговорив, гледам си ги направил пак измените, некој ти ги прифатил и ја досредил статијата, и тоа е. Статијата постои од 2021 година, не си ја напишал ти (ако веќе одиме со односов), и никој ја немаше избришано, ниту пак јас имав за намера да не постои. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:01, 8 септември 2023 (CEST) ::::Навистина не разбирам каде гледаш надмен однос!? Те молам појасни ми што е надмено. :) [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 18:26, 10 септември 2023 (CEST) == Васил Априлов == Гледам дека продолжувате да отстранувате уредувања без гледајќи што содржи во текстот, има присутни разни извори што тврдат дека Априлов самиот себеси се гледал како Грцин, дури давал донации кон Грчкото ослободително востание и дури учествувал во востанието во одредено ниво, не разбирам што е проблемот со текстот и како што гледам други администратори не гледат проблем со текстот, освен тебе. Нејќам да почне уредничка војна [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:20, 9 септември 2023 (CEST) :[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], би посакал соработка, бидејќи досега не сум добил прецисен одговор бидејќи во разни англиски извори, дури Бугарски извори тврдат дека човекот имал грчки/хеленофилски идентитет. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 11:41, 15 септември 2023 (CEST) == Суверен Воен Ред на Малта == Пишувам овде бидејќи тамошната разговорна страница беше за бришење. Статијата ја пренасочив назад в [[Малтешки ред]], и направив пренасочување, но не од оваа верзија, која е правописно погрешна, туку исправната (Суверен воен ред на Малта). [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 07:38, 23 ноември 2023 (CET) == Васил Кацаров == Зошто профилот/страницата, за васил е избрисана од вас?, која е прицината " Не е рекламиранје/спам ", има референции, исто така е преведена од Espanol Wiki, дали мозе да се врати страницата и да се поправи, сто е греска сто е потребно да се објасни? [[User:Админ.МК|Админ.МК]] <small>([[User talk:Админ.МК|разговор]])</small> 04:38, 1 декември 2023 (CET) :@[[Корисник:Админ.МК|Админ.МК]] Вториот пат статијата беше нималку преведена, а првиот пат се користеа суперлативи, што за живи личности не се прави, освен за исклучителни ситуации, каде навистина е така. И основно пребарување на интернет покажува дека освен една иста ваква содржина што си ја ставил тука, за Васил Кацаров нема ништо, така што личноста не е релевантна, што спаѓа во критериумот „саморекламирање“. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:41, 1 декември 2023 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 23:24, 3 февруари 2024 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Категорија:Македонски Народни Носии == ако може да ја додадеш страната за [[Носии од Горноџумајско поле|носии од горноџумајско поле]] под шопскиот дел кај категоријата Македонски Народни Носии имам и јас пробано еднаш, но малку згрешено ми идеше, и го избришав на крај. мислам дека вам убаво ќе ви излези (поточно: [[Предлошка:Македонски народни носии]]) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 19:53, 18 април 2024 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 00:53, 3 мај 2024 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:RamzyM (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == Македонски народни носии: предлошка == имам направено повеќе страници околу носии од одредени предели во егејска македонија (кајларско, воденско и мегленско). ако може да ги внесиш во предлошката кај „јужномакедонски носии“. фала многу :) исто така јас сега ја составувам таа за пазарскиот крај :D [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 00:47, 19 мај 2024 (CEST) :ја составив од пазарско (се откажив барајки за машката моментално, сигурно ќе се најди в'иднина :) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 15:33, 19 мај 2024 (CEST) ::@[[Корисник:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:25, 20 мај 2024 (CEST) == Hi! == Hi Ehrlich91, I sent an e-mail to you. Did you receive it? :) [[User:İmmortalance|İmmortalance]] <small>([[User talk:İmmortalance|разговор]])</small> 20:59, 20 јуни 2024 (CEST) == Thank you == Hello! Thank you for deleting files also on Commons. I have some problems getting {{tl|СегаРизница}} to work as planned. It seems the template does not add files to a category but there are more files tagged according to [[Специјална:ШтоВодиОвде/Предлошка:СегаРизница]]. Files copied from other wikis is a bit of a challenge in the project I have with license migration and getting rid of disclaimers in GFDL ([[Википедија:Барања_за_одобрување_на_бот#Bot_status_for_User:MGA73bot]]). So I'm very happy that files are getting deleted. --[[User:MGA73|MGA73]] <small>([[User talk:MGA73|разговор]])</small> 17:45, 15 јули 2024 (CEST) == Скандал со тетратки == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], Се надевам дека си добро. Сакам да разберам подобро зошто беше одбиена модификацијата што ја предложив на страницата за „скандалот со тетратки“, каде што ја сменив описната фраза во „Предмет тетратки“. Мојата намера беше да прилагодам јазикот за да одрази пообјективен тон, особено бидејќи терминот „скандал“ може да имплицира предрасуди и да влијае на перцепцијата за неутралноста што Википедија се обидува да ја одржи. Разбирам дека „тетратки“ беше медиумското име дадено на случајот, но мислам дека употребата на помалку сензационалистички јазик би помогнала во презентирањето на информациите на пообјективен и согласно со упатствата на Википедија за импарцијалност. Можеш ли, те молам, да ми објасниш конкретни причини зошто се преферираше задржувањето на зборот „скандал“ во овој случај? Отворен сум за дискусија и за подобро разбирање на контекстот или уредувачките политики кои можеби ја оправдуваат одлуката. Ти благодарам за твоето време и труд во одржувањето на квалитетот и прецизноста на содржината на Википедија. Со почит, Sflexas [[User:Sflexas|Sflexas]] <small>([[User talk:Sflexas|разговор]])</small> 14:09, 17 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:Sflexas|Sflexas]] Здраво, го сменив насловот од скандал во случај --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:22, 17 јули 2024 (CEST) == Прашање == Зошто ми го избриша текстот? https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8&oldid=prev&diff=5041802 [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 18:23, 21 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] Ова е од пред една година. Инаку, текст што содржи монографски податоци не е местото за во енциклопедиска статија, не може да се даваат податоци за сите вклучени во нешто, ако почнеме така, тогаш ќе пишуваме книга, а не кратка енциклопедиска статија. Плус, изворот не можам да го пронајдам, ќе ми треба дополнителен доказ за ова, за да го проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:26, 26 јули 2024 (CEST) == СИЕ Пролет 2024 - Награда за најдобар постоечки корисник == ''Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најдобар постоечки корисник, кој претходно не учествувал на уредувачките натпревари „СИЕ Пролет“.'' На кое претходно издание на СИЕ Пролет јас сум учествувал? Како јас сум отстранет од добивање на оваа награда на [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2024#Резултати|СИЕ Пролет 2024]]? [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 21:13, 31 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] Не бев достапен, но гледам дека Кирил го средил ова и ги поправил резултатите. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:00, 12 август 2024 (CEST) == Non-free files == Hello! I made [[Корисник:MGA73/OrphanNon-free]] and other lists of files that may not be okay. I do not know if you have noticed. I made a comment at [[Википедија:Селска_чешма#Чистење_датотеки_и_бришење_датотеки]]. [[User:MGA73|MGA73]] <small>([[User talk:MGA73|разговор]])</small> 17:20, 14 август 2024 (CEST) == Прашање == Зошто е избришана оваа страница!? https://mk.wikipedia.org/wiki/A%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9C-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0 [[User:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] <small>([[User talk:Александра Стојановиќ|разговор]])</small> 00:27, 17 август 2024 (CEST) :Која е потребата да се избрише страница стара 4 години? [[User:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] <small>([[User talk:Александра Стојановиќ|разговор]])</small> 00:50, 17 август 2024 (CEST) ::@[[Корисник:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] Едноставна е потребата, бидејќи статијата не ги задоволуваше ни најмалите критериуми да биде статија, а поминале четири години и никој не ја средил. Врски до англиската Википедија (како на пр. за Скопје), несредена библиографија, несредени извори и еден куп други причини. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 07:00, 17 август 2024 (CEST) == Source that institutions agree on it about Samuil == Hello, I want to know why you removed my edit, I was just gonna put a source which is "The Legend of the Bulgar-Slayer" by Paul Stephenson which is published by Cambridge Press and it confirms that Samuil is a Bulgarian ruler and it explains also the debates between North Macedonia and Bulgaria, I want to put my source [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 13:42, 22 август 2024 (CEST) :@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] За таа статија е доста веќе дискутирано и како што и самиот знаеш, ние се водиме по изворите достапни во македонскиот јазик и во нашата историографија. Ако сакаш да користиме странски извори, тогаш зашто на бугарската Википедија не стои македонски јазик, туку норма, и ред други работи? --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:43, 22 август 2024 (CEST) ::The difference is that, this source is world accepted and it is an American source not "Bulgarian propaganda", we can debate on that topic if you want, and the nickname ,,Bulgar-slayer" gives enough details on the topic. If it is necessary, just add he is Bulgarian-Macedonian. The agreement between North Macedonia and Bulgaria should not be broken. And the wiki community must also follow those rules, because it is a worldwide community, which is with the aim to give a knowedge, not just make an encyclopedia rewritten for someone else's personal interests towards only one group of people. The community of Wikipedia must follow neutrality and the sources must be respected [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 00:36, 23 август 2024 (CEST) :::@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] А зашто дебатираш само со мене, јас не сум врховен судија на македонската заедница. Има уште 11 други администратори и ред други уредници, и има уште стотици други книги кои викаат дека Цар Самоил бил македонски владетел, и јас не можам да одам против тоа. А за неутралноста, македонската Википедија е каде каде понеутрална од вашата, во која бришете цел еден народ и јазик и употребувате термини како Северномакедонци, што сами си ги измислувате, така што првин зачисти си по дома, па после на други кажувај. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 09:59, 23 август 2024 (CEST) ::::Agreements are agreements and must be followed. Bulgarians do not use "north macedonian" for mentioning your nationality but still according to your agreement with Greece you must use the name "North Macedonia". As a Wikipedia admin you are taking the responsibility to keep peace and follow the rules, and maintain the neutrality. My source is legit and it is a fact that he can be called also "Bulgarian" than just "Macedonian" and as a Bulgarian I can tell you that you are also putting "propaganda" as Bulgaria is "making" according to you. And about your question why I am telling you this stuff and judging only your action - it is very clear, you are the admin and you reverted my edit. I have my source which is legit and the book is written by the American author Paul Stephenson, published in 2003 by Cambridge University Press and if that source is ignored then I will allow myself to report those kind of actions, because you are disrespecting the sources and the facts, claiming it is a propaganda, and pretending the wikipedia must be in the interests of the officials in your country. [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 01:24, 24 август 2024 (CEST) :::::@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] Да, и јас ти укажав дека не можеш со еден извор да го смениш воведот и да напишеш дека нешто е сосем различно од стотици други извори, особено не без расправа во заедницата, а тоа го немаш направено, а јас не сум врховен судија за да донесам одлука. Постапи по сите чекори и јави се. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:37, 24 август 2024 (CEST) == две работи == # дали би можело на подгрупата струмско-местански носии да се додаде „[[Народни носии од Серско]]“ (струма тече низ серско, come on) # зошто ми ги остранивте едитите околу селата косоврасти и горно мелничани? ако сакате доказ околу тоа, [https://ibb.co/3kk2c67 повеле вам] :) ако може да се дефинира регион [[Рекански Регион|голема река]], тогаш зошто да не се додаде како опис кон селата косоврасти и мелничани (горно и долно) дека спаѓаат во тој регион *исто така, во делото на бранислав русиќ околу [https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAEcHhaeXF6R3NzdnM/edit?resourcekey=0-hoaMEDW_XQVKSiJ2ftBeTQ жупа], меѓу набројаните села, мелничани никогаш ли е вклучено меѓу нив затоа, најмногу би имало смисла да се воведат под прецизниот регион „голема река“ (на пр. Горно Косоврасти - село во Голема река... итн) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 12:46, 11 декември 2024 (CET) :исто така одобрија страницата за тапан ако може :) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 18:41, 11 декември 2024 (CET) ::@[[Корисник:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] Здраво, статијата за носии е додадена во шаблонот, ова можеш и сам да го правиш, само треба да го најдеш шаблонот што се употребува користејќи Шаблон: или Предлошка: и потоа без празно место името на шаблонот, кој е спомнат (во случајов Македонски народни носии). ::Што се однесува за селата Косоврасти и Горно Мелничани, јас ти ги вратив уредувањата, затоа што во самите статии веќе нашироко има објаснување зашто се користи таа област. Во прилог подолу го додавам извадокот од статијата. Работата не е баш црно бело и треба да се земе во обзир тоа при уредување на вакви специфични примери, кои од различни автори се сметаат во различни области. Ќе го разгледам ова и ќе смислам како да го смислам воведот. :::„Етнографски селото Горно Косоврасти заедно со Долно Косоврасти, се наоѓаат на самата граница помеѓу областите Долна Река од Реканскиот Крај, односно мијачкиот етнографски предел и Дебарско, односно областа наречена Дебарско Поле, брсјачкиот етнографски предел, но сепак во Горно Косоврасти преовладуваат јазично-говорните, културно-фолклорните и обичајно-традициските одлики на дебарскиот крај и брсјачкиот предел со одредени мијачки примеси.“ ::Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:28, 11 декември 2024 (CET) == [[Модул:Cycling_race]] == Можете ли да го ажурирате овој модул од неговиот родител, [[Wikidata:Module:Cycling race]]? Не можам, бидејќи е заштитена со „каскадна заштита“ со тоа што е вградена во вашата архива за разговор со корисници, [[Разговор_со_корисник:Ehrlich91/Архива_5]]. Ова ажурирање ја кочи работата на Википодатоци за да се ослободи од застарената сопственост; ажурирањето е направено на 21 јазик, а останаа само португалски и македонски. Благодарам! [[User:Swpb|Swpb]] <small>([[User talk:Swpb|разговор]])</small> 19:25, 2 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Swpb|Swpb]] {{done}} Sorry, I noticed your message on the Village pump, but due to the holidays, I did not respond to update the module. Now, I updated the code from the Wikidata. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:35, 2 јануари 2025 (CET) ::благодарам!! [[User:Swpb|Swpb]] <small>([[User talk:Swpb|разговор]])</small> 21:49, 2 јануари 2025 (CET) == Фалсификување на извор? == Сигурен сум дека со оваа [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE&diff=prev&oldid=5318581 промена] сфаќате дека jа заменувате вистинската информациjа во изворот. [[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:01, 19 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Simin|Simin]] А ти сигурно знаеш дека правиш промена само во едно село, а истиот извор со зборовите „Македонци“ или „македонско“ население се користи во сите други 1750 села. Така што, слободно покрени расправа на Селска чешма, не може промена да биде во само една статија, кога истото се повторува насекаде. Одбивањето беше чисто од таа причина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:12, 19 јануари 2025 (CET) ::Може ли да ми испратите линк кон расправа на Селска чешма каде што можам да видам дека конкретно за овој извор е постигнат консензус дека во статиите на Википедија наместо „води како чисто бугарско село“ да се замени со „... како чисто македонско село“? На тој начин можам да знам кои се можните аргументи за таа замена и да нема излишно повторување.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:26, 19 јануари 2025 (CET) :::@[[Корисник:Simin|Simin]] Не можам да го најдам тоа во моментов, така што слободно отвори нова тема на обичната селска чешма или на [[Википедија:Огласна табла за администратори|огласната табла за администратори]]. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:34, 19 јануари 2025 (CET) ::::Па, ако нема таков разговор за начинот на цитирање на изворов, по кој основ се враќаат фалсификуваните информации? Зарем тој што мисли дека невистината треба да стои, не треба да почне разговор?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 14:02, 19 јануари 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Цело време ти посочувам дека за ова треба опфатна заедничка одлука на администраторите, и ти викам отвори расправа. Вака се сите статии на македонски јазик, вака се и сите други современени македонски извори, јас само ти посочувам дека ти си тој што сакаш да смениш нешто, па затоа слободно прашај ги и останатите администратори или целата заедница. Во меѓувреме гледам пак продолжуваш со промени, истите нема да ти бидат прифатени, и многу си свесен во ова што го правиш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:06, 19 јануари 2025 (CET) ::::::Разбирам дека треба опфатна заедничка одлука на администраторите за да се следат правилата на Википедија и фер цитирање на еден одреден извор. Нема да Ве замарам повеќе. Ви благодарам.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 14:12, 19 јануари 2025 (CET) == мојот здравев == ја уредив страната, само да ја оправдате. иначи, од друга страна, арни ми сте во животот? :D [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 13:18, 21 јануари 2025 (CET) == Барање од преместувач на датотеки на Commons == Добро утро Ве молам, извинете што едноставно ви пишувам на вашата страница за разговор и велам дека користам и програма за преведување. Видов дека си проверил многу мои уредувања и дека си и сисоп овде. Поради проблемите со читањето не можам да ја најдам sysop таблата и затоа ве прашувам овде. Па, јас сум активен овде само затоа што сум Filemover и ги преименувам датотеките на Commons и понекогаш го правам тоа рачно без скрипта. Исто така понекогаш разменувам и постари jpg/png/gif датотеки ако има подобра во SVG вектор. Сакав да ве прашам дали е можно да се зголемат моите кориснички права за да не морате да ги проверувате моите објави во иднина. Со над 42.000 уредувања на глобално ниво, ова не би требало да биде проблем и другите јазични верзии го исполнија моето барање веднаш и без никакви проблеми. Во спротивно нема да работам многу овде поради јазични проблеми. Затоа, нема да правам никакви корекции на текстот или да ги подобрувам написите на друг начин. Среќен сум што тоа им го оставам на моите македонски колеги. Разменувам само лајкови за лајкови. Ви благодарам. Најдобри желби од Швајцарија. [[User:Ziv|Ziv]] <small>([[User talk:Ziv|разговор]])</small> 11:07, 26 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Ziv|Ziv]] {{done}} It was not a problem for me to approve your edits, as you are not editing quite frequent on our wiki, but it is not a problem to be autoconfirmed user. All the best --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:33, 26 јануари 2025 (CET) ::Hello @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], thank you so much. Same to you. Greetings, [[User:Ziv|Ziv]] <small>([[User talk:Ziv|разговор]])</small> 20:26, 26 јануари 2025 (CET) == Талат Џафери == '''Здраво, Ehrlich91''' [[Талат Џафери]] беше '''технички премиер''', а не редовно избран премиер на Македонија. Сите претходни технички премиери во статиите на Википедија се именувани како „Технички премиер на Македонија“, па нема причина Џафери да биде исклучок. Ве молам да престанете со бришење на корекциите бидејќи нема ништо неточно или погрешно во нив. Ако имате аргументи за спротивното, ве молам да ги образложите за разговор за да се постигне консензус. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 17:01, 23 февруари 2025 (CET) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Проблемот во твоите уредувања е што при нешто добро, ти правиш уште три други работи, кои не се прифатливи. На пример, при твоето уредување за Талат Џафери, го имаш избришано како му е името на албански. Воедно, не се пишува '''техничен''', тоа не постои, туку може евентуално да биде технички. Го внесов во инфокутијата технички, а твоето друго уредување го отфрлив. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:12, 23 февруари 2025 (CET) ::А дали си свесен за проблемите со твоите уредувања? Прво, некои од моите уредувања што ги правам, ти ги бришеш целосно без да објасниш, а потоа, кога ќе те прашам за причината, ми одговараш дека текстот бил спорен или погрешно напишан и едноставно го избришуваш целосно. Разбирам дека можеби постојат корекции кои треба да се направат, но зошто мораш да избришеш се, наместо само да корегираш она што не е во ред? ::Во врска со твојот коментар дека во едно уредување правам „нешто добро“ и уште „три други работи“, моето уредување беше целосно исправно, и го правам тоа за да не бидам принуден да уредувам по сто пати истото нешто. Не ми е јасно кои делови од моето уредување беа проблематични за тебе, особено кога сите беа во согласност со стандардите. ::Со врска за албанскиот јазик , да имам проблем со него, особено имам проблем со тоа што во твоите уредувања редовно ставаш имиња на албански јазик. Тоа е неприфатливо и нема место на Македонската Википедија. Македонската Википедија е на македонски јазик и сите имиња и термини треба да бидат на македонски, во согласност со јазичната и културна политика на енциклопедијата. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 17:35, 23 февруари 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Многу празни зборови. Не сум должен да ти ги поправам твоите уредувања цело време, бидејќи си имам јас за уредување други теми. Ова не се мои уредувања, туку администраторски постапки, кога ги прегледувам уредувањата на други корисници, меѓу кои си и ти. За последната точка те повикувам да си ги прочиташ уште еднаш политиките на Википедија, а Википедија не е на национална енциклопедија, туку е на јазикот. За личности кои не се Македонци и те како треба да го пишува нивното име на нивниот мајчин јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:42, 23 февруари 2025 (CET) == СУ „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје == Ehrlich91 можеш да го смениш името на статијата на училиштево од '''СУ „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје''' до '''СМУГС „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје''' . бидејќи тоа е правилното име. мене не ми дозволува [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 21:32, 3 март 2025 (CET) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] {{done}} Бев отсутен од Википедија, па дури сега ја забележувам поракава. Средено, ама мислам дека имаш можност и ти самиот да преместуваш страници, така што во горниот десен дел до Историја имаш паѓачко место и Премести. Ако го немаш, слободно пишувај ми и ќе ги преместувам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:52, 16 март 2025 (CET) ::го имам дугмето за премести но секојпат кога ќе пробам да преместам ми вика дека немам дозвола [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:36, 30 март 2025 (CEST) == Стоунвол == Ја уредував таа страница за уредувачкиот викенд на тема Протести.... сега сите подобрувања ми се изгубени... [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 10:27, 23 март 2025 (CET) :@[[Корисник:19user99|19user99]] Инфокутијата ја отстранив бидејќи не ја имаше преведено воопшто. Ако сакаш да ја додадеш, ископирај ја од англиската верзија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 10:28, 23 март 2025 (CET) ::@[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] токму инфокутијата ја преведов (заедно со десетици други промени) но бидејќи отстранивте додека уште уредував кога објавив ми ги снема сите подобрувања и остана на вашето. -- [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 10:58, 23 март 2025 (CET) :::@[[Корисник:19user99|19user99]] Мене системот не ми дава дека некој во меѓувреме уредува, но тебе ќе ти даде. Па затоа токму кога ти си одбрал да ја зачуваш, требало да отидеш подолу од твојот постоечки прозорец и да одбереш објави со моите промени. Јас сега не можам да ја повратам статијата, бидејќи ти нигде не си ја зачувал. Ова може да се случи и другпат кога една статија се уредува од повеќе уредници, па така треба да штиклираш дека сакаш да ја објавиш твојата содржина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:02, 23 март 2025 (CET) == Отстранување на Северна == мислам сите знаеме за ова - ако сакаш може и јавна дискусија со сите македонски администратори да направиме, но Северна Македонија и Република Северна Македонија веднашка треба да биде остранета од сите македонски статиии да биде заменета со Македонија и Република Македонија, како што ти кажа во 2019 г. , не сме обврзани со одлуки на владата, туку на нашата заедница, и за ова веќе се дискутира темелно на нашата селска пумпа. Ќе го користиме терминот Македонија за земја која сега официјално се нарекува Северна Македонија, бидејќи избираме да го следиме вообичаеното правило за именување на некое место/зграда/објект. Не можеме да дозволиме да подлегнеме на заканите од странски сили, вклучувајќи ги и грчките и англиско-бугарските администратори на Википедија, кои се обидуваат да ја изменат нашата историја и идентитет. Ние сме Македонци и не треба да дозволиме да бидеме замолчени или принудени да прифатиме туѓи наративи. Нашето име и идентитет се неотстапни и треба да бидат јасно присутни во сите извори, вклучувајќи ја и Википедијата. Знам дека ти и сите останати македонски администратори не го прифаќаат ова срамно име , кои се тие да ни кажуваат за нашата историја и идентитет кои се тие да ни го кажуваат нашиот идентитет и самосвест, зашто им подлегате на странските притисоци, ние не треба ни да збориме со нив дали знаеш на бугарската википедија како сме наречени Северномакедонци, и ние треба на овие луѓе да им подлегнеме кои активно шират омраза кон нас. Мислам дека дојде време и дека треба да се продолжи темелна дискусија за отстранување на северна, без разлика на какви било политички притисоци или договори. Наша одговорност е да го браниме нашето име и идентитет од сите обиди за негово изменување или бришење. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 16:03, 30 март 2025 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Не разбирам од каде е поттикот за оваа порака, но името на државата како што е и статијата [[Македонија]] не е променeто на нашата Википедија и не знам што и од каде треба да се отстранува. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:44, 30 март 2025 (CEST) ::Мислев во статијата Македонија да се отстрани Официјално позната како Република Северна Македонија за тоа мислев [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 19:39, 30 март 2025 (CEST) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Па тоа е факт, не може да отстрануваме факти, колку и да не се согласуваме. Државата ги издава законите и институциите се наречени со тоа име, така што не, не треба да го отстраниме тоа од воведниот дел на статијата за Македонија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:41, 30 март 2025 (CEST) ==Прва лига на Република Српска== Здраво, кој дел од страницата не е на македонски јазик? Ви благодарам.--[[User:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] <small>([[User talk:Zvakazvaka|разговор]])</small> 18:21, 31 март 2025 (CEST) :@[[Корисник:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] Делот каде ги имаш споменато клубовите и градовите, најмалку на едно место немаше „ќ“. Провери ги уште еднаш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:28, 31 март 2025 (CEST) ::Се надевам дека е поправено. [[User:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] <small>([[User talk:Zvakazvaka|разговор]])</small> 08:18, 2 април 2025 (CEST) == СУ „Димитар Влахов“ - Скопје == [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] можеш и за оваа страница да го смениш името во СУГС „Димитар Влахов“ - Скопје бидејќи мене сеуште не ми дава да променувам наслови [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 23:41, 5 април 2025 (CEST) :можеш и да го смениш насловот на СУ „Панче Арсовски“ во СУГС „Панче Арсовски“ [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 00:13, 6 април 2025 (CEST) ::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:55, 8 април 2025 (CEST) :::Извини вака но можеш и СУ „Никола Карев“ – Скопје да го смениш во СУГС „Никола Карев“ – Скопје. Мене ми вика дека збрането е да создавам наслови кои содржат голем број големи букви [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 23:17, 8 април 2025 (CEST) == Уредник == Благодарам и фала на забелешка. ;) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:41, 8 април 2025 (CEST) Ке можеш да преместувааш статијата [[Свирце (Медвеђа)]] на [[Свирце (Медвеѓа)]], бидејки јас не можам. --[[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:18, 12 април 2025 (CEST) Када се пишува ''живеат'' со едно и со два ''а''? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:23, 1 мај 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Во примерот живеат не може да има две аа и да биде '''живеаат'''. Има случаи на три самогласки (вокали) едно до друго, но тоа е ретко и никогаш во овој редослед. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 10:07, 2 мај 2025 (CEST) несум го имал од каде да ''консултирам'' транскрипцијата од италијанскиот на македонски јазик. :) Едино за Тавела не е погрешка во прашање, така се вика на молишкохрватски јазик, а Тавена на италијанскиот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:54, 15 мај 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Нема никаков проблем, ги прегледав статиите и тие што имаа проблем ги преместив. Во принцип следи како се веќе преведени на српски/руски јазик и во 95% од случаите ќе биде истата транскрипција. За Тавела премести го тогаш штом е таква работата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:54, 15 мај 2025 (CEST) == Барање на оценувачки статус == Добар ден, се пријавив како кандидат за оценувачки статус. Можете да ја видете мојата кандидатура во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81 тековните номинации]. Ако имате време ве молам гласајте, ако имате проблем со мојата кандидатура ве молам [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%94%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0 дискутирајте го во самата номинација], сакам да го подобрам мојот придонес во македонската Википедија. Ви благодарам. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 12:03, 16 мај 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:01, 27 мај 2025 (CEST) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 13:17, 29 мај 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Македонија == Имаш ли некоја македонска литературата за македонско население во Прешевско, Бујановачко и Трговишко? Пошто за тоа словенското население се вика дека е српско. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:44, 9 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Здраво Марко, има книга за Горна Пчиња од [[Јован Трифуноски]], ќе ја побарам како пдф и ќе ти ја пратам на мејл. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:52, 14 јуни 2025 (CEST) == Бришење на страница == Здраво Ehrlich, Ве замолувам да ја погледнете статијата [[Владимир Блажев-Панчо]] и да видете дали може да се избрише поради лошо-направена содржина, од неискусна ИП адреса. Убав ден! [[User:Todot3123|Todot3123]] <small>([[User talk:Todot3123|разговор]])</small> 12:14, 10 јуни 2025 (CEST) == Масакар во Долгаец == Здраво, имам многу информации за колежот во Долгаец, па може ли некако да ми помогнете бидејќи не сум искусен да ги напишеме на страницата? Имам список на сите убиени, имам список на осудените лица за злосторствата. [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 10:59, 27 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] Немам баш време јас да ја пишувам статијата, но тука сум за совети или подобрувања за истата. Може да продолжиме на самата страница на разговор на статијата. Означи ме штом имаш внесени промени кои сакаш да ги проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:18, 30 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]]<nowiki> (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! </nowiki> [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:43, 27 јуни 2025 (CEST) == Долна Ржана == Сигурен си дека треба апостроф овдека [[Долна ’Ржана]], кај српските референци тоа е полн називот? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:48, 27 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Да, бидејќи ние тука се водиме по правописот на македонскиот јазик, а не тоа како е наведено името во српски документи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:18, 30 јуни 2025 (CEST) Ќе можаш да преместуваш статијата [[Калуѓерово (Бабушница)]] на [[Калуѓерево]], бидејки јас не можам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 12:43, 5 јули 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:36, 5 јули 2025 (CEST) == Question from [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] (13:32, 15 јули 2025) == Може да те прашам нешто, секојпат кога ќе пробувам да сменам име на некоја статија која било да е, не ми дава ми вика дека тој наслов е забранет ама јас не пишувам ништо лошо пример го пишувам правилното име на училиште како што беше со СМУГС "Д-р Панче Караѓозов" дали знаеш како можам да го поправам овој проблем --[[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 13:32, 15 јули 2025 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Искрено не знам, бидејќи ти имаш статус на автопотврден корисник и со тоа можеш да преместуваш страници. Ќе мора некој друг и јас да прашам, за да ја дознаеме причината. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:52, 15 јули 2025 (CEST) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 14:29, 16 јули 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Пролет 2025 == ''Учесниците со помалку од 20 статии оценети со просечна оценка 2,0 не се рангирани поради тоа што не го исполнуваат основниот критериум за освојување награда.'' овој правило не е било врз текот на натпррварот. Не знаем како да толкувам овој што е уработено, дали како дискриминација? Ако моите статии несу исполниле критериуми, зошто веднаш не е кажано. Големо разочарување. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:06, 3 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Грешка си, не е воведено ново правило. Правилото стои на сите натпревари кои ние ги организираме и стои и на овој, можеш да отидеш во историја на страницата и ќе видиш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:45, 3 август 2025 (CEST) Во право си, несум видел тоа правило воопшто. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:02, 3 август 2025 (CEST) 17:01, 3 август 2025 (CEST) == Медијана == Можеш ли да преместуваш статијата Медијана (Ниш) на Медијана (археолошко наоѓалиште) и пренасочување Медијана (Ниш) да се брише кога што сакам да создадем статија Медијана (Ниш) како нишка градска општина. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 07:54, 15 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] {{готово}} Не ја избришав страницата за пренаосчување, ама можеш во нејзе да влезеш и да ја уредиш за градската општина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:01, 18 август 2025 (CEST) == Локациски мапи == Знаеш ли што се случува со локациски мапи, сум направил локацијска мапа за градот Ниш ама не може во инфокутија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:11, 19 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Статијата [[Ниш]] нема никакви проблеми со картата во рамки на инфокутијата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:20, 20 август 2025 (CEST) == Страници на унгарски јазик == Знаеш што се во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%BE%D0%BA статии] кое сум направил со унгарски имиња појавува оваа категоријата? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:23, 30 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Ако мислеше на категоријата „Статии со текст на унгарски јазик“ се појавува во статии каде има унгарски јазик, односно се користи шаблонот за тоа како се пишува местото на јазикот на државата. Категоријата ја направив да биде скриена и сега нема да се појавува. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:03, 30 август 2025 (CEST) Ке можеш да преместуваш оваа статија [[Мађере (Ражањ)]], бидејки јас не можам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:42, 12 септември 2025 (CEST) За натпреварот "Европска книжевност" насловот на статија за книга мора биде преведуван или во оригинал, нпр. некој роман.? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 16:48, 13 септември 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Насловите на сите книги се преведуваат на македонски јазик и во голем дел се преведени на македонски јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:39, 13 септември 2025 (CEST) == Член на Оценувачки одбор == Здраво Ehrlich91, имам желбата да бидем член на оценувачки одбор на некој од следните натпревари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:44, 17 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:50, 21 септември 2025 (CEST) == Тргнат превод „Соната за пијано бр. 8 (Бетовен)“ == Здраво Ehrlich91. Видов дека сте ми го тргнале мојот превод од погоре наведената страница. Преводот беше солиден, со мали промени во текстот за правилното користење на стручната терминологија. Не гледам причина зошто треба да го избришете преводот. Ве замолувам преиспитајте ја вашата одлука, и дозволете преводот на македонски јазик да остане. [[User:Wizard pk|Wizard pk]] <small>([[User talk:Wizard pk|разговор]])</small> 15:23, 17 ноември 2025 (CET) :@[[Корисник:Wizard pk|Wizard pk]] Споменатата статија беше целосно автоматски преведена со безмалку ниту една интервенција и стоеше ознака за тоа, така што ако сакаш некоја статија да ти биде прифатена, треба покрај автоматски превод и да ја доуредиш некоја статија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:31, 17 ноември 2025 (CET) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:45, 19 ноември 2025 (CET) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Итно бришење на страницата Генетски проучувања на Бугарите == @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] сакам да те замолам за отворена дискусија за итно бришење на страницата [[Генетски проучувања на Бугарите]]. Која е направена од великобугарскиот антимакедонски едитор @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] кој ја направи страницата само за да си ги задоволи своите пробугарски ставови и впрочем инсистира дека [[Бугари|Бугарите]] се јужнословеснки народ и дека [[Македонци|македонскиот народ]] и идентитет за него се непостоечки. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 02:09, 7 декември 2025 (CET) :Предлагам Инквизиторот да биде санкциониран за лични навреди и ширење лажни и пристрасни изјави. [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 05:52, 7 декември 2025 (CET) ::А јас предлагам ти да си се вратиш на твојата википедија [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 11:51, 7 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Вакви статии за генетски проучувања има за бројни други европски народи и нема тука толку спорно. Го избришав предлогот за бришење и поставив шаблон за внимание, односно за средување на статијата, па така директно или преку страницата за разговор предложувај измени на самата статија. @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] Како што и пишав, статијата треба да се среди, бидејќи навистина е напишана со бугарски зборови низ целиот текст, па така ако поради нешто и се избрише статијата пред да се среди, тоа е поради тие бугарски зборообразувања. Ако имате и двајцата нешто повеќе да си кажете, обратете се на страницата за администратори, за да видат и другите администратори. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:51, 7 декември 2025 (CET) == Бугари == @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], разбирам дека статијата [[Бугари]] е чувствителна, но би сакал да ми објасниш врз која основа го тргна моето уредување. Сигурно си забележал дека направив промена и автоматски заклучи дека станува збор за нешто лошо, но вистината е дека тргнав конкретна реченица: ''„Најчесто во минатото Македонците се именувале и биле именувани како Бугари.“'' Не би сакал да се инсистира дека ова мора да остане затоа што „има доверливи извори“. Изворите што ги дал @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] се од пробугарски медиуми, професори, академици, што е очекувано дека ќе ја потврдат оваа теза. Ако мислиш дека ова треба да остане во статијата, тогаш е тешко да се сложиме со таквата формулација. Исто така, забележав дека статијата е заштитена и само администратори можат да уредуваат. Тоа е во ред, но те замолувам, како администратор, да го разгледаш ова и да ја тргнеш таа реченица. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 22:09, 10 декември 2025 (CET) :Се извинувам што се мешам, но ова е затоа што беше споменато моето корисничко име. Изворите за ова не ги дава Џингиби, туку дури ни самиот Красте Мисирков: "Ниiе се велефме бугари. Со тоа, од iедна страна, сакафме тоа име да ни послужит како центр, около кого сите да се згрупираме, без да бараме за таiа цел'а некоi друг, а можит и сосим нов, од друга, ниiе мислефме, оти вистина во соiединеiн'ето со бугарите iет нашата сила. До 1878 г. сите, па и руското правителство, велеа, оти Македонците сет бугари." [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 04:37, 11 декември 2025 (CET) ::Незнам кој е тој "Красте Мисирков" но ваква изјава мора веднашка да се отстрани [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 14:16, 11 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Здраво, те молам напиши го ова на страницата за разговор, па ќе им укажам и на другите администратори, па ќе може да се одлучи заедно како ќе биде запишана реченицата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:32, 13 декември 2025 (CET) ::::@[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] јас ќе го направам тоа но не ми се верува дека реченицата не ти е провокативна , што не те нервира или жифцира, јас мислев дека одма ќе ја тргнеш , но тоа ти не го направи [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:07, 13 декември 2025 (CET) :::::не ми се верува до кое дереџе сме стигнале, вакво нешто да биде пишано на Македонска Википедија и да не добие реакција ниту од администратори, ниту од оценувачи, ниту од долгогодишни македонски уредувачи. Не можам нормално да уредувам и да обврнам внимание на мои проекти со ваква глупост треба да се замарам [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:13, 13 декември 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Далеку од тоа дека не ме нервира, но од друга страна, вистина е дека во некои извори го употребуваат изразот „Бугари“ за нас во тој период и не треба тоа да те спречува за уредување на било што. Ти реков, напиши го тоа на страницата за разговор, па сите администратори и други уредници нека кажат како треба најдобро, не сум јас најпаметен да решам сам дали треба да стои, дали не треба да стои, или треба да биде изменета. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:15, 13 декември 2025 (CET) ::::::ја направив можеш да се вклучиш во дискусијата заедно со други администратори :[[Разговор:Бугари#Бугарите_во_соседните_земји]] ::::::Очекувам дека проблемот ќе биде решен и дека ќе биде напишана историската реалност. ::::::Ви благодарам однапред. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:42, 13 декември 2025 (CET) == Предлошката БИМ и бришење на линк == Во врска со [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0&diff=prev&oldid=5485800 ова] ваше уредување на страницата Зихна, ве молам да: # Наведете линк до одлуката на заедницата да се користи предлошката БИМ. Би било добро да видиме дали оваа одлука се однесува на автори кои не спаѓаат во категоријата „бугарски извори“; # Да објасните зошто го бришете линкот до изворот. Претпоставката за добра намера претпоставува дека станува збор за техничка грешка. Поздрав, [[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 12:30, 25 декември 2025 (CET) :@[[Корисник:Simin|Simin]] Целокупното уредување беше вратено, вклучувајќи ја и врската, која можеш да ја вратиш слободно. За одлуката на заедницата појди во последната архива на Селска чешма и ќе ја пронајдеш дискусијата и гласањето по ова прашање. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:45, 25 декември 2025 (CET) ::Ја видов [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%B0_37 одлуката] пред да ја направам последната моја промена на страницава. Се усвојува предлогот за продолжување на користењето на шаблонот [[Предлошка:БИМ|<nowiki>{{БИМ}}</nowiki>]]. Нема индикации дека овој шаблон се однесува на извори кои не се бугарски.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:06, 25 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Simin|Simin]] Дискусијата се водеше за извори направени во текот на Отоманското Царство и дискусијата и гласањето се одвиваше на тој начин. Уредникот @[[Корисник:Bjankuloski06|Bjankuloski06]] требаше да го надополни шаблонот согласно дискусијата, што забележувам не е направено. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:12, 25 декември 2025 (CET) ::::Ја прочитав дискусијата. Штета што jа имам пропуштено. Во секој случај, овој шаблон моментално е неточен во овој конкретен текст. Нели?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:53, 25 декември 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Да, и затоа го означив корисникот Бојан да го направи истото, што го имам направено уште и во текот на дискусијата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:59, 25 декември 2025 (CET) ::::::И за времето додека шаблонот е во оваа форма, тој не е точен и може да се отстрани?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 20:07, 25 декември 2025 (CET) :::::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Не, бидејќи како што ти укажав, нашата заедница гласаше и водеше расправа за ова прашање. поради неможност да го надополни шаблонот корисникот Бојан, јас го направив тоа. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:36, 26 декември 2025 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:34, 2 февруари 2026 (CET) == Бришење страници == Зошто е избришана страницата за југословенскиот разорувач дубровник без никаква причина наведена? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:09, 18 април 2026 (CEST) :@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Затоа што беше означена за бришење од страна на оценувачот @[[Корисник:Gurther|Gurther]], а веројатно причината била големиот непреведен дел во статијата, ама оставам корисникот да ти одговори. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:12, 18 април 2026 (CEST) ::Па не знам што да сменам, јас проверив си беше горе доле ок преводот , не можам на пример Тој и тој бил роден тогап и тогаш да го сменам во тогаш и тогаш тој бил роден... Ќе ја направам повторно сепак, ако има проблеми со останатите статии пишете ми ќе ги средам [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:20, 18 април 2026 (CEST) ::+ зошто статијата за катедралата е избришана? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:22, 18 април 2026 (CEST) :::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Која катедрала? Ако може да дадеш точно име на статијата за да проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:28, 18 април 2026 (CEST) ::::[[Катедрала Свети Стефан (Хвар)]] [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:46, 18 април 2026 (CEST) :::јас малку ја надополнив и беше избришана [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:46, 18 април 2026 (CEST) ::::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Статијата не е избришана, туку е вратена содржината и причината е наведена „статијата е создадена веќе при СИЕ Пролет 2024, не треба да се менува целосно“. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:48, 18 април 2026 (CEST) :::::Во ред , инаку ако пишуваме за советските тенкови дали се важи под русија и сие 2026 или не? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:51, 18 април 2026 (CEST) ::::::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Да, може да си биде дел од натпреварот, додека за земјата веројатно би била Русија, освен ако не се работи за локален бренд на другите советски републики. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:53, 18 април 2026 (CEST) :::::::<bdi>[[Советскиот Сојуз во Втората светска војна]]</bdi> оваа статија :::::::и п.с ако можете да проверите и да ми кажете од сите статии што се евидентирани во евиденција кои се отстранети и зошто и дали сум заборавил некоја да вметнам, а за Југословенскиот Разорувач дубровник сега ќе ја направам подобра [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:58, 18 април 2026 (CEST) :[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], голем дел од статијата беше целосно непреведена. Освен тоа имаше многу грешки со самиот код. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 22:00, 18 април 2026 (CEST) ::и сега дали да ја правам повторно или не? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 23:36, 18 април 2026 (CEST) :::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Да, можеш да ја направиш пак, само внимавај да не оставиш непреведени делови. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:00, 21 април 2026 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:06, 28 април 2026 (CEST) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Будевице == Здраво. Будевице се новоформираното село во општината Плав, еве извор за селото [https://web.archive.org/web/20250214182936/http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm]. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 16:08, 28 мај 2026 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Здраво Марко, во ред, но токму ова беше и проблемот, во статијата немаше валиден извор, туку изворот во статијата беше мртва врска, а нигде на интернет немаше информација за местото. Ќе ја вратам јас сега статијата, ама промени го изворот соодветно во сите други статии. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:18, 28 мај 2026 (CEST) == Едмонд Темелко == Последниве денови еден нерегистриран ИП адреса се обидува да го избриши името на Пали Колефски, кој го наследи [[Едмонд Темелко]] за градоначалник на [[Општина Пустец]]. Додадов врска од официјалниот вебсајт за новиот градоначалник но продолжува да ги отстранува. Дали можете да ја заштитите статијата од ИП адреси за неколку дена? [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 20:28, 1 јуни 2026 (CEST) :@[[Корисник:Gurther|Gurther]] {{done}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:37, 1 јуни 2026 (CEST) == Избришани статии == Здраво, сакав да прашам зошто се избришани статиите за да знам за друг пат што да правам. [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 14:29, 2 јуни 2026 (CEST) :@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Здраво, статиите беа означени со посебен шаблон за брзо бришење од страна на друг корисник (оценувач/уредник), па јас како дел од тековното одржување на Википедија ги избришав. Ознаките беа дека се работи за автоматизиран превод без средување. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:29, 5 јуни 2026 (CEST) ::Во ред [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 13:47, 5 јуни 2026 (CEST) == Гласање за избрана статија == Добар ден, доколку можете ве молам гласајте во [[Википедија:Кандидати за избрана статија/Александар Мартулков|мојата номинација на Александар Мартулков за избрана статија]]. Ви благодарам, поздрав. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:35, 12 јуни 2026 (CEST) == Question from [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] (01:14, 13 септември 2026) == ми треба помош само дали можеш да го смениш името на статијата за [[СУГС „Марија Кири Склодовска“ - Скопје|„СУГС „Марија Кири Склодовска“ - Скопје“]] да се премести на „ДСУ - РЦСОО „Марија Кири Склодовска“ - Скопје, бидејќи училиштето го смени името оваа година и мене не ми дава да го сменам --[[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 01:14, 13 септември 2026 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Здраво, ќе го прегледам следната недела целиот список со новите ресурсни центри, за да ги преименуваме сите средни училишта. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:16, 13 септември 2026 (CEST) == Избришана статија == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], може да објасните зошто е избришана [[Илбер Идризи|статијатa]] ? [[User:Operator096|Operator096]] <small>([[User talk:Operator096|разговор]])</small> 17:21, 8 октомври 2026 (CEST) :@[[Корисник:Operator096|Operator096]] Многу едноставно, не е во согласност со [[Википедија:Значајност (луѓе)|политиката за значајност]]. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:47, 8 октомври 2026 (CEST) ::Во политиката на значајност е потенцирано ::'''Естраден музичар''' ::* добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; ::* има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); ::''(Има издадено 4 студиски албуми, добитник на десетина награди на регионални фестивали, има официјален верифициран Јутуб канал со над 1.5милиони прегледи)'' ::'''Политичари и правници''' ::* има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; ::(Има внатрепартиска фунскија на национално ниво - подпретседател, член на партиски комитет.) [[User:Operator096|Operator096]] <small>([[User talk:Operator096|разговор]])</small> 02:05, 10 октомври 2026 (CEST) 8gkwqhobdywelydcxg5k97bmf0tvqqn 0 752750 5642594 5412710 2026-10-10T06:35:21Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5642594 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име=Свети Спас |слика=Sv.Spas-Dracevo.jpg |големина на слика=250 px |опис=Поглед на западната страна на црквата „Свети Спас“ |епархија=Скопска |намесништво=Скопска |парохија= |место=Драчево |општина=Кисела Вода |држава=Македонија |патрон=[[Исус Христос]] |изградба=[[1849]] година |осветување= |живопис=[[1857]] година |ктитор= |зограф=[[Дичо Зограф]] |водство= |мрежно место= |архитектонски тип= |архитектонски стил= |површина= }} '''Свети Спас''' или '''Вознесение Христово''' — [[МПЦ-ОА|македонски православен храм]] во селото [[Драчево]]. Храмот се наоѓа веднаш од левата страна на патот, односно главната улица „Драчевска“. Препознатлив е по својот убаво уреден двор и висока камбанарија. Црквата е изградена во [[1849]] година и е една од најстарите цркви во таа област. Покрај за патрониот празник Спасовден, во црквата се одржува ручек за празникот [[Свети Атанасиј]] (31.1) кога жителите на [[Драчево]] традиционално со векови колат жртва за здравје, што не е одобрено од свештенството. Исто така од оваа црква со црковни знамиња и икони се пешачи преку Марков Рид до [[Црква „Св. Преполовение“ - Драчево|манастирот Пеленица]] и назад за празникот Покрсти. Во рамките на црквата постои сала за ручање и други услужни објекти. Внатрешноста на црквата се одликува со [[фрескоживопис]], [[икона|икони]], [[иконостас]] и натписи на [[црковнословенски]] и [[македонски јазик]]. == Историјат == Кон крајот на [[1857]] година живописот и иконостасот во црквата Свети Спас во [[Драчево]] ги изработил прочуениот македонски зограф и иконописец [[Дичо Зограф]]<ref name=":0"/>. За иконостасот во овој храм го насликал [[Архангел Михаил]] на олтарната врата од жртвеникот, престолната икона со претставата на св. Харалампиј и празничната икона Вознесение Христово, на која се чита Дичовиот потпис, датата 26 ноември и годината 1857. Останатите престолни и празнични икони и иконите со апостолите се претпоставува дека се насликани од некои од неговите соработници. Иконописната ризница на овој храм денес чува околу педесетина помали икони насликани од раката на [[Дичо Зограф]]<ref name=":0"/>. За црквата Свети Спас во [[Драчево]] пишувал и [[Македонци|македонскиот]] просветител [[Јордан Хаџи-Константинов - Џинот]] во својот напис ''„Јужна страна скопска“'' од [[21 мај]] [[1855]] во ''„Цариградски весник“''. Тој запишал дека Драчево има нов црковен храм „Свети Спас“ и едно мало училиште кое пустее без учител<ref name="книга">''Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. Избрани страници - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987&nbsp;г. стр.81''</ref>. Добрите, гостољубиви и богати драчевски селани биле изгубени во црквата поради тоа што им служел грчки поп, кој богослужел на грчки јазик, од што селаните ништо не разбирале<ref name="книга" />. Со Едренскиот мир (1828) и договорот меѓу Русија и Турција (1830), на христијанскиот свет под турска власт му се даваат поголеми привилегии. Со објавувањето на највисокиот турски државен декрет Гилханскиот Хатишериф 1839 година, се прокламира првпат од султанот Абдул Меџит полна рамноправност пред законот на сите граѓани без разлика на вера, народност и социјална полодба. Овие важни реформи, иако не во целост, сепак во Македонија отвораат нов процес на политички, социјалноекономски, просветни и духовни движења. Се отвораат црковно просветни училишта, се воведува црковнословенски јазик во богослужбите, се негува говорниот македонски јазик и се градат многу цркви. Имајќи ја предвид ваквата состојба, повидните драчевци заедно со свештеникот Василиј покренуваат иницијатива за изградба на нова поголема црква, бидејќи старата била мала и не ги задоволувала црковните потреби. Барањето е поднесено до скопскиот паша. Драчевци сигурно добиле ферман за ѕидање на црквата. Најголем придонес за подигнување на нова црква има тогашниот скопски митрополит Јоаким, кој се јавува и како ктитор на црквата. По потекло бил Грк роден во Антигона. Бил добар и совесен архијереј, наспроти неговите пртходници. За негово време ојакнале христијанските населби, го развивал црковниот дивот преку отворања на училишта и во богослужбите вовел црковнословенски јазик. Митрополитот Јоаким бил несебичен дарител во изградба на цркви, на добротворни и просветни цели, па затоа и бил омилен меѓу народот. Умира на 25 февруари 1868 година, а погребан е во дворот на црквата „Света Богородица". Свештеникот Јелисеј од Горно Соње за него вака ќе забележи: „Претстави се господин Јоаким на лето 1868... и го кренаа от митрополиа со свештеници, со ученици, со анагности, со господин Ќустендилски (митрополит), со господин Пајсиј Врањски, го пренесоха по Тафтакала, до пазариште (покриена чаршија), пак отвам доле кај Пекчи, кај Фиронлака го однесоха у цркви нова свјатија Богородица, со голема чес и слава. Се претстави у недела навечер на сатот дванаес, а погреба у среда на сатот два. Што беше живо и турско и рисјанско све дојдова да видат, и четириесе свештеници облечени со фелони и еден псалтир му исчатија". Локацијата за новата црква била стотина метри југоисточно од старата каде што и денес постои. Има два записа на годините за започнувањето со изградбата на црквата. Едниот се наоѓа на ѕидот на северната страна од црквата (под галеријата до влезот на малата врата), додека вториот податок е запишан на северната олтарна врата, а пак во првиот дел стои само годината 1848 со црковнословенски букви. Ако се земе предвид дека северната врата ја работел Дичо Зографот во 1858 година, значи неговиот натпис е ставен пред првиот, затоа што живописот на ѕидовите е правен по смртта на митрополитот Јоаким како што стои во првиот натпис. Дичо учествувал во изработка на иконостасот и може да му се верува повеќе на неговиот податок кој го впишал на северната олтарна врата. Храмот спаѓа во редот на поголеми трокорабни базилики без купола какви што се црквите: „Св. Димитриј“ во Битола, „Св. Богородица“ во Скопје, „Св. Ѓорѓи“ во Струга, „Св. Пантелејмон“ во Велес, ѕидани во првата половина на XIX 19 век. == Архитектура == Градители на црквата најверојатно се Дебарчани, Петре Гарката со наговата тајфа, кои ја граделе и црквата „Св. Богородица“. Црквата „Св. Спас“ има правоаголна основа со димензии: 2025 × 1170 и висина 10 метри. Ѕидана е со камен и малтер. По кажувањата на Велика Божиновска (сега покојна), која ги слушала од својот дедо, каменот бил носен од старата црква. Во работата учествувале сите жители од селото, особено помладите лица. Каменот се пренесувал од рака на рака поредени во два реда, од едната страна момчињата, а од другата девојчињата. Централниот кораб се издига повисоко од страничните и е соѕидан од [[плитар]]. Ѕидовите се дебели еден метар од сите четири страни. Поставена е еден метар во земја како што наложувале турските фермани. Употребата на природни градежни материјали придонесува црквата да добие компактност и цврстина. Денес се користи влез на црквата од јужната страна, а постојат уште два влеза од западната страна. Јужниот влез има две дрвени врати дебели 10 сантиметри. Од западниот дел едниот влез е со две дрвени врати, а другиот е помал со една дрвена врата. На лунетата на главниот влез е насликана главата на Бог Отец со двете отворени очи што симболизира надгледување на верниците, односно Божјото сезнаење и секаде присутност и грижа за нас луѓето.Наосот е поделен на три кораба формирани од два реда дрвени столбови. Столбовите се потпрени на камена основа, опшиени со трска и малтерисани. Нивната висина е 430 сантиметри и пречник 40 сантиметри. Нив ги има по пет, поредени во два реда, кои се поврзани со аркади што го делат централниот брод од страничните. На источниот дел е олтарниот простор со полукружна апсида со две помали прозорчиња, ѓаконик, жртвеник и мијалник. Во западниот дел од наосот е галеријата до која се доаѓа преку внатрешни камени скали на северната страна. Во галеријата може да се влезе одвнатре и директно однадвор преку малата врата. Целата дрвена конструкција на галеријата се потпира на двата дрвени столба. Во аголот на јудната и западната страна постои камен сад за крштевање.Во централниот дел од наосот се наоѓаат, певници, места каде што пеат црковните псалти. До десната певница се наоѓа архијерејскиот престол, каде стои икона на св. Кирил и Методиј, зографисана од Петар Николов во 1874 година, од село Ореовец Велешко. Големината на оваа икона е: 143 × 73 сантиметри, работена на дрво, и на неа се напишани дарителите. Централниот кораб се издига повисоко од страничните. Во него има четири внатрешни куполи, а едната е во олтарот. Страничните имаат исто по четири куполи од кои по една се во олтарот. На централниот кораб има десет прозорци, кои однадвор се крстовидно направени. Во црквата исто така има тринаесет поголеми прозорци со димензија 80 × 70 во правоаголна форма. Овие прозорци даваат природно осветлување во црквата и истите се заштитени со железни решетки. Подот е со голедои камени плочи, а од 1997 година поставен е мермер. На западната страна и дел од јужната во 1912 година дограден е трем (артика). По кажувањето на старите драчевци артиката била доградена за да ја заштити црквата од поплави бидејќи истата година се случило надојдената вода да влезе во црквата. Таа служела и за црковни потреби (парастаси, и др.) Сега црквата е покриена со ќерамиди. == Живопис == На северната страна од наосот на ѕидот во првата зона од иконостасот кон галеријата се насликани: # Св. Кирил и Методиј; # Св. Климент и св.Наум; # Св. Јован Рилски и св. Јоаким Осоговски; # Св. Прохор Пчински и св. Гаврил Лесновски; # Св. Иларион Злетовски и св. Ѓорѓи Кратовски; # Св. Јоаникиј. Во втората зона по ист распоред се: # Св. Теодор; # Св. великомаченик Ѓорѓи; # Рождество Христово. На јужната страна во првата зона од иконостасот кон галеријата претставени се следните светители: # Св. Спиридон Чудотворец. Насликан е во природна големина, претставен со чудото направено на Првиот вселенски собор. Од неговата лева и десна страна се насликани по три фрески од неговите чуда. Богатото претставување на св. Спиридон се должи на дарителството на грнчарскиот еснаф од Драчево како благодарност кон нивниот заштитник. На левата страна ги има приложниците на грнчарскиот еснаф. # Св. Петка и св. Варвара; # Св. Константин и Елена; # Св. Симеон Столпник и св. Трифун; # Св. Никола и св. Пантелејмон; # Св .Ефтимиј и св. Антониј. Во втората зона по ист редослед се: # Св. Нестор; # Св. Димитриј; # Богојавление; # Св. пророк Исаија. Овие фрески се живописани од зографот Димитар Андонов Папрадишки во 1943 година. Првата зона одлево и оддесно е заменета со живописи правени на шпер плоча и монтирани на ѕидот. Под галеријата на крајот од јужната страна има стари фрески претставени со двајца светители. На ореолот пишува св. Унофриј. По описот на ликот соодветното име е неточно. Се работи за светител со долга бела брада до земја и со долга коса. Изгледот на ликот одговара на св. Онуфриј (25 јуни) (се работи за погрешно запишано име на старословенски јазик). На северната страна под галеријата претставени се Адам и Ева во рајот. Во олтарот, во апсидата насликани се од лево на десно: св. апостол Петар и Павле, св. Јован Златоуст, св. Василиј Велики, св. Григориј Богослов и св. апостол Тома. Горниот дел од апсидата е св. Богородица со Христос. Во жртвеникот насликан е Господ Исус Христос со раните, во големина 141 сантиметар. Исус стои на наковално со раширени раце, со дланките свртени надолу, од кои тече крв. Оддесно на ребрата тече крв, со нозете стои на наковално и од нив тече крв која се собира во еден сад во јајцевидна форма. Исус со показалецот на десната рака покажува кон храмот. На горниот дел од фреската Господ Исус Христос е претставен на престолот, а над него пишува ''Горе на престоле''. На долниот дел е потпишан зографот, а за време на цртањето на фреската дежурен свештеник во црквата бил Димитриј. На крајниот долен дел од фреската напишани се и дарителите на самата фреска. Во централното [[кубе]] насликан е Господ Исус Христос со Неговите апостоли. == Иконостас == Меѓу [[наос]]от и [[олтар]]от на храмот се наоѓа богат [[иконостас]]. Според архитектонската конструкција направен е од дрво и е поделен на два ката. Првиот се состои од два правоаголни простори од кои едниот е празен, а во другиот се наоѓаат [[икона|икони]] со димензии 101 × 74 сантиметри. Над корнизот кој ги дели катовите постои фриз којшто нема никаква декорација. Во вториот кат се наоѓаат два реда квадрати во кои се сместени икони. Во првиот ред се празнични икони и икони на светители, а во вториот ред се икони на апостолите. Посебно значење и убавина на иконостасот му даваат Царските двери, Големиот крст кој се наѓа на најгорниот дел на иконостасот и завесата.Царските двери се изработени во резба, богато се украсени со лисја и цветови во позлатена боја. На нив се насликани: Бог Отец, Кој со левата рака ја држи вселената, потоа лево и десно се Соломон и Давид, во средината Архангел Гаврил и Св. Богородица, а во долниот дел Св. Василиј и Атанасиј, Св.Никола и Св. Јован Златоуст. На празниот дел од резбата на дрвото нацртани се разнобојни цвеќиња со листови. Завесата е од платно и на неа е претставен Господ Исус Христос во [[путир]] со раширени раце, со двете благословува и до рацете стојат ангели, а во долниот дел исто така се насликани ангели. Големината на завесата изнесува 116 × 82 сантиметри. На средината од завесата е потпишан [[зограф]]от [[Дичо Зограф|Дичо]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://preminportal.com.mk/content/view/2714/158/|title=ИКОНОПИСНОТО ТВОРЕШТВО НА ДИЧО ЗОГРАФ ВО СКОПЈЕ И СКОПСКИОТ РЕГИОН|publisher=Премин|language=македонски|accessdate=2011-01-09}}</ref> Високо на средината на најгорниот дел од иконостасот се издига големиот крст како симбол на победата на христијанството. Неговата димензија е 200 × 180 сантиметри, а странично е опкружен со резба во позлатена боја. На него е нацртано распетието Христово. Од сите четири страни на краевит на крстот насликани се евангелистите во своето симболично значење. Под нозете Христови нацртан е череп. На горниот дел од крстот стои гулаб со раширени крилја, кој го симболизира св. Дух. Десно и лево од крстот на долниот дел извајани се два крилести змеја, свртени со грбот кон крстот.Тие се симбол на победен грев и многубоштво. Од нивните разјарени вилици со остри големи заби, се подига десно сликата на Пресвета Богородица, а лево сликата на св. Јован. Десно од крстот стои копјето, а од левата страна сунѓер. Лево и десно на иконостасот стојат птици со раширени крилја, како негови чувари. Сите заедно, Царските двери, завесата и Големиот крст даваат изразито богато уметничко остварување. Ова се должи на големиот мајстор Дичо Зографот, кој учествувал во изработувањето на иконостасот. Во ова време тој го достигнува крајниот дострел на своите творечки модности со иконите. Се ориентира кон складни премини во моделацијата, смалувајќи го интензитетот на бојата што се користи при сенчењето и ја доведува до совршенство играта на светлината и сенките на лицата и рацете на светителите. Како познат и баран мајстор, тој е соочен со многубројни нарачки во Скопската митрополија. Дичо Зографот учествувал во уредувањето на иконостасот и во 1858 година комплетно е завршен, и сигурно тогаш е осветена црквата. Ктитори и приложници за изградбата на храмот, како што запишал [[Дичо Зограф]]от во [[жртвеник]]от, се следните: Јоаким архијереј; Јеромонах Елисеј; Јеромонах Герасим; Косто; Стефан; Трајко; Крсте; Петруш; Марија презвитера; Димитриј јереј; Василики презвитера; Константин; Елена; Ана; Петре јереј; Божана презвитера; Константин [[поклоник]]; Кочо поклоник; Босилка; Стојан; Тошо; Трајко; Руфет Грнчаровски; Цветко и чадом его; Стефан; Сто/ан; Султана; Панајот и Димитрија свештеник.Тоа се имињата на ктиторите запишани од левата страна на жртвеникот, а додека од десната стојат следните имиња, од кои некои се повторуваат: Сребра презвитера; Трајко поклоник; Димитриј јереј; Василиј јереј; Трајко; Велко; Јефтимиј јереј; Кондила презвитера; Јоана; Кондила; Анастасија; Георги; Трајко; Риско; Петко; Трајко; Анастасија; Султана; Јован; Ѓорѓи; Василики презвитера; Марија презвитера; Трпе; Митре и Стојанка.   ''(...Кон крајот на [[1857]] година живописот и иконостасот во црквата Свети Спас во [[Драчево]] ги изработил прочуениот македонски зограф и иконописец [[Дичо Зограф]]<ref name=":0"/>. За иконостасот во овој храм го насликал [[Архангел Михаил]] на олтарната врата од жртвеникот, престолната икона со претставата на св. Харалампиј и празничната икона Вознесение Христово, на која се чита Дичовиот потпис, датата 26 ноември и годината 1857. Останатите престолни и празнични икони и иконите со апостолите се претпоставува дека се насликани од некои од неговите соработници. Иконописната ризница на овој храм денес чува околу педесетина помали икони насликани од раката на [[Дичо Зограф]]<ref name=":0"/>....)'' == Камбанарија == Камбанаријата е направена во 1956 година. Ѕвоното постоело од порано и е донесено во 1908 година од Солун. Ѕвонарата е висока 13 метри. ''<u>Богослужбени книги</u>'' Во црквата постојат доста стари богослужбени книги: [[Требник]], печатен во Москва 1789 година; [[Псалтир]], печатен во Москва 1763 година; [[Осумгласник]], печатен во Цариград 1843 година; Псалтир, печатен во Киевопечерската лавра 1865 година; [[Минеј|Минеи]], за јануари, март и мај, од 1863 печатени во Киевопечерската лавра; [[Октоих]], од 1849 година печатен во Киевопечерската лавра; Цветен триод ([[Пентикостар]]), печатен во Москва 1863 година; Посен триод, печатен во Москва 1864 година; Евангелие, од 1858 година, печатено во Цариград. Издавач на Евангелието е бугарскиот егзарх Александар. Интересно е што благослов за печатењето на ова евангелие дал турскиот султан [[Абдул Медџит Хан]], затоа што во тоа време не постои Бугарската егзархија како автокефална црква. Занимливо е што директно е преведено од грчко Евангелие и евангелијата почнуваат да се читаат по следниот ред: Прво започнува со Евангелието според Јован, од Пасха до Педесетница. Потоа од Матеј, од првата недела по Педесетница  до Воздвидение на чесниот крст. Лука од понеделникот по Воздвижение на чесниот крст до саботата на првата недела од Велигденскиот пост. Марко Од саботата на првата недела на постот до Велигден. На крајот од Евангелието има 35 пасхални таблици, измислени и составени од Емануил Глизони. По 35-те пасхалии, дадени се 35 правила, во кои секое го содржи редот на Евангелието на [[Утрена|утрените]], гласот кој се пее во секоја недела и колку недели има во месецот во таа година. Секое правило почнува од пред неделата по Божиќ, а завршува во неделата пред Божиќ. Од неделата по Божиќ до неделата на Митарот и Фарисејот не се ставени гласовите и утрените евангелија, затоа што Пасхата се оддалечува и се приблидува, т.е. се случува некогаш да има повеќе недели од една до друга пасха, а некогаш помалку. Затоа пак, гласовите и евангелијата ставени се на крајот од таблицата. Пред секој евангелист напишани се кратки житија: за евангелист Јовен житие напишал св. Доротеј, епископ Тирски. За Матеј житие напишал св. Софрониј, за Лука кратко житие напишал св. Доротеј, епископ Тирски и за евангелист Марко житие има напишано блажени Ероним и св. Доротеј, епископ Тирски; Апостол, печатен во Виена во 1796 година, како што стои во изданието за општа духовна корист на сите православни христијани. Интересно е што овој Апостол потекнува од монах Исаија, кој живеел во VI век и преведен е на црковнословенски јазик. Во почетокот на Апостолот дадени се информации за апостолите, за нивните имиња и за нивната дејност. Исто така се наведуваат имињата на седумте ѓакони: Стефан, Филип, Прохор, Миканор, Тимон, Пармен и Николај. Епископ св. Доротеј Тирски дава податоци за сите седумдесет Христови ученици, нивните имиња и нивната дејност. Во црквата е пронајден литургиски зборник од XVII век. Содржи 164 листа. Денес се чува во НУБ под. сиг. м.с. 111. ''За црквата Свети Спас во [[Драчево]] пишувал и [[Македонци|македонскиот]] просветител [[Јордан Хаџи-Константинов - Џинот]] во својот напис „Јужна страна скопска“ од [[21 мај]] [[1855]] во „Цариградски весник“. Тој запишал дека Драчево има нов црковен храм „Свети Спас“ и едно мало училиште кое пустее без учител<ref name="книга"/>. Добрите, гостољубиви и богати драчевски селани биле изгубени во црквата поради тоа што им служел грчки поп, кој богослужел на грчки јазик, од што селаните ништо не разбирале<ref name="книга" />.'' ==Галерија== <center><gallery> File:Sv.Spas-Dracevo-od strana.jpg|Поглед на главниот влез во црквата од јужната страна File:Freska-Voznesenie-Dracevo.jpg|[[Фреска]]та на Вознесението Христово над влезот во црквата File:Sv.Spas-Dracevo-dvorot.jpg|Дворот на црквата Свети Спас File:Kambanarija-Sv.Spas-Dracevo.jpg|[[Камбанарија]]та на црквата Свети Спас File:Porta-Sv.Spas-Dracevo.jpg|Влезната порта на црквата Свети Спас во Драчево File:Ikonostas na Sv.Spas Drachevo.jpg|[[Иконостас]]от во црквата Свети Спас во Драчево File:Severniot dzid na Sv. Spas vo Drachevo.jpg|Внатрешноста на црквата, северен ѕид File:Vnatresnost na Sv.Spas vo Drachevo.jpg|Внатрешноста на црквата </gallery></center> == Надворешни врски == * [http://svspas-dracevo.org.mk/ Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090810153053/http://svspas-dracevo.org.mk/ |date=2009-08-10 }} == Наводи == {{наводи}} {{ризница-врска|Church of the Ascension of Jesus (Dračevo)}} {{Цркви во Општина Кисела Вода}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Спас, Драчево}} [[Категорија:Храмови посветени на Вознесението Христово во Македонија|Драчево]] e5rgrjdwbwor65oglxjqu3g5qrb5a6r 0 755162 5642558 5602766 2026-10-09T21:46:17Z Kent Wang 92296 /* */ Nereid's Lake, Palácio Nacional de Queluz 03.jpg 5642558 wikitext text/x-wiki Во '''[[Португалија]]''' има 156 населени места со статус на [[град]]. Во земјата како град се дефинираат населбите кои исполнуваат одредени критериуми ([[население]], [[инфраструктура]], [[стопанство]] и други) или имаат [[историја|историска]] важност. За градови се сметаат и оние [[населено место|населени места]] кои во одреден историски период биле градови, но денес не одговараат на сите современи критериуми за град. [[Податотека:Lisboa-lisbon- panorama.jpg|thumb|300px|[[Лисабон]] - панорама]] [[Податотека:Porto3flat-cc-contr-oliv1002.jpg|thumb|300px|[[Порто]] - панорама]] [[Податотека:Setubal panoramic view.JPG|thumb|300px|[[Сетубал]] - панорама]] [[Податотека:Amadora Portugal.jpg|thumb|300px|[[Амадора]]]] [[Податотека:Se Catedral de Braga.jpg|thumb|300px|Катедралата во [[Брага]]]] [[Податотека:Coimbra Vista.jpg|thumb|300px|[[Коимбра]]]] [[Податотека:Nereid's Lake, Palácio Nacional de Queluz 03.jpg|thumb|300px|Националната палата во [[Келуз]]]] [[Податотека:Funchal Pico da Cruz.jpg|thumb|300px|[[Фуншал]]]] Прирастот на населението на Португалија придонел во последните триесетина години десетина [[село|села]] да бидат прогласени за градови. До 1910 г. статусот на град се определувал само со кралски декрет; во историјата на Португалија тоа се случило вкупно 25 пати. За време на Првата португалска република статусот на населбите ги определувал [[Парламент]]от. Оваа практика е прекината за време на дикататурата на [[Антонио ди Оливеира Салазар|Салазар]] и обновена е дури по крајот на режимот [[Естадо Нову]] во 1974 година. Осум населби во Португалија отсекогаш биле сметани за градови: [[Брага]], [[Визеу]], [[Евора]], [[Коимбра]], [[Ламегу]], [[Лисабон]], [[Порто]] и [[Силвеш]]. [[Гвардија]] е првото населено место признат за град по создавањето на независното кралство Португалија. Во Португалија има вкупно 7 [[метрополитенска област|метрополитенски области]], меѓу кои најголеми се оние на [[Лисабон]] (2,641,006 жители) и на [[Порто]] (1,691,981 жител) или околу 40% од населението на целата земја. {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan=1 width="6%" |Грб ! rowspan=1 width="25%" |Град ! rowspan=1 width="25%" |На [[португалски јазик|португалски]] ! rowspan=1 width="20%" |Население<ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_main Instituto Nacional de Estatística]</ref> ! rowspan=1 width="20%" |Статус на град од: |- | [[File:PRT Abrantes CoA.svg|50px]] || <center>'''[[Абрантеш]] ||<center>Abrantes ||align=center|18,600 ||<center>14 јуни 1916 |- | [[File:Agualva-Cacem.png|50px]] || <center>'''[[Агуалва-Касеим]]'''||<center>Agualva-Cacém ||<center>121,000 || <center>12 јули 2001 |- | [[File:Brasão de município de Águeda.png|50px]] ||<center> '''[[Агуеда]]''' ||<center>Águeda ||<center>11,357 ||<center>14 август 1985 |- | [[File:COA of Albufeira municipality (Portugal).png|50px]] ||<center> '''[[Албуфеира]]''' ||<center>Albufeira ||<center>16,237 ||<center> 20 август 1986 |- | [[File:ASL1.png|50px]] ||<center> '''[[Алкасер ду Сал]]'''||<center>Alcácer do Sal ||<center>9,118 ||<center>12 јули 1997 |- | [[File:ACB1.png|50px]] || <center>'''[[Алкобаса]]'''||<center>Alcobaça ||<center>15,800 ||<center>30 август 1995 |- | [[File:Brasão de Almada.png|50px]] || <center>'''[[Алмада]]'''||<center>Almada ||<center>101,500 ||<center>16 јуни 1973 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]]||<center> '''[[Алмеирим]]'''||<center>Almeirim ||<center>11,607 || <center>16 август 1991 |- | [[File:VFX-alverca1.png|50px]] ||<center> '''[[Алверка ду Рибатежу]]'''||<center>Alverca do Ribatejo ||<center>29,086 ||<center> 9 август 1990 |- | [[File:AMD.png|50px]] ||<center> '''[[Амадора]]''' || <center>Amadora||<center>151,500 ||<center> 17 септември 1979 |- | [[File:AMT1.png|50px]] ||<center> '''[[Амаранте]]'''||<center>Amarante ||<center>11,000 ||<center> 14 август 1985 |- | [[File:SXL-amora.png|50px]] ||<center> '''[[Амора]]'''||<center>Amora ||<center>53,638 ||<center> 2 јули 1993 |- |||<center> '''[[Анадија]]''' ||<center>Anadia ||<center>3,533 ||<center>9 декември 2004 |- | [[File:AGH.png|50px]] ||<center> '''[[Ангра ду Ероижму]]''' ||<center>Angra do Heroísmo ||<center>21,200 ||<center> 21 август 1534 |- | [[File:AVR.png|50px]] ||<center> '''[[Авеиро]]''' ||<center>Aveiro ||<center>67,003 ||<center> 11 април 1759 |- | [[File:BCL.png|50px]] ||<center> '''[[Барселуш]]''' ||<center>Barcelos ||<center>20,000 ||<center> 6 септември 1928 |- | [[File:BRR1.png|50px]] ||<center> '''[[Бареиру]]''' ||<center>Barreiro ||<center>50,232 ||<center> 28 јуни 1984 |- | [[File:BJA.png|50px]] ||<center> '''[[Бежа]]''' ||<center>Beja ||<center>23,475 ||<center> 10 април 1521 |- | [[File:Brasão de Braga.png|50px]] ||<center> '''[[Брага]]''' ||<center>Braga ||<center>170,250 ||<center>непознато |- | [[File:Brasão de Bragança.png|50px]] ||<center> '''[[Браганса]]''' ||<center>Bragança ||<center>19,998 ||<center> 23 февруари 1464 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Валбон]]''' ||<center>Valbom ||<center>14,100 ||<center> 9 декември 2004 |- | [[File:VAC1.png|50px]] ||<center> '''[[Вале ди Камбра]]''' ||<center>Vale de Cambra ||<center>4,200 ||<center> 2 јули 1993 |- | [[File:VLG1.png|50px]] ||<center> '''[[Валонгу]]''' ||<center>Valongo ||<center>27,900 ||<center> 10 август 1990 |- | [[File:VPC1.png|50px]] ||<center> '''[[Валпасуш]]''' ||<center>Valpaços ||<center>4,102 ||<center> 24 јуни 1999 |- | [[File:VND1.png|50px]] ||<center> '''[[Вендаш Новаш]]''' ||<center>Vendas Novas ||<center>10,103 ||<center> 2 јули 1993 |- | [[File:COA of Viana do Castelo.svg|50px]] ||<center> '''[[Вијана ду Кастелу]]''' ||<center>Viana do Castelo ||<center>36,750 ||<center> 20 јануари 1848 |- | [[File:VIS.png|50px]] ||<center> '''[[Визеу]]''' ||<center>Viseu ||<center>50,583 ||<center> непознато |- | [[File:VIZ.png|50px]] ||<center> '''[[Визела]]''' ||<center>Vizela ||<center>10,100 ||<center> 1 септември 1998 |- | [[File:PST1.png|50px]] ||<center> '''[[Вила Балеира]]''' ||<center>Vila Baleira ||<center>4,475 ||<center> 2 август 1996 |- | [[File:VCD1.png|50px]] ||<center> '''[[Вила ду Конде]]''' ||<center>Vila do Conde ||<center>32,257 ||<center> 1 февруари 1988 |- | [[File:Vila Nova de Gaia COA.svg|50px]] ||<center> '''[[Вила Нова ди Гаја]]''' ||<center>Vila Nova de Gaia ||<center>178,526 ||<center> 28 јуни 1984 |- | [[File:STC-sandre.png|50px]] ||<center> '''[[Вила Нова ди Санту Андре]]''' ||<center>Vila Nova de Santo André ||<center>12,123 ||<center> 26 август 2003 |- | [[File:VNF1.png|50px]] ||<center> '''[[Вила Нова ди Фамилисао]]''' ||<center>Vila Nova de Famalicão ||<center>30,100 ||<center> 14 август 1985 |- | [[File:VLF1.png|50px]] ||<center> '''[[Вила Нова ди Фож Коа]]''' ||<center>Vila Nova de Foz Côa ||<center>3,303 ||<center> 12 јули 1997 |- | [[File:VRL.png|50px]] ||<center> '''[[Вила Реал]]''' ||<center>Vila Real ||<center>27,250 ||<center> 20 јули 1925 |- | [[File:VRS1.png|50px]] ||<center> '''[[Вила Реал ди Санту Антониу]]''' ||<center>Vila Real de Santo António ||<center>11,000 ||<center> 19 април 1988 |- | [[File:VFX1.png|50px]] ||<center> '''[[Вила Франка ди Шира]]'''||<center>Vila Franca de Xira ||<center>19,000 ||<center> 28 јуни 1984 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Гандра]]''' ||<center>Gandra ||<center>5,200 ||<center>26 август 2003 |- | [[File:ILH-gafanhanazare1.png|50px]] ||<center> '''[[Гафања да Назаре]]''' ||<center>Gafanha da Nazaré ||<center>14,021 ||<center>21 јули 2001 |- | [[File:GMR.png|50px]] ||<center> '''[[Гимараеш]]''' ||<center>Guimarães ||<center>52,181 ||<center>23 јуни 1853 |- | [[File:GVA1.png|50px]] ||<center> '''[[Говеја]]''' ||<center>Gouveia ||<center>3,500 ||<center>1 февруари 1988 |- | [[File:GDM1.png|50px]] ||<center> '''[[Гондомар]]''' ||<center>Gondomar ||<center>25,000 ||<center>16 август 1991 |- | [[File:GRD.png|50px]] ||<center> '''[[Гуарда]]'''||<center>Guarda ||<center>32,274 ||<center> 27 ноември 1199 |- | [[File:EVR.png|50px]] ||<center> '''[[Евора]]''' ||<center>Évora ||<center>46,417 ||<center>непознато |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Езмуриш]]'''|| <center>Esmoriz||<center>11,200 ||<center> 2 јули 1993 |- | [[File:ELV.png|50px]] ||<center> '''[[Елваш]]''' ||<center>Elvas ||<center>28,106 ||<center> 3 април 1513 |- | [[File:ENT1.png|50px]] ||<center> '''[[Ентронкаменту]]''' ||<center>Entroncamento ||<center>20,065 ||<center> 16 август 1991 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Ермезинде]]''' ||<center>Ermesinde ||<center>40,139 ||<center> 10 август 1990 |- | [[File:ESP1.png|50px]] ||<center> '''[[Ешпинио]]''' ||<center>Espinho ||<center>10,500 ||<center>16 јуни 1973 |- | [[File:EPS1.png|50px]] ||<center> '''[[Ешпозенде]]''' ||<center>Esposende ||<center>9,148 ||<center>2 јули 1993 |- | [[File:ETR.png|50px]] ||<center> '''[[Ещарежа]]''' ||<center>Estarreja ||<center>7,000 ||<center>9 декември 2004 |- | [[File:ETZ.png|50px]] || <center>'''[[Естремуш]]''' ||<center>Estremoz ||<center>9,011 ||<center> 31 август 1926 |- | [[File:ILH1.png|50px]] ||<center> '''[[Илјаву]]''' ||<center>Ílhavo ||<center>17,200 ||<center>9 август 1990 |- | [[File:CLD.png|50px]] ||<center> '''[[Калдаш да Раиња]]''' ||<center>Caldas da Rainha ||<center>30,006 ||<center> 26 август 1927 |- | [[File:CMT1.png|50px]] ||<center> '''[[Камара ди Лобуш]]''' ||<center>Câmara de Lobos ||<center>16,842 ||<center> 2 август 1996 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Канису]]''' ||<center>Caniço ||<center>11,586 ||<center> 9 јуни 2005 |- | [[File:CNT1.png|50px]] ||<center> '''[[Кантањаеде]]''' ||<center>Cantanhede ||<center>7,066 ||<center> 16 август 1991 |- | [[File:CTX1.png|50px]] ||<center> '''[[Карташу]]''' ||<center>Cartaxo ||<center>10,115 ||<center> 30 август 1995 |- | [[File:LLE-quarteira1.png|50px]] ||<center> '''[[Картеира]]''' ||<center>Quarteira ||<center>21,000 ||<center> 24 јуни 1999 |- | [[File:CTB.png|50px]] ||<center> '''[[Кастелу Бранку]]''' ||<center>Castelo Branco||<center>34,525 ||<center> 20 март 1771 |- | [[File:SNT-queluz.png|50px]] ||<center> '''[[Келуз]]''' ||<center>Queluz ||<center>116,124||<center> 24 јули 1997 |- | [[File:CVL.png|50px]] ||<center> '''[[Ковиља]]''' ||<center>Covilhã ||<center>36,147 ||<center> 20 октомври 1870 |- | [[File:CBR.png|50px]]||<center> '''[[Коимбра]]''' ||<center>Coimbra ||<center>138,540 ||<center>непознато |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Коста да Капарика]]''' ||<center>Costa da Caparica ||<center>14,100 ||<center>9 декември 2004 |- | [[File:LGA1.png|50px]] ||<center> '''[[Лагоа]]''' ||<center>Lagoa ||<center>5,000 ||<center>12 јули 2001 |- | [[File:LGS.png|50px]] ||<center> '''[[Лагуш]]''' ||<center>Lagos ||<center>20,000|| <center>27 јануари 1573 |- | [[File:LMG.png|50px]] ||<center> '''[[Ламегу]]''' ||<center>Lamego ||<center>12,000 ||<center>непознато |- | [[File:Escudo de Leiria.svg|50px]] ||<center> '''[[Леирија]]''' ||<center>Leiria ||<center>50,264 ||<center>13 јуни 1545 |- | [[File:LSB.png|50px]] ||<center> '''[[Лисабон]]''' ||<center>Lisboa ||<center>508,209 ||<center>непознато |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Лиша]]''' ||<center>Lixa ||<center>5,500 ||<center> 30 август 1995 |- | [[File:LLE1.png|50px]] ||<center> '''[[Лоле]]''' ||<center>Loulé ||<center>24,000||<center> 1 февруари 1988 |- | [[File:LRS.png|50px]] ||<center> '''[[Лореш]]''' ||<center>Loures ||<center>26,000||<center> <center>9 август 1990 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Лороза]]''' ||<center>Lourosa ||<center>11,300 ||<center> 12 јули 2001 |- | [[File:MAI1.png|50px]] ||<center> '''[[Маја (Португалија)|Маја]]''' ||<center>Maia ||<center>40,000||<center> 23 август 1986 |- | [[File:MGL1.png|50px]] ||<center> '''[[Мангуалде]]''' ||<center>Mangualde ||<center>8,107 ||<center> 12 јули 2001 |- | [[File:MGR1.png|50px]] ||<center> '''[[Мариња Гранде]]''' ||<center>Marinha Grande ||<center>29,100 ||<center> 19 април 1988 |- | [[File:MCN2.png|50px]] ||<center> '''[[Марку ди Канавезеш]]''' ||<center>Marco de Canaveses ||<center>9,000 ||<center> 2 јули 1993 |- | [[File:MCD1.png|50px]] ||<center> '''[[Маседу ди Кавалеируш]]''' ||<center>Macedo de Cavaleiros ||<center>7,800 ||<center> 24 јуни 1999 |- | [[File:MTS1.png|50px]] ||<center> '''[[Матузиниош]]''' ||<center>Matosinhos ||<center>47,703 ||<center> 28 јуни 1984 |- | [[File:MCH1.png|50px]] ||<center> '''[[Машику]]''' ||<center>Machico ||<center>13,700||<center> 2 август 1996 |- | [[File:MLD.png|50px]] ||<center> '''[[Меалјада]]''' ||<center>Mealhada ||<center>5,500 ||<center> 26 август 2003 |- | [[File:MDA-mêda.JPG|50px]] ||<center> '''[[Меда]]''' ||<center>Mêda ||<center>2,004 ||<center> 9 декември 2004 |- | [[File:Coat of arms of Miranda do Douro.svg|50px]] ||<center>'''[[Миранда ду Дору]]''' ||<center>Miranda do Douro ||<center>2,000 ||<center> 10 јули 1545 |- | [[File:MDL1.png|50px]] ||<center> '''[[Мирандела]]''' ||<center>Mirandela ||<center>11,000 ||<center> 28 јуни 1984 |- | [[File:MMN1.png|50px]] ||<center> '''[[Монтемор-у-Нову]]''' ||<center>Montemor-o-Novo ||<center>14,000 ||<center> 18 април 1988 |- | [[File:MTJ.png|50px]] ||<center> '''[[Монтижу]]''' ||<center>Montijo ||<center>30,486 ||<center> 14 август 1985 |- | [[File:MRA1.png|50px]] ||<center> '''[[Мора (Португалија)|Мора]]''' ||<center>Moura ||<center>10,000 ||<center> 1 февруари 1988 |- | [[File:Brasão de município de Ovar.png|50px]] ||<center> '''[[Овар]]''' ||<center>Ovar ||<center>18,900 ||<center> 28 јуни 1984 |- | [[File:ODV-odivelas.png|50px]] ||<center> '''[[Одивелаш]]''' ||<center>Odivelas ||<center>54,500 ||<center> 10 август 1990 |- | [[File:OAZ.png|50px]] ||<center> '''[[Оливеира ди Аземеиш]]''' ||<center>Oliveira de Azeméis ||<center>15,000 ||<center> 16 мај 1984 |- | [[File:OBR1.png|50px]] ||<center> '''[[Оливеира ду Баиру]]''' ||<center>Oliveira do Bairro ||<center>5,005||<center> 26 август 2003 |- | [[File:OHP1.png|50px]] ||<center> '''[[Оливеира ду Оспитал]]'''||<center>Oliveira do Hospital ||<center>4,400 ||<center> 2 јули 1993 |- | [[File:OLH2.png|50px]] ||<center> '''[[Олјау]]''' ||<center>Olhão ||<center>31,100 ||<center> 14 август 1985 |- | [[File:VNO1.png|50px]] ||<center> '''[[Орен]]''' ||<center>Ourém ||<center>11,100 ||<center> 16 август 1991 |- | [[File:HRT.png|35px]] ||<center> '''[[Орта]]''' ||<center>Horta||<center>9,000 ||<center>4 јули 1833 |- | [[File:PRD1.png|50px]] ||<center> '''[[Паредеш]]''' ||<center>Paredes ||<center>12,500 ||<center> 16 август 1991 |- | [[File:PFR1.png|50px]] ||<center> '''[[Пасуш ди Фереира]]''' ||<center>Paços de Ferreira ||<center>9,000 ||<center> 2 јули 1993 |- | [[File:PRG.png|50px]] ||<center> '''[[Пезу да Регуа]]''' ||<center>Peso da Régua ||<center>10,000 ||<center> 14 август 1985 |- | [[File:Brasão de Penafiel.png|50px]] ||<center> '''[[Пенафиел]]''' ||<center>Penafiel ||<center>10,000 ||<center> 3 март 1770 |- |||<center> '''[[Пенише]]''' ||<center>Peniche ||<center>17,500 ||<center> 1 февруари 1988 |- | [[File:PNH.png|50px]] ||<center> '''[[Пинел]]''' ||<center>Pinhel ||<center>3,500 ||<center> 25 август 1770 |- | [[File:VFX-povoasiria1.png|50px]] ||<center> '''[[Повуа ди Санта Ирија]]''' ||<center>Póvoa de Santa Iria||<center>28,000 ||<center> 24 јуни 1999 |- | [[File:PVZ2.png|50px]] ||<center> '''[[Повуа ди Варшин]]''' ||<center>Póvoa de Varzim ||<center>38,257 ||<center> 16 јуни 1973 |- | [[File:PBL1.png|50px]] ||<center> '''[[Помбал]]''' ||<center>Pombal ||<center>18,500 ||<center> 16 август 1991 |- | [[File:PDL.png|50px]] ||<center> '''[[Понта Делгада]]''' ||<center>Ponta Delgada ||<center>46,102||<center> 2 април 1546 |- | [[File:Ponte de Sor, Portugal (coat of arms).png|50px]] ||<center> '''[[Понте ди Сор]]''' ||<center>Ponte de Sor ||<center>11,000||<center> 14 август 1985 |- | [[File:PTG.png|50px]] ||<center> '''[[Порталегре]]''' ||<center>Portalegre ||<center>15,700||<center> 23 мај 1550 |- | [[File:PTM.png|50px]] ||<center> '''[[Портимау]]''' ||<center>Portimão ||<center>40,700||<center> 11 декември 1924 |- | [[File:PRT.png|50px]] ||<center> '''[[Порто]]''' ||<center>Porto ||<center>240,227||<center>непознато |- | [[File:VPV1.png|50px]] ||<center> '''[[Праја да Виторија]]'''||<center>Praia da Vitória ||<center>6,500 ||<center> 20 јуни 1981 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Ребордоза]]''' ||<center>Rebordosa ||<center>12,100 ||<center> 26 август 2003 |- | [[File:RMZ.png|50px]] ||<center> '''[[Регенгуш ди Монсараш]]'''||<center>Reguengos de Monsaraz ||<center>7,900 ||<center> 9 декември 2004 |- | [[File:RGR1.png|50px]] ||<center> '''[[Рибеира Гранде]]''' ||<center>Ribeira Grande ||<center>6,350 ||<center> 29 јуни 1981 |- | [[File:RMR1.png|50px]] ||<center> '''[[Риу Мајор]]''' ||<center>Rio Maior ||<center>11,102 ||<center> 14 август 1985 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Риу Тинту]]''' ||<center>Rio Tinto ||<center>61,227 ||<center> 30 август 1995 |- | [[File:SBG.png|50px]] ||<center> '''[[Сабугал]]''' ||<center>Sabugal ||<center>2,300 ||<center> 9 декември 2004 |- | [[File:LRS-sacavem.png|50px]] ||<center> '''[[Сакавен]]''' ||<center>Sacavém ||<center>17,000 ||<center> 4 јуни 1997 |- | [[File:SCD1.png|50px]] ||<center> '''[[Санта Комба Дао]]''' ||<center>Santa Comba Dão ||<center>3,200 ||<center> 24 јуни 1999 |- | [[File:SCR1.png|50px]]||<center> '''[[Санта Круш]]''' ||<center>Santa Cruz ||<center>6,500 ||<center> 2 август 1996 |- | [[File:VFR1.png|50px]] ||<center> '''[[Санта Мария да Феира]]''' ||<center>Santa Maria da Feira ||<center>16,900 ||<center> 14 август 1985 |- | [[File:STN1.png|50px]] ||<center> '''[[Сантана (Португалија)|Сантана]]''' ||<center>Santana ||<center>3,300 ||<center> 1 јануари 2001 |- | [[File:STR.png|50px]] ||<center> '''[[Сантарен]]''' ||<center>Santarém ||<center>30,100 ||<center> 24 декември 1868 |- | [[File:STC1.png|50px]] ||<center> '''[[Сантјагу ду Касен]]''' ||<center>Santiago do Cacém ||<center>7,753 ||<center> 16 август 1991 |- | [[File:STS1.png|50px]] ||<center> '''[[Санту Тирсу]]''' ||<center>Santo Tirso ||<center>14,100 ||<center> 14 август 1985 |- | [[File:Brasão de São João da Madeira.png|50px]] ||<center> '''[[Сау Жоау да Мадејра]]''' ||<center>São João da Madeira ||<center>21,102 ||<center> 28 јуни 1984 |- | [[File:MTS-smamedeinfesta1.png|50px]] ||<center> '''[[Сау Мамеде ди Инфеста]]''' ||<center>São Mamede de Infesta ||<center>27,000 ||<center> 12 јули 2001 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Сау Салвадор ди Лорделу]]''' ||<center>São Salvador de Lordelo||<center>11,000 ||<center> 26 август 2003 |- | [[File:SEI1.png|50px]] ||<center> '''[[Сеја]]''' ||<center>Seia ||<center>7,000 ||<center> 23 август 1986 |- | [[File:SRP.png|50px]] ||<center> '''[[Серпа]]''' ||<center>Serpa ||<center>9,990||<center> 26 август 2003 |- | [[File:Coat of arms of Setúbal.svg|50px]] ||<center> '''[[Сетубал]]'''||<center>Setúbal ||<center>120,636||<center> 19 април 1860 |- | [[File:Brasão de Seixal.png|50px]] ||<center> '''[[Сејшал]]''' ||<center>Seixal ||<center>31,101 ||<center> 2 јули 1993 |- | [[File:SLV.png|50px]] ||<center> '''[[Силвеш]]''' ||<center>Silves ||<center>11,000 ||<center>непознато |- | [[File:SNS1.png|50px]] ||<center> '''[[Синеш]]''' ||<center>Sines ||<center>15,555 ||<center> 12 јули 1997 |- | [[File:TRC.png|50px]] ||<center> '''[[Тарока]]''' ||<center>Tarouca ||<center>3,200 ||<center> 9 декември 2004 |- | [[File:TVR.png|50px]] ||<center> '''[[Тавира]]''' ||<center>Tavira ||<center>13,300 ||<center> 16 март 1520 |- | [[File:TMR.png|50px]] ||<center> '''[[Томар]]''' ||<center>Tomar ||<center>20,000 ||<center> 12 февруари 1844 |- | [[File:TND1.png|50px]] ||<center> '''[[Тондела]]''' ||<center>Tondela ||<center>10,120 ||<center> 1 февруари 1988 |- | [[File:COA Torres Vedras municipality (Portugal).png|50px]] ||<center> '''[[Ториш Ведраш]]''' || <center>Torres Vedras||<center>27,200 ||<center> 3 февруари 1979 |- | [[File:TNV1.png|50px]] ||<center> '''[[Ториш Новаш]]''' ||<center>Torres Novas ||<center>14,900 ||<center> 14 август 1985 |- | [[File:TCS.png|50px]] ||<center> '''[[Транкозу]]''' ||<center>Trancoso||<center>3,350 ||<center> 9 декември 2004 |- | [[File:TRF.png|50px]] ||<center> '''[[Трофа]]''' ||<center>Trofa ||<center>22,000 ||<center> 2 јули 1993 |- | [[File:Faroarms.svg|50px]] ||<center> '''[[Фаро]]''' ||<center>Faro ||<center>43,757 ||<center> 7 септември 1540 |- | [[File:Coat of Arms Fatima.svg|50px]] ||<center> '''[[Фатима (Португалија)|Фатима]]'''||<center>Fátima ||<center>10,302 ||<center> 12 јули 1997 |- | [[File:FAF1.png|50px]] ||<center> '''[[Фафе]]''' ||<center>Fafe ||<center>15,323 ||<center> 23 август 1986 |- | [[File:FLG1.png|50px]] ||<center> '''[[Фелгеираш]]''' ||<center>Felgueiras ||<center>15,100||<center>10 август 1990 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Фиаеш]]''' ||<center>Fiães ||<center>13,100 ||<center>12 јули 2001 |- | [[File:FIG.png|50px]] ||<center> '''[[Фигеира да Фош]]''' ||<center>Figueira da Foz ||<center>36,500 ||<center>20 септември 1882 |- | [[File:Blank pt CoA city.png|50px]] ||<center> '''[[Фреамунде]]''' ||<center>Freamunde ||<center>7,452 ||<center>12 јули 2001 |- | [[File:FND1.png|50px]] ||<center> '''[[Фундао]]''' ||<center>Fundão ||<center>8,957 ||<center>19 април 1988 |- | [[File:FNC.png|50px]] ||<center> '''[[Фуншал]]''' ||<center>Funchal ||<center>100,526 ||<center>21 август 1508 |- | [[File:CHV.png|50px]] ||<center> '''[[Шавеш]]''' ||<center>Chaves ||<center>19,307 ||<center> 18 март 1929 |} ==Наводи== <references/> {{Европа по тема|Список на градови во}} [[Категорија:Градови во Португалија]] [[Категорија:Списоци на градови во Европа]] [[Категорија:Списоци на градови по земја|Португалија]] enm21g9wibbecsy58f5ma91ie7zdiz3 0 967232 5642644 5640778 2026-10-10T10:44:10Z Gurther 105215 5642644 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=мај 2026}}[[Податотека:Sofi Marinova after winning Bulgarian National Final.jpg|мини|Софи Маринова во 2012 година.]] '''Софи Маринова''' (р. {{родена на|5|декември|1975}} во [[Софија]]) — поп-фолк пејачка од [[Роми|ромска]] [[народност]]. == Животопис == Софи Маринова е родена на [[5 декември]] [[1975|1975 година]] во [[Софија|градот Софија]]. Произлегува од [[Роми|ромско семејство]]. Била избрана за [[Бугарија на Евровизија|претставник на Бугарија]] на изборот на песна на [[Евровизија 2012|Евровизија за 2012]] со песната „''Love Unlimited''“ (во превод Неограничена љубов), но не успеала да се пласира во финалето. Софи била првата поп-фолкерка која била избрана да ја претставува Бугарија на Евровизија. == Дискографија == {{Infobox Artist Discography |Artist = [[Софи Маринова]] |Image = |Image size = 250px |Caption = |Studio = 11 |Option = |Option name = Компилации |Option link = Компилации |Option color = |Music videos = 110 |Singles = |1Option = 1 |1Option name = Видео албуми |1Option link = ДВД-а |1Option color = |Референци = yes |Ref link = Наводи }} === Албуми === * Единствен мой (1998) * Моят сън (1999) * Студен пламък (2000) * Нежна е нощта (2001) *Осъдена любов(2002) *5 октави любов(2004) *Обичам(2005) *Остани(2006) *Време спри(2008) *VIP-ът (2009) *Софи Маринова 2013 (2013) === Видеографија === {| class="wikitable" |- ! Спот!! Година !! Режисер |- | ''Софи'' || 1996 || |- | ''Годежаря'' || 1996 || |- | ''Авересте гилян'' || 1996 || |- | ''Девла'' || 1996 || |- | ''Стари рани'' || 1997 || Магјердич Халваджијан |- | ''Плачещо сърце'' || 1997 || Магјердич Халваджијан |- | ''Ти пак си тук'' || 1998 || |- | ''Единствен мой'' || 1998 || |- | ''Аз съм песен'' || 1998 || |- | ''Не ме търси'' || 1998 || |- | ''Къде си ти'' || 1998 || |- | ''Обич'' || 1998 || |- | ''Живота си живей'' || 1998 || |- | ''Без теб'' || 1998 || |- | ''Обида и любов'' || 1998 || |- | ''Аз и вятъра'' || 1999 || Магјердич Халваджијан |- | ''Моят сън'' || 1999 || Магјердич Халваджијан |- | ''Най-щастлива'' || 2000 || Стилијан Иванов |- | ''Спри да тичаш'' || 2000 || Стилијан Иванов |- | ''Студен пламък'' || 2000 || |- | ''Светица и грешница'' || 2001 || |- | ''В друг свят живея'' || 2001 || Зорница Кјерджилова/Дима Делчева |- | ''Път към рая'' || 2001 || |- | ''Нежна е нощта'' || 2002 || Зорница Кјерджилова/Дима Делчева |- | ''Жените знаят защо'' || 2002 || |- | ''Заклинание'' || 2002 || |- | ''Осъдена любов'' || 2002 || |- | ''Един живот не стига'' || 2003 || |- | ''Немил-недраг'' || 2003 || |- | ''Таен знак'' || 2004 || Fresh studio |- | ''Любов моя'' || 2004 || Николај Нанков,Color studio |- | ''Единствени'' || 2005 || Магјердич Халваджијан |- | ''Ах, леле'' || 2005 || |- | ''Стига номера'' || 2005 || |- | ''Обичам'' || 2005 || |- | ''Ти разби сърцето ми'' || 2006 || |- | ''Бурята в сърцето ми'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Остани'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Точно ти'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Мой си дяволе'' || 2006 || Николај Нанков |- | ''Дива любов'' || 2007 || Николај Нанков |- | ''Онзи фатален ден'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Време спри'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Толкова силно'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Чужди устни'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Любовни думи'' || 2009 || Тенчо Јанчев |- | ''Бате шефе'' || 2009 || Тенчо Јанчев |- | ''Боледувам'' || 2009 || Тенчо Јанчев |- | ''Любов ли бе'' || 2010 || Тенчо Јанчев |- | ''Зараза'' || 2010 || Тенчо Јанчев |- | ''Amalipe'' || 2010 || Тео Симеонов |- | ''Струната на любовта'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Режи го на две'' || 2012 || Николај Нанков |- | ''Love unlimited'' || 2012 || Николај Нанков |- | ''Отнесени от вихъра'' || 2012 || Мартин Маккариев |- | ''Едерлези/Чай шукарие'' || 2012 || |- | ''Искам да обичам'' || 2012 || Николај Нанков |- | ''Промяна в плана'' || 2013 || Николај Нанков |- | ''Bye, bye'' || 2014 || Јордан Петков |- | ''Любов'' || 2014 || Николај Скерлев |- | ''По тебе полудях'' || 2014 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Най-голямата любов'' || 2015 || Николај Скерлев |- | ''Като дете'' || 2015 || Николај Нанков |- | ''Черен етикет'' || 2015 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Гуш, гуш'' || 2016 || Георги Марков |- | ''Сладка ни е любовта'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Парола любов'' || 2017 || N-team |- | ''Не лъжи жена'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''300 каприза'' || 2017 || Ерик |- | ''Татуирах твойто име'' || 2017 || |- | ''Няма право на любов'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Мили, мили'' || 2018 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Един за друг'' || 2019 || |- | ''Дива магия'' || 2019 || |- | ''Остани'' || 2019 || Добромир Николов |- | ''Един живот'' || 2020 || Христо Порјазов |- | ''Проблем'' || 2020 || Николај Скерлев |- | ''Кифла Фафла'' || 2020 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Маските свалете'' || 2021 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Изгубена'' || 2021 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Слънцето ще изгори'' || 2021 || Стефан Маринов |- | ''Злато мое'' || 2021 || Николај Скерлев |- | ''Ако можеше'' || 2021 || Рајко Рајков |- | ''Гърмиш'' || 2022 || Николај Скерлев |- | ''Ревнувам те'' || 2022 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Mangava tut'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Стари рани (нова верзија)'' || 2023 || Георги Марков |- | ''Ергенът'' || 2023 || Николај Скерлев |- | ''Номер едно'' || 2023 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Мистър идеален'' || 2023 || Едуард Иванов |- | ''ДНК'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | '' Песен за народа'' || 2023 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Две Лъжи'' || 2023 || Николај Скерлев |- | ''Цак цак'' || 2024 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Пак оставам'' || 2024 || Николај Скерлев |- | ''Константине'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Целуни ме'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Като кмет'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''В очите ми'' || 2025 || Иван Димитров – Torex |- | ''Любов'' || 2025 || Иван Димитров – Torex |- | ''100 на 100'' || 2025 || Добромир Николов |- | ''Капучина'' || 2025 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Фабрика за рани'' || 2025 ||Радина Миленчева |- | ''Коледа'' || 2025 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Маслинови очи'' || 2025 || Иван Димитров – Torex |- | ''Машала'' || 2026|| Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Живот'' || 2026 || Људмил Иларионов-Љуси |- | '' Ако си тръгнеш''|| 2026 ||Виктор Антонов |- | ''Остави ме'' || 2026 || Добромир Николов |- | ''TBA'' || 2026 || Добромир Николов |} {{никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Маринова, Софи}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Бугарски Роми]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] mkv3kn0jxacawhd2zpu7p4x17i4r5ra 0 989361 5642516 5636162 2026-10-09T18:26:22Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Сарај (населба)]] на [[Сарај (Скопско)]] 5636162 wikitext text/x-wiki ''Оваа статија се однесува на [[Град Скопје|скопското]] село Сарај. За селото Сарај во [[Општина Босилово]], видете [[Сарај (Струмичко)]].'' {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Сарај | регион= | општина={{општинскигрб|Општина Сарај}} | население=6.265 | поштенски број= 1066 | надморска височина=268 | географска широчина=42° 0' 0" | географска должина=21° 19' 40" | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=0 | lat_sec=0 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=19 | lon_sec=40 | мрежно место= | карта = Сарај во Општина Сарај.svg }} '''Сарај''' — [[Список на населби и маала во Скопје|населба]] во [[Скопје]]. Сарај е административно седиште на [[Општина Сарај|истоимената општина]] и е поранешно село. Откако Сарај се здобил со статус на градска населба, Сарај претставува најзападниот дел на Скопје. Во рамки на Општина Сарај, населбата Сарај е единството населено место кое е дел од Скопје, а сите останати населени места во Општина Сарај, кои имаат рурален статус како села, не се составен дел од населеното место Скопје, туку се само дел од административната единица [[Град Скопје]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во [[Скопска Котлина|Скопското Поле]], помеѓу реките [[Вардар]] на север и [[Треска]] на југ. Преку Вардар, Сарај граничи со населбата [[Дексион]]. == Историја == Во {{Римски|19}} век, селото е дел од нахијата ''Каршијак'' во [[Скопска Каза|Скопската Каза]] во [[Отоманското Царство]]. Според опширните [[Османлиско Царство|османлиски]] [[дефтер]]и за населението на [[Скопска Каза|Скопската Каза]] од 1832/33 година, селото било забележано со името ''Хусеин Шах'' и било мешано со [[Христијанство|христијанско]] и муслиманско население. Имало 20 [[Христијанство|христијански]] домаќинства и 2 [[Ислам|муслимански]]. На овој попис биле забележани 49 мажи христијани, со 6 новороденчиња и 9 мажи муслимани без новороденчиња. Се проценува дека селото во тој период имало 120 жители. [[Стефан Верковиќ]] во 1857 го бележи со 161 жител.<ref>{{Наведена книга|title=Топографическо-этнографическій очеркъ Македоніи|last=Верковиќ|first=Стефан|year=1889|location=Санкт Петербург}}</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900 г. во Сарај живееле 50 [[Македонци|Македонски]] [[христијани]] и 30 [[Роми]]{{Sfn|Ромите биле заведени под терминот Цигани}}. Според податоци на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 г. во Сарај имало 80 [[Македонци|Македонски]] [[Егзархиска групација во Македонија|егзархисти]]. Во 1913 година, во селото биле евидентирани 123 жители (заедно со [[Љубин]]). Било дел од Општина [[Бардовци]].<ref>{{Наведена книга|title=Речник на местата во ослободената област Стара Србија по службени податоци.|publisher=Мил. Ант. Вујиќ|year=1914|location=Белград}}</ref> Како село со нејасно население било означено од страна на [[Леонард Шулце Јена]] во [[1927]] година.<ref>[http://www.kroraina.com/knigi/gall/ls/title.html Leonhard Schultze Jena. "Makedonien, Landschafts- und Kulturbilder", Jena, G. Fischer, 1927]</ref> Според податоците на [[Афанасиј Селишчев]] во [[1929]] година селото било македонско, [[Христијани|христијанско]].<ref>Афанасий Селищев. „Полог и его болгарское население. Исторические, этнографические и диалектологические очерки северо-западной Македонии“. - София, 1929.</ref> За селото Сарај, [[Јордан Хаџи Константинов - Џинот]] забележал дека било „престоло на некого Усеин Шаха“ и дека и во тоа време биле видливи остатоците од историското минато.<ref>„Војната донесе пруга, а железничарите населба“, ''Публика - неделен политички прилог'', број 300, сабота, 24 септември 2016, стр. 2-3.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 50 [[Македонци]], 100 [[Албанци]] и 50 други.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604213909/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|archive-date=2022-06-04|url-status=dead}}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|327 |1953|565 |1961|1015 |1971|— |1981|— |1991|— |1994|— |2002|5232 |2021|6265 }} Во 1961 година биле забележани 1.015 жители, а на пописот од 2002 година, селото има 5.232 жители, од кои 4.294 [[Албанци]], 578 [[Македонци]], 213 [[Роми]], 12 [[Срби]], 15 [[Турци]], 78 [[Бошњаци]] и 42 останати.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 6.265 жители, од кои 307 [[Македонци]], 5.379 [[Македонски Албанци|Албанци]], 11 [[Македонски Турци|Турци]], 167 [[Македонски Роми|Роми]], 4 [[Македонски Срби|Срби]], 73 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]], 1 останат и 323 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|80|80|327|565|1.015|—|—|—|—|5.232|6.265}} === Родови === Сарај е мешано село. Според истражувањата од 1940-тите родови во селото се: '''Македонски''' * ''Андоновци (2 к.)'' доселени се од блиското село [[Шишево]]. * ''Велковци (3 к.)'' доселени се, но не знаат точно од каде. * ''Филиповци (1 к.), Тортевци (1 к.) и Пачовци (1 к.)'' доселени се од [[Мијаци|мијачкото]] село [[Галичник]]. * ''Богдановци (1 к.) и Атанасковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Мралино]]. * ''Димовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Бардовци]]. * ''Бојковиќи (1 к.)'' доселени се од селото [[Чучер-Сандево]]. * ''Радичеви (1 к.)'' доселени се од селото [[Рамне (Порече)|Рамне]] во [[Порече]]. * ''Стојковци (1 к.)'' доселени се од Скопје. Во нивниот род имало и некој [[Словенци|Словенец]], домазет. * ''Несторови (1 к.)'' доселени се од селото [[Беличица]] во [[Горна Река]]. * ''Чмовш (1 к.)'' доселени се од [[Русија]]. '''Албански''' * ''Врескало (5 к.)'' доселени се во 1918 година од селото [[Грчец]]. Таму биле староседелци. * ''Арцика (1 к.)'' доселени се од селото Грчец. Таму биле доселени од Албанија, или пак Горна Река. * ''Укалар (2 к.)'' доселени се од селото Грчец. Таму имале истоимени роднини. * ''Арун (1 к.)'' доселени се од селото [[Нерези (појаснување)|Нерези]]. Таму биле доселени од [[Албанија]]. '''Турски''' * ''Муртезан (4 к.)'' доселени биле од [[Скопје]]. Овде се населиле на имотите на иселените македонски родови. '''Ромски''' * ''Шаиновци (2 к.), Синановци (2 к.), Незир (1 к.), Кадрија (1 к.), Рамадан (1 к.), Ќерим (1 к.), Маљо (1 к.) и Весел (1 к.)'' они до 1940-тите не биле постојани жители на селото Сарај. Нивното потекло е непознато.<ref>{{Наведена книга|title=Скопски Дервен|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=Српски етнографски зборник|year=1954|isbn=|location=Белград|pages=}}</ref> ==Општествени установи== [[Податотека:Света Злата Мегленска во Сарај.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Злата Мегленска“ во Сарај]] === Цркви === * [[Црква „Св. Злата Мегленска“ - Сарај]] === Џамии === * [[Хусеин-шахова џамија]] == Личности == * [[Томе Николовски]] (1922-1945) — [[Македонија|македонски]] партизан, борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]] == Поврзано == * [[Општина Сарај]] * [[Скопје]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://maps.google.com/maps?q=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%98,+%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%98%D0%B5,+%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0j,+%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D0%BFj%D0%B5,+%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&hl=mk&ie=UTF8&sll=41.986827,21.336672&sspn=0.069284,0.169086&oq=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%98,+%D0%A1%D0%B0&t=h&hnear=Saraj,+Skopje,+Macedonia+(FYROM)&z=15 Сателитска снимка на Сарај], на Карти на Гугл {{Општина Сарај}} {{Населби во Скопје}} [[Категорија:Сарај| ]] cpedyach85rggdtc8e3a892m0teohq3 0 999504 5642496 5639526 2026-10-09T14:18:35Z Vlad5250 77190 5642496 wikitext text/x-wiki :''За други значења на зборот „Брест“ видете ја [[Брест|страницата за појаснување]].'' {{Инфокутија Населено место | name = Брест | native_name = Брэст<br />Брест |image_skyline = Brest Montage (2017).jpg | imagesize = 250px |image_flag = Berastre stiag.svg |image_shield = Coat of Arms of Brest, Belarus.svg | pushpin_map = Белорусија | pushpin_map_caption = Местоположба во Белорусија | coordinates_display = inline,title | coordinates_region = BY | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Belarus}} | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Брестска Област|Брестска]] | subdivision_type2 = Реон | subdivision_name2 = [[Брестски Реон|Брестски]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Александар Палишенков]] | established_title = Основан | established_date = 1019 | area_magnitude = | area_total_km2 = 145 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = 2026 | population_note = | population_total = 347.138 | population_metro = | population_density_km2 = 2143 | timezone = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | latd = 52 | latm = 08 | latNS = N | longd = 23 | longm = 40 | longEW = E | elevation_m = 280.4 | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 224000 | area_code = +375 (0)162 | blank_name = Регистарски таблички | blank_info = 1 | website = [http://www.brest.gov.by/ www.brest.gov.by] | footnotes = }} '''Брест''' ({{langx|be|Брэст}} <small>или традиционално</small> Берасце, ''Bierascie''; {{langx|ru|Брест}}) — град во [[Белорусија]]. Брест се наоѓа во близина на белоруско-[[полска]]та граница и според податоците од 2026 година градот има население од 347.138 жители. Брест е главен град на [[Брестска Област|истоимената област]]. Брест бил главен советски граничен премин за време на [[Втората светска војна]], најмногу поради тоа што низ градот поминува железничката линија Берлин-Москва и автопатот Е30. Посебно истакната е борбата во [[Брестска тврдина|Брестската тврдина]], која е прогласена за [[градови-херои во СССР|тврдина-херој]] на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Денес градот е важен граничен премин меѓу [[Европската Унија]] и [[Заедница на независни држави|Заедницата на независни држави]]. == Збратимени градови == Збратимени градови на Брест се:<ref name="Brest">{{Наведена мрежна страница|url=http://city.brest.by/article_in.php?id=1464&tc=26&tc2=31|title=Побратимские связи г. Бреста|work=city.brest.by|language=ru|accessdate=8 March 2010|archive-date=2009-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090418161507/http://city.brest.by/article_in.php?id=1464&tc=26&tc2=31|url-status=dead}}</ref> {{div col|3}} * {{знамеикона|Russia}} [[Орел (град)|Орел]], [[Русија]] * {{знамеикона|Russia}} [[Москва]], Русија * {{знамеикона|Russia}} [[Нижни Тагил]], Русија * {{знамеикона|Russia}} [[Астрахањ]], Русија * {{знамеикона|Russia}} [[Ковров]], Русија * {{знамеикона|Russia}} [[Тјумењ]], Русија * {{знамеикона|Russia}} [[Петрозаводск]], Русија * {{знамеикона|Russia}} [[Санкт Петербург]], Русија * {{знамеикона|Ukraine}} [[Луцк]], [[Украина]] * {{знамеикона|Ukraine}} [[Ивано-Франковск]], Украина<ref name="Ivano-Frankivsk">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.mvk.if.ua/news/4114/|title=Офіційний сайт міста Івано-Франківська|work=mvk.if.ua|language=uk|accessdate=7 March 2010}}</ref> * {{знамеикона|Ukraine}} [[Одеса]], Украина * {{знамеикона|Poland}} [[Лублин]], [[Полска]] * {{знамеикона|Poland}} [[Бјала Подласка]], Полска * {{знамеикона|Poland}} [[Шедлце]], Полска * {{знамеикона|Poland}} [[Тереспол]], Полска * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Плевен]], [[Бугарија]] * {{знамеикона|Romania}} [[Ботошани]], [[Романија]] * {{знамеикона|Netherlands}} [[Коеворден]], [[Холандија]] * {{знамеикона|PRC}} [[Сјаоган]], [[Кина]] * {{знамеикона|France}} [[Порт сир Сон]], [[Франција]] * {{знамеикона|Germany}} [[Шусентал]], Германија * {{знамеикона|Syria}} [[Алеп]], [[Сирија]] {{div col end}} == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Градови во Белорусија]] * [[Брестска тврдина]] * [[Брест]] == Надворешни врски == {{рв|Brest, Belarus|Брест}} * [http://www.brestonline.com BrestOnline.com] {{ru}} * [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\B\R\Brest.htm Брест на ''Encyclopedia of Ukraine''] * [http://www.city-walk.brest-belarus.org/ Улици во Брест] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101009035849/http://city-walk.brest-belarus.org/ |date=2010-10-09 }} * [http://brest.the.by/ Brest.the.by] {{ru}} * [http://www.yadyisroel.com/ YadYisRoel.com] * [http://www.fjc.ru/communities/default.asp?AID=84356 Федерација на еврејски заедници] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110413045519/http://www.fjc.ru/communities/default.asp?AID=84356 |date=2011-04-13 }} * [http://www.geschichtswerkstatt-europa.org/expired-project-details/items/brest.html Шумив во Брест] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110716212728/http://www.geschichtswerkstatt-europa.org/expired-project-details/items/brest.html |date=2011-07-16 }} * [http://virtual.brest.by Вести од Брест] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120528222708/http://virtual.brest.by/ |date=2012-05-28 }} * [http://map.by/%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82 Карта на Брест] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120508225331/http://map.by/%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82 |date=2012-05-08 }} {{ru}} * [http://www.bfcollection.net/cities/belarus/brest/brest.html Историски слики од Брест] [[Категорија:Градови во Белорусија]] [[Категорија:Брестска Област]] [[Категорија:Градови-херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Населени места основани во 11 век]] mdzt6404kignn1sje8f8mvlas9uz6i0 0 1002451 5642603 5499617 2026-10-10T07:37:03Z Bjankuloski06 332 /* Растурање на бендот, соло-проекти (1976–1984) */ Правописна исправка, replaced: Неможе → Не може 5642603 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Deep Purple | image = Deep Purple in 2004.jpg | caption = [[Роџер Гловер]], [[Ајн Пејс]], [[Ајн Џилиан]], [[Дон Аиреј]] и [[Стив Морс]] во 2004 | landscape = да | background = group_or_band | alias = Roundabout | genre = [[хард-рок]], [[хеви метал музика|хеви-метал]], [[психоделичен рок]], [[блуз рок]], [[прогресивен р]]ок | origin = [[Хартфорд]], [[Англија]] | years_active = 1968–1976, 1984–сега | label = [[Тетраграматон]], [[Warner Bros. Records|Warner Bros]], [[Полидор]], [[БМГ]], [[ЕМИ]], [[Едел]] | associated_acts = The Maze, [[Episode Six]], [[Rainbow (band)|Rainbow]], [[Paice, Ashton & Lord]], [[Whitesnake]], [[Black Sabbath]], Gillan & Glover, [[Hughes Turner Project]], [[Living Loud]], [[Rock Aid Armenia]], [[WhoCares]] | website = {{URL|http://www.deeppurple.com/}} | current_members = <!--Do not change. Members are currently listed in the order required by Wikipedia's Infobox Guidelines.-->[[Ајн Пејс]]<br>[[Роџер Гловер]]<br>[[Ајн Џилиан]]<br>[[Стив Морс]]<br>[[Дон Аиреј]] | past_members = <small>[[List of Deep Purple band members#Former members|former members]]</small> }} '''Дип парпл''' — англиски рок-бенд формиран во Хартфорд во 1968 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.classicrockforever.com/story-ritchieblackmoremeetsjonlord.html|title=History of Deep Purple, Ritchie Blackmore Meets Jon Lord (True))}}</ref> Се сметаат меѓу пионерите на [[Хеви-метал музика|хеви-металот]] и модерниот [[хард-рок]],<ref name="Wasler3">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YKPDF0I5p3kC&pg=PA10|title=Running with the Devil: power, gender, and madness in heavy metal music|last=Wasler|first=Robert|publisher=Wesleyan University Press|year=1993|isbn=9780819562609|page=10}}</ref><ref name="Campbell">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RK-JmVbv4OIC&pg=PA213|title=Rock and Roll: An Introducction|last=Michael Campbell & James Brody|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0534642952|page=213}}</ref> иако некои од членовите на бендот тврдат дека нивната музика не може да биде категоризирана на ниеден жанр. Тие еднаш, од [[Гинисови рекорди|''Гинисовата книга на рекорди'']] беа прогласени за „најгласниот бенд на светот“,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Rv26phaJLUAC&q=Deep+Purple+loudest+intitle:Guinness|title=Guinness Book of World Records|last=McWhirter|first=Ross|publisher=Sterling Pub. Co.|year=1975|isbn=978-0-8069-0012-4|edition=14|page=242}}</ref><ref name="Jason Ankeny">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.allmusic.com/artist/deep-purple-p4061/biography|title=Deep Purple|last=Jason Ankeny|work=Allmusic|accessdate=24 December 2011}}</ref> и имаат продадено над 100 милиони албуми ширум светот,<ref>[http://edition.cnn.com/2012/07/16/showbiz/jon-lord-obit/index.html "Jon Lord, keyboard player with seminal hard rock act Deep Purple, dies"]. CNN. Retrieved 25 July 2012</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120719163954/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturevideo/musicvideo/9404573/Deep-Purple-keyboard-player-Jon-Lord-dies-aged-71.html "Deep Purple keyboard player Jon Lord dies aged 71"]. The Telegraph. Retrieved 25 July 2012</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120719020546/http://entertainment.msnbc.msn.com/_news/2012/07/16/12771521-deep-purples-jon-lord-dies-at-71?lite "Deep Purple's Jon Lord dies at 71"] . MSNBC. Retrieved 25 July 2012</ref> меѓу кои 7,5 милиони во САД. Бендот има претрпено многу промени на поставата и паузираше осум години (1976-84 година). Поставите од 1968-76 година се нарекувани Марк 1,2 3 и 4.<ref>{{cite web|url=http://www.ram.org/music/reviews/deep_purple.html|title=Deep Purple reviews|website=Ram.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rock.co.za/files/marki.html|title=Deep Purple Mark I & Mark II|website=Rock.co.za}}</ref> Нивната втора и најкомерцијално успешната постава е [[Ијан Гилан]] (вокал), [[Роџер Гловер]] (бас), [[Џон Лорд]] (клавијатури), Јан Пајс (тапани) и [[Ричи Блекмор]] (гитара). Оваа постава беше активна од 1969 до 1973 година, и повторно се обедини од 1984 до 1989 година, и повторно во 1993 година, пред односите меѓу Блекмур и другите членови да станат неподносливи. Моменталната постава (вклучувајќи го гитаристот Стив Морс) е многу постабилна, иако пензионирањето на Лорд од бендот во 2002 година го остави Пајс како единствениот оригинален член на Дип парпл. Дип парпл беа рангирани на 22 место на рок-програмата за најдобри изведувачи на [[VH1]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/vh1-counts-down-the-100-greatest-artists-of-hard-rock-in-five-hour-five-night-special-premiering-november-13-17-at-1000-pm-etpt-75380612.html|title=VH1 Counts Down the '100 Greatest Artists of Hard Rock' In Five-Hour, Five-Night Special|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025064126/http://www.prnewswire.com/news-releases/vh1-counts-down-the-100-greatest-artists-of-hard-rock-in-five-hour-five-night-special-premiering-november-13-17-at-1000-pm-etpt-75380612.html|archive-date=25 October 2012|accessdate=8 July 2015}}</ref> a според анкета на радио станицата Planet Rock се наоѓаат на петто место меѓу „највлијателните бендови досега“.<ref>[http://www.planetrock.com/promotions/most-influential-rock-band-poll/planet-rock-poll-most-influential-band-ever-the-results/ "Planet Rock: Most Influential Band Ever – The Results"]. [[Planet Rock (radio station)|Planet Rock]]. Retrieved 25 February 2013</ref> Групата ја добила наградата Легенда на [[Светски музички награди|Светските музички награди]] во 2008 година. Deep Purple (односно Блекмор, Лорд, Пејс, Гилан, Гловер, Ковердејл, Еванс и Хјуз) биле примени во [[Куќата на Славните на Рокенролот|Куќата на славата на рокенролот]] во 2016 година. == Историја == === Почетоци (1967-1968) === Во 1967 година, поранешниот тапанар на [[The Searchers|Searchers]], Крис Куртис, го контактира лондонскиот стопанственик, Тони Едвардс, со надеж дека ќе може да состави нова група, која ќе се вика Roundabout. Визијата на Куртис беше „супергрупа“ каде што што членовите на бендот ќе варираат (свирејќи), како музичка дигресија. Импресиран од планот, Едвардс се согласи да го финансира неговиот проект со два бизнис-партнери: Џон Колета и Рон Хајр, двата од Hire-Edwards-Coletta (HEC) Enterprises.<ref name="Thompson">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LzzCw6xs9roC&pg=PA27|title=Smoke on the Water: The Deep Purple Story|last=Thompson|first=Dave|publisher=ECW Press|year=2004|isbn=9781550226188|author-link=Dave Thompson (author)|access-date=18 January 2011}}</ref> Првата постава беше класично-тренираниот свирач на Хамонд органа, Џон Лорд, кој имаше свирено со [[The Artwoods]] (предводени од Art Wood, брат на идниот гитарист на [[Ролинг стоунс|Ролинг Стоунс]], Рони Вуд ), и Киф Хартли.<ref>Eder, Bruce. [http://www.allmusic.com/artist/p15491/biography The Artwoods] Allmusic. Retrieved 12 December 2011</ref> Тој беше заменет од гитаристот [[Ричи Блекмор|Ричи Блекмур]],<ref name="darker">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nicksimper.com/nick_simper_interview_july83.htm|title=Nick Simper Interview from "Darker than Blue", July 1983|last=Robinson|first=Simon|date=July 1983|work=Darker than Blue|publisher=Nick Simper official website|accessdate=15 January 2014|archive-date=2006-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20061120144157/http://www.nicksimper.com/nick_simper_interview_july83.htm|url-status=dead}}</ref> кој се врати од [[Хамбург]] за да дојде на аудиција за новата група. Блекмур направи име за себеси како студиски гитарист, и исто така беше член на The Outlaws, Screaming Lord Sutch и Neil & The Crusaders. Ексцентричното однесување на Куртис наскоро го присили на заминување од неговиот личен проект, но Лорд и Блекмур сака да продолжат, и продолжија да регрутираат нови членови.<ref name="Curtis2">[[Dave Thompson (author)|Thompson, Dave]]. [http://www.allmusic.com/artist/chris-curtis-p67960/biography Chris Curtis Biography] Allmusic. Retrieved 12 December 2011</ref> За бас-гитара, Лорд го предложи неговиот стар другар Ник Симпер, со кој тој свиреше во бенд под името The Flower Pot Men and their Garden (претходно познати под името The Ivy League) во 1967 година.<ref name="darker2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nicksimper.com/nick_simper_interview_july83.htm|title=Nick Simper Interview from "Darker than Blue", July 1983|last=Robinson|first=Simon|date=July 1983|work=Darker than Blue|publisher=Nick Simper official website|accessdate=15 January 2014|archive-date=2006-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20061120144157/http://www.nicksimper.com/nick_simper_interview_july83.htm|url-status=dead}}</ref> Симпер достигна слава (настрана од Дип парпл) со бендот Johnny Kidd and The Pirates и сообраќајката во која загина Кид. Симпер го познавал Блекмур уште од раните 60 кога неговиот прв бенд, The Renegades, дебитираше истото време како и еден од првите бендови на Блекмур, The Dominators. Боби Вудмен беше првичен избор за тапани, но во текот на аудициите за пејач, Род Еванс дојде со неговиот тапанар, Јан Пајс. Блекмур го имаше гледано Пајс со The Maze во Германија во 1966 година, и беше импресиониран од осумнаесетгодишниот тапанар. Додека Вудман беше да си купи цигари, Блекмур набрзина договори аудиција за Пајс.<ref name="darker3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nicksimper.com/nick_simper_interview_july83.htm|title=Nick Simper Interview from "Darker than Blue", July 1983|last=Robinson|first=Simon|date=July 1983|work=Darker than Blue|publisher=Nick Simper official website|accessdate=15 January 2014|archive-date=2006-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20061120144157/http://www.nicksimper.com/nick_simper_interview_july83.htm|url-status=dead}}</ref> И Пајс и Еванс ги добија нивните места и поставата беше комплетирана.<ref name="autogenerated1983">Welch, Chris. "The Story of Deep Purple." In ''Deep Purple: HM Photo Book'', copyright 1983, Omnibus Press.</ref> Бендот стартува во март 1968 година во Deeves Hall, кантри-клуб во Јужен Мимс, [[Хартфордшир]].<ref>Dafydd Rees, Luke Crampton (1999). "Rock stars encyclopedia" p.279. DK Publishing.</ref><ref>Frame, Pete (2000). "[https://books.google.com/books?id=GHPVGbDS0KsC&pg=PT65 Pete Frame's Rocking Around Britain]" p.54. Music Sales Group, 2000</ref> Бендот свиреше во живо, пишуваше и правеше проби во Deeves Hall, кој беше целосно опремен со најновите засилувачи на Маршал.<ref name="Bloom2">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=FcKcrWE8aWgC&pg=PT163|title=Black Knight: Ritchie Blackmore|last=Jerry Bloom|publisher=Omnibus Press 2008|year=2006|isbn=9781846097577|quote=Blackmore has stated; "It was a song my grandmother used to play on the piano."}}</ref> После кратка турнеја во Данска и Шведска во април, каде настапуваа под името Roundabout, Блекмур предложи ново име: Дип парпл, според омилената песна на неговата баба.<ref name="Curtis2"/><ref name="Bloom2"/> Групата го одбра тоа име покрај Concrete God, за кое мислеа дека е премногу грубо.<ref>[https://books.google.com/books?id=tOpB23GGxAIC&pg=PA53 Rock Formations: Categorical Answers to How Band Names Were Formed] p.53. Cidermill Books. Retrieved 29 April 2011</ref><ref>Tyler, Kieron [http://www.deep-purple.net/archive/68-76history/roundabout.htm On The Roundabout With Deep Purple] Retrieved 29 April 2011</ref> === Mark I (1968–1969) === Во мај 1968 година, бендот отиде во студијата „Пај“ во „Марбл Арч“, Лондон, за да го снимат нивниот деби-албум „Shades of Deep Purple“, кој беше издаден во јули.<ref name="Thompson2004">Thompson, Dave (2004). "Smoke on the Water: The Deep Purple Story" pp.41–42. ECW Press. Retrieved 19 February 2012</ref> Групата имаше успех во Северна Америка со преработката од Џо Саут, „Hush“ и до октомври 1968 година песната достигна до 4 место на [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] во САД и 2 место на канадската RPM топ-листа.<ref name="Miles3">Miles, Barry (2009) [https://books.google.com/books?id=r8xbaIlrUREC&dq=deep+purple+hush+-+4+billboard&pg=PA264 The British Invasion: The Music, the Times, the Era] p.264. Sterling Publishing Company, Inc., 2009</ref><ref>[http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.5854&type=1&interval=20&PHPSESSID=9cp51krv5nv1bedge0rfmb88d3 The RPM 100: Deep Purple] Library and Archives Canada. Retrieved 12 November 2011</ref> Истиот месец, Дип парпл се договорија со [[Cream]], да одат на нивната „''[[Goodbye (албум на Cream)|Goodbye]]''“ турнеја.<ref name="Miles3"/> Вториот албум на бендот, „The Book of Taliesyn“ (во кој се најде преработка од песната на [[Нил Дајмонд]], „Kentucky Woman“), беше издаден во Северна Америка во склоп на турнејата, и достигна до 38 место на Билборд, и 21 место на RPM листата,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.allmusic.com/album/the-book-of-taliesyn-mw0000195135/awards|title=The Book of Taliesyn Billboard Singles|work=[[AllMusic]]|publisher=[[All Media Network]]|accessdate=2 February 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.5889&type=1&interval=20&PHPSESSID=5qm7edenekrvgo1m1n5r72q651|title=Top Singles – Volume 10, No. 16, December 16, 1968|date=16 December 1968|publisher=[[Library and Archives Canada]]|accessdate=2 February 2014}}</ref> иако во нивната земја нема да биде издаден дури до наредната година. На почетокот на 1969 година Дип парпл го снимија нивниот трет албум, едноставно наречен „Deep Purple“. Албумот содржеше стрингсови на една песна („April“), што го покажа влијанието на класичарите, како што се [[Јохан Себастијан Бах|Бах]] и [[Николај Римски-Корсаков|Римски-Корсаков]], претходници на Лорд. Незадоволни од можностите за сингл од овој албум, бендот исто така ја снимија „Emmaretta“, именувана според Емарета Маркс, тогаш глумица во мјузиклот „''[[Коса (мјузикл)|Коса]]''“, која Еванс проба да ја заведе.<ref>Thompson, Dave (2004). "Smoke on the Water: The Deep Purple Story" p.324. ECW Press</ref> Ова ќе биде последната снимка со оригиналната постава. Продуцентската куќа на Дип парпл, Tetragrammaton од Северна Америка, која имаше некои проблеми го одложи продуцирањето на албумот „''Deep Purple''“, за после завршувањето на американската турнеја на бендот во 1969 година. Ова, како и недоволната промоција од продуцентската куќа која беше пред распаѓање, предизвика мала продажба на албумот, кој не се ни најде на топ-листата Билборд 100. Кратко по издавањето на третиот албум, Tetragrammaton се распадна и го остави бендот без пари и иднина (средствата од Tetragrammaton беа одземени од [[Warner Records|Варнер Брос. Рекордс]], кои ќе ги издадат албумите на Дип парпл во САД во седумдесеттите). Во текот на американската турнеја во 1969 година, Лорд и Блекмур се состанаа со Пајс да дискутираат за да продолжат со хеви-рок насоката со бендот. Чувствувајќи дека Еванс и Симпер нема добро да се вклопат во хеви-рок стил, ги заменаа тоа лето.<ref>Joel Whitburn (2007). "The Billboard Albums: Includes Every Album That Made the Billboard 200 Chart". p.227. Record Research Inc., 2007</ref> Пајс изјави „Мораше да дојде до промена. Ако тие не си заминеа, бендот би бил потполно дезинтегриран“. Барајќи вокална замена, на Блекмур му се допадна деветнаесетгодишниот пејач Тери Рид, кој одби слична можност да пее во ново-формираните Лед Цепелин, една година порано. Иако Рид ја сметаше оваа понуда како да му „ласкаат“, сепак беше обврзан да го исполни договорот со неговиот продуцент Мики Мост и беше повеќе заинтересиран за неговата соло-кариера.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/interview-singer-and-guitarist-terry-reid-455709.html|title=Interview: Singer and guitarist Terry Reid|date=7 March 2007|work=The Independent|access-date=23 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20080502125422/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/interview-singer-and-guitarist-terry-reid-455709.html|archive-date=2 May 2008}}</ref> Блекмур немаше друг избор освен да бара на друго место. Бендот го „улови“ [[Ијан Гилан]], од [[Episode Six]], бенд кој имаше издадено повеќе синглови во Велика Британија, без да достигнат комерцијален успех. Гилан еднаш разговарал со Ник Симпер кога Дип парпл се формирале, но Гилам му рекол дека проектот Roundabout нема да стигне никаде, додека чувсвуваше дека Епизоуд сикс ќе доживее голем успех. Тапанарот на Сикс, Мик Андервуд, - стар пријател на Блекмур од неговите дена во Севиџ – на бендот им ги претстави Гилан и басисот Роџер Гловер. Ова делотворно ги уби Епизоуд сикс и му наби комплекс на вина на Андервуд, што траеше скоро една деценија, додека Гилан го регрутира за неговиот пост-Парпл бенд во доцните седумдесетти. Ова ја создаде поставата Mark II на Дип парпл,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thehighwaystar.com/specials/hcc//|title=Deep Purple : specials/hcc/index.html|work=www.thehighwaystar.com}}</ref> чиј прв сингл беше „Hallelujah“.<ref name="Hallelujah3">Bloom, Jerry (2008). "Black Knight: Ritchie Blackmore" p.128. Omnibus Press, 2008</ref> И покрај тоа што се појавија на телевизија за да го промовираат синглот во Велика Британија, песната пропадна.<ref name="Hallelujah3"/> Блекмур им имаше речено на Рекорд Мирор дека тие „треба да имаат комерцијален сингл во Британија“, и ја опиша песната како „нешто измеѓу“ – медиумски повеќе отколку што бендот би направил без додаден комерцијален мотив.<ref name="Hallelujah3"/> === Mark II (1969–1973) === Бендот стекна многу потревен публицитет во септември 1969 година, со „Концертот за група и оркестар“, дело во три дела, компонирано од Лорд како соло проект и изведен од бендот во [[Ројал Алберт Хол]] со Кралскиот филхармониски оркестар, диригиран од [[Малколм Арнолд]].<ref name="Miles3"/> Заедно со ''Five Bridges'' од [[the Nice]], тоа беше едно од првите соработки меѓу рок бенд и оркестар. Овој жив албум, „Концерт за група и оркестар“ беше нивниот прв албум кој доживеа успех и достигна на топ-листите во Велика Британија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.officialcharts.com/artists/|title=Deep Purple The Official Charts Company|publisher=[[Official Charts Company]]|accessdate=24 December 2011}}</ref> Меѓутоа, Гилан и Блекмур беа помалку од среќни што бендот беше нарекуван „група што свири со оркестри“ во тоа време; а тие во тоа време сакаа да го одведат бендот во потежок, хард-рок стил. Без оглед на ова, Лорд го напиша Gemini Suite, уште една соработка на оркестар/група во ист стил, за бендот во доцните седумдесетти. Роџер Гловер подоцна изјави дека Џон Лорд беше водачот на бендот во раните години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://thequietus.com/articles/05569-deep-purple-interview|title=A Highway Star: Deep Purple's Roger Glover Interviewed|date=20 January 2011|work=The Quietus}}</ref> Кратко по оркестралниот албум, Дип парпл тргнаа на избрзана турнеја и снимање што им остави малку време за одмор во наредните три години. Нивниот прв студиски албум во овој период, издаден на средина од седумдесеттите, беше „''[[Deep Purple in Rock|In Rock]]''“, кој ги содржеше тогаш концертните „Speed King“, „Into The Fire“ и „[[Child in Time]]“. Бендот исто така го издаде синглот „Black Night“, кој беше помеѓу првите десет на листата во Велика Британија.<ref name="Roberts2">Roberts, David (2006). [[British Hit Singles & Albums]]. London: Guinness World Records Limited</ref> Солирањето на гитара на Блекмур и дистрозираната органа на Лорд, заедно со „завивачките“ вокали на Гилан и ритам секцијата на Гловер и Пајс, сега почнаа да имаат уникатен идентитет што подоцна го одвои бендот од раните албуми.<ref name="Charlton">Charlton, Katherine (2003). ''Rock Music Styles: A History''. p. 241. McGraw Hill.</ref> Заедно со албумите [[Led Zeppelin II]] од [[Лед зепелин|Led Zeppelin]] и Paranoid од [[Блек сабат|Black Sabbath]], „''In Rock''“ го дефинираа хеви-метал жанрот.<ref name="Wasler3"/> Вториот албум на поставата Mark II, креативно прогресивниот „''Fireball''“, беше издаден во летото 1971 година. Насловната песна „Fireball“ беше издаден како сингл, како и „Strange Kind of Woman“, не од албумот, но снимени за време на истите сесии (иако таа ја замена „Demon’s Eye“ на американската верзија од албумот).<ref>[http://www.allmusic.com/album/fireball-r5331/review Deep Purple: Fireball], [[AllMusic]]. Retrieved 12 November 2011</ref> Само неколку недели по издавањето на „Fireball“, бендот веќе имаше почнато да изведува песни планирани за наредниот албум. Една песна (која подоцна стана „Highway Star“) беше изведена на првата свирка од турнејата за „Fireball“, а ја напишаа во автобус на патот за концерт во Портсмут, како одговор на прашање од новинар: „Како ги пишувате песните?“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stevemorse.com/interviews/200310guitarmagazine.html|title=Highway Stars|date=15 September 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050915142246/http://www.stevemorse.com/interviews/200310guitarmagazine.html|archive-date=15 September 2005|accessdate=11 May 2023}}</ref> Три месеци подоцна, во декември 1971 година, бендот отпатува во Швајцарија за да го сними „Machine Head“. Албумот требаше да биде снимен во казино во Монтро, користејќи го студиото Rolling Stones Mobile Studio, но во текот на свирката на [[Френк Запа]] и [[the Mothers of Invention]], избувна пожар, предизвикан од човек кој пукна со пиштол во таванот и го запали казиното. Инцидентот фамозно ја инспирира песната „[[Smoke on the Water]]“. Албумот беше подоцна снимен во еден ходник во скоро празниот Гранд хотел.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.tdg.ch/culture/musique/deep-purple-revient-smoke-the-water/story/29995483|title=Deep Purple revient sur le lieu où est né "Smoke on the Water"|work=Tribune deGeneve|access-date=10 April 2020}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/deep-purple-montreux-jazz-festival-lake-geneva-1971-a8418926.html|title=How Deep Purple created their best hit 'Smoke on the Water'|work=The Independent|access-date=10 April 2020}}</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/music/sevenages/events/heavy-metal/deep-purple-release-machine-head/ Deep Purple release 'Machine Head'] BBC. Retrieved 19 October 2011</ref> Продолжувајќи таму каде што претходните албуми застанаа, „Machine Head“ стана еден од најпознатите албуми на бендот. Достигна до 1 место во Велика Британија, 7 место во САД,<ref name="OCC4">[http://www.officialcharts.com/artist/27669/DEEP-PURPLE "Deep Purple: UK Charts"]. Official Charts Company. Retrieved 27 February 2015</ref> и содржеше песни кои станаа живи класики, како што се „Highway Star“, „[[Space Truckin'|Space Truckin]]’“, „[[Lazy (песна на Deep Purple)|Lazy]]“ и „Smoke on the Water“, по која Дип парпл се најпознати.<ref name="Roberts2"/><ref>[http://www.allmusic.com/album/machine-head-r5332/charts-awards Billboard – Machine Head], [[AllMusic]]. Retrieved 12 November 2011</ref> Дип парпл продолжи со турнејата и да снима засилено; кога „Machine Head“ беше снимен, група беше заедно само три и пол години, а сепак албумот им беше нивно седмо цеде. Во меѓувреме, бендот отиде на четири турнеи во Северна Америка во 1972 година, и јапонска турнеја каде што се сними албум во живо „Made in Japan“ и се продаде во дупли-винилски тираж. Првобитно тој беше наменет само за во Јапонија, а кога се издаде секаде набргу стана хит. Останува еден од најпопуларните и најпродаваните живи-концертни албуми во рок-музиката<ref name="Made in Japan">[https://www.rollingstone.com/music/pictures/readers-poll-the-10-best-live-albums-of-all-time-20121121/6-deep-purple-made-in-japan-0790791 "Readers' Poll: The 10 Best Live Albums of All Time"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121127223048/http://www.rollingstone.com/music/pictures/readers-poll-the-10-best-live-albums-of-all-time-20121121/6-deep-purple-made-in-japan-0790791|date=27 November 2012}}. ''[[Ролинг Стоун|Rolling Stone]]''. Retrieved 22 November 2012</ref> (иако во тоа време на него можеви се гледаше како помалку важен, бидејќи само Гловер и Пајс го миксаа). Класичната Марк 2 постава на Дип парпл продолжи со работа, и го издаде албумот „Who Do We Think We Are“ (1973 година), со синглот „Woman from Tokyo“, но тензиите и напнатоста во бендот беа позабележителни од кога и да е. На повеќе начини бендот стана жртва на неговиот личен успех. После успесите од „Machine Head“ и „Made in Japan“, додавањато на „Who Do We Think We Are“, ги направи најпродаваните изведувачи во 1973 година во САД.<ref>"Smoke on the Water: The Deep Purple Story". p.154.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Deep+Purple#search_section|title=RIAA Gold & Platinum database|work=[[Recording Industry Association of America]]|accessdate=9 January 2018}}</ref> Јан Гилан, во едно интервју во 1984 година, призна дека бендот беше присилуван од менаџментот да го заврши албумот на време и да оди на турнеја, иако нив многу им требаше одмор.<ref>''Deep Purple: The Interview''. Interview picture disc, 1984, Mercury Records.</ref> Чувствата на бендот кулминираа кога Гилан, а подоцна и Гловер, го напуштија бендот после нивната втора турнеја во Јапонија во летото 1973 година поради тензиите со Блекмур.<ref>Peter Buckley (2003). [https://books.google.com/books?id=7ctjc6UWCm4C&dq=glover+left+deep+purple+1973&pg=PT286 ''The Rough Guide to Rock''] p.279. Rough Guides. Retrieved 1 March 2012</ref><ref>Mike Clifford, Pete Frame (1992). ''The Harmony Illustrated Encyclopedia of Rock'', p.41. Harmony Books. Retrieved 1 March 2012</ref><ref>Whitburn, Joel (2008). ''Joel Whitburn's Top Pop Singles 1955–2006'', p.227. Record Research</ref> === Mark III (1973–1975) === Бендот прво го најми басистот и вокалист Глен Хјуз, од Трапез. Според Јан Пајс, Гловер им имаше кажано нему и на Лорд дека сака да го напушти бендот неколку месеци пред неговата официјална отставка, па затоа тие почнаа да одат на настапите на Трапез. Откако го зедоа Хјуз, тие дебатираа за тоа да продолжат како бенд од четворица, со Хјуз како басист и вокалист.<ref>Liner notes for the 30th anniversary edition of Burn.</ref><ref name="vanderlee3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sputnikmusic.com/album.php?albumid=6690|title=Van der Lee, Matthijs. ''Burn'' review at|date=15 October 2009|publisher=Sputnikmusic.com|accessdate=7 November 2010}}</ref> Според Хјуз, тој требаше да им се придружи и дека бендот ќе го земи Пол Роџерс од Фри, и заедно да бидат главни вокалисти, но тогаш Роџерс само што започна со [[Bad Company]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vintagerock.com/index.php?option=com_content&id=46|title=The Glenn Hughes Interview|publisher=Vintage Rock.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403093124/http://www.vintagerock.com/index.php?option=com_content&id=46|archive-date=3 April 2012|accessdate=29 October 2011}}</ref> Наместо тоа, беа одржани аудиции за главен вокал. Тие го одбраа [[Дејвид Ковердејл]], непознат пејач од Saltburn, Северна Англија, првично бидејќи на Блекмур му се допадна неговиот машки, блуз глас.<ref name="vanderlee3"/> Првиот албум со оваа постаца, под наслов „Burn“, доживеа голем успех (втор албум, после „Machine Head“, што влезе во топ 10 во САД), и беше проследен со уште една светска турнеја.<ref name="OCC4"/> [[Burn (песна на Deep Purple)|Насловната песна „Burn“]], со која започнуваше албумот, беше голем труд на бендот за да го опфатат прогресив-рок движењето што беше популаризирано од бендовите како што се Yes, [[King Crimson]], Emerson, Lake & Palmer, [[Genesis]] and [[Gentle Giant]]. „Burn“ беше комплициран албум кој ги покажуваше музичките виртуозности на сите членови на бендот и особено класичните влијанија во солажите на Блекмур. Во албумот исто ги има вокалните хармонии на Хјуз и Ковердејл, како и елементи од фанк и блуз, звук на бендот што е уште позабележителен во албумот „Stormbringer“, издаден кон крајот на 1974 година. Покрај насловната песна, албумот „Stormbringer“ имаше голем број песни што се пуштаа на радио, како што се „Lady Double Dealer“, „The Gypsy“, и „Soldier Of Fortune“. Меѓутоа, Блекмур јавно кажа дека не му се допаѓа албумот и фанки-сол елементите, дури и го нарече „весела музика“. Како резултат на тоа, тој го напушти бендот на 21 јуни 1975 година и формира свој сопствен бенд со Рони Џејмс Дио од Елф, под името Ritchie Blackmore’s Rainbow, подоцна скратен во Rainbow, после еден албум. Новата постава продолжи во 1974 година, и нивната пролетна турнеја вклучи настапи во [[Медисон Сквер Гарден]], Њујорк на 13 март и Насо Колосеумот, четири дена подоцна.<ref>''Smoke on the Water: The Deep Purple Story''. p.158.</ref> Бендот тогаш свиреше на познатиот фестивал „Калифорнија Џем“ на Онтарио Мотор Спидвеј, на 6 април 1974 година, во Калифорнија. Привлекоа над 250 000 обожаватели. На фестивалот исто така свиреја рок-џиновите од седумдесеттите [[Блек сабат|Black Sabbath]], [[Eagles (група)|Eagles]] и [[Earth, Wind & Fire]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.smh.com.au/entertainment/music/deep-purples-glenn-hughes-digs-into-his-past-20170914-gyhfnv.html|title=Deep Purple's Glenn Hughes digs into his past|work=Sydney Morning Herald|access-date=25 September 2019}}</ref> Делови од шоуто беа емитувани на [[American Broadcasting Company (ABC)|ЕјБиСи]] телевизијата во САД, претставувајќи го бендот на поширока публика. За време на шоуто, Блекмор ги полил своите засилувачи со бензин и ги запалил, правејќи дупка на сцената.<ref>Ritchie Blackmore celebrating The California Jam (Part 2)|websource=https://www.https {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130819141428/http://https/}}://www.youtube.com/watch?v=3fFlvPYpdNI</ref> Хјуз и Ковердејл донеле вокални хармонии и елементи на фанк и блуз, соодветно, во музиката на групата, звук кој бил уште позабележителен на крајот од 1974 година на албумот ''Stormbringer'' .<ref name="vanderlee3"/> Покрај насловната песна, албумот ''Stormbringer'' имал многу песни кои биле често емитувани на радио, како:„Lady Double Dealer“, „The Gypsy“ и „ [[Soldier of Fortune (песна на Deep Purple)|Soldier of Fortune]] “, а албумот достигнал 6-то место во ОК и Бр. 20 на американската ''Билборд'' листа.<ref name="OCC4"/> Сепак, Блекмор изразил јавно незадоволство од поголемиот дел од албумот, со потсмев нарекувајќи го „музика за четкање чевли“ поради неговите фанк и соул елементи.<ref>"History" track on the "Deep Purple: History and Hits" DVD.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.coffeerooms.com/onmusic/2009/04/deep-purple-stormbringer.html|title=Deep Purple – Stormbringer|last=Mike Jefferson|date=1 April 2009|work=Coffeerooms on Music|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411093155/http://www.coffeerooms.com/onmusic/2009/04/deep-purple-stormbringer.html|archive-date=11 April 2021|accessdate=8 December 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://guitarinternational.com/2010/09/14/ritchie-blackmore-the-rainbow-interview/|title=Ritchie Blackmore Interview|last=Steven Rosen|year=1975|work=Guitar International|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222064521/http://guitarinternational.com/2010/09/14/ritchie-blackmore-the-rainbow-interview/|archive-date=22 December 2011}}</ref> Летото 1975 година бил направен нов албум во живо, ''Made in Europe'', составен од три концерти од турнејата ''Stormbringer'', но ќе се појави дури кон крајот на 1976 година. Блекмор ја напуштил групата на 21 јуни 1975 година за да основа своја група со [[Рони Џејмс Дио]] од Elf, наречена [[Rainbow|Ritchie Blackmore's Rainbow]], скратена на Rainbow по првиот албум.<ref>Dafydd Rees, Luke Crampton (1991). ''Rock Movers & Shakers, Volume 1991, Part 2''. p.419. ABC-CLIO, 1991</ref> === Mark IV (1975–1976) === Со заминувањето на Блекмур, Дип парпл беа оставени да пополнат едно од најголемите места во рок-музиката. Без оглед на тоа, бендот не запре и на изненадување на многу долгогодишните обожаватели, најави замена за Блекмур: Американецот Томи Болин.<ref>Thompson, Dave (2004). ''Smoke on the Water: The Deep Purple Story'', pp.179–180.</ref> Има најмалку две верзии за регрутирањето на Болин: Ковердејл тврди дека тој ја предложи аудицијата на Болин.<ref>liner notes in the ''Deep Purple'' 4-CD boxed set:</ref> „Дојде набрзина, со зелено офарбана коса, жолта и сина со пердуви во неа. Со него се прикраде една прекрасна девојка од Хаваи со фустан без ништо под него. Се вклучи во 4 100-ватни Маршали и... останатото беше на него.“ Но во едно интервју објавено од Мелоди мејкер, во јуни 1975 година, Болин самиот тврди дека отиде на аудицијата следејќи ја препораката од Блекмур.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.deep-purple.net/interviews/tommy-bolin.htm|title=1975 Tommy Bolin interview|last=Deep Purple Appreciation Society|date=28 June 1975|publisher=Deep-purple.net|accessdate=7 November 2010}}</ref> Болин беше член на многу сега-заборавени бендови од доцните шеесетти, Дени енд д Трајумфс, Американ Стандард и Зефа, кои имаат издадено три албуми од 1969-72 година. Пред Дип парпл, најпознатите албуми на Болин беа направени со Били Кобам, како сесиски музичар, на џез албумот „Спектрум“ од 1973 година, и како замена за Џо Волш на два албуми на Џејмс Генг: „Бенг“ (1973 година) и „Мајами“ (1974 година). Тој исто така има свирено со икони како Д-р Џон, Алберт Кинг, Д Гуд Ретс, Мокси и Алфонс Музон, и беше зафатен работејќи на неговиот прв соло-албум, „Теaser“, кога ја прифати поканата за приклучување на Дип парпл.<ref name="Talevski2">Nick Talevski (2006). [https://books.google.com/books?id=DykffzkFALoC&dq=deep+purple+-+bolin+died&pg=PA43 Knocking on Heaven's Door: Rock Obituaries] p.42-43. Omnibus Press, 2006</ref> Албумот што резултираше, „Come Taste the Band“, беше издаден во октомври 1975 година. Покрај мешаните критики, колекцијата го оживеа бендот уште еднаш, додавајќи нов, екстремен фанк раб на нивниот [[Хард-рок]] звук.<ref name="bbc">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/g8fd|title=BBC - Music - Review of Deep Purple - Come Taste the Band: 35th Anniversary Edition|last=Moffitt|first=Greg}}</ref> Влијанието на Болин беше суштинско, и со охрабрување од Хјуз и Ковердејл, гитаристот го разработи повеќето од материјалот. Подоцна, личните проблеми со дрога почнаа да се манифестираат, и после откажаните настапи и недовршените изведби на концертите, бендот беше во опасност. === Растурање на бендот, соло-проекти (1976–1984) === Крајот на турнејата беше во Англија, на 15 март 1976 година во Liverpool Empire Theatrе.<ref>Bloom, Jerry (2008) [https://books.google.com/books?id=1f53kihTyRMC&dq=deep+purple+liverpool+empire&pg=PA198 Black Knight: Ritchie Blackmore] p.198. Omnibus Press. Retrieved 23 October 2011</ref> Ковердејл постојано ја напушташе сцената со солзи во очите и зборуваше за неговото напуштање на бендот, за што рече дека нема останато ништо од бендот за да го напушти. Одлуката за растурање на Дип парпл беше направена некое време пред последниот настап од Лорд и Пајс (единствените оригинални членови), кои не кажаа на никој друг. Растурањето јавно го објавија во јули 1976 година.<ref>[https://books.google.com/books?id=LzzCw6xs9roC&dq=deep+purple+liverpool+empire&pg=PA191 Smoke on the Water: The Deep Purple Story] p. 191. Retrieved 23 October 2011</ref> Подоцна, Болин го имаше завршено неговиот втор соло-албум, „Private Eyes“, кога на 4 декември 1976 година, се случи трагедија. Во Мајами, на турнеја со [[Џеф Бек]], неговата девојка го најде Болин во несвест. Не можејќи да го разбуди, таа набрзина викна брза помош, но веќе беше предоцна. Официјалната причина за неговата смрт беше предозираност од повеќе дроги. Болин имаше 25 години.<ref name="Talevski2"/> После растурањето, многу од поранешните и сегашните членови достигнаа значителен успех во голем број други бендови, меѓу кои [[Gillan]], [[Whitesnake]], [[Блек сабат|Блек Сабат]] и [[Rainbow]]. Меѓутоа имаше доста промотери кои се обидуваа да го натера бендот повторно да се обедини, особено со оживувањето на хард рок пазарот кон крајот на седумдесеттите и почетокот на осумдесеттите. Во 1980 година, некои членови од бендот кои беа на турнеја се соочија со Род Еванс (единствениот член кој некогаш бил во Дип парпл), кој го користеше името без дозвола. Поради тоа тој им плати 672 000 долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tinpan.fortunecity.com/aprilskies/65/dp1980.html|title=Rod Evans: The Dark Side of the Music Industry|last=Hartmut Kreckel|year=1998|work=Captain Beyond website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313204251/http://tinpan.fortunecity.com/aprilskies/65/dp1980.html|archive-date=13 March 2012}}</ref> === Повторно обединување на Mark II поставата (1984–1989) === Во април 1984 година, осум години после распаѓањето на Дип парпл, се случи оригинално (и легално) повторно обединување со „класичната“ Mark II постава од раните седумдесетти – Гилан, Лорд, Блекмур, Гловер и Пајс.<ref>Billboard (18 May 1985). [https://books.google.com/books?id=HCUEAAAAMBAJ&dq=deep+purple+reunion+1984&pg=PA219 Deep Purple: 'Surprise Of The Year'] ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]''. p.41. Retrieved 2 March 2012</ref><ref>Pete Prown, Harvey P. Newquist (1997). [https://books.google.com/books?id=60Jde3l7WNwC&dq=deep+purple+reunion+1984&pg=PA65 Legends of rock guitar: the essential reference of rock's greatest guitarists] p.65. Hal Leonard Corporation. Retrieved 2 March 2012</ref> Реоформираниот бенд потпиша меѓународен договор со Полиграм, со Меркјури рекордс, издавајќи нивни албуми во САД, и Полидор рекордс во Велика Британија и други земји. Албумот „Perfect Strangers“ беше снимен во [[Вермонт]] и издаден во октомври 1984 година. Солидно издание, се продаде добро (достигна до 5 место во Велика Британија и 17 место на [[Билборд 200|''Билборд'' 200]] во САД)<ref name="OCC4"/><ref name="AllMusic.com3">{{Наведена мрежна страница|url={{AllMusic|class=artist|id=p4061/charts-awards|pure_url=yes}}|title=Billboard album listings for Deep Purple|publisher=AllMusic.com}}</ref> и ги содржи сингловите и концертните „химни“ „Knockin’ at Your Back Door“ и „Perfect Strangers“.<ref>[http://www.allmusic.com/album/r5343 Deep Purple: Perfect Strangers], [[AllMusic]]. Retrieved 2 March 2012</ref> Потоа следуваше турнеја за повторното обединување, започнувајќи во Австралија, па ширум светот до Северна Америка, потоа во Европа во наредното лето. Финансиски, турнејата имаше исто така огромен успех. Во САД, турнејата во 1985 година ги надмина сите освен таа на [[Брус Спрингстин]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thehighwaystar.com/interviews/lord/jl19890100.html|title=Jon Lord Interview at www.thehighwaystar.com|date=12 February 1968|publisher=Thehighwaystar.com|accessdate=23 October 2011}}</ref> На 22 јуни 1985 година бендот одржа концерт во Небврт (со главна поддршка од Скорпионс; исто така на концертот настапија ЈуЕфОу и Мит Лоуф), каде времето беше лошо (пороен дожд и кал од 6 инчи) пред 80 000 обожаватели.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.knebworthhouse.com/rock/rockconcerts.htm|title=Knebworth House – Rock Concerts|work=KnebworthHouse.com.|accessdate=23 October 2011|archive-date=2011-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713161656/http://www.knebworthhouse.com/rock/rockconcerts.htm|url-status=dead}}</ref> Во 1987 година, поставата Марк 2 го издаде „The House of Blue Light“, кој беше проследен со светска турнеја (која беше прекината кога Блекмур си го скрши прстот на сцена кога проба да ја фати неговата гитара која ја фрли во воздух) и уште еден албум во живо, „Никој не е совршен“ (1988 година), кој имаше неколку неуспешни настапи, но сепак беше заснован на досега познатата список на песни од „Made in Japan“. Во Велика Британија беше издадена нова верзија од „Hush“ (со Гилан како вокал) за да се одбележи 20-годиншнината од постоењето на бендот. === Марк V (1989–1992) === Во 1989 година Гилан беше отпуштен поради неговите повторно заострени односи со Блекмур. Во прво време, бендот сакаше да го регрутира фронтменот на Срвајвр, Џими Џејмисон, како замена за Гилан, но ова пропадна поради компликации со продуцентската куќа на Џејмисон.<ref name="aor.nu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aor.nu/index.php?option=com_content&task=view&id=70&Itemid=108|title=Interview: Jimi Jamison|publisher=aor.nu|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724190412/http://www.aor.nu/index.php?option=com_content&task=view&id=70&Itemid=108|archive-date=24 July 2011|accessdate=15 December 2010}}</ref><ref name="picturedwithtin.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.picturedwithin.com/interviews/tbro_int.html|title=25 Years of Deep Purple The Battle Rages On...:Interview with Jon Lord|publisher=pictured within.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100517061304/http://www.picturedwithin.com/interviews/tbro_int.html|archive-date=17 May 2010|accessdate=15 December 2010}}</ref> На крајот, после аудициите на многу високорангирани кандидати, меѓу кои Брајан Хау (Вајт спирит, Тед Нуџент, Бед компани), Даг Пиник (Кингс екс), Австралијанците Џими Барнс (Колд шисел) и Џон Фарнам (Литл ривр бенд), Тери Брок (Стрејнџуејс, Џајнт) и Норман „Кал“ Суан (Тајтан, Лајон, Бед мун рајзинг),<ref name="Thompson2004pp259">{{Наведена книга|title=Smoke on the Water: The Deep Purple Story|last=Dave Thompson|year=2004|page=259}}</ref> тие го одбраа Џо Лин Тарнер. Оваа Марк 5 постава, сними само еден албум, „Slaves and Masters“ (1990 година) и направи турнеја со него. Достигна скромен успех и достигна до 87 место на Билборд топ-листите во САД,<ref name="AllMusic.com3"/> но некои обожаватели него го критикуваа како малку повеќе „Дип Рејнбоу“ албум. === Второ обединување на Марк II (1992–1993) и Марк VI (1993–1994) === Кога турнејата заврши, Тарнер беше приморан да си оди, бидејќи Лорд, Пајс и Гловер (и продуцентската куќа) го сакаше Гилан назад за нивната 25 годишнина тврдоглаво одби, после барањето и најпосле примањето на 250 000 долари на неговата сметка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rockpages.gr/detailspage.aspx?id=1453&type=1&lang=EN|title=Ian Gillan Interview|last=George Anasontzis|work=Rockpages.gr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081022044109/http://www.rockpages.gr/detailspage.aspx?id=1453&type=1&lang=EN|archive-date=22 October 2008|accessdate=22 April 2013}}</ref> и класичната постава го сними „The Battle Rages On...“. Но Гилан го преработи повеќето од постоечкиот материјал за албумот. Како резултат на тоа, Блекмур се исфрустира кога поради, според него, немелодичните елементи.<ref>{{Наведена книга|title=Child in Time: The Life Story of the Singer from Deep Purple|last=Gillan|first=Ian|last2=Cohen|first2=David|publisher=Smith Gryphon Limited|year=1993|isbn=1-85685-048-X|chapter=Chapter 14}}</ref> На една европска турнеја (која инаку би била успешна), во ноември 1993 година Блекмур си замина и никогаш не се врати.<ref name="BBC Deep Purple">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6400545.stm Deep Purple live album withdrawn] BBC News. Retrieved 2 March 2012</ref> [[Џо Сатријани]] беше повикан за да ги заврши концертите во Јапонија во декември и остана за европската турнеја во 1994 година. Го прашаа дали сака да им се придружи засекогаш, но неговиот договор за снимање го спречи тоа. Бендот без размислување го одбра гитаристот на Дикси дрегс и Канзас, Стив Морс, за да биде наследникот на Сатријани.<ref>Daniel Bukszpan, Ronnie James Dio (2003).[https://books.google.com/books?id=YaDDsg0H35gC&dq=steve+morse+1994+deep+purple&pg=PT46 The Encyclopedia of Heavy Metal] p.56. Barnes & Noble Publishing. Retrieved 1 March 2012</ref> === Mark VII (1994–2002) === Доаѓањето на Морс креативно го ревитализира бендот, и во 1996 година беше издаден нов албум под името „''Purpendicular''“, во кој се најдоа многу различни музички стилови, иако тој не успеа да стигне до Билборд 200 во САД.<ref name="AllMusic.com3"/> Поставата Марк 7, во 1997 година, го издаде новиот албум во живо „''Live at The Olympia '96''“ во 1997 година. Со ревитализиран список на песни за на турнја, Дип парпл уживаа успешни турнеи до крајот на деведесеттите, го издадоа потешкиот „Напуштање“ во 1998 година, и продолжија да одат на турнеи со обновен ентузијазам. Во 1999 година, Лорд, со помош на холандски обожавател, кој исто така беше музиколог и композитор, Марко де Гоеј, внимателно го рекреираа „Концертот за група и оркестар“. Беше изведен по вторпат во Салата Ројал Алберт, во септември 1999 година, овој пат со Лондонскиот Симфониски Оркестар, диригиран од Пол Ман.<ref name="Buckley2">Buckley, Peter (2003). The rough guide to rock. p.280. Rough Guides. Retrieved 23 October 2011</ref> На концертот исто така имаше и песни од соло-кариерите на сите членови, како и кратка листа од Дип парпл, и сето тоа беше комеморирано на албумот „Во живо во Салата Ројал Алберт“.<ref name="Buckley2"/> На почетокот на 2001 година, беа изведени два слични концерти во Токио и издадени како дел од „The Soundboard Series“.<ref>[http://www.allmusic.com/album/soundboard-series-australian-tour-2001-mw0000466653 "Soundboard Series: Australian Tour 2001"]. AllMusic. Retrieved 4 November 2012</ref> Наредните неколку години главно ги поминаа на турнеја. Групата продолжи до 2002 година, кога основачот на групата, Лорд (кој, заедно со Пајс, беше единствениот член кој беше во сите инкарнации на бендот,) го најави неговото пријателско пензионирање од бендот за да работи на сопствени проекти (особено оркестрална музика). Лорд ја остави неговата Хамонд органа на неговата замена. Рок-клавијатуристот Дон Ајри (Рејнбоу, Ози Озборн, Блек Сабат, Вајтснејк), кој им помогна на Дип парпл кога во 2001 година, Лорд си го повреди коленото, им се придружи. === Mark VIII (2002–2022) === Во 2003 година, Дип парпл го издаде нивниот прв студиски албум после пет години („Bananas“) и веднаш тргна на турнеја со него. ЕМИ рекордс го одбија продолжувањето на договорот со Дип парпл, можеби поради помалку од очекуваната продажба. Всушност „''In Concert with The London Symphony Orchestra''“ се продаде повеќе отколку „''Bananas''“.<ref>{{cite news|url=http://www.rockdetector.com/interviews/artist,2377.sm?id=70|title=Roger Glover interview|author=Garry Sharpe-Young|date=10 November 2005|work=[[Rockdetector]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060209140852/http://www.rockdetector.com/interviews/artist%2C2377.sm?id=70|archive-date=9 February 2006|url-status=dead}}</ref> Во јули 2005 година, бендот свиреше на концертот „Живи 8“ во Парк Плејс (Бери, Онтарио) и во котомври истата година го издадоа нивниот следен албум „Rapture of the Deep“. Тој беше проследен со турнеја. Продуцент на овие два студиски албуми, со оваа постава Марк 8, беше Мајкл Бредфорд,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=DBEEAAAAMBAJ&q=deep+purple+michael+bradford&pg=PA12|title=deep purple michael bradford|date=15 June 2002|publisher=Billboard|page=12|access-date=1 March 2012}}</ref> кој е познат рап и поп-музичар. Во 2009 година Јан Гилан изјави, „Продажбата на албумите е мала, но луѓето би платиле многу пари за билет за на концерт“.<ref name="Gillan talks money">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/fameandfortune/4980681/Deep-Purples-Ian-Gillan-talks-money.html|title=Deep Purple's Ian Gillan talks money|last=Mark Anstead|date=12 March 2009|work=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/fameandfortune/4980681/Deep-Purples-Ian-Gillan-talks-money.html|archive-date=10 January 2022}}</ref> Во февруари 2007 година, Гилан ги замоли обожавателите да не го купуваат албумот во живо „Come Hell or High Water“, издаден од Сони БМГ. Ова беше снимка од настап во 1993 година во NEC во Бирмингем, кога Гилан и Ричи Блекмур едвај си зборуваа. Снимките од овој настап беа претходно издадени без отпор од Гилан или некој друг член, но тој рече: „Тоа беше еден од најниските моменти во мојот живот – всушност од нашите животи“. После многу позитивни и негативни пораки и шпекулации за тоа колку ќе трае бендот после „Rapture of the Deep“, Стив Морс за француското списание Рок Хард дека наскоро ќе започнат со работа за нов албум, кој ќе биде пордуциран од високопочитуваниот Боб Ерзин. На почетокот на 2011 година, Дејвид Ковердејл и Глен Хјуз им кажаа дека би сакале повторно да се обединат со поранешната постава Марк 3, на Дип парпл, со добра намера, како што е хуманитерен концерт. Сегашниот главен звучен инженер на бендот, после седум години одење на турнеи, Мореј Мекмилин, почина во септември 2011 година на 57 години. === Марк IX (2022-сега) === Во март 2022 година, Морс објавил дека мора да направи пауза од групата откако на неговата сопруга ѝ бил дијагностициран рак. Групата, која од неодамна почнала повторно да настапува во живо, продолжила со турнејата со Сајмон Мекбрајд, поранешен член на [[Sweet Savage]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ultimate-guitar.com/news/general_music_news/deep_purples_steve_morse_announces_hiatus_from_the_band_following_wifes_cancer_diagnosis.html|title=Deep Purple's Steve Morse Announces Hiatus From the Band Following Wife's Cancer Diagnosis &#124; Music News @|date=31 March 2022|publisher=Ultimate-guitar.com|accessdate=14 July 2022}}</ref> На 23 јули 2022 година, било објавено дека Морс нема да се врати во групата со цел да се грижи за неговата сопруга додека таа се бори со ракот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blabbermouth.net/news/steve-morse-officially-quits-deep-purple-to-care-for-ailing-wife|title=Steve Morse Officially Quits Deep Purple To Care For Ailing Wife|date=23 July 2022|work=[[Blabbermouth.net]]|accessdate=23 July 2022}}</ref> Подоцна истиот септември, Мекбрајд станал официјален член на групата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blabbermouth.net/news/deep-purple-officially-welcomes-guitarist-simon-mcbride-as-permanent-member|title=Deep Purple Officially Welcomes Guitarist Simon McBride As Permanent Member|date=16 September 2022|work=[[Blabbermouth.net]]|accessdate=16 September 2022}}</ref> == Наследство == Дип парпл, заедно со [[Лед зепелин|Лед Цепелин]] и [[Блек сабат|Блек Сабат]] се нарекувани пионери на хард рокот и хеви металот.<ref name="Wasler3"/><ref>Eduardo Rivadavia. [http://www.allmusic.com/album/machine-head-mw0000189625 "Deep Purple: Machine Head"] Allmusic. Retrieved 6 March 2013</ref> Групата има влијаено на голем број на рок бендови, меѓу кои [[Металика]],<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/metallica-p4906 Metallica] AllMusic. Retrieved 22 February 2012</ref> [[Queen]],<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/p5205 Queen] Retrieved 22 February 2012</ref> [[Aerosmith]],<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/aerosmith-p3508 Aerosmith] AllMusic. Retrieved 22 February 2012</ref> [[Ван Хален]],<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/van-halen-p133911 Van Halen] AllMusic. Retrieved 22 February 2012</ref> [[Alice in Chains]],<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/alice-in-chains-p3520 Alice in Chains] AllMusic. Retrieved 22 February 2012</ref> [[Pantera]],<ref>Birchmeier, Jason. [http://www.allmusic.com/artist/pantera-p5099 Pantera] AllMusic. Retrieved 26 February 2012</ref> [[Бон Џови]],<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/bon-jovi-p3734 Bon Jovi] AllMusic. Retrieved 22 February 2012</ref> [[Rush (група)|Rush]],<ref>Ankeny, Jason. [http://www.allmusic.com/artist/rush-p5323 Rush] AllMusic. Retrieved 26 February 2012</ref> [[Motörhead]],<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/motrhead-p4965 Motorhead] AllMusic. Retrieved 22 February 2012</ref> како и многу бендови кои негуваат Нов бран на британски хеви метал, како што се [[Iron Maiden]],<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/iron-maiden-p4560 Iron Maiden] AllMusic. Retrieved 22 February 2012</ref> [[Judas Priest]]<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/judas-priest-p4646 Judas Priest] AllMusic. Retrieved 22 February 2012</ref> и [[Def Leppard]].<ref>Erlewine, Stephen Thomas. [http://www.allmusic.com/artist/def-leppard-p4062 Def Leppard] AllMusic. Retrieved 22 February 2012</ref> Басистот и главниот писател на песните на Ајрон Мејден, [[Стив Харис]], изјави дека „тежината“ на бендот беше главно инспирирана од „Блек сабат и Дип парпл и малку од Лед цепелин“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://legacy.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx|title=IRON MAIDEN Bassist Talks About His Technique And Influences|work=Archive.today|archive-url=https://archive.today/20120526014836/http://legacy.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=27275|archive-date=26 May 2012|accessdate=23 August 2021}}</ref> Вокалистот на Деф лепард, Џо Елиот, има речено, „Во 1971 година имаше три бендови кои беа важни, Лед цепелин, Блек сабат и Дип парпл“. Во 2000 година, Дип парпл беа рангирани на 22 место на програмата на ВиЕјчУан, „100 најголеми хард рок изведувачи“. === Куќа на славата на рокенролот === До октомври 2012 година, Deep Purple воопшто не биле номинирани за воведување во [[Куќата на Славните на Рокенролот|Куќата на славата на рокенролот]] (иако тие ги исполнувале условите од 1993 година), но биле номинирани за внесување во 2012 и 2013 година.<ref>Andy Greene (4 October 2012). [https://www.rollingstone.com/music/news/rush-public-enemy-deep-purple-nominated-for-rock-and-roll-hall-of-fame-20121004 "Rush, Public Enemy, Deep Purple Nominated for Rock and Roll Hall of Fame"] {{Семарх}}. Rolling Stone. Retrieved 11 October 2012</ref><ref name="BillboardRHOF2">[http://www.billboard.com/articles/news/474803/rush-deep-purple-public-enemy-nominated-for-rock-hall-of-fame "Rush, Deep Purple, Public Enemy Nominated for Rock Hall of Fame"]. Billboard. Retrieved 11 October 2012</ref> Гитаристот на [[Toto (група)|Тото]], Стив Лукатер, искоментирал „ја ставија Пети Смит но не и Дип парпл? Која е првата песна што секое дете ја учи? („Smoke on the Water“)... и тие не се во Рокенрол салата на славните? ... Рокенрол салата на славните не е повеќе кул“.<ref>[http://www.futurerocklegends.com/blog_files/Toto_told_Jann_Wenner.html "Toto told Jann Wenner to 'stick it up his{{Полунаводник+наводник}}] Future Rock Legends. Retrieved 22 February 2012</ref> Поранешниот гитарист на [[Guns N' Roses]], Слеш, појасни дека е изненаден и не се сложува со тоа што Дип парпл немаат влезено; „Списокот на луѓе кои не се ни номинирани е голема... Најголемо изненадување за мене се Дип парпл. Како смееш да не ги примиш Дип парпл?“.<ref>Jane Stevenson (23 March 2012). [https://web.archive.org/web/20131016080737/http://m.torontosun.com/2012/03/23/slash-plays-to-canadian-crowd?noimage=true "Slash plays to Canadian Crowd"]. Toronto Sun. Retrieved 27 April 2012</ref><ref>[https://www.rollingstone.com/music/news/exclusive-slash-on-closing-the-book-on-guns-n-roses-at-the-hall-of-fame-20120425 "Slash on Closing the Book on Guns 'N' Roses at the Hall of Fame"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024152705/https://www.rollingstone.com/music/news/exclusive-slash-on-closing-the-book-on-guns-n-roses-at-the-hall-of-fame-20120425|date=24 October 2017}}. ''Rolling Stone''. Retrieved 27 April 2012</ref> Кога тапанарот на Металика, Ларс Улрих, беше запрашан кој бенд сака да го види каде што влегува во Рок салата, тој посочи кон Дип парпл.<ref>[https://www.rollingstone.com/music/news/metallica-want-to-avoid-drama-of-a-van-halen-at-rock-and-roll-hall-of-fame-induction-20090115 "Metallica Want to Avoid "Drama of a Van Halen" at Rock and Roll Hall of Fame Induction"] {{Семарх}}. ''Rolling Stone''. Retrieved 28 February 2012</ref><ref name="Kirk Hammett">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=180969|title=Metallica Guitarist: 'Deep Purple Definitely Belongs in the Rock and Roll Hall of Game'|date=17 October 2012|work=Blabbermouth.net}}</ref> Во април 2015 година, Deep Purple бил на врвот на листата од спроведената анкета на читателите ''на [[Ролинг Стоун|Rolling Stone]]'' за музичари кои треба да бидат примени во Куќата на славните во 2016 година <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/readers-poll-10-acts-that-should-enter-the-hall-of-fame-in-2016-20150429|title=Readers Poll: 10 Acts That Should Enter the Hall of Fame in 2016|last=Green|first=Andy|date=29 April 2015|access-date=15 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151011195632/http://www.rollingstone.com/music/lists/readers-poll-10-acts-that-should-enter-the-hall-of-fame-in-2016-20150429|archive-date=11 October 2015|publisher=rollingstone.com}}</ref> Во октомври 2015 година, групата била номинирана за примање по трет пат.<ref name="RS 2015">{{Наведен нестручен часопис|access-date=26 August 2017}}</ref> Во декември 2015 година, било најавено дека групата ќе биде примена во 2016 година, при што официјалните лица изјавиле: „Невклучувањето на Deep Purple во Куќата е голема дупка што сега мора да се пополни“, додавајќи дека заедно со другите веќе примени групи Лед Цепелин и Блек Сабат, групата го сочинува „Светото Тројство на хард-рок и метал групите“.<ref name="Rock Hall 2016">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-35119852|title=NWA, Deep Purple and Chicago enter Hall of Fame|date=17 December 2015|publisher=BBC}}</ref> Официјално била примена на 8 април 2016 година. Куќата на славата објавила дека следниве членови од групата се сметаат за примени: Ијан Пејс, Џон Лорд, Ричи Блекмор, Роџер Гловер, Иан Гилан, Род Еванс, Дејвид Ковердејл и Глен Хјуз. Исклучени од внесување биле Ник Симпер, Томи Болин, Џо Лин Тарнер, Џо Сатријани, Стив Морс и Дон Ери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rollingstone.com/music/news/deep-purple-singer-rock-hall-band-member-exclusions-are-very-silly-20151221|title=Deep Purple Singer: Rock Hall Band Member Exclusions Are 'Very Silly'|last=Reed|first=Ryan|date=21 December 2015|publisher=rollingstone.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414112241/http://www.rollingstone.com/music/news/deep-purple-singer-rock-hall-band-member-exclusions-are-very-silly-20151221|archive-date=14 April 2016|accessdate=12 April 2016}}</ref> == Членови на бендот == === Сегашни членови: === * Јан Пајс – тапани, перкусии (1968-1976 година, 1984-досега); * Јан Гилан – главен вокал, хармоника, конги (1969-1973 година, 1984-1989 година, 1992-досега); * Роџер Гловер – бас (1969-1973 година, 1984-досега); * Стив Морс – гитара (1994-досега); * Дон Ајри – клавијатури (2002-досега). === Поранешни членови: === * Џон Лорд – клавијатури, органа, следечки вокали (1968-1976 година, 1984-2002 година); * Ричи Блекмур – гитара (1968-1975 година, 1984-1993 година); * Ник Симпер – бас, следечки вокали (1968-1969 година); * Род Еванс – главен вокал (1968-1969 година); * Глен Хјуз – бас, вокали (1973-1976 година); * Дејвид Ковердејл – главен вокал (1973-1976 година); * Томи Болин – гитара, следечки вокали (1975-1976 година, почина во 1976 година); * Џо Лин Тарнер – главен вокал (1989-1991 година); * Џо Сатријани – гитара (1993-1994 година). == Светски турнеи == Дип парпл се сметаат за еден од бендовите кои имаат најмногу турнеи. Од 1968 година до денес (со исклучок на нивното растурање од 1976-1984 година) тие продолжија да одат на турнеи насекаде во светот. ВО 2007 година, бендот доби посебна награда за продажба од повеќе од 150 000 билети во Франција, со 40 настапи во земјата, само во 2007 година. Исто така во 2007 година, турнејата „Rapture of the Deep“ на Дип парпл беше изгласана за 6 најдобра турнеја во таа година (во сите музички жанрови) од слушателите на Планет Рок. Турнејата „A Bigger Bang“ на Ролинг стоунс беше на 5 место и ја победи турнејата на Дип парпл со само 1%. Дип парпл, во мај 2008 година, издаде нова компилација во живо на ДиВиДи „Уште еден свет во живо“. Во февруари 2008 година, бендот за прв настапи во Москва, на „Кремлин“ на лично барање на Димитриј Медведев, кој во тоа време се сметаше за следниот наследник на претседателското седиште на Русија. Бендот беше дел од забавата за Светското првенство во скијање FIS Nordic во Либерец, Чешка. * Деби-турнеја „Дип парпл“, 1968 година; * Турнеја „Сенки на Дип парпл“,1968 година; * Турнеја „Книгата за Талисин“,1968 година; * Европска турнеја на Дип парпл, (пред турнејата за „Во рок“) 1969-1970 година; * Светска турнеја „Во рок“, 1970-1971 година; * Светска турнеја „Fireball“, 1971-1972 година; * Светска турнеја „Machine Head“, 1972-1973 година; * Европска турнеја „Дип парпл“, 1974 година; * Светска турнеја „Гори“,1974 година; * Светска турнеја „Stormbringer“,1974-1975 година; * Светска турнеја „Целосни странци“, позната и под името „Повторно обединување“, 1984-1985 година; * Светска турнеја „Куќата на синото светло“,1987-1988 година; * Светска турнеја „Робови и господари“, 1991 година; * Светска турнеја за 25-годишнината на Дип парпл, позната и под името „Битката продолжува“1993 година; * Турнејата на Дип парпл и Џо Сатријани, 1993-1994 година; * Тајната Мексиканска турнеја на Дип парпл (кратка турнеја за загревање со Стив Морс); * Тајната турнеја на Дип парпл во САД, 1994-1995 година; * Азиска и Африканска турнеја на Дип парпл 1995 година; * Светска турнеја „Пурпурдикуларно“,1996-1997 година; * Бенд на Светска турнеја, 1998-1999 година; * Концертна Светска турнеја, 2000-2001 година; * Светска турнеја „Дип парпл“, 2001-2003 година; * Светска турнеја „Банани“, 2003-2005 година; * Светска турнеја „Rapture of the Deep“, 2006-2011 година; * Дип парпл: Турнеја „Песните што го основаа рокот“ 2011-2012 година; == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Deep Purple}} *[http://www.deeppurple.com/ Официјално мрежно место] *[http://www.deep-purple.com/ Официјална страница за промотери и прес] *{{dmoz|Arts/Music/Bands_and_Artists/D/Deep_Purple}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Deep Purple}} [[Категорија:Рок-музички групи]] [[Категорија:Музички групи основани во 1968 година]] a8tlnhzk11t2rjqnt84l1wfuu0daq7h 0 1028563 5642495 5271298 2026-10-09T14:02:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642495 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |податотека = NGC 0632 SDSS.jpg |соѕвездие=[[Риби (соѕвездие)|Риби]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=1 ч 37 м 17,5 с |деклинација=+ 5° 52' 38" |положбен агол=170 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=12,4 |привиден сјај Ч=13,4 |површински сјај=12 |привидни димензии=1' x 0,8' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[24 септември]] [[1830]] |алтернативни ознаки=UGC 1157, MCG 1-5-10, MK 1002, CGCG 412-8, IRAS 01346+0537 }} '''NGC 632''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Риби (соѕвездие)|Риби]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 632 се споменува и како UGC 1157, MCG 1-5-10, MK 1002, CGCG 412-8, IRAS 01346+0537. == Откривање == Објектот е откриен на [[24 септември]] [[1830]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 632 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 632 има привидни димензии од 1' х 0,8'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 1 ч 37 м 17,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, + 5° 52' 38". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 170°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 632 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 6007. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 173; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 34. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 21. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (501-1000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Риби (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC632 Прегледувач на длабокото небо — NGC 632]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC632 Поправени информации за NGC 632] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%20632 NGC 632] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240729110326/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%20632 NGC 632] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Риби (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1830 година]] 7modkx2ovqkaeqfdxytcdyy8pcp8ejb 0 1028597 5642556 5265555 2026-10-09T21:34:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642556 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |податотека = NGC 0662 DSS.jpg |соѕвездие=[[Андромеда (соѕвездие)|Андромеда]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=1 ч 44 м 35,5 с |деклинација=+ 37° 41' 47" |положбен агол=20 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sc |привиден сјај В=13 |привиден сјај Ч=13,7 |површински сјај=11,8 |привидни димензии=0,8' x 0,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Едуар Жан Мари Стефан]] |датум на откривање=[[22 ноември]] [[1884]] |алтернативни ознаки=UGC 1220, MCG 6-4-60, CGCG 521-73, IRAS 01416+3726, KUG 0141+374, KARA 62, ARAK 55, 5ZW 98 }} '''NGC 662''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Андромеда (соѕвездие)|Андромеда]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Телото било предмет и на други истражувања, па освен како NGC 662 се споменува и како UGC 1220, MCG 6-4-60, CGCG 521-73, IRAS 01416+3726, KUG 0141+374, KARA 62, ARAK 55, 5ZW 98. == Откривање == Телото е откриено на [[22 ноември]] [[1884]] година од страна на [[Едуар Жан Мари Стефан]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 31,5&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 662 е од видот Sc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,7 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 11,8 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 662 има привидни димензии од 0,8' х 0,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Телото е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 1 ч 44 м 35,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, + 37° 41' 47". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 20°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 662 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 6393. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 92; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 2815. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1189. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (501-1000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Андромеда (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC662 Прегледувач на длабокото небо — NGC 662]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC662 Поправени информации за NGC 662] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%20662 NGC 662] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240731231427/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%20662 NGC 662] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Андромеда (соѕвездие)]] [[Категорија:Откритија на Едуар Стефан]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1884 година]] ml2wdlxpw26l2npxnovn2p0gshoju7g 14 1032196 5642551 4233153 2026-10-09T21:24:08Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Категорија:ФК НЕЦ Најмеген]] на [[Категорија:ФК НЕК Најмеген]] 4233153 wikitext text/x-wiki {{рв|NEC Nijmegen}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Холандија|НЕЦ]] [[Категорија:Најмеген]] t7kr8e0eradeupo9y1wtzrt204qtneb 0 1040751 5642581 5459579 2026-10-10T05:12:04Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5642581 wikitext text/x-wiki {{нобеловец}} [[Податотека:Krasznahorkai László (Déri Miklós).jpg|мини|Ласло Краснахораки]] '''Ласло Краснахоркаи''' ([[унгарски]]: ''Krasznahorkai László''), ([[1954]], Ѓула, [[Унгарија]]) — современ унгарски писател и нобеловец. == Животопис == Ласло Краснахоркаи е роден во [[1954]] година во Ѓула. Студирал право во [[Сегед]], а потоа [[унгарски јазик]] во Будимпешта. Од [[1983]] година работи како професионален писател.<ref>''Сецирање на живо - Антологија на унгарскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2009, стр. 228.</ref> == Творештво == Краснахоркаи е автор на поголем број прозни дела кои се преведени на повеќе европски јазици: [[шпански јазик|шпански]], [[полски јазик|полски]], [[германски јазик|германски]], [[француски јазик|француски]], [[шведски јазик|шведски]], [[чешки јазик|чешки]], [[српски јазик|српски]], [[бугарски јазик|бугарски]], [[украински јазик|украински]], и [[англиски јазик|англиски]]. Исто така, неговиот расказ "''Последниот брод''" е објавени на [[македонски јазик]] во [[2009]] година како дел на антологијата на унгарскиот краток расказ "''Сецирање на живо''", во издание на издавачката куќа "Темплум".<ref>''Сецирање на живо - Антологија на унгарскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2009.</ref> Негови поважни дела се:<ref name="ReferenceA">''Сецирање на живо - Антологија на унгарскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2009, стр. 229.</ref> * ''Сатанско танго'' (роман), [[1985]] година * ''Околности за милост'' (раскази), [[1986]] година * ''Меланхолија на отпорот'' (роман), [[1986]] година * ''Затвореникот од Урга'' (роман), [[1992]] година * ''Војна и војна'' (роман), [[1999]] година * ''Рид на север, езеро на југ, патишта на запад, река на исток'' (роман), [[2003]] година * ''Напуштеност и безнадежност под небото'' (роман), [[2004]] година == Признанија == Краснахоркаи е добитник на повеќе награди, како што се:<ref name="ReferenceA"/> * Наградата „[[Атила Јожеф]]“, 1987 г. * Наградата на Кругот на [[Микец Келемен]] ([[Холандија]]), 1987 г. * Наградата „[[Тибор Дери]]“, 1992 г. * Наградата „[[Шандор Мараи]]“, 1997 г. * Наградата „[[Лајош Кошут|Кошут]]“, 2004 г. * [[Нобелова награда за литература]], 2025 г. == Наводи == <references/> {{Нобелова награда за литература}} {{Нобеловци 2025}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Краснахоркаи, Ласло}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Унгарски писатели]] [[Категорија:Родени во 1954 година]] [[Категорија:Унгарски Евреи]] [[Категорија:Унгарски романописци]] [[Категорија:Унгарски нобеловци]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] pc0y50s23s5ef0whd3uwh2uz4y1fecx 0 1049725 5642490 5271293 2026-10-09T13:56:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642490 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] |податотека =NGC 6318 DSS.jpg |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=17 ч 16 м 13,4 с |деклинација=-39° 25' 26"" |положбен агол= |вид на објект= [[расеано ѕвездено јато]] |морфолошки вид=III2p |привиден сјај В=11,8 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=5' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[5 јуни]] [[1834]] |алтернативни ознаки=OCL 1004, ESO 333-SC1 }} '''NGC 6318''' — [[расеано ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6318 се споменува и како OCL 1004, ESO 333-SC1. == Откривање == Објектот е откриен на [[5 јуни]] [[1834]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6318 е од видот III2p.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,8 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6318 има само една позната привидна димензија, која изнесува 5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 16 м 13,4 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -39° 25' 26"". == Други поделби == Проучување на NGC 6318 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 408; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 7874. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Скорпија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6318 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6318]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6318 Поправени информации за NGC 6318] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206318 NGC 6318] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20220113131257/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206318 NGC 6318] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Скорпија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] 5d9ighjtwe3rfjx6c7uvjjnd9oxabu9 0 1049726 5642492 5271295 2026-10-09T13:59:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642492 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змеј (соѕвездие)|Змеј]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC6319 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија=17 ч 9 м 44,1 с |деклинација=+62° 58' 23"" |положбен агол= |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E-S0 |привиден сјај В=13,4 |привиден сјај Ч=14,4 |површински сјај=13 |привидни димензии=0,8' x 0,8' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Луис Свифт]] |датум на откривање=[[14 мај]] [[1885]] |алтернативни ознаки=UGC 10744, MCG 11-21-10, CGCG 321-15, IRAS 17092+6302 }} '''NGC 6319''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Змеј (соѕвездие)|Змеј]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6319 се споменува и како UGC 10744, MCG 11-21-10, CGCG 321-15, IRAS 17092+6302. == Откривање == Објектот е откриен на [[14 мај]] [[1885]] година од страна на [[Луис Свифт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 16&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6319 е од видот E-S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6319 има привидни димензии од 0,8' х 0,8'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 9 м 44,1 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +62° 58' 23"". == Други поделби == Проучување на NGC 6319 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 59717. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 29; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 4202. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 745. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змеј (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6319 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6319]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6319 Поправени информации за NGC 6319] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206319 NGC 6319] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240819140155/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206319 NGC 6319] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змеј (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1885 година]] poxb6o7magec5y58aidd76e3czxds5u 0 1049777 5642500 5271377 2026-10-09T15:19:37Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642500 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змеј (соѕвездие)|Змеј]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC6370 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија=17 ч 23 м 25,1 с |деклинација=+56° 58' 30"" |положбен агол= |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E0 |привиден сјај В=12,9 |привиден сјај Ч=13,9 |површински сјај=13,7 |привидни димензии=1,4' x 1,4' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Луис Свифт]] |датум на откривање=[[19 април]] [[1885]] |алтернативни ознаки=UGC 10836, MCG 10-25-20, CGCG 300-21, near SAO 30366 }} '''NGC 6370''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Змеј (соѕвездие)|Змеј]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6370 се споменува и како UGC 10836, MCG 10-25-20, CGCG 300-21, near SAO 30366. == Откривање == Објектот е откриен на [[19 април]] [[1885]] година од страна на [[Луис Свифт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 16&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6370 е од видот E0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6370 има привидни димензии од 1,4' х 1,4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 23 м 25,1 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +56° 58' 30"". == Други поделби == Проучување на NGC 6370 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 60192. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 52; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 3896. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 765. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змеј (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6370 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6370]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6370 Поправени информации за NGC 6370] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206370 NGC 6370] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240728061251/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206370 NGC 6370] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змеј (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1885 година]] [[Категорија:Сејфертови галаксии]] osgsdjc5o9vz209shozj43gn14vrpwl 0 1049791 5642503 5264518 2026-10-09T15:42:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642503 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] |епоха=Ј2000.0 |слика= Ngc6384-hst-R814GB435.jpg |ректасцензија=17 ч 32 м 24,2 с |деклинација=+7° 3' 39"" |положбен агол=30 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBbc |привиден сјај В=10,4 |привиден сјај Ч=11,1 |површински сјај=13,8 |привидни димензии=6,2' x 4,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Алберт Март]] |датум на откривање=[[10 јуни]] [[1863]] |алтернативни ознаки=UGC 10891, MCG 1-45-1, CGCG 55-7, IRAS 17299+0705 }} '''NGC 6384''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6384 се споменува и како UGC 10891, MCG 1-45-1, CGCG 55-7, IRAS 17299+0705. == Откривање == Објектот е откриен на [[10 јуни]] [[1863]] година од страна на [[Алберт Март]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 48&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6384 е од видот SBbc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 10,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 11,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,8 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6384 има привидни димензии од 6,2' х 4,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 32 м 24,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +7° 3' 39"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 30°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6384 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 60459. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 203; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 426. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 780. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змијоносец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6384 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6384]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6384 Поправени информации за NGC 6384] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206384 NGC 6384] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240731021441/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206384 NGC 6384] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змијоносец (соѕвездие)]] [[Категорија:UGC-објекти]] [[Категорија:PGC-објекти]] [[Категорија:Пречкести спирални галаксии]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1863 година]] f3m5a4kjz0cufk4c6po2xbwkqroqai0 0 1049977 5642537 5265197 2026-10-09T19:30:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642537 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змеј (соѕвездие)|Змеј]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC6536 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија=17 ч 57 м 16,3 с |деклинација=+64° 56' 16"" |положбен агол=117 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBb |привиден сјај В=13,4 |привиден сјај Ч=14,2 |површински сјај=13,6 |привидни димензии=1,2' x 1,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Едвард Свифт]] |датум на откривање=[[18 август]] [[1884]] |алтернативни ознаки=UGC 11077, MCG 11-22-16, CGCG 322-25, KUG 1757+649, IRAS 17571+6456 }} '''NGC 6536''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Змеј (соѕвездие)|Змеј]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6536 се споменува и како UGC 11077, MCG 11-22-16, CGCG 322-25, KUG 1757+649, IRAS 17571+6456. == Откривање == Објектот е откриен на [[18 август]] [[1884]] година од страна на [[Едвард Свифт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 16&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6536 е од видот SBb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,2 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6536 има привидни димензии од 1,2' х 1,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 17 ч 57 м 16,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +64° 56' 16"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 117°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6536 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 61166. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 30; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 4208. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 550. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змеј (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6536 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6536]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6536 Поправени информации за NGC 6536] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206536 NGC 6536] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206536 NGC 6536] {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змеј (соѕвездие)]] r4ghjxea3fg5cjyz6ckm7zm3zj7fqxk 0 1050042 5642548 5265483 2026-10-09T21:08:20Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642548 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Херкул (соѕвездие)|Херкул]] |податотека =NGC 6600 PanS.jpg |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=18 ч 15 м 42,9 с |деклинација=+24° 54' 47"" |положбен агол=69 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=12,6 |привиден сјај Ч=13,6 |површински сјај=13 |привидни димензии=1,3' x 1,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Алберт Март]] |датум на откривање=[[6 јуни]] [[1864]] |алтернативни ознаки=NGC 6599, UGC 11178, MCG 4-43-19, CGCG 142-31, NPM1G +24.0462 }} '''NGC 6600''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Херкул (соѕвездие)|Херкул]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6600 се споменува и како NGC 6599, UGC 11178, MCG 4-43-19, CGCG 142-31, NPM1G +24.0462. == Откривање == Објектот е откриен на [[6 јуни]] [[1864]] година од страна на [[Алберт Март]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 48&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6600 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6600 има привидни димензии од 1,3' х 1,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 18 ч 15 м 42,9 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +24° 54' 47"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 69°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6600 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 61655. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 159; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 2096. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1089. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Херкул (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6600 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6600]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6600 Поправени информации за NGC 6600] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206600 NGC 6600] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20210416232505/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206600 NGC 6600] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Херкул (соѕвездие)]] rgnwgobv94ciexsbs8lj0hpu1lffwh7 0 1050403 5642585 5266995 2026-10-10T05:45:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642585 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Делфин (соѕвездие)|Делфин]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 32 м 58,8 с |деклинација=+9° 52' 26"" |положбен агол=8 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBab |привиден сјај В=12,8 |привиден сјај Ч=13,6 |површински сјај=12,1 |привидни димензии=1,2' x 0,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Алберт Март]] |датум на откривање=[[15 август]] [[1863]] |алтернативни ознаки=IC 1326, UGC 11590, MCG 2-52-18, CGCG 424-22, IRAS 20305+0942 |податотека=NGC 6930 PanS.jpg |опис=<center>NGC 6930 }} '''NGC 6930''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Делфин (соѕвездие)|Делфин]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6930 се споменува и како IC 1326, UGC 11590, MCG 2-52-18, CGCG 424-22, IRAS 20305+0942. == Откривање == Објектот е откриен на [[15 август]] [[1863]] година од страна на [[Алберт Март]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 48&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6930 е од видот SBab.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,8 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,1 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6930 има привидни димензии од 1,2' х 0,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 32 м 58,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +9° 52' 26"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 8°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6930 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 64935. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 209; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 1091. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 812. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Делфин (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6930 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6930]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6930 Поправени информации за NGC 6930] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206930 NGC 6930] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240731013015/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206930 NGC 6930] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Делфин (соѕвездие)]] 61f1mboyytqwgiqwexdanb5oee4hanl 0 1050406 5642588 5267007 2026-10-10T05:51:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642588 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Делфин (соѕвездие)|Делфин]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=20 ч 33 м 38,2 с |деклинација=+7° 23' 16"" |положбен агол= |вид на објект= [[двојна ѕвезда]] |морфолошки вид=*2 |привиден сјај В= |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии= |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Пер Магнус Херман Шулц]] |датум на откривање=[[14 септември]] [[1865]] |алтернативни ознаки= |податотека=NGC 6933 PanS.jpg |опис=<center>NGC 6933 }} '''NGC 6933''' — [[двојна ѕвезда]] во соѕвездието [[Делфин (соѕвездие)|Делфин]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. == Откривање == Објектот е откриен на [[14 септември]] [[1865]] година од страна на [[Пер Магнус Херман Шулц]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 9,6&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6933 е од видот *2.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 20 ч 33 м 38,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +7° 23' 16"". == Други поделби == Проучување на NGC 6933 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 209; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 522. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 315. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6501-7000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Делфин (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6933 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6933]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6933 Поправени информации за NGC 6933] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206933 NGC 6933] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240730090653/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206933 NGC 6933] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Делфин (соѕвездие)]] dzs7m6x9v16w0gcyduwz621esjt31b1 0 1051493 5642653 5267710 2026-10-10T10:56:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642653 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Јарец (соѕвездие)|Јарец]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=21 ч 47 м 36 с |деклинација=-13° 10' 56"" |положбен агол=115 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=13,9 |привиден сјај Ч=14,9 |површински сјај=14,4 |привидни димензии=1,7' x 1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Алберт Март]] |датум на откривање=[[7 август]] [[1864]] |алтернативни ознаки=MCG -2-55-2, NPM1G -13.0540 |податотека=NGC 7131 legacy dr10.jpg |опис=<center>NGC 7131 }} '''NGC 7131''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Јарец (соѕвездие)|Јарец]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Телото било предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7131 се споменува и како MCG -2-55-2, NPM1G -13.0540. == Откривање == Телото е откриено на [[7 август]] [[1864]] година од страна на [[Алберт Март]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 48&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 7131 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,9 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 14,4 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 7131 има привидни димензии од 1,7' х 1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Телото е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 21 ч 47 м 36 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -13° 10' 56"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 115°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 7131 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 67359. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 301; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5800. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1123. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (7001-7500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Јарец (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, ""The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)"", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC7131 Прегледувач на длабокото небо — NGC 7131]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC7131 Поправени информации за NGC 7131] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%207131 NGC 7131] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20200829060639/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%207131 NGC 7131] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] {{Ѕвезди во Јарец}} [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Јарец (соѕвездие)]] k4mribrxezvarosqkz4n9s3rbyofqrz 1 1070218 5642518 5217253 2026-10-09T18:26:22Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Разговор:Сарај (населба)]] на [[Разговор:Сарај (Скопско)]] 3134381 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 0 1076768 5642589 5425837 2026-10-10T06:06:05Z Gliwi 66636 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Rockstedt.png]] → [[File:DEU Rockstedt COA.svg]] PNG → SVG 5642589 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |image_photo = Rockstedt Kirche.JPG |image_caption = Селската црква во Рокштет |Wappen = DEU Rockstedt COA.svg |lat_deg = 51 |lat_min = 17 |lat_sec = 6 |lon_deg = 10 |lon_min = 45 |lon_sec = 43 |Lageplan = Rockstedt in KYF.png |Bundesland = Thüringen |Landkreis = Кифхојзер |Höhe = 230 |Fläche = 4.94 |Einwohner = 267 |Stand = 2006-12-31 |PLZ = 99713 |Vorwahl = 036020 |Kfz = KYF |Gemeindeschlüssel = 16 0 65 058 |Adresse = Хауптштрасе 2<br />99713 Ебелебен |Bürgermeister = Денис Кил }} '''Рокштет''' ({{langx|de|Rockstedt}}) — општина во округот [[Кифхојзер (округ)|Кифхојзер]], во сојузната покраина [[Тирингија]], [[Германија]]. == Географија == === Местоположба === Општината се наоѓа на северниот брег на реката [[Хелбе]], околу два километри источно од градот [[Ебелебен]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Rockstedt}} {{Градови во Кифхојзер (округ)}} {{Нормативна контрола}} {{Кифхојзер-никулец}} [[Категорија:Кифхојзер (округ)]] [[Категорија:Општини во Тирингија]] 9moxih42hvdni6kcreicd52uu0jnjff 0 1077541 5642543 5294936 2026-10-09T20:23:52Z Ehrlich91 24281 5642543 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Успение на Пресвета Богородица |слика = Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Струмичка |намесништво = Струмичко |парохија = |координати = {{coord|41|26|22|N|22|47|38|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Секирник |општина = Босилово |држава = Македонија |патрон = [[Богородица]] |изградба = 1930 |завршено = 1932 |осветување = 1968 |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = трикорабна |архитектонски стил= }} '''Успение на Пресвета Богородица''' — главна селска црква во [[Струмичко Поле|струмичкото]] село [[Секирник]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото Секирник, сместена меѓу куќи. == Историја == Црквата била изградена во 1932 година,<ref name="Чаловска 202">{{cite journal|last=Чаловска|first=Емилија Апостолова|year=2022|title= Осврт на преродбенската црковна архитектура во Струмичкиот Регион|journal=Македонски фолклор|issue=81|pages=202|url= https://ifmc.ukim.mk/wp-content/uploads/spisanie/Broj_81/11._Емилија_Апостолова_Чаловска_197-229.pdf}}</ref> а осветена во 1968 година.<ref name="МПКН"/> == Архитектура == Градбата на црквата е трикорабна со западна галерија. Околу нејзе се наоѓаат повеќе објекти, како камбанарија, порта и помошни објекти. Отворениот трем на југ бил дограден во 2010-тите, а во поново време е препокриена со нови ќерамиди.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url=https://monitoring.icomos.org.mk/churches/239/view|title=Св. Богородица|work=monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-10-09}}</ref> Црквата е во добра состојба, но има присуство на влага на северниот и јужниот ѕид со височина од еден метар поради неправилна поставеност на олуците.<ref name="МПКН"/> Карактеристично за храмот е тоа што нејзината [[камбанарија]] се наоѓа во склоп со самиот објект на црквата, а не надвор од него како што е случај кај поголемиот дел од православните цркви во Македонија. === Икони и иконостас === Две од иконите во црквата се изработени од струмичкиот мајстор [[Васил Ѓорѓиев]].<ref name="Чаловска 220">{{cite journal|last=Чаловска|first=Емилија Апостолова|year=2022|title= Осврт на преродбенската црковна архитектура во Струмичкиот Регион|journal=Македонски фолклор|issue=81|pages=220|url= https://ifmc.ukim.mk/wp-content/uploads/spisanie/Broj_81/11._Емилија_Апостолова_Чаловска_197-229.pdf}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 10.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 11.jpg|Крст на западната страна Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 12.jpg|Ниша со фреска Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 13.jpg|Фонтана во дворот Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 14.jpg|Помошниот објект Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 15.jpg|Ниша над главниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 2.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 3.jpg|Припратата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 4.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 5.jpg|Помошна конструкција Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 6.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 7.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 8.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Секирник 9.jpg|Поглед на црквата Податотека:Dormition of the Theotokos Church (Sekirnik) (1).jpg|Влезната порта Податотека:Dormition of the Theotokos Church (Sekirnik) (3).jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Струмичко архијерејско намесништво]] * [[Секирник]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Dormition of the Theotokos Church (Sekirnik)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/239/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Успение, Секирник}} [[Категорија:Храмови посветени на Успението на Пресвета Богородица во Македонија|Секирник]] cknpus4gifrlqssu5q6kmejao2pw9ma 0 1079651 5642546 5642029 2026-10-09T20:41:10Z Ehrlich91 24281 5642546 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | name = Св. Никола | fullname = Црква „Свети Никола“ - Секирник | image = Црква „Св. Никола“ - Секирник 14.jpg | caption = Воздушен поглед на црквата | location = [[Секирник]] | country = [[Македонија]] | denomination = [[македонска византискокатоличка црква|источнокатоличка (унијатска)]] | website = [http://katolickacrkva.mk/%d0%b5%d0%b3%d0%b7%d0%b0%d1%80%d1%85%d1%82/%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%be%d1%85%d0%b8%d0%b8/ katolickacrkva.mk] | founder = | consecrated date = | architect = | architectural type = | style = | groundbreaking = 2006 | completed date = 2007 | materials = | parish = Парохија Секирник | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Струмичко-скопска епархија (католичка)|Струмичко-скопска]] | province = | presbytery = | archbishop = | bishop = [[Киро Стојанов]] | dean = Горги Динов }} '''Црква „Св. Никола“''' — [[Македонска византискокатоличка црква|византискокатоличка]] црква која се наоѓа во струмичкото село [[Секирник]], [[Македонија]].<ref name="список">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=90}}</ref> == Местоположба == Црквата е сместена на самиот влез во селото од насока на градот Струмица. == Историја == Црквата започнала да се гради во 2006 година. Пред тоа цели седум години траел отпорот на месното население за обновување на овој храм со образложение дека во селото нема католици. Во 1999 година обидот за ставање камен-темелник завршил со брутален напад врз припадниците на [[Католицизмот во Македонија|Католичката црква]]. По многу состаноци и преговори, во кои биле вклучени и претставници од МПЦ и државниот врв, и по барање на верниците од католичка вероисповед, црквата во Секирник започнала со својата изградба. Црквата била осветена во 2007 година од страна на апостолскиот нунциј од [[Ватикан]], [[монсињор]] Сантос Абрил и Кастиљо.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=BC600DAC7D1BE843B603D08C0663C0C7|title=Осветена новоизградената католичка црква во Секирник|publisher=http://www.utrinski.com.mk|accessdate=2013-05-03|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123110111/http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=BC600DAC7D1BE843B603D08C0663C0C7|url-status=dead}}</ref> Истата, денес, претставува сопствена парохија во рамки на [[Струмичко-скопска епархија (католичка)|Струмичко-скопската епархија]].<ref name="католици">{{Наведена мрежна страница|url= http://katolickacrkva.mk/%d0%b5%d0%b3%d0%b7%d0%b0%d1%80%d1%85%d1%82/%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%be%d1%85%d0%b8%d0%b8/|title=Парохии во епархијата|date=2016-01-01|accessdate=2026-10-09}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 10.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 11.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 12.jpg|Северната страна Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 13.jpg|Воздушен поглед Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 2.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 3.jpg|Спореден влез Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 4.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 5.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 6.jpg|Спореден влез Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 7.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 8.jpg|Празна ниша над влезот Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник 9.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Никола“ - Секирник.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Секирник]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Church (Sekirnik)}} {{Католички цркви во Македонија}} [[Категорија:Цркви во Општина Босилово|Секирник]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Секирник]] [[Категорија:Секирник]] [[Категорија:Католички цркви во Македонија|Никола]] [[Категорија:Македонската архитектура во 2007 година]] 4atd9y3np10rhxpbjluxx9cggbta8so 0 1099908 5642557 5610723 2026-10-09T21:45:35Z Kent Wang 92296 /* Уредување на градина */ Nereid's Lake, Palácio Nacional de Queluz 03.jpg 5642557 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Franz Anton Bustelli Liebesgruppe 1756-4.jpg|мини|десно|Љубовна двојка од порцелан од дворецот Нимфенбург, околу 1760 година, измоделирана од [[Франц Антон Бустели]]]] [[Податотека:BasilikaOttobeurenHauptschiff02.JPG|мини|десно|Базиликата во Отобојрен (Баварија) во рококо стил – архитектурните елементи се слеваат и изобилуваат со живот]] '''Рококо''' ([[фр.]] ''rococo'', а поретко и ''roccoco''), наречен и „доцен барок“ — стил и уметничко движење од XVIII век, кој влијаел на неколку видови уметност, вклучувајќи ги [[сликарство]]то, [[вајарство]]то, [[архитектура]]та, [[Внатрешно уредување|внатрешното уредување]], [[Декоративна уметност|декоративната уметност]], [[литература]]та, [[музика]]та и [[Драмска уметност|театарот]]. Стилот рококо се јавил во раниот XVIII во [[Париз]] како реакција против надменоста и строгите правила на [[барок]]от, особено на оној во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/506448/Rococo-style |title=Rococo style (design) - Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2012-04-24}}</ref>. Така, уметниците на ова движење избирале повесел, понакитен и пограциозен пристап кон барокната уметност и архитектура. На тој начин, уметноста и архитектурата во рококо стилот биле накитени и во нив често се користеле кремасти, пастелни бои, несиметрични конструкции, криви линии и злато. За разлика од барокот кој бил политички насочен, рококо стилот имал разиграни, а често и духовити уметнички теми. Што се однесува до внатрешното уредување, просториите во стилот на рококо биле изработени како цели уметнички дела со елегантен и накитен [[мебел]], мали скулптури, украсни огледала и [[таписерија]] која ги надополнувала архитектурата, релјефите и сликите на ѕидовите. Исто така стилот рококо одиграл голема улога во театарот. Во книгата ''„Рококо“ (The Rococo)'', пишува дека нема ниедна друга култура која „создала подуховит, поелегантен и подисмејувачки дијалог полн со нејасен и прикриен јазик и гестови, префинети чувства и суптилна критика“ од оној на театарот во стилот на рококо, особено во Франција.<ref>{{Наведена книга|url=http://books.google.it/books?id=C5MfwImor7YC&printsec=frontcover&dq=rococo&hl=it&sa=X&ei=nO3tTvCXN6Hk4QT8spyOCQ&redir_esc=y#v=onepage&q=criticism&f=false |title=The Rococo - Google Libri |publisher=Books.google.it |date= |accessdate=2012-04-24}}</ref> Кон крајот на XVIII век, стилот рококо започнал да излегува од мода, и бил во голема мера заменет со [[Неокласицизам|неокласицистичкиот]] стил. Во 1835 година ''Речникот на Француската Академија'' изјави дека зборот ''рококо'' „обично го опфаќа оној украс, стил и дизајн кој е поврзан со владеењето на [[Луј XV]] и почетокот на владеењето на [[Луј XVI]] “. Според тоа, ги вклучува сите видови уметности создадени околу средината на XVIII во Франција. Зборот рококо се гледа како комбинација од француските зборови ''„rocaille“'', што значи камен, и ''„coquille“'' што значи школка, поради тоа што овие предмети биле користени како мотиви во декорирањето.<ref>Monique Wagner, ''From Gaul to De Gaulle: An Outline of French Civilization.'' Peter Lang, 2005, pp. 139. ISBN 0-8204-2277-0</ref> Поимот рококо може исто така да се протолкува како комбинација од италијанскиот збор „''barocco“'' (бисер со неправилна форма, од кој веројатно потекнува зборот барок – ''„baroque“'' ) и францускиот збор ''„rocaille“'' (познат вид на градина или украсување на ентериер со школки и камчиња). Зборот може да се користи да го опише префинетиот и необичен стил кој станал модерен во некои делови од Европа за време на XVIII век. Поради љубовта кон кривите линии во форма на школки и фокусот кон декоративните уметности од страна на стилот рококо, некои критичари го користеле терминот за потценувачки да посочат дека тој бил безвреден и помоден. Кога терминот, во околу 1836 година, за првпат започнал да се користи во англискиот јазик, неговото разговорно значење било „застарен“. Всушност, стилот бил остро критикуван, и некои го сметале дека е површен и дека има лош вкус<ref name="autogenerated1">[http://www.bc.edu/bc_org/avp/cas/his/CoreArt/art/ancien.html Ancien Regime Rococo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150810180818/http://www.bc.edu/bc_org/avp/cas/his/CoreArt/art/ancien.html |date=2015-08-10 }}. Bc.edu. Посетено на 2011-05-29.</ref><ref>[http://www.huntfor.com/arthistory/c17th-mid19th/rococo.htm Rococo – Rococo Art]. Huntfor.com. Посетено на 2011-05-29.</ref>, особено во споредба со неокласицизмот. Но и покрај ова, неговите естетски квалитети се фалеле и во средината на XIX век уметничките историчари го прифатиле терминот. Иако сè уште постои спор во врска со тоа дали стилот е историски важен за уметноста во целина, тој е широко признат како важен период во развојот на [[Европа|Европската]] уметност. == Историски развиток == Иако обично се смета дека рококото прво се развило во декоративната уметност и во внатрешното уредување, тоа потекнува од делата на доцната барокна архитектура на [[Франческо Боромини|Боромини]] (1599-1667) главно во Рим, и на [[Гварино Гварини|Гварини]] (1624-1683) главно во Северна Италија но исто така и во Виена, Прага, Лисабон и Париз. Локалните кнезови, бискупи и кнез-бискупи ги навлекувале италијанските архитекти од доцниот барок/раниот рококо стил кон Католичка (Јужна) Германија, [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и Австрија. Инспирирани од нив, регионалните фамилии на градителите од Средна Европа отишле уште подалеку и граделе цркви и дворци и со тоа го претвориле локалниот стил на германски барок во најразработен и најсензационален рококо стил. Еден егзотичен, но донекаде поформален вид на рококо се појавил во Франција каде наследникот на [[Луј XIV]] ги сменил дворските уметници и општата уметничка мода. До крајот на долгото владеење на кралот, богатите барокни творби им отстапувале место на полесни елементи со кривини и природни дезени. Овие елементи можат да се забележат во архитектурниот дизајн на [[Никола Пино]]. За време на владеењето на регентот [[Филип II Орлеански]], дворскиот живот се преместил од [[Версај (дворец)|Версај]] и оваа уметничка промена навлегла, прво во кралската палата, а потоа и во високото француско општество. Деликатноста и разиграноста на творбите на рококото често се смета дека совршено одговара со ексцентричното владеење на [[Луј XV]].<ref name="Kleiner2010">{{Наведена книга|last=Kleiner|first=Fred|title=Gardner's art through the ages: the western perspective|url=http://books.google.com/books?id=IJrN8rDirxkC&pg=PA587|accessdate=21 февруари 2011|year=2010|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-57355-5|pages=583–584}}</ref> 1730-тите години претставувале врв во развитокот на рококото во Франција. Стилот, од архитектурата и мебелот, се проширил во сликарството и вајарството, за што се пример делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото го задржало барокниот вкус за комплексни форми и нејасни шаблони. Но во овој период, тоа започнало да поприма разни други одлики, вклучувајќи го вкусот за Ориентален дизајн и за несиметрични композиции. Француските уметници и изгравираните публикации го распространиле рококо стилот. [[Податотека:François Boucher 002.jpg|мини|лево|Франсоа Буше, „Појадок“ (1793, [[Лувр]]) - „ Le Déjeuner “ прикажува рококо ентериер на едно буржоаско семејство од XVIII век. Вазата и статуетата од порцелан ја доближуваат сликата до ориенталната уметност ]] Стилот рококо во Велика Британија секогаш се сметал дека е „француски вкус“ и никогаш не бил широко усвоен како архитектурен стил, иако неговото влијание се чувствува силно во некои области како изработувањето на предмети од сребро, порцелан и свила. [[Томас Чипендејл]] го адаптирал и го прочистил стилот, и со тоа го преобразил дизајнот на британскиот мебел. [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развивањето на теоретска основа за убавината на рококото. Иако не упатувал директно на ова движење, во своето дело „''Анализа на убавината'' “ (1753 година, „ ''Analysis of Beauty'' “) тврдел дека брановидните линии и линиите закривени во форма на буквата Ѕ карактеристични за рококо стилот се основа за грациозност и убавина во уметноста или природата (што не е случај со правата линија и кругот во [[Класизицам|класицизмот]]). Се смета дека развитокот на рококо стилот во Велика Британија е поврзан со [[Неоготика|оживувањето]] на интересот за [[Готска архитектура|Готската архитектура]] во XVIII век. Крајот на рококо стилот започнал во раните 1760-ти години кога некои познати личности како [[Франсоа Волтер]] и [[Жак-Франсоа Блондел]] започнале да ја критикуваат оваа уметност како површна и изопачена. Блондел го осудувал „бесмислениот неред од школки, змејови, треви, палми и растенија“ во современите ентериери. До 1785 година, рококо стилот излегол од мода во Франција и бил заменет со редот и сериозноста на неокласичните уметници како [[Жак-Луј Давид]]. Во Германија, рококото од доцниот 18 век го исмевале со зборовите ''„Zopf und Perücke“'' (перче и перика) и го нарекувале ''Zopfstil''. Стилот останал познат во француските провинции и во Италија сè до втората етапа на неокласицизмот, Ампир, кој пристигнал со Наполеоновите владеења и го збришал рококото. Помеѓу 1820 и 1870 година повторно се јавил интерес за стилот рококо. Британците биле меѓу првите да го оживеат „стилот Луј XIV“ како што тој на почетокот бил погрешно наречен. Плаќале високи цени за да купат половни луксузни добра кои во Париз едвај можеле да се продадат. Но истакнати уметници како [[Ежен Делакроа]] и владетели како царицата Евгенија исто така ја откриле повторно вредноста на грациозноста и разиграноста на уметноста и дизајнот. == Стилот рококо во различни видови уметност == === Мебел и украсни предмети === [[Податотека:Ludwigsbg mirror.JPG|мини|десно|Карактеристично за стилот е неговата антиархитектурална интеграција на материјали и форми што се одгледува кај огледалото и украсите од штуко во рококо стил, во палатата во Лудвигсбург]] Веселите теми и заплетканиот дизајн на рококо стилот најдобро се претставувал на поинтимно ниво од она на [[Барокна архитектура|барокната архитектура]] и вајарство, кои биле наметливи. Не изненадува тоа што францускиот рококо стил бил присутен во домашните простории. Како што високите француски класи настојувале да ги опремат своите домови во стилот што тогаш бил во мода, металните предмети, порцеланските фигури и особено мебелот се издигнале на повисоко ниво. Стилот рококо претпочитал несиметричност, вкус кој бил нов за Европскиот стил. Оваа практика на поставување на елементите надвор од рамнотежа со цел да се постигне ефект се нарекува контраст. (''contraste''). За време на периодот рококо мебелот бил и физички и визуелно весел. Поимот мебел се претворил во симбол на статусот и зазел улога во удобноста и разноликоста. Мебелот можел лесно да се разместува кога имало собири. Така се појавиле многу специјализирани форми на мебел како што се фотелјата, тапацираните столици и мали столици. Имало промени во дизајнот на овие столици од типот на одделени меки потпирачи за раце, продолжени меки потпирачи за грб и одделни перничиња за седење. Исто така мебелот бил слободно поставен наместо да биде прицврстен за ѕидот, со цел да се истакне веселата атмосфера и разноликоста на сите парчиња мебел. Во производството на мебел махагонот се користел често поради неговата цврстина, а тоа било причина многу столици од тоа време да немаат потпирачи за нозе. Исто така, огледалата закачени над камините станале уште попознати кога се развило необработеното стакло. Во творбите од периодот кога рококо стилот бил најразвиен, како што е „Собна маса“ (Table d'appartement) (околу 1730 година) на германскиот дизајнер Ж. О. Месонје кој работел во Париз, не постои никаква поврзаност со рамна површина – дури и мермерната плочка на врвот е обликувана. Основата, ногалките, и подножјето се обединети во еден тек од спротивставени извиени делови во формата на С и од камчиња. Јазолот на подножјето го покажува асиметричниот „контраст“ кој бил иновација во рококо стилот. [[Податотека:JAMeissonnierTable.jpg|мини|лево|Модел на маса од Жуст-Орел Месонје, Париз, околу 1730 година]] Стилот најмногу бил прикажуван и признат во „малите“ и декоративните уметности, и имал тенденција да ги затемнува традиционалните прифатени форми и структури или пак да се оддалечува од нив. Поради ова, противниците сметале дека стилот бил несоодветен за поголеми проекти и не го признавале како вистински архитектурен стил. Династиите на париските столари, од кои некои со германско потекло, развиле стил за површини извиткани во три димензии (испакнати), каде што соодветни фурнири (лепењето на фурнири било во стагнација) или имитации на ''вернис мартин'' лесно се надополнувале со полици од позлатена бронза (ormolu). Познати имиња се: [[Антоан Годро]], [[Шарл Кресен]], [[Жан-Пјер Латс]] и [[Жан-Франсоа Обен]]. Француските дизајнери како [[Франсоа де Кивилје]], [[Никола Пино]] и [[Бартоломео Растрели]] лично ги воведувале стиловите во [[Минхен]] и [[Санкт Петербург]], додека германецот [[Жуст-Орел Месонје]] ја основал својата кариера во Париз. Водечките духови на парискиот рококо стил биле мала група на независни трговци, претходници на модерните молери, предводена од Симон-Филип Поарие.<br /> [[Податотека:Tettnang Neues Schloss Treppenhaus Stuck 3.jpg|мини|десно|Апстрактен и асиметричен рококо декор – таван од штуко во Новиот замок во Тетнанг]] Стилот на францускиот мебел останал донекаде порезервиран, поради тоа што украсите главно биле од дрво, или, според модата на резбање на дрво, помалку цврсти, понеприродни и поневесели во мешањето на природните со вештачките форми од секаков вид (пр. Мотиви со растенија, репрезентации на сталактити, гротескност, маски, имплементација на разни професии, беџови, слики, драгоцени камења). Британскиот рококо стил бил повоздржан. Дизајнот на мебел на Чипендејл ги задржал кривите линии и чувството, но не и француската возвишеност и каприци. Веројатно најуспешниот претставник на британскиот рококо стил бил [[Томас Џонсон]], надарен резбар и дизајнер на мебел кој работел во [[Лондон]] во средината на XVIII век. Зборот „''рококо''“ доаѓа од францускиот збор „''rocaille''“ кој се користел да ги опише делата од камен и школки на пештерите во Версај. Многу од резбаните парчиња мебел од 18 век, особено рамките на огледалата, во нивната композиција прикажуваат камења, школки и вода што капи, која често потсетувала на Кинеските фигури и пагоди.<ref>Riley, Noël. "The Age of Rococo." World Furniture. Secaucus, New Jersey: Chartwell, 1989. Print.</ref> === Уредување на градина === [[Податотека:PalaisCatherine-facade.jpg|мини|десно|[[Екатерински Дворец|Екатеринскиот Дворец]] во [[Царско Село]] е една од најсеверните рококо градби]] [[Податотека:Nereid's Lake, Palácio Nacional de Queluz 03.jpg|мини|[[Дворец Келуш|Националниот дворец во Келуш]] во [[Португалија]] е една од последните рококо градби кои биле изградени во Европа]] Примери на градини уредени од [[Андре Ле Нотр]]: * Версајските градини * [[Во ле Виконт]] * Дворецот Шантији === Архитектура === Архитектурата во рококо стил, како што беше погоре споменато, била полесна, пограциозна, пообработена верзија од барокната архитектура, која била строга и накитена. Иако овие стилови биле слични, помеѓу рококо и барокната архитектура постојат забележителни разлики. Една од нив е симетријата.<ref name="about1">[http://architecture.about.com/od/periodsstyles/ig/Historic-Styles/Rococo.htm Rococo Architecture – History of Rococo Architecture – Definition of Rococo Architecture] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110806012113/http://architecture.about.com/od/periodsstyles/ig/Historic-Styles/Rococo.htm |date=2011-08-06 }}. Architecture.about.com. Посетено на 2011-05-29.</ref> За разлика од барокот, рококо стилот ги нагласувал несиметричните форми.<ref>[http://www.life123.com/arts-culture/art-history/baroque/baroque-architecture.shtml Characteristics of Baroque Architecture] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110501195705/http://www.life123.com/arts-culture/art-history/baroque/baroque-architecture.shtml |date=2011-05-01 }}. Life123. Посетено на 2011-05-29.</ref> Нивните теми исто така се разликувале, и покрај тоа што двата стила биле изобилно украсени. На пример, барокот бил посериозен, му придавал големо значење на религијата и често се одликувал со христијански теми.<ref name="about2">[http://www.bergerfoundation.ch/Vertige/english/ The Dizzying Grandeur of Rococo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171201182058/https://www.bergerfoundation.ch/Vertige/english/ |date=2017-12-01 }}/</ref> (Всушност, барокот започнал во Рим како реакција на [[Протестантска реформација|протестантската реформација]]).<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1352473/Baroque-architecture Baroque architecture – Britannica Online Encyclopedia]. Britannica.com. Посетено на 2011-05-29.</ref> Рококо архитектурата била посветовна адаптација на барокот во XVIII век, која се одликувала со повесели и подуховити теми.<ref name="about2"/> Други елементи со кои се одликува архитектурниот рококо стил се многубројни закривени линии и украси, како и користење на бледи бои.<ref name="artsz1">[http://www.artsz.org/rococo-in-architecture/ Rococo Architecture] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220217221612/http://www.artsz.org/rococo-in-architecture/ |date=2022-02-17 }}. Artsz.org (2008-02-21). Посетено на 2011-05-29.</ref> Има голем број на примери за рококо градби и архитекти. Помеѓу најпознатите се [[Екатерински Дворец|Екатеринскиот дворец]] во Русија, [[Дворец Келуш|дворецот Келуш]] во Португалија, [[Дворци Августусбург и Фалкенлуст|Дворците Аугустусбург и Фалкенлуст]] во Брил, Кинеската куќа (Потсдам), [[Шарлотенбург (дворец)|дворецот Шарлотенбург]] во Германија, како и елементи од [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] во Франција. Архитекти кои се прославиле со нивните градби од овој стил се [[Бартоломео Растрели|Франческо Бартоломео Растрели]], италијански архитект кој работел во Русија<ref>[http://datatest.buildingconservation.com/articles/parquetry/parquetry.htm Parquetry Floors] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110501144343/http://datatest.buildingconservation.com/articles/parquetry/parquetry.htm |date=2011-05-01 }}. Datatest.buildingconservation.com. Посетено на 2011-05-29.</ref> и кој се прославил со своите богати и раскошни дела, [[Филип де Ланж]], кој работел во рамките на данската и холандската рококо архитектура, и [[Матеус Даниел Пепелман]], кој работел во доцниот барок стил и кој учествувал во обновувањето на градот [[Дрезден]] во Германија. Рококо архитектурата исто така значајно ги променила зградите. Таа ставала поголем акцент на приватноста отколку на големата јавна величественост на барокниот стил. Таа исто така ја подобрила структурата на градбите со цел да создаде поздрава околина.<ref name="artsz1"/> === Внатрешно уредување === [[Податотека:Gau1878.jpg|мини|лево|Ентериер во рококо стил во [[Гатчина]]]] Пример за тоа како рококото се проби во европската архитектура се [[Солитуд (дворец)|дворецот Солитуд]] во [[Штутгарт]], Кинеската палата во Ораниенбаум, Баварската црква во Вис, и [[Сансуси]] во Потсдам. Во тие делови од континентот каде стилот рококо целосно навлегол, веселите, фантастичните и извајаните форми се претставувале со апстрактни орнаменти за кои се користеле огнени, листести текстури или текстури во форожма на школки, во асиметрични извивања, расцветувања или прекршени криви линии. Рококото во приватните домови ја заменува архитектонската поделба помеѓу архитравот, фризот и корнизот со сликовитото, љубопитното и ексцентричното, кои биле изразени преку пластични материјали како резбано дрво и пред се, штуко (во делата на Училиштето Весобрунер). Ѕидовите, таваните, [[мебел]]от и порцеланските и металните предмети претставувале една обединета целина. Боите користени во рококото биле понежни и побледи за разлика од примарните бои и темните тонови кои се претпочитале кај барокните вкусови. На крајот од 1720-тите неколку антиархитектурни навестувања брзо прераснале во целосно расцветан рококо стил. Тој почнал да влијае на внатрешното уредување и на [[Декоративна уметност|декоративните уметности]] ширум Европа. Во Католичка Германија се наоѓале најбогатите форми на германскиот рококо стил. [[Податотека:Zwiefalten 28 04 2011 23.jpg|мини|десно|Спој на резба, штуко и фреска во рококо стил во [[Цвифалтен]]]] Декоративното малтерисување во стилот на рококо на италијанско - шведските уметници-имигранти како Багути и Артари е одлика на куќите на [[Џејмс Гибс]], а браќата Франчини од Ирска имитирале сè што се појавувало во Велика Британија. Стилот, воведен во Версајските простории, ја открива својата величественост во неколку париски градби (особено Отел Субиз). Во Германија, француските и германските уметници (Кувији, [[Балтазар Нојман|Нојман]], Кноблесдорф, итн.) величествено ги уредија Амалиенбург во близина на [[Минхен]], и замоците во [[Вирцбург]], [[Потсдам]], [[Шарлотенбург]], [[Брил]], [[Брухзал]], Солитуд ([[Штутгарт]]) и [[Шенбрун]]. Во Велика Британија, една од збирките на слики на [[Вилијам Хогарт]], создадена во 1754 година, кои прават заедно мелодраматична морална приказна насловена како „''Венчање по мода''“(„''Marriage à la Mode''“), ги претставува собите за паради во една стилска лондонска куќа, во која единствено ѕидовите се направени во рококо стил. [[Паладијанска архитектура|Паладијанската архитектура]] е доминантна. Кинеските и мандаринските вази насобрани на Кентскиот камин се сатирично претставени како одвратни мали суштества, а ѕидниот часовник во рококо стил претставува безоблична маса од гранки со листови. Генерално, причината поради која рококото е потполно ентериерен стил е тоа што богатите и аристократите се вратиле од Версај во Париз. Париз веќе бил изграден, па затоа, наместо да се впуштат во големи архитектурни дополненија, тие едноставно го реновирале ентериерот на постоечките градби. === Сликарство === Иако стилот рококо потекнува исклучиво од декоративните уметности, тој може јасно да се забележи во сликарството. Сликарите користеле деликатни бои и заоблени форми и ги украсувале нивните платна со херувими и љубовни митови. Портретите биле исто така популарни помеѓу рококо сликарите. Некои дела прикажуваат еден вид на непослушно и развратно однесување на субјектите, и со тоа имплицираат на историскиот тренд на оддалечување од барокната црковна и државна ориентација. Пејзажите биле пастирски и често ги прикажувале излетите на аристократските парови.<br /> [[Податотека:L'Embarquement pour Cythère, by Antoine Watteau, from C2RMF retouched.jpg|мини|десно|Антоан Вато, „Поклонение на островот Китера“ (1717, [[Лувр]]) - („ L'Embarquement pour Cythère “) ја претставува површноста и сензуалноста на рококо сликите]] Најчесто, прв важен рококо сликар се смета дека е [[Антоан Вато|Жан-Антоан Вато]] (1684-1721). Тој имал големо влијание врз подоцнежните сликари, вклучувајќи ги двајцата мајстори од доцниот период, [[Франсоа Буше]] (1703-1770) и [[Жан-Оноре Фрагонар]] (1732-1806). Дури и деликатноста и чувствителноста во сликите на [[Томас Гејнсборо]] (1727-1788) се одраз на рококо духот. Стилот на [[Елизабет-Луиз Виже ле Брун]] (1755–1842) е под големо влијание на рококо стилот, особено во нејзините портрети на [[Марија Антоанета]]. Други рококо сликари се [[Жан Франсоа де Трој]] (1679–1752), [[Жан-Батист ван Лоо]] (1685-1745), неговите два сина [[Луј-Мишел ван Лоо]] (1707-1771) и [[Шарл-Амеде-Филип ван Лоо]] (1719-1795), неговиот помлад брат [[Шарл-Андре ван Лоо]] (1705-1765) и [[Никола Ланкре]] (1690-1743). [[Жан-Батист-Симеон Шарден]] (1699-1779) и [[Жан Батист Грез]] (1725-1805) биле важни француски рококо сликари кои се смета дека биле против рококо стилот. За време на периодот рококо, [[портрет]]ите биле важен дел од сликарството во сите земји, особено во Велика Британија, каде главните имиња биле [[Вилијам Хогарт]] (1697-1764), со неговиот остар реалистичен стил, [[Франсис Хејман]] (1708-1776), [[Ангелика Кауфман]] од Швајцарија (1741-1807), [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] (1723-1792), со поласкави стилови под влијание на [[Антонис ван Дајк]] (1599-1641). Додека пак, во Франција за време на периодот рококо, [[Жан Батист Грез]] бил омилениот сликар на [[Дени Дидро]] (1713-1785), а [[Морис Кантен де Ла Тур]] (1704-1788) и [[Елизабет-Луиз Виже ле Брун]] биле вешти сликари на портрети и на историски теми. === Вајарство === Уште една област во која стилот рококо бил во голема мера прифатен е вајарството. [[Етјен-Морис Фалконе]](1761-1791) е широко познат како еден од најдобрите претставници на францускиот рококо стил. Генерално, овој стил бил подобро изразен преку деликатните порцелански скулптури отколку преку впечатливите мермерни статуи. Самиот Фалконе бил директор на [[Севрски порцелански завод|Севрскиот порцелански завод]]. Статуите одразувале љубовни и среќни теми, како и природни елементи, закривени линии и асиметрија. [[Податотека:Tomb effigy of Amalia Mniszech in Saint Mary Magdalene Church in Dukla.JPG|мини|десно|Статуата на гробницата на Амалија Мнишеки во Црквата Свети Марија Магдалена во [[Дукла]], од Јан Оброцки, 1773 година. Во рококо стил се само деталите на нејзината облека со ленти]] Вајарот [[Едме Бушардон]] го претставил [[Купидон]] каде што ги резба своите љубовни стрели од [[боздоган]]от на [[Херкулес]], кој служи како одличен симбол на рококото. Полубогот е преобразен во нежно дете, опасниот боздоган се претвора во стрели за прободување на срцето, исто онака како што [[мермер]]от е така лесно заменет со [[штуко]]. Тука исто така попатно можат да се споменат француските вајари [[Жан-Луј Лемуан]], [[Жан-Батист Лемуан]], [[Роберт ле Лорен]], [[Луј-Симон Боазо]], [[Мишел Хлодион]] и [[Жан-Батист Пигал]]. === Музика === Во музичката историја исто така постоеше рококо период, иако не толку познат како претходната барокна и подоцнежната класична форма. Самиот музички рококо стил се разви од барокната музика како во Франција, каде што новиот стил беше познат како „галантен стил“ (style galante, односно „елегантен“ стил) така и во Германија, каде што тој беше познат како „чувствителен стил“ (empfindsamer stil). Тој може да се опише како лесна, интимна музика со детално обработени и префинети украсни форми. Како пример, претставници од Франција се [[Жан Филип Рамо]], [[Луј-Клод Дакен]] и [[Франсоа Купрен]]. Главни претставници на овој стил во Германија се [[Карл Филип Емануел Бах]] и [[Јохан Кристијан Бах]], двајцата синови на прочуениот [[Јохан Себастијан Бах]]. Увид во Францускиот термин „галантен“ може да се забележи во сликата на Буше „Појадок“ (Le Déjeuner), која нуди поглед на општеството кој го одразувал рококо стилот. Би било претенциозно за овие високи буржоазиски кругови да се искористи зборот „учтиво“. Сепак, гестовите на човекот се галантни. Стилскиот, но истовремено и удобен ентериер, неформалната и пристојна интимност во однесувањето на луѓето, интересните и восхитувачките детали кои се насекаде каде што ќе се погледнеш, луксузот во пиењето чоколадо – сето тоа е „галантно“. Во втората половина од XVIII век се појавила реакција против рококо стилот, првенствено против воочливите прекумерни украси и декорации што се користеле. Предводена од [[Карл Филип Емануел Бах]] (успешен рококо композитор со право), [[Доменико Скарлати]] и [[Кристоф Кристоф Вилибалд Глук]], оваа реакција била поведена во Класицизмот. == Световноста на стилот рококо и Римокатоличката црква == Критичкиот поглед кон рококо стилот што е забележан во Католичката Енциклопедија од 1913 година дава занимлив приказ на непријателскиот став кој понекогаш го предизвикувал овој стил, кој бил сличен на оној на раните модернисти на високиот викторијански стил.<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/13106a.htm Rococo Style – Catholic Encyclopedia]. Newadvent.org (1912-02-01). Посетено на 2011-05-29.</ref> Овој критички став особено бил забележлив во врска со нестабилната природа на рококо стилот за религијата, поради тоа што тој не бил едноставен туку површен и будел емоции поврзани со материјалното. Тоа имало тенденција да ги одвлекува луѓето од молитвата и од воздржувањето. Кога таа световност на стилот се ублажувала, станувала поприфатлива во религиозните околини и опкружувања. Како таква, декорацијата во стилот рококо можела да се примени во свети градби, иако резултатите не секогаш биле задоволувачки поради тоа што стилот бил нападен дури и кога се користеле религиозни мотиви. Стилот можел да се прифати во внатрешноста на црквите, особено кога неговите елементи биле мали или кога тие не привлекувале многу внимание. Тој бил посоодветен за ризницата или другите места кои не биле наменети за богослужение, отколку за во самата црква. Рококо стилот не бил соодветен ниту за свеченоста на божествената литургија ниту пак за богослужбените места како [[табернакул (католичка црква)|табернакулот]], [[олтар]]от или [[амвон]]от. Рококото можело да изгледа привлечно кај големите структури и градби, иако можеби само поради тоа што неговите барокни корени, кога тогаш, доаѓале до израз. Но неговите фантастични призвуци и одлики најчесто не се долични за големите ѕидови на црквите. == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Рококо| ]] [[Категорија:Рококо-архитектура]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Историја на архитектурата]] [[Категорија:Архитектонски стилови]] [[Категорија:Украсна уметност]] oobqar2afajluc1zdr9zrdcmqiimiya 0 1104998 5642447 5431754 2026-10-09T12:25:22Z Gurther 105215 5642447 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Infobox company |name = Меѓународниот совет на институти за раководно консултантство |logo = File:Icmci.jpg |type = [[членска организација]] |genre = |foundation = 1987 |location = Worldwide |key_people = Tim Millar, Australia (Chairman); Brian Ing, UK (Secretary);Dwight Mihalicz, Canada (Treasurer);Sorin Caian, Romania (Vice Chairman);Rob Bodenstein, Austria (Vice Chairman);Elena Yuzkova, Ukraine (Vice Chairman);Kim Karme, Finland (Vice Chairman);Chayaditt Hutanuwatra, Thailand (Vice Chairman);Francesco D'Aprile, Italy (Immediate Past Chair);Reema Nasser, Jordan (Executive Director) |area_served = меѓународно |industry = [[раководно консултантство]] |services = консултантство |num_members = 50 земји |homepage = [http://icmci.org http://icmci.org] }} '''Меѓународниот совет на институти за раководно консултантство''' ({{langx|en|International Council of Management Consulting Institutes}} или ICMCI) постои од 1987 година и е глобално професионално тело за менаџмент консултанти. Постои за: * подигнување на стандардите на менаџмент консултантите секаде во светот * зголемување на прифаќањето и почитувањето на менаџмент консалтинг професијата * зголемување на меѓународниот и регионалниот профил на менаџмент консалтинг * подобрување на процесот на сертификација низ целиот свет * обезбедување на форум за национални тела за издавање потврди на менаџмент консултанти * оодготвените и прогласените Стандарди за менаџмент консалтинг да бидат усвоени на меѓународно ниво ICMCI покажа дека домашните, компетентни и професионални, менаџмент консултанти додаваат капацитет и способност во една економија. Други, пак, покажаа дека во просек постигнатите придобивки од менаџмент консултантски ангажмани се најмалку трипати поголеми од надоместокот што консултантите го наплатуваат. Истражувањата покажуваат дека: * домашните, компетентни и професионални, менаџмент консултанти додаваат капацитет и способност во една економија (и во земјите во развој можат да го зголеми успехот на проектите за развој) * менаџмент консултантите ја градат конкурентноста на земјата преку забрзување и зголемување на делотворноста при имплементацијата на нови менаџмент техники и организациски подобрувања * успешен кадар од професионални менаџмент консултанти го помага подобрување на менаџмент професијата во земјата Развиените економии имаат тенденција да имаат еден менаџмент консултант на околу илјада од вкупното население, додека пак, економиите во развој имаат по еден менаџмент консултант на секои две илјади. Врз основа на ова, постојат од 2,5 до 3 милиони луѓе во светот кои себеси се сметаат за менаџмент консултанти. Институтите, Членки на ICMCI, ги претставуваат земјите од сите континенти, и вклучуваат помеѓу 85% и 90% од вкупно сите менаџмент консултанти во светот. == Организација на ICMCI == ICMCI е организација во која членуваат само професионални водечки тела за менаџмент консултантство кои се посветени на сертификација на менаџмент консултантите во земјата во која работат. ICMCI е регистриран како швајцарско здружение водено од Совет составен од доверители ([[Англиски јазик|англиски]]: trustees).Повеќето од доверителите се назначени од страна на Институтите кои се Членови на организацијата, како што е дефинирано во претходниот параграф. Бројот на доверители за секоја земја варира од 1 до 4 во зависност од поединечните членства од страна на поединечни менаџмент консултанти во земјата. Други доверители го сочинуваат Извршниот Комитет (ИК), кој се гласа на секои две години од страна на сите доверители заедно и е составен од: Претседател, секретар, благајник и пет потпретседатели. Под раководството на ИК функционираат различни комитети, работни групи и фокус групи во зависност од потребата. Постојани Комитети се: Комитет за Членство (одговорен за надгледување на приемот на нови членови и континуирано придржување кон барањата на постојните членови), Комитетот за Професионални Стандарди (кој ги опфаќа сите професионални точки, вклучувајќи ги и Стандардите) и Комитет за Квалитет на Услуги (одговорен за проверка дека сите членови, Сертифицирани Менаџмент Консултанти, ги применуваат пропишаните Стандарди). Комитетот за Номинации и Планирање на успех (одговорен за изборот на ИК, и идентификување и негување на потенцијални идни доверители за ИК) е одговорен пред сите доверители како целина. Покрај доверителите, Комитетите може да вклучат и поединечни менаџмент консултанти, членови на Институтите (претходно одобрени од тој Институт). Сите доверители кои се во ИК мораат да бидат Сертифицирани Менаџмент Консултанти (англиски: Certified Management Consultants или CMC) и за време на изборите да бидат доверители од Институт кој е Полноправен Член на ICMCI. Нивниот ангажман е волонтерски и придонесуваат, во просек, еден до три дена неделно работа за организацијата. Во 2013 година, организацијата назначи Извршен Директор. Во знак на поддршка, организацијата има постојан секретаријат кој работи за Комитетите и доверителите, вклучувајќи ги и сметководството, комуникациите и одржувањето на мрежната страница. На мрежната страница (www.icmci.org) има подетални информации и контакти од доверителите од Извршниот Комитет, Извршниот Директор и Секретаријатот. == Сертифициран Менаџмент Консултант == Професионалните купувачи на менаџмент консултантсво во светот наведуваат дека клучните барања на менаџмент консултантството се во растечки ред на приоритет: Знаење (на менаџментот, функцијата, секторот, општата економија, процесите и бизнис професиите), Вештини (аналитички и интер-персонални), Компетентност (способноста да ја менаџираат задача во тесна комуникација со клиентот), и Доверба (чување на организациските тајни, доверливост, интегритетот). Поголемите купувачи се свесни дека Магистратурата по Бизнис Администрација обезбедува докази за знаењето и аналитички вештини и, во зависност од курсот, пример некои курсеви за консултантски услуги и краток период на релевантно работно искуство. [[File:Certified_Management_Consultant.png]] ICMCI ги сфати овие барања и разви квалификации за Сертифициран Менаџмент Консултант. Овој сертификат примарно се доделува со процена заснована на компетенции придружена со Стандардна рамка на компетенции дефинирана од страна на ICMCI (види: http://www.icmci.org/?page=6972393 ) која како предуслов користи докази за поседување на соодветно знаење и најмалку три години успешна работна пракса. Се испитуваат студии на случај и се презема проценка на компетентноста. Сите носителите на квалификацијата се бара да бидат членови на нивните национални ICMCI Членки и на тој начин се посветени на кодексот на професионално однесување, најмалку толку рестриктивни колку што се дефинирани со ICMCI стандард (види: www.icmci.com ): оние кои не ги исполнуваат стандардите се предмет на дисциплинска постапка која може да резултира со отстранување на CMC ознаката. Сертифициран Менаџмент Консултант е еквивалент (земајќи ги предвид културните разлики) во сите земји и беше прва бизнис професионална квалификација во светот. == Историја == Во мај 1987 година, триесет и два менаџмент консултанти од десет земји се состанаа за да ги истражат основи на професионалните институти кои биле познати по сертификација на поединечни менаџмент консултанти. На крајот на дводневниот состанок делегатите предложија формирање на Меѓународниот Совет на Институти за Менаџмент Консалтанти со цел подобрување на сертифицирањето на менаџмент консултантите во целиот свет. Институти за менаџмент консултантсво од седум земји ја формираа основата на новиот Совет. Во 1989 година организациската структура на Советот, вклучувајќи ги и барањата за членство и процесот за апликација веќе беа поставени. Членство се зголеми на десет Институти со четири апликации во тек. Триесетте делегати од единаесет земји, кои присуствуваа на оваа сесија ги ратификуваа критериумите за структура и членство, се согласија да го формираат ICMCI како швајцарско здружение и го одобрија ICMCI Кодексот за професионално однесување. Овој ICMCI Кодекс стана првиот, а можеби и сè уште еднинствениот, меѓународен кодекс на однесување за секоја професија. Во 1993 година беше усвоен стратешкиот план на ICMCI од страна на членовите. Одликите кои овој план ги вклучуваше беа: Меѓународни Стандарди, поддршка и придржување од Институтите членки, зголемено меѓународно признавање со поддршка (од меѓународни знчајни фактори и Институти членки) за сертификација на компетентни менаџмент консултанти на СМС (Certified Management Consultant) титула со потекло од канадскиот член кој беше воодушевен да овозможи ICMCI да ја користи титулата во целиот свет. Од 1999 до 2003 стандардите за компетитивните СМС квалификации континуирано се развиваа и се услогласуваа. Се разви и програма за обезбедување на квалитет со цел осигурување дека сите носители на СМС се со еквивалентен стандард: првата бизнис квалификација која го постигна ова. СМС е светски еталон за компетенција, објективност, независност и професионалност во менаџмент консултантството. Во јули 2001 година, ICMCI доби Специјален Консултативен Статус од страна на Економскиот и Социјален Совет на Обединетите Нации (англиски: United Nation’s Economic and Social Council или ECOSOC). Оттогаш, ICMCI, обезбедува научни трудови засновани на истражување за поддршка на целите на Обединетите Нации или на нејзините членки. Од 2007 година , ICMCI го прошири работењето со меѓународнитела и организации вклучувајчи го ISO (Меѓународната организација за стандардизација ), CEN (Центраот за европски норми), EBRD (Европската Банка за обнова и развој ), IAF (Меѓународниот форум за каредитација) и ILO (Меѓунраодната органзиација на трудот) [[File:Icmci member countries.png|450px|thumbnail|ICMCI member countries]] Во 2011 година ICMCI започна координирана серија на иницијативи кои доведоа до назначувањето на ICMCI Академски соработници, првото доделување на титулата "СМС фирма". ==CMC ФИРМА== "CMC фирма" е меѓународна акредитација на Менаџмент Консалтинг фирми управувани од страна на ICMCI и поддржана од страна на сите Институти членки на ICMCI. ICMCI управува со глобалниот директориум на СМС фирмите, кој е објавен на нивната мрежната страница. Концептот е заснован на акредитација на фирми преку признавање на нејзините високи стандарди на извонредност со фокус на етички практики, стандарди на однесување како и практики за менаџмент консултантство. Поконкретно, за една фирма да добие статус на СМС фирма, таа мора да биде евалуирана со цел проверка на кодовите на етика и стандарди на однесување кои мора да бидат слични на оние од ICMCI. Како додаток на ова, фирмата мора да демонстрира дека нејзините менаџмент консултанти дејствуваат во својата област следејќи слични структури на знаење како оние од кои е составена основата на професијата Сертифициран Менаџмент Консултант. Еден од начините за да се утврди ова е со преглед на внатрешната програма за развој, следењето на кариерите, како и јасно покажувајќи дека голем број на поискусните менаџмент консултанти или се веќе СМС или работат кон постигнување на таа цел. Аспект 1 – Код на однесување – СМС фирмите мора да следат код на однесување кое е еквивалентен или подобар од ICMCI кодот кој веќе го користат повеќе од 46 земји низ светот. Доказите за овие барања можат да вклучуваат: - Обука во компанијата и комуникации – Авторски дела на компанијата (код на однесување и слично) – Повратна информација од клиентите – Конфирмација од локални Институти – Признанија од други консултативни тела – Повратни информации од консултанти – Информации од јавен карактер (интернет, вести и слични) Аспект 2 – Процес на професионално развивање СМС фирмите мора да вработуваат, обучуваат и ги насочуваат своите консултанти за да ги исполнат стандардите на професионална компетентност кои се еквивалентни или подобри од тие на ICMCI моделот за компетентност. Доказите за овие барања можат да вклучуваат: - Правила на вработување – Модел на компетентност на фирма за менаџмент консултантство – Програми за обучување на консултанти – Процеси за планирање и оценување на личен развој – Квалификација на консултанти (СМС и сл.) – Време и ресурси за обучување – Повратна информација од клиенти – Извештаи и презентации од консултации Аспект 3 – Учесник во Професионалната околина – СМС фирмата мора да учествува активно во менаџмент консалтинг професијата во сите земји каде што работи. Доказите за овие барања можат да вклучуваат: - Соработка со трговски/индустриски организации и професионални тела – Издавање на професионални статии, осврти, блогови – Јавно говорење и конференции – Предавање на менаџмент консалтинг во Бизнис училишта, Универзитети и слично – Искусен кадар со официјални улоги во локалните Институти – Финансиска поддршка за професионални активности – Обука и менторство на консултанти во други фирми. Придобивките кои ги добива СМС фирмата со вклучување во глобалниот директориум на СМС фирми е предност за секоја акредитирана менаџмент консалтинг фирма, благодарение на глобалното признание на сопствениот стандард за извонредност постигнат со специјален фокус на етичките начини на работа и стандардите на однесување, внатрешните процеси, како и, практиките на менаџмент консултантството. Овој услов ја поставува секоја СМС Фирма во овој глобален клуб на консултантски фирми на уникатна позиција на глобално ниво. Со постигнување на акредитација за СМС Фирма, консултантската фирма станува член на одбран глобален директориум на консултантски фирми кои се наоѓаат на пет континенти, со различни бизнис култури и професионални однесувања, но со исти стандарди на извонредност, оценети и акредитирани од независни организации, односно глобалниот Институт кој го поврзува Националниот Институт за менаџмент консултантство на интернационално ниво. Најдобрата средина за да се најдат партнери и да се дизајнираат меѓународни мрежи со цел да се менаџираат интернационални проекти и успешно учество во глобализираниот свет. Позадина Проектот за акредитација на СМС Фирми беше започнат како пилот проект на ICMCI во 2013 со акредитација на првата СМС Фирма, Hejun Consulting Co. Ltd сместена во Пекинг (Кина). Благодарение на официјалните признанија добиени во Јоханесбург во септември 2013 за време на конгресот на ICMCI, акредитацијата на СМС Фирми започна како формална глобална практика на ICMCI од октомври 2013. ==Академски соработници на ICMCI== Ознаката Академски соработник на ICMCI е наменета да биде ознака за дистинкција, која вклучува академици од целиот свет кои придонесоа кон проучување и учење на менаџмент консултантство. Таа се доделува од страна на ICMCI на соодветно квалификувани поединци врз основа на препорака на локалниот Институт за Менаџмент Консултантство (ИМК). Кандидатите мора да поседуваат позиција во академски призната институција, посебно на јавно акредитиран универзитет и мора да бидат ангажирани во истражување и/или настава во внатрешните или надворешните полиња на менаџмент консалтинг најмалку пет години. Предности на локалните ИМК: Привлекување и ангажирање на нова група на чинители која би додала вредни нови перспективи и увид во рамките на нивната менаџмент консалтинг заедница, заедно со очекување дека соработникот ќе покаже видливи интереси и вклучување во менаџмент консалтинг професијата. Со зголемување на членството преку потенцијален развој на менаџмент консалтинг струите во рамките на магистерски или други универзитетски бизнис програми преку кои би можело да се додели СМС акредитација со соодветна демонстрација на знаење (know what) и компетентност (know how). Прагматичен придонес кон дебатите во рамките на ИМК на академски прашања, вклучувајќи ги и годишните конференции каде што соработниците и другите сродни академици, може да ги профилираат нивните истражувања и настава на најдобрите практики. Предности на Академскиот соработник: Подобрен академски и професионален профил кој произлегува од назначувањето заедно со меѓународно признание. Покани за учество на меѓународни конференции и центари за средби со можност за излагање на применети истражувања и публикации. Поддршка за соодветни меѓународни истражувачки проекти во полето на менаџмент консалтинг, во смисла на обезбедување на контакти од индустријата и основни истражувачки извештаи, заедно со поддршка за финансирање на апликациите. Поддршка за големи студентски проекти преку запознавање со СМС клиенти или директно со СМС консултанти. Првиот круг на номинации беше реализиран во 2013 година со 16 академици од целиот свет на кои им беше доделена ознаката Академски Соработник. Поставена е цел за 100 Академски соработници. ==Членство== Членство во ICMCI е достапно само за Здруженија или Институти за Менаџмент Консултантство кои ги задоволуваат барањата наведени подолу. Поединечните консултанти се поканети да го контактираат нивниот национален Институтот. Ако нема ICMCI членка во нивната земја, тие треба да го контактираат [reference to GIMC] Постојат два типа на членство: Привремени Членови и Полноправни Членови. Полноправни Членови се оние на кои им биле проценети процесите на квалитетот и можат да доделуваат СМС (види дел 2 погоре) и во зависност од нивната големина, да назначат број на доверители до ICMCI - всушност до директорите на ICMCI. Сите членови треба да ги исполнуваат следните услови: * Формално основани со статут кој ги исполнува очекувањата на ICMCI * Посветени на сертифицирање на поединечни менаџмент консултанти * Најзначајното тело кое ги задоволува погоре наведените услови во нивата земја Во ретки случаи (поврзани со јазик, историја) може да постои повеќе од еден Член во една земја (како што е признато во ОН). ==Интернационални програми== ICMCI во извршување на своите цели во корист на професијата (а исто така и за придобивките што професијата може да ја донесе за сите економии) воспоставува врски со меѓународните органи, органи кои се поголем предизвик за нашите поединечни национални Институти членки да имаат корисна врска. Подолу се наведени некои од овие врски: 5.1 ОН НВО статус Имајќи го НВО статусот со ECOSOC од 2001 година, ICMCI е активен на два начина. Еден од нив е реактивено снабдување со совети и мислења на прашањата кои се испитуваат од страна на ECOSOC и сродни тела. Претходните примери биле за придобивките од домашните компетентни менаџмент консултанти во проектите за развој и во подобрувањето на економијата преку зголемување на способноста и капацитетот на економијата. Уште еден напор беше да се поддржи предлогот за употреба на нови технологии во земјите во развој: советите дека за да биде успешно воведувањето на дополнителна технологија, не само што мора технологијата да биде соодветна, туку и аспектите на луѓето (во секоја смисла на зборот) и имплементацијата на процесот да бидат, исто така, соодветни со потребите, со цел инвестицијата во технологијата да се исплати. 5.2 Академски соработници на ICMCI Ознаката за Академски соработник на ICMCI е знак на особеност која ги признава академиците од целиот свет кои придонесоа за студија и учење на менаџмент консултантството. Таа се доделува од страна на ICMCI на соодветно квалификувани поединци врз основа на препорака од локалниот Институт за Менаџмент Консалтантство. 5.3 CMC Фирма ICMCI награди меѓународна акредитација на Менаџмент Консалтинг фирми наречен "СМС Фирма". Акредитацијата признава фирма за нејзините високи стандарди на извонредност со специфичен фокус на етички практики, стандарди на однесување заедно со способноста да се практикува менаџмент консалтинг според највисоките стандарди. ICMCI управува со глобален директориум на СМС фирми, објавен на официјалното мрежно место. 5.4 Акредитирани курсеви на ICMCI ICMCI има шема преку која националните членови може да акредитираат курс за менаџмент консултантство што е во согласност со стандардите на ICMCI. Ова му дава на курсот меѓународно признание. 5.5 Соработка со други тела ICMCI е набљудувач на Меѓународниот Форум за Акредитација (англиски: International Accreditation Forum или IAF) и е задоволство да се биде во можност да се придонесе кон Комитетите и работните групи со оглед на ревидираниот ISO17024 стандард и квалификациите на ISO 17024 асесоари. Искуство како меѓународено тело кое одржува еквивалентен стандард за квалификација низ различни континенти и култури е од корист на нормално една земја врз телата за акредитација во IAF. ICMCI поведе иницијатива да се развие ЕУ тип на стандардизирана услуга за менаџмент консултантство преку Центар за европски норми (англиски: Centre for European Norms или CEN) и го спонзорирана напорот за да се произведе EN 16.114 во 2011 година, со Италијанското тело за стандардизација (The Italian Standards Body или UNI) како Секретаријат за комитетот за проектот. ICMCI се задоволни повторно да работотат со UNI за да го поддржат новиот комитет за проекти кој го истражува производство на аналогни стандард за ISO. ICMCI е горд што е тесно поврзан со ЕБОР (Европската Банка за Обнова и Развој) во развојот на употребата на професионални услуги во спојување на економиите во транзиција во Средна и [[Источна Европа]], [[Средна Азија]] и Северна Африка. Во некои земји, постоечките ICMCI Членови се составен дел на напорот, додека пак во други земји во напорот се вклучени посебно формирани нови професионални тела. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Consulting}} * [http://www.icmci.org Стандард 1 Рамка на компетенции и барања за СМС] * [http://www.icmci.org Стандард 3 Методи на оценка за СМС ] * [http://www.icmci.org ICMCI Стандард - Кодекс за професионално однесување] * [http://www.icmci.com/download/?id=17664601 25 години на ICMCI (брошура публикувана од ICMCI)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140103225253/http://www.icmci.com/download/?id=17664601 |date=2014-01-03 }} [[Категорија:Менаџмент консултантство]] 9h0h03pehuk7kmnmwh2lm2n588upvx4 0 1122251 5642502 5641947 2026-10-09T15:41:18Z Aleksandar.markoski 134274 Nova slika Od SLAVE NIKOLOVSKI KATIN 5642502 wikitext text/x-wiki {{Внимание}} {{Инфокутија Личност | name = Славе Николовски - Катин | image = Slika Katin.webp | caption = Славе Николовски-Катин | birth_name = Славе Грежловски | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1941|8|19}} | birth_place = [[Наколец]], [[Долна Преспа]], [[Кралство Југославија]] | nationality = [[Македонци|Македонец]] | occupation = [[новинар]], [[публицист]], [[преведувач]], [[уредник]] | website = [https://www.slavekatin.com slavekatin.com] }} '''Славе Николовски-Катин''' (познат како '''Славе Катин'''; роден на [[19 август]] [[1941]]) е македонски новинар, публицист, преведувач, уредник и општественик.<ref name="mn-katin" /><ref name="publicitet-katin" /> == Биографија == Славе Николовски-Катин е роден на 19 август 1941 година во куќа во непосредна близина на старата населба [[Наколец]] во Долна Преспа.<ref name="mn-katin" /> Неколку месеци по раѓањето, неговото семејство се преселило во [[Љубојно]], родното место на неговата мајка Сандра.<ref name="mn-katin" /> Таму го поминал поголемиот дел од детството и младоста, а во Љубојно се враќа речиси во текот на целиот живот.<ref name="mn-katin" /> Во селото има лична библиотека со околу 4.000 книги.<ref name="mn-katin" /> До завршувањето на основното и средното образование го носел презимето на мајка му – Грежловски. Потоа продолжил со презимето на биолошкиот татко Ристо Барџевски – Николич. Надимакот „Катин“ го добил по баба му Ката.<ref name="mn-katin" /> == Образование == * Основно и осумгодишно училиште „Димитар Влахов“ во Љубојно<ref name="mn-katin" /> * Средно техничко училиште, геодетски отсек „Здравко Цветковски“ во Скопје<ref name="mn-katin" /> * Две години Геодезија на Вишата геодетска школа во Белград<ref name="mn-katin" /> * Специјализиран Институт за англиски јазик и литература во Торонто, Канада<ref name="ristevski" /> * Дипломиран на Катедрата за англиски јазик и книжевност на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје во 1974 година.<ref name="ristevski" /> == Професионална кариера == По средното образование две години работел како геометар во Општина Ресен. Во 1966 година заминал за Канада, каде престојувал четири години.<ref name="ristevski" /> Таму работел како геодет, студирал англиски јазик и литература и активно се вклучил во македонската заедница.<ref name="ristevski" /> Во 1968 година бил избран за генерален секретар на Црковната управа на Македонската православна соборна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто.<ref name="ristevski" /> Во 1970 година се вратил во Македонија преку Матицата на иселениците. Работел во Хидробиолошкиот завод во Охрид од 1974 до 1978 година како координатор и стручен преведувач за проектот со Смитсоновата фондација.<ref name="ristevski" /> Потоа продолжил во Матицата на иселениците и РК ССРНМ, а од 1991 до 1998 година бил потпретседател на Републичката комисија за односи со верските заедници.<ref name="ristevski" /> Во 1999 година повторно се вратил во Матицата/Агенцијата за иселеништво. Во 2001 година отишол во предвремена пензија за да се посвети целосно на издаваштвото и иселеничката проблематика.<ref name="ristevski" /> Како главен и одговорен уредник на книгоиздателството „Македонска искра“ уредил и објавил неколку стотици наслови.<ref name="ristevski" /> == Меѓународни активности == Како функционер на Владата на Република Македонија, имал официјални посети и разговори кај поглаварите на Романската, Украинската, Руската и Српската православна црква, во Цариградската патријаршија во Истанбул и во Ватикан во Рим.<ref name="ristevski" /> Бил член на делегацијата на Владата на Република Македонија за погребот на [[Мајка Тереза]] во Калкута, Индија.<ref name="ristevski" /> Многупати патувал со делегации на [[Македонска православна црква – Охридска архиепископија|Македонската православна црква – Охридска архиепископија]] во Канада, САД, Австралија, бројни европски земји, Турција и Израел.<ref name="ristevski" /> Учествувал на околу 60–70 симпозиуми, конференции и трибини во Македонија и низ светот, каде презентирал трудови поврзани со културата, јазикот, религијата и иселеништвото.<ref name="ristevski" /> == Публицистички опус == === Книги и публицистички дела === * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/2.asp Македонски холокауст]'' (1990) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/3.asp Македонските православни црковни општини во Австралија, Канада и САД]'' (1991) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/4.asp Во Австралија како дома]'' (1992) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/5.asp Македонскиот иселенички печат]'' (1993) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/6.asp Печалбарски копнеж]'' (1993) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/11.asp Македонски иселенички паноптикум]'' (1996) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/21.asp Иселенички хоризонти]'' (1999) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/25.asp Моите патувања низ светот]'' (2001) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/26.asp Македонците во САД и Канада]'' (2002, на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/28.asp Илинден 1903-2003 и македонските иселеници]'' (2003) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/35.asp По патеките на Евлија Челебија]'' (2007, на турски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/37.asp Иселеничка вртелешка]'' (2008) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/42.asp Љубовни приказни'' (2011, на англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/55.asp Светот на дланка]'' (2014) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/550.asp Македонците во светот]'' (2020) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/550.asp Macedonians in the World]'' (2018, на англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/600.asp Преспанска разгледница]'' (2020) * ''Избор на трудови'' (2023) * ''Selected Papers for Macedonia'' (2024, на англиски) * ''Патувања околу светот'' (2025) * ''Познати личности во иселеништвото'' (2026, на македонски и англиски)<ref name="ristevski" /> === Монографии === * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/22.asp Монографија за Атанас Близнаков]'' (2000, 2017) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/24.asp Монографија за Андреа Бранов]'' (2001) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/27.asp Монографија за семејството Јановски]'' (2002) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/30.asp Монографија за Гога Печенковски]'' (2004) (на македонски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/31.asp Монографија за Светле Стамевски]'' (2005) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/36.asp Монографија за митрополитот Кирил]'' (2007) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/32.asp Монографија за Ѓорѓи Томов]'' (2007) (на македонски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/38.asp Монографија за Бошко Рајчовски-Пелистерски]'' (2008) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/41.asp Монографија за Петар Стаматов]'' (2010) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/45.asp Монографија за Ѓорѓија-Џорџ Атанасоски]'' (2012) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/53.asp Илинден во Љубојно и Преспа]'' (2013) – со Бошко Рајчовски-Пелистерски (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/590.asp Монографија за Гојко Јаковлески]'' (неотпечатена) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/42.asp Монографија за Есма Реџепова-Теодосиевска]'' (2015) (на македонски, англиски и ромски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/55a.asp Израел и Македонија]'' (2017) (на англиски и македонски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/570.asp Македонски иселенички меридијани]'' (2017) (на македонски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/580.asp Монографија за семејството Видиновски]'' (2019) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/53a.asp Монографија за Стив Пљакас]'' (2018) (на англиски и македонски) * ''Огледало'' (2023) (на македонски и англиски) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/47a.asp Монографија за Благоја Механџиски-Зегин]'' (2025) (на македонски и англиски) * ''Славе Катин – живот и дела'' (2025) (на македонски и англиски)<ref name="ristevski" /> === Коавторски дела === * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/29.asp Придонесот на Македонија во светската цивилизација]'' (2004), со Антоније Шкокљев-Дончо * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/33.asp Од Панонија до Егеј]'' (2007), со Антоније Шкокљев-Дончо * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/40.asp Македонија во античко време]'' (2010), со Антоније Шкокљев-Дончо и Ристо Стефов * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/45.asp Балканот и Македонија]'' (2014), со Антоније Шкокљев-Дончо и Ристо Стефов * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/580.asp Праисторија на Централниот Балкан]'' (2019), со Антоније Шкокљев-Дончо * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/8.asp Во чест на Свети Кирил и Методиј]'' (1994), со Вера Стојчевска-Антиќ * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/34.asp Ореолот на Дева Марија и манастирот Св. Богородица во селото Сливница во Преспа]'' (2007), со Вера Стојчевска-Антиќ * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/39.asp 40 поклоненија на гробот на Св. Кирил во Рим]'' (2008), со Вера Стојчевска-Антиќ и епископ Климент * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/9.asp Македонски вознес]'' (1994), со Фиданка Танаскова * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/10.asp Поетски иселенички меридијани]'' (1995), со Фиданка Танаскова * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/20.asp Македонскиот клуб „Илинден 1903“-Хамбург (1978-1998)'' (1997), со Фиданка Танаскова * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/44.asp Силјан Мицевски]'' (2015), со Георги Лумбуровски * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/48.asp Александар Македонски]'' (2019), со Георги Бранов<ref name="ristevski" /> === Лексикографски изданија === * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/1.asp English-Macedonian Limnological Dictionary]'' (1986) * ''Македонски стопански речник'' (1990) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/7.asp An English-Macedonian Bio-technical Dictionary]'' (1994) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/12.asp English-Macedonian Veterinary Dictionary]'' (1996) – со Илинка Дракулевска-Грубовиќ и Никола Јордановски * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/13.asp Библиски речник]'' (1997) – со Петко Златески * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/14.asp Речник во слики – Ајде да учиме англиски и германски]'' (1997) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/15.asp Речник во слики – Ајде да учиме англиски и француски]'' (1997) * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/16.asp Речник во слики – Ајде да учиме англиски и македонски (на турски јазик)]'' (1998) – со Исмие Шабан * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/17.asp Речник во слики – Ајде да учиме англиски и македонски (на албански јазик)]'' (1998) – со Лирија Реџепи * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/18.asp Речник во слики – Ајде да учиме англиски и македонски (на влашки јазик)]'' (1998) – со Захарица Порчу * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/19.asp Речник во слики – Ајде да учиме англиски и македонски (на ромски јазик)]'' (1998) – со Љатив Демири * ''[https://www.slavekatin.com/knigi/23.asp Водич низ компјутерската терминологија]'' (2000) – со Стево Томовски<ref name="ristevski" /> === Преведени дела === * [https://www.slavekatin.com/katin1.asp Монографија за селото Неволјани, Леринско], од Ристо Кираџиев, од македонски на англиски, со Џим Томев (1986) * [https://www.slavekatin.com/knigi/48.asp Александар Македонски], од Урлих Вилкен, од англиски на македонски (1988) * Развој и исхрана на младите циприниди од Охридското Езеро, од д-р Милќо Точко, од македонски на англиски (1988) * 50 години од постоењето на Хидробиолошкиот завод во Охрид, од македонски на англиски (1990) * Страници за Македонија и Македонците, од Христо Андоновски, од македонски на англиски (1990) * Македонски стопански речник, од македонски на англиски (1990)<ref name="ristevski" /> == Публикувани трудови == Официјалната веб-страница на Славе Николовски-Катин содржи и посебна секција со негови публикувани трудови, како и избор на негови дела. * [https://www.slavekatin.com/katin3.asp Публикувани трудови] * [https://www.slavekatin.com/katin4.asp Избор на дела] * [https://www.slavekatin.com/katin5.asp Учество на симпозиуми и конференции] * [https://www.slavekatin.com/katin1.asp Библиографија] == Дела за Славе Катин од други автори == * Монографија Катин од Борче Наумовски, на македонски и англиски (2002) * Македонски иселенички портрет од Борче Наумовски (2004) * ''Творештвото на Славе Катин'', прво издание од Душан Ристевски-Македон (2021) * ''Творештвото на Славе Катин'', второ проширено издание од Душан Ристевски-Македон (2022)<ref name="ristevski" /> == Награди и признанија == * [[Награда „Крсте Петков Мисирков“]] (1990)<ref name="ristevski" /> * Признание за животно дело на Љубанските илинденски иселенички средби (2021)<ref name="ristevski" /> * Глобална награда за животно достигнување од „Обединетата македонска дијаспора“ (2022)<ref name="omd-katin" /> * Повелба за животно дело на „Пелагонските културно-научни средби“ (2022)<ref name="ristevski" /> * Почесна награда „Клучевите на Преспа“ (2026)<ref name="ristevski" /> == Членство во друштва и асоцијации == * Почесен член на организацијата [[Обединета македонска дијаспора]] (ОМД) од Вашингтон, САД<ref name="ristevski" /> * Почесен член на Македонското литературно друштво „Браќа Миладиновци“ при МПЦ „Св. Климент Охридски“ во Торонто, Канада<ref name="ristevski" /> * Почесен член на Македонското литературно друштво „Григор Прличев“ и уредник на неговото списание „Повод“ во Сиднеј, Австралија<ref name="ristevski" /> * Член на [[Здружение на новинарите на Македонија|Здружението на новинарите на Македонија]] и акредитиран новинар за Македонија за весниците „Политика“ од Белград и „Австралиско-македонски неделник“ од Мелбурн, Австралија<ref name="ristevski" /> * Член на Друштвото на писатели од Битола<ref name="ristevski" /> * Доживотен член на Фондацијата „Атанас Близнаков“ при [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|УКИМ]]<ref name="ristevski" /> * Почесен член на Светската библиска асоцијација во Лондон, Англија<ref name="ristevski" /> == Наводи == <references> <ref name="mn-katin">[http://arhiva.mn.mk/kultura/17339-LICNOSTI-OD-PRESPASLAVE-NIKOLOVSKI-%E2%80%93-KATIN-OD-LjUBOJNO-ANALITICAR-NA-MAKEDONSKOTO-ISELENISTVO-6 „Личности од Преспа: Славе Николовски – Катин од Љубојно, аналитичар на македонското иселеништво“]. Македонска нација, 20 октомври 2010.</ref> <ref name="publicitet-katin">[https://publicitet.mk/%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%BE/ „Славе Николовски-Катин живее живот посветен на Македонците ширум светот“] {{Мртва_врска|date=September 2026|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. Публицитет.мк, 19 август 2021.</ref> <ref name="ristevski">[https://mn.mk/dijaspora/dushan-ristevski-makedon-koj-e-slave-nikolovski-katin/ Душан Ристевски-Македон: „Кој е Славе Николовски-Катин“]. Македонска нација, 24 април 2024.</ref> <ref name="omd-katin">[https://publicitet.mk/nagradata-za-zhivotno-dostignuvanje-za-2022-godina-na-omd-od-vashington-za-poznatiot-publicist-slave-katin/ „Наградата за животно достигнување за 2022 година на ОМД од Вашингтон за познатиот публицист Славе Катин“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20260815095127/https://publicitet.mk/nagradata-za-zhivotno-dostignuvanje-za-2022-godina-na-omd-od-vashington-za-poznatiot-publicist-slave-katin/|date=2026-08-15}}. Публицитет.мк, 17 јануари 2022.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://mn.mk/dijaspora/dushan-ristevski-makedon-koj-e-slave-nikolovski-katin/ Кој е Славе Катин од Душан Ристевски-Македон] * [https://web.archive.org/web/20260618190531/http://makedonskosonce.com/43338/ Биографија од Македонско сонце] * [https://www.slavekatin.com/ Официјална веб-страница] * [https://www.pollitecon.com/html/ebooks/Index.htm Pollitecon Publications – Free Ebooks] [[Категорија:Македонски новинари]] [[Категорија:Македонски публицисти]] [[Категорија:Македонски преведувачи]] [[Категорија:Македонски уредници]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Родени во 1941 година]] ftkjxnak13tm06yr4jfvq3xu7gpsbim 14 1129471 5642553 5102785 2026-10-09T21:24:22Z Carshalton 30527 отстранета [[Категорија:ФК НЕЦ Најмеген]]; додадена [[Категорија:ФК НЕК Најмеген]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642553 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Холандски фудбалери по клуб|НЕЦ Најмеген]] [[Категорија:ФК НЕК Најмеген]] 1nlh1yjmtq7gl6fka2sn4rohr8aealy 0 1129541 5642554 5440419 2026-10-09T21:28:36Z Carshalton 30527 5642554 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Јацек Кшинувек | image = [[Податотека:Jacek Krzynowek.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.79}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1976|5|15}} | cityofbirth = {{роден во|Камјењск|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 2011 <small>(35 г.)</ref> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | years1 = 1994-1996 | caps1 = 9 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team RKS Radomsko}} | years2 = 1996-1997 | caps2 = 17 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Rakow}} | years3 = 1997-1999 | caps3 = 61 | goals3 = 11 | clubs3 = {{Fb team GKS Belchatow}} | years4 = 1999-2004 | caps4 = 142 | goals4 = 28 | clubs4 = {{Fb team 1. FC Nurnberg}} | years5 = 2004-2006 | caps5 = 52 | goals5 = 9 | clubs5 = {{Fb team Bayer Leverkusen}} | years6 = 2006-2009 | caps6 = 55 | goals6 = 7 | clubs6 = {{Fb team Wolfsburg}} | years7 = 2009-2010 | caps7 = 25 | goals7 = 2 | clubs7 = {{Fb team Hannover}} | nationalyears1 = 1998-2009 | nationalcaps1 = 96 | nationalgoals1 = 15 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Јацек Камил Кшинувек''' ({{langx|pl|Jacek Kamil Krzynówek}}; роден на [[15 мај]] [[1976]] година) — [[Полјаци|полски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Технички карактеристики== Флексибилен [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]], може да игра на двете крила и зад напаѓачите. ==Клупска кариера== Фудбалската кариера ја започнал со Чарзановице, од кој заминал во екипата на [[РКС Радомско|Радомско]] во [[1996]], на возраст од 18 години. По две сезони, се преселил во [[ФК Ракув|Ракув]], кои се натпреварувал во [[Екстракласа 1996-1997|Првата лига на Полска во сезоната 1996-1997]], каде што го направил своето деби во највисоката дивизија во својата родна земја: сезоната ја завршил со 17 настапи. Следната сезона играл за второлигашот [[ГКС Белхатув]], со кој успеал да избори промоција во првата лига, враќајќи се таму по една сезона. Сепак по завршувањето на сезоната 1998-1999 во која постигнал 6 гола на 27 првенствени натпревари, Кшинувек ја напуштил Полска. Интересот од странски клубови за него бил голем, но Кшинувек одлучил да му се приклучи на [[1. ФК Нирнберг|Нирнберг]]. Во летото [[1999]] Кшинувек го комплетирал својот трансфер во Нирнберг во Втората Бундеслига. Во петте сезони поминати во клубот, одиграл 142 натпревари и постигнал 28 гола, притоа му помогнал на клубот да избори промоција во [[Бундеслига]]та во сезоната 2000-2001. Откако Нирнберг испаднал од Бундеслигата во сезона 2003-2004, Кшинувек потпишал за [[ФК Баер Леверкузен|Баер Леверкузен]]. Со ''фармацевтите'' дебитирал во [[УЕФА Лига на шампиони 2004/05|Лигата на шампионите во сезоната 2004-2005]], постигнувајќи еден феноменален гол во победата над [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] во групната фаза. По сезоната 2005-2006, потпишал за [[ВФЛ Волфсбург|Волфсбург]]. На 2 февруари [[2009]] за [[ФК Хановер 96|Хановер]]. 15 август 2011 официјално го објавил своето пензионирање. ==Репрезентативна кариера== Тој дебитирал за [[Фудбалската репрезентација на Полска|полската репрезентација]] на 10 ноември [[1998]], како играч на [[ГКС Белхатув]], во текот на пријателски натпревар [[Фудбалската репрезентација на Словачка|Словачка]]-Полска 1-3 игран во [[Братислава]]. Неговите настапи биле од особена важност во текот на квалификациите за Светското првенство во 2002 година и квалификациите за Светското првенство во 2006 година, на кои Полска земала учество. Тој исто така, бил повикан и за [[Евро 2008|Европското првенство 2008 година]],<ref>{{fr}} {{Наведена мрежна страница|url=http://www.lequipe.fr/Football/20080528_122229_les-23-avec-guerreiro_Dev.html|title=Foot - Euro - POL - Les 23 avec Guerreiro|last=|first=|date=28 мај 2008|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=21 јуни 2008|editor=L'Equipe.fr}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, откако одиграл неколку одлични натпревари во квалификациите. == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg }} * [http://www.transfermarkt.de/jacek-krzynowek/profil/spieler/765 Јацек Кшинувек на transfermarkt] * [http://us.soccerway.com/players/jacek-krzynowek/736/ Јацек Кшинувек на soccerway] * [http://www.espnfc.us/player/10746/jacek-krzynowek Јацек Кшинувек на espn] * [http://www.90minut.pl/kariera.php?id=1030 Јацек Кшинувек на 90minut] {{pl icon}} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кшинувек, Јацек}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Нирнберг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Баер Леверкузен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хановер 96]] [[Категорија:Фудбалери од Бундеслигата]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Родени во 1976 година]] 9h2rhysb0lsynr429hv766k0y0gum9n 5642555 5642554 2026-10-09T21:32:32Z Carshalton 30527 5642555 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Јацек Кшинувек | image = [[Податотека:Jacek Krzynowek.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.79}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1976|5|15}} | cityofbirth = {{роден во|Камјењск|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 2011 <small>(35 г.)</small> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | years1 = 1994-1996 | caps1 = 9 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team RKS Radomsko}} | years2 = 1996-1997 | caps2 = 17 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Rakow}} | years3 = 1997-1999 | caps3 = 61 | goals3 = 11 | clubs3 = {{Fb team GKS Belchatow}} | years4 = 1999-2004 | caps4 = 142 | goals4 = 28 | clubs4 = {{Fb team 1. FC Nurnberg}} | years5 = 2004-2006 | caps5 = 52 | goals5 = 9 | clubs5 = {{Fb team Bayer Leverkusen}} | years6 = 2006-2009 | caps6 = 55 | goals6 = 7 | clubs6 = {{Fb team Wolfsburg}} | years7 = 2009-2010 | caps7 = 25 | goals7 = 2 | clubs7 = {{Fb team Hannover}} | nationalyears1 = 1998-2009 | nationalcaps1 = 96 | nationalgoals1 = 15 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Јацек Камил Кшинувек''' ({{langx|pl|Jacek Kamil Krzynówek}}; роден на [[15 мај]] [[1976]] година) — [[Полјаци|полски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Технички карактеристики== Флексибилен [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]], може да игра на двете крила и зад напаѓачите. ==Клупска кариера== Фудбалската кариера ја започнал со Чарзановице, од кој заминал во екипата на [[РКС Радомско|Радомско]] во [[1996]], на возраст од 18 години. По две сезони, се преселил во [[ФК Ракув|Ракув]], кои се натпреварувал во [[Екстракласа 1996-1997|Првата лига на Полска во сезоната 1996-1997]], каде што го направил своето деби во највисоката дивизија во својата родна земја: сезоната ја завршил со 17 настапи. Следната сезона играл за второлигашот [[ГКС Белхатув]], со кој успеал да избори промоција во првата лига, враќајќи се таму по една сезона. Сепак по завршувањето на сезоната 1998-1999 во која постигнал 6 гола на 27 првенствени натпревари, Кшинувек ја напуштил Полска. Интересот од странски клубови за него бил голем, но Кшинувек одлучил да му се приклучи на [[1. ФК Нирнберг|Нирнберг]]. Во летото [[1999]] Кшинувек го комплетирал својот трансфер во Нирнберг во Втората Бундеслига. Во петте сезони поминати во клубот, одиграл 142 натпревари и постигнал 28 гола, притоа му помогнал на клубот да избори промоција во [[Бундеслига]]та во сезоната 2000-2001. Откако Нирнберг испаднал од Бундеслигата во сезона 2003-2004, Кшинувек потпишал за [[ФК Баер Леверкузен|Баер Леверкузен]]. Со ''фармацевтите'' дебитирал во [[УЕФА Лига на шампиони 2004/05|Лигата на шампионите во сезоната 2004-2005]], постигнувајќи еден феноменален гол во победата над [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] во групната фаза. По сезоната 2005-2006, потпишал за [[ВФЛ Волфсбург|Волфсбург]]. На 2 февруари [[2009]] за [[ФК Хановер 96|Хановер]]. 15 август 2011 официјално го објавил своето пензионирање. ==Репрезентативна кариера== Тој дебитирал за [[Фудбалската репрезентација на Полска|полската репрезентација]] на 10 ноември [[1998]], како играч на [[ГКС Белхатув]], во текот на пријателски натпревар [[Фудбалската репрезентација на Словачка|Словачка]]-Полска 1-3 игран во [[Братислава]]. Неговите настапи биле од особена важност во текот на квалификациите за Светското првенство во 2002 година и квалификациите за Светското првенство во 2006 година, на кои Полска земала учество. Тој исто така, бил повикан и за [[Евро 2008|Европското првенство 2008 година]],<ref>{{fr}} {{Наведена мрежна страница|url=http://www.lequipe.fr/Football/20080528_122229_les-23-avec-guerreiro_Dev.html|title=Foot - Euro - POL - Les 23 avec Guerreiro|last=|first=|date=28 мај 2008|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=21 јуни 2008|editor=L'Equipe.fr}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, откако одиграл неколку одлични натпревари во квалификациите. == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg }} * [http://www.transfermarkt.de/jacek-krzynowek/profil/spieler/765 Јацек Кшинувек на transfermarkt] * [http://us.soccerway.com/players/jacek-krzynowek/736/ Јацек Кшинувек на soccerway] * [http://www.espnfc.us/player/10746/jacek-krzynowek Јацек Кшинувек на espn] * [http://www.90minut.pl/kariera.php?id=1030 Јацек Кшинувек на 90minut] {{pl icon}} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кшинувек, Јацек}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Нирнберг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Баер Леверкузен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хановер 96]] [[Категорија:Фудбалери од Бундеслигата]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Родени во 1976 година]] pauu9h2vz51794kynd1lqp7hibedzgk 0 1150479 5642613 5596289 2026-10-10T09:07:47Z PJ Geest 28859 Replace raster graph with SVG reconstruction: Standard conf.svg 5642613 wikitext text/x-wiki {{Време-простор}} '''Минковскиев простор''' или '''Минковскиев време-простор''' — комбинација од [[Евклидов простор]] и [[време]] во четиридимензионално [[многуобразие]] каде [[време-простор|временскиот интервал]] помеѓу било кои два настани е независен од инерцијалната рамка на однесување.Најпрво развиена од математичарот [[Херман Минковски]] за Максвеловите равенки за електромагнетизам, математичката структура на Минковскиевиот време-простор се покажала како последица од специјалните постулати за релативноста.<ref>{{harvnb|Landau|Lifshitz|2002|p=5}}</ref> Минковскиевиот простор е тесно поврзана со Специјалната теорија за релативност на [[Алберт Ајнштајн|Ајнштајн]], и е најприменуваната математичка структура преку која специјалната релативност е формулирана.Додека поединечните компоненти во Евклидов простор и време често варираат поради [[контракција на должината]] и[[временска дилатација]], во Минковскиевиот време-простор, сите рамки од референтите го поддржуваат целосното растојание помеѓу настаните.<ref group=nb>This makes spacetime distance an [[Invariant (physics)|invariant]].</ref> Бидејќи времето го третира различно од другите димензии,Минковскиевиот простор се разликува од четиридимензионалниот Евклидов простор.<ref group=nb>Minkowski space can be formulated as an equivalent 4-D Euclidean space if you assume time is always an [[imaginary number]]. This is how the spacetime was first formulated, but since Minkowski reworked the structure, time is almost always required to be a real number.</ref> Во Евклидовиот простор,изометриската група е Евклидовата група.Аналогната геометриска група на Минковскиот простор, зачуваните интервали од бремето и просторот се опремени со поврзувачка непозитивна дефинитивна билинеарна форма(овде наречена '''Минковкиев внатрешен производ''',<ref group=nb>Consistent use of the term "Minkowski inner product" is intended for the bilinear form here, since it is in widespread use. It is by no means "standard" in the literature, but no such standard seems to exist.</ref>) е [[Група Пуанкаре]]. Минковскиевиот внатрешен производ се дефинира како и за да се добиеa интервалот од време-просторот меѓу два настани кога е дадена нивната координатна разлика на вектор како аргумент. ==Историја== [[File:De Raum zeit Minkowski Bild.jpg|250px|right|thumb|[[Херман Минковски]] (1864 – 1909)бил Германски математичар. Открил дека специјалната теорија за релативност, која била докажана од неговиот студент [[Алберт Ајнштајн]], може најлесно да биде разбрана преку четиридимензионален простор, познат како Минковскиев време-простор.]] ===Четиридимензионален Евклидов време-простор=== Во 1905, а подоцна објавено во 1906, [[Анри Поенкаре]] покажал дека земајки го времето како имагинарна координата на времепросторот (√{{overline|−1}}&nbsp;''[[брзина на светлината|c]][[time|t]]''),а Лоренцова трансформација може да се гледа како ротација на координати во четиридимензионалниот Евклидов простор каде три реални координати ја претставуаат вселената, а една имагинарна координата, претставувајќу ги времето, како четврта димензија.Бидејќи просторот станува псевдо-Евклидов простор, роцатијата е претстава на [[Лоренцови трансформации|хиперболична ротација]],иако Поенкаре не дал никаква интерпретација,неговата цел била само да ја објасни Леренцовата трансформација во термини од познатата Евклидова ротација.<ref>{{harvnb|Poincaré|1905–1906|pp=129&ndash;176}} Wikisource translation: [[s:On the Dynamics of the Electron (July)|On the Dynamics of the Electron]]</ref> Оваа идеја била елаборирана од [[Херман Минковски]],<ref>{{harvnb|Minkowski|1907–1908|pp=53&ndash;111}} *Wikisource translation: [[s:The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies|The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies]].</ref> кој ја користи за објаснување на Максвеловите равенки во четири димензии,покажувајќи ја директно нивната инваријанта под Лоренцова трансформација.Тој понатаму ја реформулирал во четири димензии тогаш скорешната теорија на специјална релативност на [[Алберт Ајнштајн]].Од ова тој заклучил дека времето и просторот треба да се третираат еднакво,и така издигнал неговиот концепт од настани кои заземаат место во унифизиран чпетиридимензионален времепростор континум. ===Минковскиев простор === Во понатамошен развој,<ref name=raumzeit>{{harvnb|Minkowski|1907–1909|pp=75&ndash;88}} Various English translations on Wikisource: [[s:Space and Time|Space and Time]].</ref> тој дал алтернативна формулација од оваа идеја дека користел реална координата за времето наместо имагинарна, претставувајки ги четирите променливи {{nowrap|(''x'', ''y'', ''z'', ''t'')}} на просторот и времето во координатна форма во четиридимензионален простор [[афин просотр]]. Бодови во оваа просторна кореспондација од настани во времепростор.Во овој простор,дефинирано е светол конус поврзано со секоја точка (види дијаграм горе), и настаните не се на светлиот конус се класифицирани од нивната релација до темето како ''просторно'' или ''временско''.Тоа е главно овој поглед од времепросторот што е сегашен,иако постариот поглед инволвира имагинарно време исто така влијаел специјалната релативност.Минковски,свесен од фундиментално преформулирање на теоријата која тој ја направил,рекол {{quote|Погледите на просторот и времето што јас посакувам да лежат пред вас беа заоблени од земјата на експерименталната физика,во тоа лежи нивната сила.Тие се радикални. Хенсфортовиот простор и времето, се осудени на пропаст да испарат во обични сенки,и само унија од двете ќе оствари независна реалност.| Херман Минковски, 1907<ref name=raumzeit/>}} == Математичка структура == За преглед ,Минковскиевиот простор е {{math|4}}-димензионален [[Реален број|реален]] [[векторски простор]] опремен со негенерирани ,симетрички билинеарни форми од просторот на тангентата и секоја точка во времепросторот ,овде е едноставно наречен Минковскиев внатрешен производ, со знак {{math|(+,−,−,−)}} или {{math|(−,+,+,+)}}. Во практика,еден мора да не биде на тангентите простори.Векторскиот простор во природа на Минковскиевиот простор дозволува канонички идентификации од векторите во тангентните простори на точки(настани) со вектори(точки,настани)во самиот Минковскиев простор.<ref>{{harvnb|Lee|2003|loc=Proposition 3.8. The identification is routinely done in mathematics.}}</ref> For some purposes it is desirable to identify tangent vectors at a point {{math|''p''}} with ''displacement vectors'' at {{math|''p''}}, which is, of course, admissible by essentially the same canonical identification.<ref>{{harvnb|Lee|2003|loc=See Lee's discussion on geometric tangent vectors early in chapter 3.}}</ref> Потписот се однесува на кој знак Минковскиевиот внатрешен производ принесува кога даден простор и време се засноваат на вектори како аргументи. Генерално,мамематичарите и општите релативци прферираат поранешен додека практичните физичари се стремат да го користат доцниот. Аргументите на поранешниот(чисти просторни вектори принесуваат позитивни "норми-квадрат") вклучувајќи "континуитет" од Евклидовиот случај кореспондира со нерелативниот лимит {{math|''c'' → ∞}}. Аргументите за доцниот(чисти просторни вектори принесуваат негативни "норми-квадрат") вклучувајќи дека спротивно сеприсутноста минус знак во практична изика ќе исчезне. Математички поврзано со оваа билинеарна форма е [[тензор]] од типот {{math|(0,2)}} во секоја точка во времепросторот, наречена[[Минковскиева метрика]]. Минковскиевата метрика,билинеарната форма,и Минковскиевиот внатрешен производ се всушност сите многу исти објекти.Во координатите,ова е {{math|4×4}} матрица која претставува билинеарна форма. Чувајќи го ова на ум може да олесни она што следува. За споредба, во [[општата релативност]], Лоренцовиот колектор{{math|''L''}} е опремен со метрички тензор {{math|''g''}}, кој е недегенериран симетричен билинеарен по форма на тангентниот простор{{math|''T''_''p''''L''}} и во секоја точка {{mvar|p}} на {{math|''L''}}.Во координатите ,може да репрезентира со {{math|4×4}} матрица''зависејќи од позицијата на времепросторот''.Минковскиевиот простор е компаративен со едноставен случај од Лоренцовиот колектор.Неговиот метрички тензор,наречен [[Минковскиева метрика]],е координата на иста симетричка матрица на секоја точка од {{math|''M''}}, и неговите аргументи можат ,од нагоре да бидат земени како вектори во самиот времепросторот. Претсавувајќи повеќе терминологија (но не повеќе структура),Минковскиевиот простор е псевдо-Евклидов простор со тотални димензија {{math|''n'' {{=}} 4}} и знаци {{math|(3, 1)}} или{{math|(1, 3)}}.Елементи од Минковскиевиот простор се наречени настани. Минковскиевиот простор е често одбележан {{math|'''R'''^3,1}} или {{math|'''R'''^1,3}} за да го истакне избраниот знак,или само{{math|''M''}}. Можеби е наједноставниот пример на псевдо-Риемановиот колектор . === Псевдо-Евклидови метрички воопштувања === {{Главна|Псевдоевклиден простор}} Минковкиевата метрика<ref group=nb>The Minkowski inner product is not an [[inner product]], since it is not [[Definite bilinear form|positive-definite]], i.e. the [[quadratic form]] {{nowrap|''η''(''v'', ''v'')}} need not be positive for nonzero ''v''. The positive-definite condition has been replaced by the weaker condition of non-degeneracy. The bilinear form is said to be ''indefinite''.</ref> {{mvar|η}} е метрички тензор од Минковскиевиот простор. Е Псевдо-Евклидова метрика.Како таква е недегенерирана симетричка билинеарна форма,вид {{math|(0,2)}} тензор.Прифатени два аргументи {{math|''u''_''p'', ''v''_''p''}}, вектори во {{math|''T''_''p''''M'', ''p'' ∈ ''M''}}, тангентнтиот простор {{math|''p''}} во {{math|''M''}}. Поради горенаведените канонички идентификации од {{math|''T''_''p''''M''}} with {{math|''M''}} самиот,ги прифаќа аргументите {{math|''u'', ''v''}} со двата {{math|''u''}} и {{math|''v'' }} во{{math|''M''}}. Како нотациони конвенции,векторите {{mvar|v}} во{{mvar|M}}, се наречени [[4-вектори]], се одбележани во in санс-сериф закосени, и не ,како заеднички во Евклидовите поставувања , со задебелени {{math|'''v'''}}. Доцниот е начелно резервиран за {{math|3}}-вектор дел(ќе биде најавен доле) на {{math|4}}-вектор. Дефиниција :<math>u \cdot v =\eta(u, v)</math> принесува како внатрешен производ структура на {{math|''M''}}, претходно и исто хенсфорт ,наречен Минковскиев внатрешен производ , слично на Евклидовиот внатрешен производ, но опишува различна геометрија. Следел својства. *<math>\eta(au + v, w) = a\eta(u, w) + \eta(v, w), \quad \forall u, v \in M, \forall a \in \mathbb R \qquad \text{(linearity in first slot)}</math> *<math>\eta( u, v) = \eta( v, u) \qquad \text{(symmetry)}</math> *<math>\eta( u, v) = 0 \quad \forall v \in M \Rightarrow u = 0 \qquad \text{(non-degeneracy)}</math> Првите два услова покажуваат билинеарност.Дефинирајќи ''разлика'' помеѓу псевдовнатрешен производ и внатрешен продикт правилно е дела порано е ''не '' барано да биде позитивно дефиниран , тоа е , {{math|''η''(''u'', ''u'') < 0}} е дозволено. Два вектора {{math|''v''}} и {{math|''w''}} се речени да бидат [[ортогонални]] ако {{math|''η''(''v'', ''w'') {{=}} 0}}. Вектор {{math|''e''}} е наречен [[единица вектор]] ако {{math|''η''(''e'', ''e'') {{=}} ±1}}.Основа за {{math|''M''}} содржана од заеднички ортогонални единици вектори е наречен [[ортонормална основа]]. За дадена [[инертна рамка]], ортонормална основа во простор,комбинирана со инија на временски вектор,форми на ортонормални основи во Минковскиев простор. Бројот од позитивни и негативни унии на вектори во таква основа се попраавени од пар од броеви,еднаков на знаците од билинеарната форма поврзана со внатрешниот производ. Ова е Силвестеров закон на инертност. Повеќе терминологија (но не повеќе структура ): Минковскиевата метрика е псевдо-Риеманова метрика,по специфично,Лоренцова метрика,дури поспецифично,Лоренц метрика,резервирана за {{math|4}}-димензионална рамна простор-време со која преостанатата двосмисленост само е значајна конвенција. === Минковскиева метрика === Од двата постулати на специјална релативност следува време-простор интервал меѓу двата настани {{math|1, 2}}, :<math>\pm\left[c^2(t_1 - t_2)^2 - (x_1 - x_2)^2 - (y_1 - y_2)^2 - (z_1 - z_2)^2\right],</math> е независно од инертната избрана рамка. Факторот{{math|±}} едноставно значи дека изборот од знаци е оставен отворен . Бројчените вредности од {{mvar|η}}, гледани како матрица го прикажуваат Минковскиевиот внатрешен производ, следен од теоријата на билинеарни форми. Знакот од метриката е дефинирам во литературата,овој квантитет не е константо именуван. Интервалот (дефиниран тука) е понекогаш прикажан како квадратен интервал.<ref>{{harvnb|Sard|1970|p=71}}</ref> Even the square root of the present interval occurs.<ref>{{harvnb|Landau|Lifshitz|2002|p=4}}</ref> Кога знакот и интервалот се поправени,двосмисленоста сè уште останува како и координатата е временска координата. Можеби е четврта,или можеби е нулта.Ова не е исцрпна листа од нотни неправилности.Фактот на живот што еден мора да ја провери дефиницијата прво нешто што еден ја советува литературата на релативност . Поседноста на интервалот под координатни трансформации меѓу инертни рамки следи од поседност од :<math>\pm\left[c^2t^2 - x^2 - y^2 - z^2\right]</math> (или со знак {{math|±}}), обезбедени од трансформациите се линеарни .Оваа This [[квадратна форма]] може да се користи да се дефинира билинеарна форма :<math> u \cdot v = \pm\left[c^2t_1t_2 - x_1x_2 - y_1y_2 - z_1z_2\right].</math> од [[поларниот идентитет ]].Оваа билинеат форма може да се заврти напишана како :<math> u \cdot v = u^{\mathrm T}[\eta] v,</math> каде {{math|[''η'']}} е {{math|4×4}} матрица поврзана со {{mvar|η}}. Можеби збунувачки, ознака {{math|[''η'']}} само со {{mvar|η}} е како обична практика . Матрицата е прочитана од иксплицитна билинеарна форма :<math>\eta = \pm \begin{pmatrix}-1&0&0&0\\0&1&0&0\\0&0&1&0\\0&0&0&1\end{pmatrix},</math> и билинеарната форма :<math>u \cdot v =\eta(u, v),</math> со која делот почнува преспоставувајќи нејзиното постоење ,е сега идентитет. За одреденоста и кратка презентација,знакот {{math|(−,+,+,+)}} е усвоен подолу.Изборот има не физички импликации. Симетричната група ја зачувува билинеарната форма со еден избор од знаци е изоморфна со симетрична група зачувана од друг изнор од знаци .Ова значи дека двата избора се согласност со двата постулати на релативност. === Стандардни основи=== Стандардна основа за Минковскиевиот простор е поставена од четири заеднички ортогонални вектори {{nowrap|{ ''e''₀, ''e''₁, ''e''₂, ''e''₃ } }} како :<math>-\eta(e_0, e_0) = \eta(e_1, e_1) = \eta(e_2, e_2) = \eta(e_3, e_3) = 1 .</math> Овие услови може да бидат запишани компактно во форма :<math>\eta(e_\mu, e_\nu) = \eta_{\mu \nu}.</math> Релативно до стандардна основа,компоненти од вектор {{math|''v''}} се запишани{{math|(''v''⁰, ''v''¹, ''v''², ''v''³)}} каде е користен [[Ајнштајнов запис]] за да се запише {{math|''v'' {{=}} ''v''^''μ''''e''_''μ''}}. Компонентот {{math|''v''⁰}} е наречен '''временски компонент''' од {{math|''v''}} додека другите три компоненти се '''просторни компоненти'''. Просторните компоненти од {{math|4}}-вектор {{math|''v''}} може да идентификуваат со {{math|3}}-вектор {{math|'''v''' {{=}} (''v''₁, ''v''₂, ''v''₃)}}. Во врска со компоненти ,Минковскиевиот внатрешен производ меѓу два вектора {{math|''v''}} и {{math|''w''}} е добиен од :<math>\eta(v, w) = \eta_{\mu \nu} v^\mu w^\nu = v^0 w_0 + v^1 w_1 + v^2 w_2 + v^3 w_3 = v^\mu w_\mu = v_\mu w^\mu,</math> и :<math>\eta(v, v) = \eta_{\mu \nu} v^\mu v^\nu = v^0v_0 + v^1 v_1 + v^2 v_2 + v^3 v_3 = v^\mu v_\mu.</math> Тука '''намалување на индексот''' е користено со метрика . Технички , не дегенерирана билинеарна форма обезбедува мапа помеѓу векторски простор и неговиот двојник , во овој контекст,мапата е меѓу тангентниот простор од {{math|M}} и [[котангенсиот простор]] од {{mvar|M}}. Во точка на {{mvar|M}},тангенсниот и котангенсиот простор се двојни векторски простори. Како и автентичниот внатрешен производ на векторски простор со еден среден аргумент , од Ризовата претставувачка теорема ,може да се израси со акција од [[линеарна функција]] на векторскиот простор ,исто држи значење за Минковскиевиот внатрешен производ на Минковскиевиот простор. Дури и {{math|''v''^''μ''}} се копоненти на вектор во тангентен простор,тогаш {{math|''η''_''μν''''v''^''μ'' {{=}} ''v''_''ν''}} се компоненти од вектор во котангенсен простор (линеарно функционални).Поради идентификацијата на векторите во тангенсниот простор со вектори во {{math|''M''}} самиот, овој не најчесто игнориран, и вектори со помали индикации се прикажани како '''коваријантни вектори '''. Во оваа доцна интерпретација,коваријантни вектори се (скоро секогаш имплицитни) идентификувани со вектори (линеарно функционални) во двојни од Минковскиев простор . Оние со горни индекси се '''контраваријантни вектори'''.На исти начин,инверзно од мапата од тангентите до котангентните простори , експлицитно дадени од инверзно {{math|''η''}} претставата на матрицата, може да сее користи да се дефинира '''зголемување на индекс'''. Компонентите од инверзот се одбележани {{math|''η''^''μν''}}. Се случува {{math|''η''^''μν'' {{=}} ''η''_''μν''}}. Овие мапи меѓу векторски простор и неговиот двојник може да се обележани {{math|''η''^&#x266D;}} (eta-flat) и{{math|''η''^&#x266F;}} од музички аналогии .<ref>{{harvnb|Lee|2003|loc=The tangent-cotangent isomorphism p. 282.}}</ref> Докажаното време за стабилноста на самиот формализам,понекогашсе прикажува како индексна гимнастика, осигурува движење на вектори околу и менување на контраваријантниот и коваријантниот вектор и обратно е математички звук .Неточните изразувања се стремат да се прикажат брзо. === Геометрија === == Лоренцови трансформации и симетрија == [[Image:Standard conf.svg|right|thumb|250px|Стандардна конфигурација од координатни системи за Лоренцови трансформации .]] [[Групата Пуанкаре]] е група од сите трансформации кои го одржуваат интервалот.Интервалот е доста лесно виден за да биде задржан од транслационата група во{{math|4}} димензии. Другите трансформации се тие што го одржуваат интервалот и си одат од потекло фиксни.Дадена билинеарна форма поврзана со Минковскиева метрика,адекватната група следи директно од теоријата (во конкретна дефиниција) од [[класична група#O(p, q) и O(n) – ортогонална група|класична група]]. Е поврзана со поврзан член, еден треба да идентификува {{math|''η''}} (во оваа матрична презентација) со матрицата{{math|Φ}}. Соодветната група {{math|O(3,1)}}, во овој контекст е наречена [[Лоренцова група]]. Нејзините елементи се наречени (хомогени) [[Лоренцови трансформации]].За други методи од деривација,со многу физички осврт,гледа[[дериваџија од Лоренцови трансформации]]. Помеѓу наједноставните Лоренцови трансформации е [[Лоренцовото зголемување]].За референца ,зголемување во {{math|''x''}}-насока е дадено од :<math> \begin{bmatrix} U'_0 \\ U'_1 \\ U'_2 \\ U'_3 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \gamma&-\beta \gamma&0&0\\ -\beta \gamma&\gamma&0&0\\ 0&0&1&0\\ 0&0&0&1\\ \end{bmatrix} \begin{bmatrix} U_0 \\ U_1 \\ U_2 \\ U_3 \end{bmatrix}, </math> каде :<math>\gamma = { 1 \over \sqrt{1 - {v^2 \over c^2}} }</math> е [[Лоренцов фактор]], и :<math>\beta = { v \over c} \,.</math> Други Лоренцови трансформации се чисти ротации,и оттука елементите од a [[Ротационата група SO(3)|SO(3)]] подгрупа од {{math|O(3,1)}}.Генералната хомогена Лоренцова трансформација е производ од чисто зголемување и чиста ротација.''Нехомогена'' Лоренцова трансформација е хомогена трансформација следена од транслација од просторот и времето.Специјални трансформации се оние кои инвертираат просторни координати ({{math|P}}) и временска координата ({{math|T}}) соодветно, или двете {{math|(PT)}}. Сите четири вектори во Минковскиевиот простор се трансформираат ,по дефиниција, следејќи ја истата формула под Лоренцовите трансформации . [[Минковскиев дијаграм]] илустрира Лоренцови трансформации. ==Причинска структура== [[File:World line mk.svg|250px|thumb|right|Подрубрика од Минковскиевиот времепростор со почитување на настан во четири одделни множества.Светлиот конус, '''апсолутна иднина''', '''апсолутно минато''', и '''на друго место'''. Терминологијата е од {{harvtxt|Сард|1970}}.]] {{Главна|Causal structure}} Вектори{{math|''v'' {{=}} (''ct'', ''x'', ''y'', ''z'') {{=}} (''ct'', '''r''')}} се класифицирани според знакот од {{math|''c''²''t''² - ''r''²}}. Векторот е '''временски''' ако {{math|''c''²''t''² > ''r''²}}, '''просторен''' ако {{math|''c''²''t''² < ''r''²}}, и '''нулти''' или '''светол''' ако {{math|''c''²''t''² {{=}} ''r''²}}. Ова може да биде искажано во термини на знаци {{math|''η''(''v'',''v'')}} ,но зависи од потпишувањето. Класификацијата на секој вектор ќе биде иста во сите рамки од референцата,поради неваријантнтоста на интервалот. Множество од сите нулти вектори на настан<ref group=nb>Translate the coordinate system so that the event is the new origin.</ref> од Минковскиев простор го сочинува светлиот конус на настан .Даден на временскиот вектор {{math|''v''}},постои линија на светот од константа на брзината поврзана со неа , претставувајќи ја правата линија во Минковскиевиот дијаграм. Кога е избрана насока на времето ,<ref group=nb>This corresponds to the time coordinate either increasing or decreasing when proper time for any particle increases. An application of {{mvar|T}} flips this direction.</ref> временските и нултите вектори можат понатаму да се распаднат во разни класи .За временските вектори еден има # понатаму насочен временски вектори кои првите компоненти им се позитивни,(врв од вектор сместен на апсолутната иднина на фигурата) и # минато насочени временски вектори кои првите компоненти се негативни (апсолутно минато). Нулти вектори паѓаат во три класи: # нула вектор,чии компоненти на секоја основа се {{math|(0,0,0,0)}}, # идно насочени нулти вектори чии први компоненти се позитивни (горен светол конус), и # минато насочени нулти вектори чии први компоненти се негативни (долен светол конус). Просторните вектори се на друго место .Терминологијата произлегува од фактот дека просторните одделени настани се поврзани од вектори кои се побрзи од светлината ,и не можат никако да си влијаат еден на друг.Заедно со просторните и светлите вектори има вкупно 7 класи . Ортогоналните основи за Минковскиевиот простор мора да се сочинуваат од еден временски и три просторни единица вектори.Ако еден сака да работи со не-ортогонални основи можно е да има други комбинации од вектори. На пример,еден може лесно да конструира (не-ортогонални) основи составена целосно од нулти вектори,наречени '''нулти основи'''. Над реалните, ако два нулти вектори се ортогонални (нула Минковскиев тензор вредност ), тогаш мораат да бидат пропорционални. Сепак,дозволувајќи комплексни броеви,еден може да се здобие со нулта тетрада,која е основа сочинета од нулти вектори,некој кои се ортогонални еден на друг. Векторските полиња се наречени временски,просторни или нулти ако поврзаните вектори се временски просторни или нилти во секоја точка каде полето се дефинира. ===Хронолошки и последични релации=== Ако ''x'', ''y'' ∈ ''M''. Ние речеме дека #''x'' '''''хронолошки му претходи''''' ''y'' ако {{nowrap|''y'' − ''x''}} е идно насочен просторен. Оваа релација ја има транзитивната сопственост и моѓе да биде запишан x < y. #''x'' '''''последично му претходи''''' ''y'' ако {{nowrap|''y'' − ''x''}} е одно насочен нулти или идно насочен просторен. Дадено е делумна подреденост од просор-време и може да биде запишана x ≤ y. ===Обратна триаголна нееднаквост=== Ако ''v'' и ''w'' се заедно идно насочени временски четири-вектори,тогаш во (+ - - -) знаци конвенција во норма, :<math> \left\| v+w \right\| \ge \left\| v \right\| + \left\| w \right\| .</math> ==Односи со други формулации== === Различен број на димензии === Строго кажано,Минковскиевиот простор реферира за математичка формулација во четири димензии. Сепак , математиката може лесно да биде продолжена или поедноставена да создаде аналогија "Минковскиев простор" ако некој број од димензии . Ако {{math|''n'' ≥ 2}}, {{math|''n''}}-димензионален Минковскиев простор е вектор простор од реална димензија {{math|''n''}} на која има константна Лоренцова метрика од знаци {{nowrap|(''n'' − 1, 1)}} или {{nowrap|(1, ''n'' − 1)}}. Овие воопштувања се користени во теории каде просторвреме е претпоставено дека има повеќе или помалку од {{math|4}} димензии. Стринг теоријата М-теоријата се два примера каде {{math|''n'' > 4}}.Во стринг теоријата,се појавува конформално поле со теории со {{math|1 + 1}} просторбреме димензии. ===Рамен наспроти закривен простор=== Како ''рамен времепростор'', трите одделни компоненти од Минковскиевиот простор секогаш ја почитуваатthe [[Питагоравата теорема]].Минковскиевиот простор е соодветна основа за специјалната релативност .добар опис од [[физички систем|физичкиот систем]] над конечни растојаанија ви системи без значителна гравитација . Сепак,во ред да се земе гравитацијата во сметка,физичарите користат теорема од општа релативност,која е формулирана со математичка од неевклидова геометрија.Кога оваа геометрија е користена како модел од физички простор,е познато како крив простор. Дури и во кривиот простор,Минкосвкиевиор простор е уште добар опис на бесконечниот регион опкружувајќи секоја точка (забрзани гравитациски сингуларности).<ref group=nb>This similarity between flat and curved space at infinitesimally small distance scales is foundational to the definition of a [[manifold]] in general.</ref> Повеќе абстрактно,ние викаме дека во присуство од гравитацион времепростор е опишано од криви 3-димензионален колектор за кој тангентниот простор во секоја точка е 4-димензионален Минковскиев простор.Структурата од Минковскиевиот простор сè уште има суштинско значење во опос од општа релативност. ==Поврзано== {{div col|colwidth=15em}} * [[Каузална структура]] * [[Евклидов простор]] * [[Четири-вектор]] * [[Хиперболоиден модел]] * [[Лоренцово многуобразие]] * [[Метрички тензор]] * [[Минковскиев дијаграм]] * [[Минковскиева рамнина]] * [[Брзина на светлината]] * [[Суперминковскиев простор]] * [[Светска линија]] {{div col end}} == Белешки == {{Reflist|group=nb|2}} == Белешки == {{Reflist|2}} == Наводи == {{наводи}} *{{Наведено списание|last=Corry|first=L.|title=Hermann Minkowski and the postulate of relativity|journal=Arch. Hist. Exact Sci.|volume=51|issue=4|year=1997|doi=10.1007/BF00518231|pages=273&ndash;314|publisher=Springer-Verlag|issn=0003-9519|url=http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00518231}} *{{Наведена книга|last1=Catoni|first1=F.|year=2008|title=Mathematics of Minkowski Space|url=https://archive.org/details/mathematicsofmin0000unse|series=Frontiers in Mathematics|publisher=Birkhäuser Verlag|issn=1660-8046|location=Basel|isbn=978-3-7643-8613-9|doi=10.1007/978-3-7643-8614-6|display-authors=etal}} *{{Наведена книга|last=Galison|first=P. L.|title=Minkowski's Space-Time: from visual thinking to the absolute world|series=Historical Studies in the Physical Sciences|volume=10|doi=10.2307/27757388|editor=R McCormach|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1979|pages=85&ndash;121|url=http://www.jstor.org/stable/27757388|display-editors=etal}} *{{Наведена книга|last1=Landau|first1=L.D.|last2=Lifshitz|first2=E.M.|title=The Classical Theory of Fields|series=Course of Theoretical Physics|volume=2|edition=4|publisher=Butterworth&ndash;Heinemann|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939}} *{{Наведена книга|last=Lee|first= J. M.|title=Introduction to Smooth manifolds|year=2003|publisher=|series=Springer Graduate Texts in Mathematics|isbn=0-387-95448-1|volume=218}} *{{Citation|last=Minkowski|first=Hermann|year=1907–1908|title=[[s:de:Die Grundgleichungen für die elektromagnetischen Vorgänge in bewegten Körpern|Die Grundgleichungen für die elektromagnetischen Vorgänge in bewegten Körpern]]|trans-title=The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies|journal=Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematisch-Physikalische Klasse|pages=53–111}} *Wikisource translation: [[s:The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies|The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies]] *{{Citation|last=Minkowski|first=Hermann|year=1907–1909|title=[[s:de:Raum und Zeit (Minkowski)|Raum und Zeit]]|trans-title=Space and Time|journal=Physikalische Zeitschrift|volume=10|pages=75–88}} Various English translations on Wikisource: [[s:Space and Time|Space and Time]] *{{Наведена книга|last=Naber|first=G. L.|title=The Geometry of Minkowski Spacetime|url=https://archive.org/details/geometryofminkow0000nabe|year=1992|publisher=Springer-Verlag|location=New York|isbn=0-387-97848-8}} *{{Наведена книга|last=Penrose|first=Roger|year=2005|title=Road to Reality : A Complete Guide to the Laws of the Universe|url=https://archive.org/details/roadtorealitycom0000penr|department=18 Minkowskian geometry|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780679454434}} *{{Citation|last=Poincaré|first=Henri|year=1905–1906|title=[[s:fr:Sur la dynamique de l’électron (juillet)|Sur la dynamique de l’électron]]|trans-title=On the Dynamics of the Electron|journal=Rendiconti del Circolo matematico di Palermo|volume=21|pages=129–176|doi=10.1007/BF03013466}} Wikisource translation: [[s:On the Dynamics of the Electron (July)|On the Dynamics of the Electron]] *{{Наведена книга|last=Sard|first=R. D.|title=Relativistic Mechanics - Special Relativity and Classical Particle Dynamics|url=https://archive.org/details/relativisticmech0000sard|year=1970|publisher=W. A. Benjamin|location=New York|isbn=978-0805384918}} *{{Наведена книга|last=Shaw|first=R.|year=1982|title=Linear Algebra and Group Representations|url=https://archive.org/details/linearalgebragro0000shaw|department=§ 6.6 Minkowski space, § 6.7,8 Canonical forms pp 221&ndash;242|publisher=Academic Press|isbn=0-12-639201-3}} * {{Наведена книга|last=Walter|first=Scott|title=The Expanding Worlds of General Relativity|department=Minkowski, Mathematicians, and the Mathematical Theory of Relativity|editor=Goenner, Hubert (ed.)|year=1999|publisher=Birkhäuser|location=Boston|isbn=0-8176-4060-6|pages=45&ndash;86|url=http://henripoincarepapers.univ-lorraine.fr/walter/papers/1999-mmm-walter.html|display-editors=|access-date=2015-12-29|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402154551/http://henripoincarepapers.univ-lorraine.fr/walter/papers/1999-mmm-walter.html|url-status=dead}} == Надворешни врски == {{Commons category-inline|bullet=none|Minkowski diagrams}} *{{YouTube|C2VMO7pcWhg|Animation clip}} visualizing Minkowski space in the context of special relativity. *[http://www.relativityscience.com/Minkowski_special_relativity_geometry.shtml The Geometry of Special Relativity: The Minkowski Space - Time Light Cone] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150402140655/http://www.relativityscience.com/Minkowski_special_relativity_geometry.shtml |date=2015-04-02 }} {{Relativity}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Minkowski Space}} [[Категорија:Концепти во физиката]] [[Категорија:Геометрија]] [[Категорија:Минковскиев време-простор| ]] [[Категорија:Лоренцови многуобразија]] [[Категорија:Специјална релативност]] [[Категорија:Равенки во физиката]] tcaqvqdp1mx7dy1t3brgn2zq240qqfh 0 1165059 5642565 5421977 2026-10-09T22:38:28Z Andrew012p 85224 5642565 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |type = Stadt |name = Моринген |image_photo = Amtshaus Moringen.jpg |image_caption = Градското собрание на Моринген |image_coa = Moringen-Wappen.png |lat_deg = 51 |lat_min = 42 | lat_sec= |lon_deg = 9 |lon_min = 52 | lon_sec= |image_plan = Moringen in NOM.svg |state = Niedersachsen |district = Нортхајм |elevation = 137 - 457 |area = 82.25 |population = 7496 |Stand = 2004-12-31 |postal_code = 37186 |area_code = 05554 |licence = NOM |Gemeindeschlüssel = 03 1 55 009 |divisions = 9 |Straße = Amtsfreiheit 8 |website = [http://www.moringen.de// www.moringen.de] |mayor = Хајке Милер-Оте |party = самостоен }} '''Моринген''' ({{langx|de|Moringen}}) — мал [[град]] во округот [[Нортхајм (округ)|Нортхајм]], во јужниот дел на сојузната покраина [[Долна Саксонија]], [[Германија]]. Градот се состои од самото средиште Моринген и осум околни села. == Географија == === Местоположба === Моринген се наоѓа во јужниот дел на сојузната покраина [[Долна Саксонија]], сместен во горниот тек на реката Море, која претставува западна притока на [[Лајне (Алер)|Лајне]]. === Градски единици === {| | valign = "top" width = "150" | * Берензен * Бланкенхаген * Фределсло | valign = "top" width = "150" | * Гросенроде * Лутербек * Моринген | valign = "top" width = "150" | * Нинхаген * Олденроде * Тидингхаузен |} == Историја == Градот и околните села биле основани пред околу илјада години. Кон крајот на {{римски|19}} век, во градот била изградена [[психијатриска болница]]. Во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], болницата била испразнета и била користена како концентрациски камп „Моринген“. Денес, повторно работи како психијатриска установа. == Стопанство == Меѓу поголемите претпријатија кои работат во околината е „Пилер“, произведувач на индустриски перки. Главната депонија за округот Нортхајм се наоѓа во Моринген. == Музеј == * Спомен-дом за кампот == Литература == * ''The Women's Camp in Moringen: A Memoir of Imprisonment in Nazi Germany 1936-1937'' by Gabriele Herz (Author), Jane Caplan (Editor), Hildegard Herz (Translator), Howard Hartig (Translator). Berghahn Books (15 Nov 2005). ISBN 1-84545-077-9; ISBN 978-1-84545-077-9. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Moringen}} * [http://www.moringen.de Официјална страница] {{de}} * [http://www.gedenkstaette-moringen.de Страница за концентрацискиот камп] {{Градови во Нортхајм (округ)}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Нортхајм (округ)]] [[Категорија:Хановер (покраина)]] pindnnpq8k43670cztpb7j9zjfs8y2e 0 1167157 5642661 5641313 2026-10-10T11:31:24Z Gurther 105215 5642661 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game series|title=Commander Keen|image=[[Податотека:Commander Keen logo.svg|200px]]|caption=Лого на Commander Keen|genre=[[Side-scrolling video game|Side-scrolling]] [[Platform game|platformer]]|developer=[[id Software]] <small>(Episodes 1–6)</small><br/>David A. Palmer Productions <small>(2001 GBC game)|publisher=[[3D Realms]] (formerly Apogee Software) <small>(Episodes 1-5)</small><br/>[[Softdisk]] <small>(Episode 3.5)</small><br/>[[FormGen]] <small>(Episode 6)</small><br/>[[Activision]] <small>(2001 GBC game)</small>|creator=[[Tom Hall]]<br/>[[John Carmack]]<br/>[[John Romero]]|composer=[[Robert Prince (video game composer)|Robert Prince]]|platforms=[[MS-DOS]], [[Game Boy Color]]|first release version=''[[Commander Keen in Invasion of the Vorticons]]''|first release date=December 14, 1990|latest release version=''[[Commander Keen (2001 video game)|Commander Keen]]''|latest release date=May 30, 2001}}'''''Commander Keen''''' е серија на [[Видеоигра|видео игри]] направена од ид Софтвер. Серијата се состои од шест главни епизоди, "изгубена" епизода, и финалната игра; сите, освен финалната игра првобитно биле објавени за МС-ДОС во 1990 и 1991 година, додека во 2001 година ''Commander Keen'' беше објавена за Гејм Бој Колор. Серијата го следи насловниот Commander Keen, таен идентитет на осум-годишниот генијал Били Блеиз, како што тој ја брани Земјата и галаксијата од вонземјани со неговиот вселенски брод, зрачен пиштол, и пого. како shareware титулата ''Commander Keen и инвазијата на Вортиконите''; "изгубената" епизода 3.5 ''Соништата на Commander Keen'' беше објавена како мала игра од Софтдиск; епизоди четири и пет беа објавени од Apogee истовремено била направена епизода шест објавена за продавање. Десет години подоцна, во чест и продолжение на серијата е направена Commander Keen од Дејвид А. Палмер Продукции и објавени од [[Activision]]. [[Категорија:Епизодични видеоигри]] [[Категорија:Игри на id Software]] [[Категорија:Игри за Windows]] 45xsb9xmm174qvqwuj6wi25jczv9vr0 5642662 5642661 2026-10-10T11:31:51Z Gurther 105215 5642662 wikitext text/x-wiki {{Без извори}}{{Infobox video game series|title=Commander Keen|image=[[Податотека:Commander Keen logo.svg|200px]]|caption=Лого на Commander Keen|genre=[[Side-scrolling video game|Side-scrolling]] [[Platform game|platformer]]|developer=[[id Software]] <small>(Episodes 1–6)</small><br/>David A. Palmer Productions <small>(2001 GBC game)|publisher=[[3D Realms]] (formerly Apogee Software) <small>(Episodes 1-5)</small><br/>[[Softdisk]] <small>(Episode 3.5)</small><br/>[[FormGen]] <small>(Episode 6)</small><br/>[[Activision]] <small>(2001 GBC game)</small>|creator=[[Tom Hall]]<br/>[[John Carmack]]<br/>[[John Romero]]|composer=[[Robert Prince (video game composer)|Robert Prince]]|platforms=[[MS-DOS]], [[Game Boy Color]]|first release version=''[[Commander Keen in Invasion of the Vorticons]]''|first release date=December 14, 1990|latest release version=''[[Commander Keen (2001 video game)|Commander Keen]]''|latest release date=May 30, 2001}}'''''Commander Keen''''' е серија на [[Видеоигра|видео игри]] направена од ид Софтвер. Серијата се состои од шест главни епизоди, "изгубена" епизода, и финалната игра; сите, освен финалната игра првобитно биле објавени за МС-ДОС во 1990 и 1991 година, додека во 2001 година ''Commander Keen'' беше објавена за Гејм Бој Колор. Серијата го следи насловниот Commander Keen, таен идентитет на осум-годишниот генијал Били Блеиз, како што тој ја брани Земјата и галаксијата од вонземјани со неговиот вселенски брод, зрачен пиштол, и пого. како shareware титулата ''Commander Keen и инвазијата на Вортиконите''; "изгубената" епизода 3.5 ''Соништата на Commander Keen'' беше објавена како мала игра од Софтдиск; епизоди четири и пет беа објавени од Apogee истовремено била направена епизода шест објавена за продавање. Десет години подоцна, во чест и продолжение на серијата е направена Commander Keen од Дејвид А. Палмер Продукции и објавени од [[Activision]]. [[Категорија:Епизодични видеоигри]] [[Категорија:Игри на id Software]] [[Категорија:Игри за Windows]] 85zvjwu6e1wbjr921so9a1hf4ys53k6 5642663 5642662 2026-10-10T11:32:09Z Gurther 105215 5642663 wikitext text/x-wiki {{Без извори}}{{Infobox video game series|title=Commander Keen|image=[[Податотека:Commander Keen logo.svg|200px]]|caption=Лого на Commander Keen|genre=[[Side-scrolling video game|Side-scrolling]] [[Platform game|platformer]]|developer=[[id Software]] <small>(Episodes 1–6)</small><br/>David A. Palmer Productions <small>(2001 GBC game)|publisher=[[3D Realms]] (formerly Apogee Software) <small>(Episodes 1-5)</small><br/>[[Softdisk]] <small>(Episode 3.5)</small><br/>[[FormGen]] <small>(Episode 6)</small><br/>[[Activision]] <small>(2001 GBC game)</small>|creator=[[Tom Hall]]<br/>[[John Carmack]]<br/>[[John Romero]]|composer=[[Robert Prince (video game composer)|Robert Prince]]|platforms=[[MS-DOS]], [[Game Boy Color]]|first release version=''[[Commander Keen in Invasion of the Vorticons]]''|first release date=December 14, 1990|latest release version=''[[Commander Keen (2001 video game)|Commander Keen]]''|latest release date=May 30, 2001}}'''''Commander Keen''''' е серија на [[Видеоигра|видео игри]] направена од ид Софтвер. Серијата се состои од шест главни епизоди, "изгубена" епизода, и финалната игра; сите, освен финалната игра првобитно биле објавени за МС-ДОС во 1990 и 1991 година, додека во 2001 година ''Commander Keen'' беше објавена за Гејм Бој Колор. Серијата го следи насловниот Commander Keen, таен идентитет на осум-годишниот генијал Били Блеиз, како што тој ја брани Земјата и галаксијата од вонземјани со неговиот вселенски брод, зрачен пиштол, и пого. како shareware титулата ''Commander Keen и инвазијата на Вортиконите''; "изгубената" епизода 3.5 ''Соништата на Commander Keen'' беше објавена како мала игра од Софтдиск; епизоди четири и пет беа објавени од Apogee истовремено била направена епизода шест објавена за продавање. Десет години подоцна, во чест и продолжение на серијата е направена Commander Keen од Дејвид А. Палмер Продукции и објавени од [[Activision]]. {{Видеоигра-никулец}} [[Категорија:Епизодични видеоигри]] [[Категорија:Игри на id Software]] [[Категорија:Игри за Windows]] 807geosg8nqwo0fzql67khhbq2mpd3u 0 1215353 5642521 5642136 2026-10-09T18:35:09Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5642521 wikitext text/x-wiki {{Музичар|Background=solo_singer|Name=Сенида|Birth_name=Сенида Хајдарпашиќ|Origin=[[Црна Гора]]|Genre={{hlist|[[alternative R&B|R&B]]|[[trap music|trap]]}}|Occupation={{hlist|пејачка}}|Instrument=Вокал|Years_active=2010–present|Label={{hlist|[[Bassivity Music|Bassivity]]}}|Associated_acts={{hlist|}}}} '''Сенида Хајдарпашиќ''', позната е по нејзиното сценско име '''Сенида. Сенида''' ([[Љубљана]], [[9 април]] [[1985]]) — [[Словенија|словенечка]] пејачка, раперка и текстописец. Таа првично станала славна како членка на Muff. Во март 2018 година, таа го издала нејзиниот хит соло сингл ''Слаѓана,'' добивајќи популарност и признание во [[Србија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https:/ /www.vice.com/rs/article/8xk8kk/senidah-za-vice-otkriva-ko-je-sladana-i-da-li-planira-selidbu-u-srbiju|title=Senidah za Vice otkriva ko je Slađana i da li planira da se preseli u Srbiju|date=March 2018|publisher=Vice.com|language=sr}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://noizz.rs/nightlife/senidah-nasa-nova-opsesija/yrrssfh|title=Senidah - naša nova opsesija|date=August 2018|publisher=Noizz.rs|language=sr}}</ref> Истата година таа била потпишана во хип-хоп етикетата Bassivity Digital од [[Белград]], а исто така беше прикажана и на ''4 страни на светот'' од страна на Коби, саундтракот на популарниот филм " ''Јужен ветар"'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://noizz.rs/intervju/senidah-i-coby-za-noizz-o-odrastanju-devedesetih-i-juznom-vetru/efjcber|title=Senidah i Coby za Noizz o odrastanju devedesetih i Južnom Vetru|date=August 2018|publisher=Noizz.rs|language=sr}}</ref> Сенида е позната по нејзиниот длабок глас и уникатен изглед. [[File: Senidah - Europride 2022.jpg|thumb|right|Сенида]] === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година!! Режисер |- | ''Пустињом ''|| 2011 || Blaže Banjac |- |'' Веч од лајфа ''|| 2013 || Close2Art |- |'' Слађана'' || 2018 || Жига Радуљ |- |'' Бело'' || 2018 || Жига Радуљ |- |'' 4 стране света ''|| 2018 || Reksona |- | ''Ride'' || 2019 || Moonbase |- | ''Црно срце ''|| 2019 || Лазар Богдановиќ |- |'' Мишићи'' || 2019 || Кукла |- |'' Све бих'' || 2019 || CazzaNostra |- |'' Камиказа'' || 2019 || Љуба |- |''100%'' || 2019 || Shaho Casado |- | ''Само уживај ''|| 2020 || Немања Новаковиќ |- | ''Ко је ''|| 2020 || Senidah,Sašo Štih |- | ''Пијеш ''|| 2020 || Кукла |- | ''Viva Mahalla ''|| 2020 || Кукла |- | ''Дођи ''|| 2020 || Кукла |- | ''Replay''|| 2021 || Немања Новаковиќ |- | ''Балканка''|| 2021 ||Дилан Бенет,Жига Радуљ |- | ''Фама''|| 2021 || Анже Шкрубе |- | ''Бехуте''|| 2022 || Љуба |- | ''Јаднаја''|| 2022 ||Сенида |- | ''Друга страна''|| 2022 ||Игор Жечевиќ |- | ''Play With Heart''|| 2022 ||Gašper Pavli |- | ''Два прста''|| 2022 || Љуба |- | ''Заувек''|| 2022 || Љуба |- | ''Левел''|| 2023 || Анже Шкрубе |- | ''Сенида''|| 2023 || |- | ''Грех''|| 2024 || Анже Шкрубе |- | ''Делија''|| 2024 || Давид Јовановиќ |- | ''Ало ало''|| 2024 || Сенида |- | ''Иди гаде''|| 2024 ||Давид Јовановиќ |- | ''Омен''|| 2024 ||Сенида |- | ''Phuket''|| 2024 ||Сенида |- | ''Bandida''|| 2025 ||Анже Шкрубе |- | ''Булбуле''|| 2025||Драган Јереминов |- | ''Ти и ја''|| 2025 ||Анже Шкрубе |- | ''Чиста љубав''|| 2026 || |- | ''Све то сам ја''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''У мени је сунце''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''Амина''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''Sexy''|| 2026 ||Oneya |- | ''Амор''|| 2026 || |- | ''Од почетка''|| 2026 ||Јан Филип,Јордан Франгеш |- | ''Love machine''|| 2026 ||Кукла |- | ''Extraños ''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''ТВА ''|| 2026 || |- | ''ТВА ''|| 2026 || |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хајдарпашиќ, Сенида}} [[Категорија:Луѓе од Љубљана]] [[Категорија:Родени во 1985 година]] [[Категорија:Словенечки пејачи]] 31yengzsxuh4rekvpj92oozptq4va6h 5642522 5642521 2026-10-09T18:38:09Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5642522 wikitext text/x-wiki {{Музичар|Background=solo_singer|Name=Сенида|Birth_name=Сенида Хајдарпашиќ|Origin=[[Црна Гора]]|Genre={{hlist|[[alternative R&B|R&B]]|[[trap music|trap]]}}|Occupation={{hlist|пејачка}}|Instrument=Вокал|Years_active=2010–present|Label={{hlist|[[Bassivity Music|Bassivity]]}}|Associated_acts={{hlist|}}}} '''Сенида Хајдарпашиќ''', позната е по нејзиното сценско име '''Сенида. Сенида''' ([[Љубљана]], [[9 април]] [[1985]]) — [[Словенија|словенечка]] пејачка, раперка и текстописец. Таа првично станала славна како членка на Muff. Во март 2018 година, таа го издала нејзиниот хит соло сингл ''Слаѓана,'' добивајќи популарност и признание во [[Србија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https:/ /www.vice.com/rs/article/8xk8kk/senidah-za-vice-otkriva-ko-je-sladana-i-da-li-planira-selidbu-u-srbiju|title=Senidah za Vice otkriva ko je Slađana i da li planira da se preseli u Srbiju|date=March 2018|publisher=Vice.com|language=sr}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://noizz.rs/nightlife/senidah-nasa-nova-opsesija/yrrssfh|title=Senidah - naša nova opsesija|date=August 2018|publisher=Noizz.rs|language=sr}}</ref> Истата година таа била потпишана во хип-хоп етикетата Bassivity Digital од [[Белград]], а исто така беше прикажана и на ''4 страни на светот'' од страна на Коби, саундтракот на популарниот филм " ''Јужен ветар"'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://noizz.rs/intervju/senidah-i-coby-za-noizz-o-odrastanju-devedesetih-i-juznom-vetru/efjcber|title=Senidah i Coby za Noizz o odrastanju devedesetih i Južnom Vetru|date=August 2018|publisher=Noizz.rs|language=sr}}</ref> Сенида е позната по нејзиниот длабок глас и уникатен изглед. [[File: Senidah - Europride 2022.jpg|thumb|right|Сенида]] === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година!! Режисер |- | ''Пустињом ''|| 2011 || Blaže Banjac |- |'' Веч од лајфа ''|| 2013 || Close2Art |- |'' Слађана'' || 2018 || Жига Радуљ |- |'' Бело'' || 2018 || Жига Радуљ |- |'' 4 стране света ''|| 2018 || Reksona |- | ''Ride'' || 2019 || Moonbase |- | ''Црно срце ''|| 2019 || Лазар Богдановиќ |- |'' Мишићи'' || 2019 || Кукла |- |'' Све бих'' || 2019 || CazzaNostra |- |'' Камиказа'' || 2019 || Љуба |- |''100%'' || 2019 || Shaho Casado |- | ''Само уживај ''|| 2020 || Немања Новаковиќ |- | ''Ко је ''|| 2020 || Senidah,Sašo Štih |- | ''Пијеш ''|| 2020 || Кукла |- | ''Viva Mahalla ''|| 2020 || Кукла |- | ''Дођи ''|| 2020 || Кукла |- | ''Replay''|| 2021 || Немања Новаковиќ |- | ''Балканка''|| 2021 ||Дилан Бенет,Жига Радуљ |- | ''Фама''|| 2021 || Анже Шкрубе |- | ''Бехуте''|| 2022 || Љуба |- | ''Јаднаја''|| 2022 ||Сенида |- | ''Друга страна''|| 2022 ||Игор Жечевиќ |- | ''Play With Heart''|| 2022 ||Gašper Pavli |- | ''Два прста''|| 2022 || Љуба |- | ''Заувек''|| 2022 || Љуба |- | ''Левел''|| 2023 || Анже Шкрубе |- | ''Сенида''|| 2023 || |- | ''Грех''|| 2024 || Анже Шкрубе |- | ''Делија''|| 2024 || Давид Јовановиќ |- | ''Ало ало''|| 2024 || Сенида |- | ''Иди гаде''|| 2024 ||Давид Јовановиќ |- | ''Омен''|| 2024 ||Сенида |- | ''Phuket''|| 2024 ||Сенида |- | ''Bandida''|| 2025 ||Анже Шкрубе |- | ''Булбуле''|| 2025||Драган Јереминов |- | ''Ти и ја''|| 2025 ||Анже Шкрубе |- | ''Чиста љубав''|| 2026 ||Арнеј Мисирлиќ |- | ''Све то сам ја''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''У мени је сунце''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''Амина''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''Sexy''|| 2026 ||Oneya |- | ''Амор''|| 2026 || |- | ''Од почетка''|| 2026 ||Јан Филип,Јордан Франгеш |- | ''Love machine''|| 2026 ||Кукла |- | ''Extraños ''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''ТВА ''|| 2026 || |- | ''ТВА ''|| 2026 || |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хајдарпашиќ, Сенида}} [[Категорија:Луѓе од Љубљана]] [[Категорија:Родени во 1985 година]] [[Категорија:Словенечки пејачи]] 3ikg31nv1heexa01plqvpvta80dbsym 5642666 5642522 2026-10-10T11:41:07Z Gurther 105215 5642666 wikitext text/x-wiki {{Музичар|Background=solo_singer|Name=Сенида|Birth_name=Сенида Хајдарпашиќ|Origin=[[Црна Гора]]|Genre={{hlist|[[alternative R&B|R&B]]|[[trap music|trap]]}}|Occupation={{hlist|пејачка}}|Instrument=Вокал|Years_active=2010–present|Label={{hlist|[[Bassivity Music|Bassivity]]}}|Associated_acts={{hlist|}}}} '''Сенида Хајдарпашиќ''', позната е по нејзиното сценско име '''Сенида. Сенида''' ([[Љубљана]], [[9 април]] [[1985]]) — [[Словенија|словенечка]] пејачка, раперка и текстописец. Таа првично станала славна како членка на Muff. Во март 2018 година, таа го издала нејзиниот хит соло сингл ''Слаѓана,'' добивајќи популарност и признание во [[Србија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vice.com/rs/article/8xk8kk/senidah-za-vice-otkriva-ko-je-sladana-i-da-li-planira-selidbu-u-srbiju|title=Senidah za Vice otkriva ko je Slađana i da li planira da se preseli u Srbiju|date=March 2018|publisher=Vice.com|language=sr}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://noizz.rs/nightlife/senidah-nasa-nova-opsesija/yrrssfh|title=Senidah - naša nova opsesija|date=August 2018|publisher=Noizz.rs|language=sr}}</ref> Истата година таа била потпишана во хип-хоп етикетата Bassivity Digital од [[Белград]], а исто така беше прикажана и на ''4 страни на светот'' од страна на Коби, саундтракот на популарниот филм " ''Јужен ветар"'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://noizz.rs/intervju/senidah-i-coby-za-noizz-o-odrastanju-devedesetih-i-juznom-vetru/efjcber|title=Senidah i Coby za Noizz o odrastanju devedesetih i Južnom Vetru|date=August 2018|publisher=Noizz.rs|language=sr}}</ref> Сенида е позната по нејзиниот длабок глас и уникатен изглед. == Дискографија == [[File: Senidah - Europride 2022.jpg|thumb|right|Сенида]] === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година!! Режисер |- | ''Пустињом ''|| 2011 || Blaže Banjac |- |'' Веч од лајфа ''|| 2013 || Close2Art |- |'' Слађана'' || 2018 || Жига Радуљ |- |'' Бело'' || 2018 || Жига Радуљ |- |'' 4 стране света ''|| 2018 || Reksona |- | ''Ride'' || 2019 || Moonbase |- | ''Црно срце ''|| 2019 || Лазар Богдановиќ |- |'' Мишићи'' || 2019 || Кукла |- |'' Све бих'' || 2019 || CazzaNostra |- |'' Камиказа'' || 2019 || Љуба |- |''100%'' || 2019 || Shaho Casado |- | ''Само уживај ''|| 2020 || Немања Новаковиќ |- | ''Ко је ''|| 2020 || Senidah,Sašo Štih |- | ''Пијеш ''|| 2020 || Кукла |- | ''Viva Mahalla ''|| 2020 || Кукла |- | ''Дођи ''|| 2020 || Кукла |- | ''Replay''|| 2021 || Немања Новаковиќ |- | ''Балканка''|| 2021 ||Дилан Бенет,Жига Радуљ |- | ''Фама''|| 2021 || Анже Шкрубе |- | ''Бехуте''|| 2022 || Љуба |- | ''Јаднаја''|| 2022 ||Сенида |- | ''Друга страна''|| 2022 ||Игор Жечевиќ |- | ''Play With Heart''|| 2022 ||Gašper Pavli |- | ''Два прста''|| 2022 || Љуба |- | ''Заувек''|| 2022 || Љуба |- | ''Левел''|| 2023 || Анже Шкрубе |- | ''Сенида''|| 2023 || |- | ''Грех''|| 2024 || Анже Шкрубе |- | ''Делија''|| 2024 || Давид Јовановиќ |- | ''Ало ало''|| 2024 || Сенида |- | ''Иди гаде''|| 2024 ||Давид Јовановиќ |- | ''Омен''|| 2024 ||Сенида |- | ''Phuket''|| 2024 ||Сенида |- | ''Bandida''|| 2025 ||Анже Шкрубе |- | ''Булбуле''|| 2025||Драган Јереминов |- | ''Ти и ја''|| 2025 ||Анже Шкрубе |- | ''Чиста љубав''|| 2026 ||Арнеј Мисирлиќ |- | ''Све то сам ја''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''У мени је сунце''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''Амина''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''Sexy''|| 2026 ||Oneya |- | ''Амор''|| 2026 || |- | ''Од почетка''|| 2026 ||Јан Филип,Јордан Франгеш |- | ''Love machine''|| 2026 ||Кукла |- | ''Extraños ''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''ТВА ''|| 2026 || |- | ''ТВА ''|| 2026 || |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хајдарпашиќ, Сенида}} [[Категорија:Луѓе од Љубљана]] [[Категорија:Родени во 1985 година]] [[Категорија:Словенечки пејачи]] 937tgiyvdakve5w36xu4ac2p86h7ezp 2 1226300 5642607 5641628 2026-10-10T07:59:12Z Bjankuloski06 332 /* Математика */ 5642607 wikitext text/x-wiki == Археологија == * [[Ѓобекли Тепе]] — {{вп|214944}} * [[Мали Дол (Тремник)]] — {{вп|104604765}} * [[Мохенџо-даро]] — {{вп|5725}} == Архитектура == * [[пагода]] — {{вп|Q199451}} == Астрономија == * [[активно галактичко јадро]] — {{вп|46587}} * [[вселенски лет]] — {{вп|5916}} * [[вселенски простор]] — {{вп|4169}} * [[галактичка астрономија]] — {{вп|58908}} * [[галактичка нишка]] — {{вп|1133705}} * [[Галактичко Средиште]] — {{вп|649112}} * [[гравитациска леќа]] — {{вп|185243}} * [[гравитациска микролеќа]] — {{вп|1028022}} * [[двоен астероид]] — {{вп|947662}} * [[длабоконебесно тело]] — {{вп|249389}} * [[ефемерида]] — {{вп|120200}} * [[геоцентризам]] — {{вп|Q165800}} * [[Земјин полупречник]] — {{вп|1155470}} * [[Земјина орбита]] — {{вп|1348808}} * [[затемнување]] — {{вп|141022}} * [[затемнување на Месечината]] — {{вп|44235}} * [[коронограф]] — {{вп|835032}} * [[кулминација]] — {{вп|611114}} * [[меѓугалактичка ѕвезда]] — {{вп|2731563}} * [[меѓуѕвездена средина]] — {{вп|41872}} * [[настанок и развој на галаксиите]] — {{вп|1995140}} * [[небесен меридијан]] — {{вп|148901}} * [[осна прецесија]] — {{вп|83094}} * [[празнина (астрономија)]] — {{вп|845371}} * [[премин на Венера]] — {{вп|185203}} * [[прикривање (астрономија)]] — {{вп|202746}} * [[протогалаксија]] — {{вп|64286159}} * [[Сејфертова галаксија]] — {{вп|213930}} * [[темна материја]] — {{вп|79925}} * [[Хаблов закон]] — {{вп|179916}} * [[ширење на вселената]] — {{вп|1129469}} == Биологија == === Ботаника === * [[васкуларни растенија]] — {{вп|27133}} * [[изумирање]] — {{вп|123509}} * [[јута (материјал)]] — {{вп|107211}} * [[котиледон]] — {{вп|193026}} * [[лепавец]] — {{вп|161581}} * [[опрашување]] — {{вп|134624}} * [[прицветник]] — {{вп|729496}} * [[сисал]] — {{вп|159221}} * [[ф’стак]] — {{вп|36071}} * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} === Зоологија === * [[етологија]] — {{вп|7155}} * [[гасеница]] — {{вп|81825}} * [[капибара]] — {{вп|131538}} * [[киви (птица)]] — {{вп|43642}} * [[орнитологија]] — {{вп|44703}} * [[преживар]] — {{вп|192164}} * [[трилобити]] — {{вп|17170}} == Географија == === Поими === * [[облачна шума]] — {{вп|214469}} * [[палеогеографија]] — {{вп|52151}} * [[полдер]] — {{вп|106259}} === Мориња === * [[Јадранско Море]] — {{вп|13924}} ('''минијатурен никулец''') === Острови === * [[Амстердам (остров)]] — {{вп|194215}} * [[Курилски Острови]] — {{вп|80389}} ** [[Кунашир]] — {{вп|847285}} * [[Маскаренски Острови]] — {{вп|205695}} * [[Никобарски Острови]] — {{вп|157286}} * [[Молучки Острови]] — {{вп|3827}} * [[Сокотра]] — {{вп|82859}} * [[Хиспаниола]] — {{вп|25277}} === Планини === * [[Вогези]] — {{вп|187843}} * [[Јура (планински венец)]] — {{вп|178611}} * [[Каскадски Планини]] — {{вп|4558}} * [[Кишава (планина во Тесалија)]] — {{вп|1471677}} === Поединечни образби === * [[Ѓаволски Ѕид]] — {{вп|20499020}} (Светиниколско) === Реки === * [[Адиџе]] — {{вп|13696}} * [[Ајсел]] — {{вп|217818}} * [[Залцах]] — {{вп|152661}} * [[Колумбија (река)]] — {{вп|2251}} * [[Лајта]] — {{вп|659817}} * [[Самбра]] — {{вп|208267}} * [[Мегна]] — {{вп|930773}} * [[Неман]] — {{вп|5622}} * [[Падма]] — {{вп|1125242}} * [[Прилепска Река]] — {{вп|20935613}} === Геологија === * [[Земјин плашт]] — {{вп|101949}} * [[геологија на Македонија]] — {{вп|58407214}} * [[геоморфологија]] — {{вп|52109}} * [[геохемија]] — {{вп|161764}} * [[карбонатни минерали]] — {{вп|1073138}} * [[континентална кора]] — {{вп|858571}} * [[минералогија]] — {{вп|83353}} * [[петрологија]] — {{вп|163082}} === Градови === * [[Карачи]] — {{вп|8660}} * [[Лублин]] — {{вп|37333}} === Целини === * [[Голема Низина]] — {{вп|12707}} * [[Гондвана]] — {{вп|80583}} * [[Француска Фландрија]] — {{вп|36769}} * [[Прекуморска Франција]] — {{вп|203396}} === Подрачја === * [[Ниски Земји]] — {{вп|476033}} * [[Населица]] * [[Черкезија]] — {{вп|1408764}} === Хидрографски објекти === * [[Коринтски Залив]] — {{вп|209682}} * [[Коринтски Канал]] — {{вп|182873}} * [[Коринтска Провлака]] — {{вп|Q215200}} === Предлошки === * [[Предлошка:Еласона]] — {{вп|Q22715874}} == Земјоделство == * [[добиток]] — {{вп|103459}} == Историја == * [[Ареопаг]] — {{вп|202487}} * [[Пелопонеска војна]] — {{вп|33745}} * [[Прилепски панаѓур]] — {{вп|12291436}} == Јазици и лингвистика == * [[ву (јазик)]] — {{вп|34290}} * [[коптски јазик]] — {{вп|36155}} * [[лексикографија]] — {{вп|184524}} * [[ливонски јазик]] — {{вп|33698}} * [[народен латински јазик]] — {{вп|37560}} == Личности == === Архитекти === * [[Арнолфо ди Камбио]] — {{вп|315249}} * [[Атанас Митровски]] — {{вп|100316118}} === Воени дејци === * [[Себастјен Ле Претр де Вобан]] — {{вп|192839}} * [[Хелмут фон Молтке Постариот]] — {{вп|44205}} * [[Помпеј]] — {{вп|125414}} * [[Ервин Ромел]] — {{вп|14060}} === Духовни дејци и библиски личности === * [[Дионисиј Ареопагит]] — {{вп|310686}} * [[Седмочисленици]] — {{вп|3625012}} * [[Јероним Стридонски]] — {{вп|44248}} * [[Кипријан Картагенски]] — {{вп|190240}} * [[Кирил Ерусалимски]] — {{вп|298654}} * [[Праведна Елисавета]] — {{вп|235849}} * [[Тертулијан]] — {{вп|174929}} * [[Симеон Метафраст]] — {{вп|439491}} === Историчари === * [[Георги Амартол]] — {{вп|529263}} * [[Георги Синкел]] — {{вп|366382}} * [[Јован Малала]] — {{вп|312491}} * [[Касиј Дион]] — {{вп|185223}} * [[Константин Манасиј]] — {{вп|561934}} * [[Нестор Летописец]] — {{вп|320935}} * [[Леополд фон Ранке]] — {{вп|77184}} * [[Такит]] — {{вп|2161}} === Композитори === * [[Пабло де Сарасате]] — {{вп|204503}} * [[Франсиско Тарега]] — {{вп|313372}} === Музичари === * [[Фернандо Сор]] — {{вп|254110}} === Научници === ==== Астрономи ==== * [[Џон Куч Адамс]] — {{вп|20015}} * [[Франсоа Араго]] — {{вп|154353}} * [[Валтер Баде]] — {{вп|57299}} * [[Јохан Елерт Боде]] — {{вп|76966}} * [[Јохан Готфрид Гале]] — {{вп|76431}} * [[Николај Кардашов]] — {{вп|318814}} * [[Џовани Доменико Касини]] — {{вп|14279}} * [[Никола Луј де Лакај]] — {{вп|202703}} * [[Жером Лаланд]] — {{вп|168419}} * [[Вилијам Ласел]] — {{вп|110869}} * [[Жорж Леметр]] — {{вп|12998}}<!-- ја вовел теоријата за Големата експлозија --> * [[Хајнрих Вилхелм Олберс]] — {{вп|75828}} * [[Џузепе Пјаци]] — {{вп|14280}} * [[Региомонтан]] — {{вп|76365}} * [[Џон Флемстид]] — {{вп|242388}} ==== Биолози ==== * [[Ернст Хекел]] — {{вп|48246}} ==== Ботаничари ==== * [[Август Гризебах]] — {{вп|76351}} ==== Зоолози ==== * [[Џон Џејмс Одибон]] — {{вп|182882}} ==== Инженери ==== * [[Константин Циолковски]] — {{вп|41239}} ==== Математичари ==== * [[Брамагупта]] — {{вп|202943}} * [[Шриниваса Рамануџан]] — {{вп|83163}} ==== Минералози ==== * [[Георгиј Агрикола]] — {{вп|76579}} ==== Физичари ==== * [[Теодор фон Карман]] — {{вп|164384}} ==== Хемичари ==== * [[Мартин Хајнрих Клапрот]] — {{вп|160196}} * [[Хамфри Дејви]] — {{вп|131761}} === Општествени мислители и дејци === * [[Иван Иљин]] — {{вп|1282198}} * [[Патрик Пирс]] — {{вп|274143}} * [[Самуел фон Пуфендорф]] — {{вп|57186}} * [[Томо Томоски (преродбеник)]] — {{вп|59159648}} === Револуционери === === Уметници === ==== Вајари ==== * [[Фредерик Огист Бартолди]] — {{вп|223274}} * [[Антонио Канова]] — {{вп|5547}} ==== Сликари ==== * [[Вилијам-Адолф Бугро]] — {{вп|483992}} * [[Виктор Васнецов]] — {{вп|204138}} * [[Станислав Виспјањски]] — {{вп|312627}} * [[Клод Жозеф Верне]] — {{вп|315819}} * [[Јакоб Јорданс]] — {{вп|270658}} * [[Андон Китанов]] — {{вп|19205338}} * [[Петрус Кристус]] — {{вп|312616}} * [[Карл Ларсон]] — {{вп|187310}} * [[Мазачо]] — {{вп|5811}} * [[Ханс Мемлинг]] — {{вп|106851}} * [[Хосе де Рибера]] — {{вп|297838}} * [[Џејмс Тисо]] — {{вп|381248}} * [[Паоло Учело]] — {{вп|192488}} * [[Филипо Липи]] — {{вп|205148}} * [[Фра Анџелико]] — {{вп|5664}} * [[Чимабуе]] — {{вп|15790}} * [[Џото ди Бондоне]] — {{вп|7814}} ===== Зографи ===== * [[Гаврил Атанасов]] — {{вп|5528385}} * [[Димитар Вангелов]] — {{вп|50374783}} * [[Крсте Коловски]] — {{вп|19205475}} * [[Кузман Фрчковски]] — {{вп|19205453}} == Климатологија == * [[циклон]] — {{вп|79602}} == Општествени науки == * [[историографија]] — {{вп|50675}} == Религија == * [[апостолски отци]] — {{вп|536985}} * [[Благодатен оган]] — {{вп|1466845}} * [[Григориј Палама]] — {{вп|243787}} * [[девтероканонски книги]] — {{вп|201410}} * [[Дидахе]] — {{вп|210752}} ([https://ortos.wordpress.com/2007/08/09/учењето-на-дванаесетте-апостоли-дида/ макед. текст на делото]) * [[Добротољубие]] — {{вп|929140}} * [[Ездра]] — {{вп|191787}} * [[кинески зодијак]] (кинески хороскоп) — {{вп|1976204}} * [[Маркион]] — {{вп|201346}} * [[проповед]] — {{вп|60797}} * [[Псалми]] — {{вп|41064}} * [[Свети Патрик]] — {{вп|165479}} * [[Синоптички евангелија]] — {{вп|106046}} * [[спасение]] — {{вп|192054}} * [[Трулски собор]] — {{вп|862495}} == Математика == * [[алгебарска геометрија]] — {{вп|180969}} * [[арапски бројки]] — {{вп|29961325}} * [[векторско поле]] — {{вп|186247}} * [[Венов дијаграм]] — {{вп|190763}} * [[двозимензионален простор]] — {{вп|222032}} * [[диференцијална геометрија]] — {{вп|188444}} * [[елипсоид]] — {{вп|190046}} * <s>[[интеграл]] — {{вп|80091}} (треба да биде одделна статија)</s> * [[коефициент]] — {{вп|50700}} * <s>[[крива]] — {{вп|161973}} (да се преработи, '''премала''')</s> * [[математиката и уметноста]] — {{вп|2864650}} * [[метрологија]] — {{вп|394}} * [[негативен број]] — {{вп|200227}} * [[неевклидова геометрија]] — {{вп|233858}} * [[нормала]] — {{вп|273176}} * [[парност]] — {{вп|230967}} * [[Паскалов триаголник]] — {{вп|177051}} * [[полукруг]] — {{вп|1133242}} * [[равенство]] — {{вп|842346}} * [[слика (математика)]] — {{вп|860623}} * [[скаларно поле]] — {{вп|193460}} * [[спирала]] — {{вп|189114}} * [[теорија на групите]] — {{вп|874429}} * [[тридимензионален простор]] — {{вп|34929}} * [[Фибоначиева низа]] — {{вп|47577}} — '''речиси празна''' * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} == Музика == * [[октава]] — {{вп|386025}} == Наука и технологија == * [[космонаут]] — {{вп|11631}} * [[кристализација]] — {{вп|Q284256}} * [[радар]] — {{вп|47528}} * [[растојание]] — {{вп|126017}} * [[согорување]] — {{вп|133235}} * [[хидраулика]] — {{вп|177784}} === Применета техника === * [[толкување (екран)]] (титлови) — {{вп|204028}} == Физика == * [[аеродинамика]] — {{вп|Q8424}} * [[бранова предница]] — {{вп|461533}} * [[вибрација]] — {{вп|3695508}} * [[гаус (единица)|гаус]] — {{вп|177493}} * [[елементарен полнеж]] — {{вп|2101}} * [[звучен ѕид]] — {{вп|1031651}} * [[зрак]] — {{вп|633620}} * [[зрачење]] — {{вп|18335}} * [[јадрена енергија]] — {{вп|12739}} * [[јонизирачко зрачење]] — {{вп|186161}} * [[класична физика]] — {{вп|81745}} * [[лет]] — {{вп|206021}} * [[нуклеосинтеза]] — {{вп|471702}} * [[Њутново нишало]] — {{вп|211786}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[рад (единица)]] — {{вп|1052397}} * [[реологија]] — {{вп|271707}} * [[топлинска енергија]] — {{вп|209233}} * [[топлинско ширење]] — {{вп|6583695}} * [[хидростатичка рамнотежа]] — {{вп|208641}} == Филозофија == * [[етиологија]] — {{вп|156318}} * [[зло]] — {{вп|15292}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[свест]] — {{вп|7087}} == Хемија == * [[бензин]] — {{вп|39558}} * [[биосинтеза]] — {{вп|851162}} * [[благороден метал]] — {{вп|585302}} * [[витамин К]] — {{вп|182338}} * [[етилен]] — {{вп|151313}} * [[јонски полупречник]] — {{вп|908801}} * [[квантна хемија]] — {{вп|188403}} * [[кондензација (хемија)]] — {{вп|910058}} * [[масти]] — {{вп|127980}} * [[меѓумолекулска сила]] — {{вп|245031}} * [[нитрат]] — {{вп|182168}} * [[реткоземен елемент]] — {{вп|190444}} * [[сулфат]] — {{вп|172290}} * [[тешки метали]] — {{вп|105789}} * [[токсин]] — {{вп|184651}} * [[физичко својство]] — {{вп|4373292}} * [[флуорид]] — {{вп|44793182}} * [[халит]] — {{вп|5314}} * [[хемиска структура]] — {{вп|500256}} * [[хемиско својство]] — {{вп|764285}} * [[хлорид]] — {{вп|44791900}} * [[холин]] — {{вп|193166}} * [[хранлива материја]] — {{вп|181394}} hy61brua4dnj1695n0s9czvm6qvfpqm 0 1229747 5642549 5299098 2026-10-09T21:19:54Z Carshalton 30527 5642549 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Михеал Ланг | image = [[Податотека:Switzerland national football team World Cup 2018 (cropped).jpg|170px]] | fullname = Михаел Рико Ланг<ref>{{наведени вести | title = 2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players | url = http://www.fifadata.com/document/fwc/2014/pdf/fwc_2014_squadlists.pdf | publisher = FIFA | format = PDF | page = 30 | date = 11 June 2014 | accessdate = 11 June 2014 | archive-date = 2017-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170806141058/http://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SquadLists.pdf | url-status = dead }}</ref> | height = {{height|m=1.85}}<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=10 June 2018 |accessdate=2019-09-02 |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF }}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1991|2|8}} | cityofbirth = {{роден во|Егнах|}} | countryofbirth = [[Швајцарија]] | nationality = {{flagsport|SUI}} [[Швајцарија]] | currentclub = {{Fb team Basel}} | clubnumber = 4 | agent = | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team St. Gallen}} | years1 = 2006-2011 | caps1 = 57 | goals1 = 3 | clubs1 = {{Fb team St. Gallen}} | years2 = 2011-2015 | caps2 = 127 | goals2 = 12 | clubs2 = {{Fb team Grasshoppers}} | years3 = 2015-2018 | caps3 = 87 | goals3 = 16 | clubs3 = {{Fb team Basel}} | years4 = 2018-2019 | caps4 = 17 | goals4 = 1 | clubs4 = {{Fb team Borussia Monchengladbach}} | years5 = 2019-2020 | caps5 = 9 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Werder Bremen}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 64 | goals6 = 5 | clubs6 = {{Fb team Basel}} | nationalyears1 = 2005-2007 | nationalcaps1 = 11 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{знамеикона|SUI}} [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија под 16 години|Швајцарија 16]] | nationalyears2 = 2007-2008 | nationalcaps2 = 19 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{знамеикона|SUI}} [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија под 17 години|Швајцарија 17]] | nationalyears3 = 2008-2009 | nationalcaps3 = 7 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{знамеикона|SUI}} [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија под 18 години|Швајцарија 18]] | nationalyears4 = 2009-2010 | nationalcaps4 = 16 | nationalgoals4 = 3 | nationalteam4 = {{знамеикона|SUI}} [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија под 19 години|Швајцарија 19]] | nationalyears5 = 2010-2012 | nationalcaps5 = 11 | nationalgoals5 = 3 | nationalteam5 = {{знамеикона|SUI}} [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија под 20 години|Швајцарија 20]] | nationalyears6 = 2013- | nationalcaps6 = 29 | nationalgoals6 = 3 | nationalteam6 = {{знамеикона|SUI}} [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]] }} '''Михаел Рико Ланг''' (роден на [[8 февруари]] [[1991]]) — [[Швајцарија|швајцарски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на {{Fb team (N) Werder Bremen}}, на заем од [[ФК Борусија Менхенгладбах|Борусија Менхенгладбах]], и на [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|швајцарската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Санкт Гален и Грасхопер=== Ланг ја започна својата професионална кариера во екипата на [[ФК Санкт Гален|Санкт Гален]] во [[Швајцарска Супер лига|Швајцарската Супер лига]]. Во мај 2007 на возраст од само 16 години, тој го направил своето деби за првиот тим на Санкт Гален во првенствен натпревар против [[ФК Арау|Арау]] кој завршил нерешено 1-1, со што станал еден од најмладите дебитанти во швајцаркото првенство. Во сезоната 2009-2010 во која Санкт Гален се вратил во Швајцарската Супер лига по една сезона отсутсво, Ланг успеал да се утврди во првиот тим ''зелено-белите'' и останал незаменлив стартер во текот на оваа и на следната сезона. Вкупно за Санкт Гален одриграл 74 натпревари и постиганал 5 гола. Во летото 2011, Ланг потпишал четиригодишен договор со екипата на [[ФК Грасхопер|Грасхопер]]. Своето деби за новиот клуб го направил на 27 август 2011, во поразот на домашен терен со 0-1 од [[ФК Луцерн|Луцерн]]. Во сезоната 2012-2013 го освоил [[Фудбалски куп на Швајцарија|Купот на Швајцарија]], негов прв трофеј во кариерата, откако ''скакулците'' го победиле [[ФК Базел|Базел]] во финалето со 5-4 на пенали; Ланг го одиграл целиот натпревар во финалето и бил единствениот изведувач на пенал на Грасхопер кој промашил, но за негова среќа тоа не се рефлектирало на крајниот исход на натпреварот. Во сезоната 2014-2015 - неговата последна во клубот од Цирих - Ланг постигнал 5 гола за Грасхопер во лигата и пропуштил само еден лигашки натпревар поради суспензија, а во вториот дел од сезоната станал и капитен на клубот поради повредата на главниот капитен [[Даниел Павловиќ]]. Вкупно за Грасхопер одиграл 152 натпревари и постигнал 14 гола. ===Базел=== На 1 јуни 2015, Ланг како слободен играч му се приклучил на тогашниот актуелен швајцарски шампион [[ФК Базел|Базел]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=FCB verpflichtet Nationalspieler Michael Lang|url=http://www.fcb.ch/de-CH/News/2015/06/01/FCB-verpflichtet-Nationalspieler-Michael-Lang?ext=.|publisher=FC Basel|accessdate=2 June 2015|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192356/http://www.fcb.ch/de-CH/News/2015/06/01/FCB-verpflichtet-Nationalspieler-Michael-Lang?ext=.|url-status=dead}}</ref> Своето деби за Базел го направил на 19 јули 2015 во натпреварот против [[ФК Вадуц|Вадуц]] во лигата во победата со 2–0.<ref name="fcb 2015-07-19">{{Наведена мрежна страница | first = Caspar | last = Marti | authorlink = | year = 2015 | url = http://www.fcb.ch/de-CH/News/2015/07/19/FCB-FC-Vaduz | title = Auftakt geglückt – 2:0 Sieg gegen den FC Vaduz | format = | publisher = FC Basel 1893 | accessdate = 19 July 2015 | archive-date = 2019-09-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190903181843/https://www.fcb.ch/de-CH/News/2015/07/19/FCB-FC-Vaduz | url-status = dead }}</ref> Својот прв гол за новиот клуб го постигнал само една недела подоцна, на 25 јули, за време на гостувањето против неговиот поранешен клуб Грасхопер. Тоа бил последниот гол во натпреварот со кој Базел победил со 3-2.<ref name="fcb 2015-07-25">{{Наведена мрежна страница | first = Caspar | last = Marti | authorlink = | year = 2015 | url = http://www.fcb.ch/de-CH/News/2015/07/25/GC-FCB | title = Der FCB gewinnt bei GC ein unterhaltsames Spiel mit 3:2 | format = | publisher = FC Basel 1893 | accessdate = 25 July 2015 | archive-date = 2019-09-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190903181846/https://www.fcb.ch/de-CH/News/2015/07/25/GC-FCB | url-status = dead }}</ref> Под водство на тренерот [[Урс Фишер]] Ланг го освоил [[Швајцарска Супер лига|швајцарското првенство]] на крајот на [[Швајцарска Супер лига 2015-2016|сезоната 2015-2016]]<ref name="fcb 2016-04-30">{{Наведена мрежна страница | first = Casper | last = Marti | authorlink = | year = 2016 | url = http://www.fcb.ch/de-CH/News/2016/04/30/FCB-Sion | title = Es ist vollbracht ! Der FCB ist zum 19. Mal Meister | format = | publisher = FC Basel 1893 | accessdate = 30 April 2016 | archive-date = 2019-05-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190530222715/https://www.fcb.ch/de-CH/News/2016/04/30/FCB-Sion | url-status = dead }}</ref> и повторно на крајот на [[Швајцарска Супер лига 2016-2017|сезоната 2016-2017]]. Во втората сезона тие го освоиле и [[Фудбалски куп на Швајцарија 2016-2017|Купот на Швајцарија]], што била шестата двојна круна за Базел во историјата на клубот.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Swiss football: FC Basel wins 3-0 over Sion in Geneva; police extra vigilant after game and also scored the winning goal against Manchester united|url=https://allaboutgeneva.com/2017/05/25/swiss-football-fc-basel-wins-3-0-over-sion-in-geneva-police-extra-vigilant-after-game|publisher=allaboutgeneva.com|date=25 May 2017|accessdate=2019-09-05|archive-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605021213/https://allaboutgeneva.com/2017/05/25/swiss-football-fc-basel-wins-3-0-over-sion-in-geneva-police-extra-vigilant-after-game|url-status=dead}}</ref> Во текот на [[УЕФА Лига на шампиони 2017/18|сезоната 2017-2018]], Ланг го постигнал својот прв гол во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во победата со 5-0 над {{Fb team (N) Benfica}} во групата на домашен терен на 27 септември 2017.<ref name="fcb 2017-09-27">{{Наведена мрежна страница | last = FC Basel 1893 | authorlink = | year = 2017 | url = https://www.fcb.ch/de-CH/News/2017/09/27/FCB-Benfica | title = 5:0 – ein entfesselter FCB landet gegen Benfica einen Kantersieg | format = | publisher = FC Basel 1893 | accessdate = 27 September 2017 | archive-date = 2017-10-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171003025653/https://www.fcb.ch/de-CH/News/2017/09/27/FCB-Benfica | url-status = dead }}</ref> Потоа, исто така во групната фаза, на 22 ноември тој го постигнал единствениот гол во 89-тата минута од натпреварот против {{Fb team (N) Manchester United}} со кој Базел го победил славниот англиски клуб со 1-0 на [[Сент Јакоб Парк]].<ref name="fcb 2017-11-22">{{Наведена мрежна страница | last = FC Basel 1893 | authorlink = | year = 2017 | url = https://www.fcb.ch/de-CH/News/2017/11/22/FCB-ManUtd | title = Grandios! Lang schiesst den FCB in letzter Minute zum Sieg | format = | publisher = FC Basel 1893 | accessdate = 22 November 2017 | archive-date = 2019-09-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190905165030/https://www.fcb.ch/de-CH/News/2017/11/22/FCB-ManUtd | url-status = dead }}</ref> Само три дена подоцна на 25 ноември 2017, постигнал два гола во победата со 4-1 на гостувањето кај [[ФК Луцерн|Луцерн]] во првенството, а истото го повторил и четири дена подоцна против истиот противник во Купот на Швајцарија во победата со 2-1 на домашен терен. Ланг постигнал гол и во нокаут-фазата од Лигата на шампионите против [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] во победата на Базел со 2-1 на [[Градски стадион во Манчестер|Етихад]].<ref name="uefa 2018-03-07">{{Наведена мрежна страница | last = UEFA | authorlink = | year = 2018 | url = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2018/clubs/club=59856/index.html#/iv/match/2021694/stories/2526713 | title = City ease through but Basel loss mutes celebrations | format = | publisher = UEFA | accessdate = 10 March 2018}}</ref> Иако Ланг на личен план имал одлична сезона во која на 44 настапи постигнал 10 гола во сите натпреварувања, Базел не успеал да ја одбрани титулата во првенството по осум освоени титули по ред завршиле како втори зад [[ФК Јанг Бојс|Јанг Бојс]] а од истиот противник биле елиминирани и во полуфиналето на купот. ===Борусија Менхенгладбах и Вердер Бремен=== Во јуни 2018, Ланг потпишал четиригодишен договор со германската {{Fb team (N) Borussia Monchengladbach}} во трансфер вреден 2.8 милиони евра кој му биле платени на Базел.<ref>{{наведени вести |title="Schnäppchen" Lang unterschreibt bis 2022 in Gladbach |url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/726525/artikel_schnaeppchen-lang-unterschreibt-bis-2022-in-gladbach.html |accessdate=29 June 2018 |work=kicker Online |date=29 June 2018 |language=de}}</ref> Дебитирал во [[Прва Бундеслига 2018-2019|Бундеслигата]] во шестото коло во натпреварот {{Fb team (N) Wolfsburg}}-Борусија Менхенгладбах (2-2) играјќи од почетокот до 73-тата минута кога бил заменет. Својот прв гол за Борусија го постигнал во победата со 4-1 над [[ФК Хановер 96|Хановер 96]] во лигата. Својата прва сезона во дресот на Борусија Менхенгладбах ја завршил со 18 настапи и 1 гол. На 29 август 2019, Ланг му се приуклучил на {{Fb team (N) Werder Bremen}} на заем до крајот на сезоната со опција за откуп.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mobile.twitter.com/borussia_en/status/1167090654247362560|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|access-date=2019-08-29}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето сениорско деби за [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]] Ланг го направил на 14 август 2013 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Бразил|Бразил]];<ref name="Debut">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.goal.com/brasilglobaltour/en/match/switzerland-vs-brazil/1444501/report|title=Switzerland 1-0 Brazil: Alves own goal hands Hitzfeld's men famous win|publisher=Goal.com|date=14 August 2013|accessdate=11 May 2018|archive-date=2019-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405080006/http://www.goal.com/brasilglobaltour/en/match/switzerland-vs-brazil/1444501/report|url-status=dead}}</ref> тој влегол како замена во второто полувреме на местото на [[Стефан Лихтштајнер]] во натпреварот во кој швајцарците го победиле петкратниот светски првак со 1-0 на [[Сент Јакоб Парк]].<ref name="Debut"/> Својот прв гол за репрезентацијата го постигнал веќе во својот втор настап на 11 октомври во победата со 2–1 над [[Фудбалска репрезентација на Албанија|Албанија]] во [[Квалификациии за Светско првенство во фудбал 2014|Квалификациите за Светското првенство 2014]]. Оваа победа и обезбедила место на Швајцарија на завршниот турнир на [[Светско првенство во фудбал 2014|Светското првенство 2014]] во [[Бразил]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.skysports.com/football/albania-vs-switzerland/253665|title=World Cup qualifier: Switzerland book World Cup spot with 2-1 win over Albania|publisher=Sky Sports|date=11 October 2013|accessdate=11 May 2018}}</ref> Во мај 2014 Ланг бил повикан од селектрот [[Отмар Хицфелд]] во составот од 23 играчи за турнирот.<ref>{{наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/27391728|title=World Cup 2014: Pajtim Kasami on standby for Switzerland|publisher=BBC Sport|date=13 May 2014|accessdate=11 May 2018}}</ref> Својот прв и единствен настап на Светското првенство 2014, Ланг го имал во последниот натпревар на Швајцарија во [[Светско првенство во фудбал 2014 - група Е|групната фаза]] против [[Фудбалска репрезентација на Хондурас|Хондурас]], влегувајќи во игра на 13 минути до крајот.<ref>{{наведени вести|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jun/25/honduras-switzerland-world-cup-2014-match-report|title=Switzerland ease past Honduras courtesy of Xherdan Shaqiri hat-trick|publisher=The Guardian|author=Alan Smith|date=25 June 2014|accessdate=11 May 2018}}</ref> Швајцарија го завршила својот настап на турнирот во осминафиналето каде биле поразени од [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]].<ref>{{наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/international/argentina-vs-switzerland-match-report-world-cup-2014-angel-di-maria-leaves-it-late-to-breach-the-9577348.html|title=Argentina vs Switzerland match report World Cup 2014: Angel di Maria leaves it late to breach the Swiss red wall|publisher=Independent|author=Ian Herbert|date=1 July 2014|accessdate=11 May 2018}}</ref> Тој бил вклучен во составот на Швајцарија и за следното [[Светско првенство во фудбал 2018|Светско првенство 2018]] во [[Русија]].<ref>https://www.washingtonpost.com/amphtml/sports/dcunited/switzerland-opts-for-experience-in-world-cup-squad/2018/06/04/86572ee2-680a-11e8-a335-c4503d041eaf_story.html{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ланг добил црвен картон во поразот со 1–0 од [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] во осминафиналето што значел крај на турнирот за Швајцарија. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|SUI}} {{Cronopar|14-8-2013|Базел|CHE|1|0|BRA|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|11-10-2013|Тирана|ALB|1|2|CHE|1|Квалификации за Светско првенство|2014}} {{Cronopar|15-10-2013|Берн|CHE|1|0|SLO|-|Квалификации за Светско првенство|2014}} {{Cronopar|15-11-2013|Сеул|KOR|2|1|CHE|-|Пријателска|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|5-3-2014|Санкт Гален|CHE|2|2|HRV|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|3-6-2014|Луцерн|CHE|2|0|PER|-|Пријателска|13={{subon|90+1}}}} {{Cronopar|25-6-2014|Манаус|HON|0|3|CHE|-|Светско првенство|2014|Прва фаза|13={{subon|77}}}} {{Cronopar|18-11-2014|Вроцлав|POL|2|2|CHE|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-6-2015|Тун|CHE|3|0|LIE|-|Пријателска|13={{subon|74}}}} {{Cronopar|9-10-2015|Санкт Гален|CHE|7|0|SMR|1|Квалификации за Евро|2016}} {{Cronopar|12-10-2015|Талин|EST|0|1|CHE|-|Квалификации за Евро|2016}} {{Cronopar|13-11-2015|Трнава|SVK|3|2|CHE|-|Пријателска|13={{subon|58}}}} {{Cronopar|17-11-2015|Виена|AUT|1|2|CHE|-|Пријателска|13={{subon|18}}}} {{Cronopar|25-3-2016|Даблин|IRL|1|0|CHE|-|Пријателска|13={{suboff|82}}}} {{Cronopar|29-3-2016|Цирих|CHE|0|2|BIH|-|Пријателска|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|28-5-2016|Ланси|CHE|1|2|BEL|-|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|3-6-2016|Лугано|CHE|2|1|MDA|-|Пријателска|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|15-6-2016|Париз|ROU|1|1|CHE|-|Евро|2016|Прва фаза|13={{subon|83}}}} {{Cronopar|19-6-2016|Вилнев д'Аск|CHE|0|0|FRA|-|Евро|2016|Прва фаза|13={{subon|86}}}} {{Cronopar|10-10-2016|Андора ла Веља|AND|1|2|CHE|-|Квалификации за Светско првенство|2018|13={{yel|90+2}}}} {{Cronopar|3-9-2017|Рига|LAT|0|3|CHE||Квалификации за Светско првенство|2018|13={{subon|80}}}} {{Cronopar|23-3-2018|Атина|GRE|0|1|CHE||Пријателска|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|27-3-2018|Базел|CHE|6|0|PAN||Пријателска|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|3-6-2018|Вилјареал|ESP|1|1|CHE|-|Пријателска|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|17-6-2018|Ростов на Дон|BRA|1|1|CHE|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{subon|87}}}} {{Cronopar|27-6-2018|Нижни Новгород|CHE|2|2|CRI|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{subon|81}}}} {{Cronopar|3-7-2018|Санкт Петербург|SWE|1|0|CHE|-|Светско првенство|2018|Осминафинале|13={{sent off|0|90+4}}}} {{Cronopar|12-10-2018|Брисел|BEL|2|1|CHE|-|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|15-10-2018|Рејкјавик|ICE|1|2|SUI|1|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|14-11-2018|Лугано|CHE|0|1|QAT|-|Пријателска|13={{suboff|62}}}} {{Cronofin|30|3}} ==Титули== ====={{flagsport|SUI}} Грасхопер ===== *'''[[Фудбалски куп на Швајцарија|Куп на Швајцарија]]''' : 1 : 2016-2017 ====={{flagsport|SUI}} Базел ===== *'''{{Трофеј-Швајцарија (Супер лига)}} [[Швајцарска Супер лига|Швајцарско првенство]]''' : 2 : [[Швајцарска Супер лига 2015-2016|2015–2016]], 2016–2017 *'''[[Фудбалски куп на Швајцарија|Куп на Швајцарија]]''' : 1 : 2016-2017 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Ризница-врска|Michael Lang (footballer)}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Швајцарија |image3=Flag of Switzerland.svg }} * [https://us.soccerway.com/players/michael-lang/37846/ Михаел Ланг на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/michael-lang/profil/spieler/51346 Михаел Ланг на transfermakt] * [https://www.whoscored.com/Players/35481/Show/Michael-Lang Михаел Ланг на whoscored] * [http://www.espnfc.com/player/193223/michael-lang Михаел Ланг на espn] {{Navboxes |bg= #d81e05 |fg= white |title= Состави на Швајцарија |list1= {{Состав на Швајцарија на Светското првенство 2014}} {{Состав на Швајцарија на СП фудбал 2018}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ланг, Михаел}} [[Категорија:Швајцарски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Санкт Гален]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Грасхопер]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Базел]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Борусија Менхенгладбах]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вердер Бремен]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1991 година]] 3fz8e73k25lwn1mhq0ivhc6kp0xksqj 0 1230240 5642635 5640600 2026-10-10T10:37:10Z Gurther 105215 5642635 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Everest_kalapatthar_crop.jpg|десно|мини|240x240пкс| Највисоката точка на Земјата]] '''Апсолутната височина''' или '''надморската височина''' ('''алтитуда''') — висината на некоја точка на [[Земја (планета)|Земјата]] во однос на референтната површина на [[геоид]]от. Во [[географија]]та, тоа се дефинира како растојание во [[Метар|метри]] вертикално, од средното ниво на површината на [[океан]]от до одредена точка на површината на [[Земја (планета)|Земјата]]. Кога се опишуваат географски предмети ([[Планина|планини]], полиња, [[Езеро|езера]] и др.) на [[топографска карта]], варијациите во висината се означени со изохроми, а карактеристичните коти се означени со точката во која висината е во метри. Надморската висина се мери со инструментот [[Висиномер]] кој работи на принципот на промена на притисокот со зголемување на надморска височината. На општо-географските карти, надморската височина е прикажана со хипсометриска скала, која покажува различни висини во различни бои (од [[Зелена боја|зелена]] за [[Низина|низини]], [[Жолта боја|жолта]] за [[рид]]ови, [[Кафеава боја|кафеава]] за [[Планина|планини]] и [[Бела боја|бела]] за високи [[Врв (топографија)|планински врвови)]] . Како што се зголемува апсолутната висина, [[температура]]та се намалува (0,6°C на секои 100 метри), [[Атмосферски притисок|притисокот]] се намалува, а [[воздух]]от е поредок. Највисоката апсолутна надморска височина на Земјата е [[Монт Еверест|Врвот Чомолунга]] на [[Хималаи]]те во [[Азија]] - 8.848 метри. Во [[Македонија]] највисок врв е [[Голем Кораб]]- 2.753 метри. Апсолутниот мора да се разликува од релативната висина. Денес висините лесно се одредуваат благодарение на ГПС-уредите. == Поврзано == * [[Изохипса]] * [[Надморска висина]] * [[Релативна висина]] [[Категорија:Топографија]] [[Категорија:Геодезија]] [[Категорија:Физичка географија]] 101rps99ydtgiq8la4zfxiditdyvnic 5642636 5642635 2026-10-10T10:37:23Z Gurther 105215 5642636 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Everest_kalapatthar_crop.jpg|десно|мини|240x240пкс| Највисоката точка на Земјата]] '''Апсолутната височина''' или '''надморската височина''' ('''алтитуда''') — висината на некоја точка на [[Земја (планета)|Земјата]] во однос на референтната површина на [[геоид]]от. Во [[географија]]та, тоа се дефинира како растојание во [[Метар|метри]] вертикално, од средното ниво на површината на [[океан]]от до одредена точка на површината на [[Земја (планета)|Земјата]]. Кога се опишуваат географски предмети ([[Планина|планини]], полиња, [[Езеро|езера]] и др.) на [[топографска карта]], варијациите во висината се означени со изохроми, а карактеристичните коти се означени со точката во која висината е во метри. Надморската висина се мери со инструментот [[Висиномер]] кој работи на принципот на промена на притисокот со зголемување на надморска височината. На општо-географските карти, надморската височина е прикажана со хипсометриска скала, која покажува различни висини во различни бои (од [[Зелена боја|зелена]] за [[Низина|низини]], [[Жолта боја|жолта]] за [[рид]]ови, [[Кафеава боја|кафеава]] за [[Планина|планини]] и [[Бела боја|бела]] за високи [[Врв (топографија)|планински врвови)]] . Како што се зголемува апсолутната висина, [[температура]]та се намалува (0,6°C на секои 100 метри), [[Атмосферски притисок|притисокот]] се намалува, а [[воздух]]от е поредок. Највисоката апсолутна надморска височина на Земјата е [[Монт Еверест|Врвот Чомолунга]] на [[Хималаи]]те во [[Азија]] - 8.848 метри. Во [[Македонија]] највисок врв е [[Голем Кораб]] со 2.753 метри. Апсолутниот мора да се разликува од релативната висина. Денес висините лесно се одредуваат благодарение на ГПС-уредите. == Поврзано == * [[Изохипса]] * [[Надморска висина]] * [[Релативна висина]] [[Категорија:Топографија]] [[Категорија:Геодезија]] [[Категорија:Физичка географија]] 4p3abqcc4ggdxbuxmdxb1f86ou6i68q 5642637 5642636 2026-10-10T10:37:44Z Gurther 105215 5642637 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Everest_kalapatthar_crop.jpg|десно|мини|240x240пкс| Највисоката точка на Земјата]] '''Апсолутната височина''' или '''надморската височина''' ('''алтитуда''') — висината на некоја точка на [[Земја (планета)|Земјата]] во однос на референтната површина на [[геоид]]от. Во [[географија]]та, тоа се дефинира како растојание во [[Метар|метри]] вертикално, од средното ниво на површината на [[океан]]от до одредена точка на површината на [[Земја (планета)|Земјата]]. Кога се опишуваат географски предмети ([[Планина|планини]], полиња, [[Езеро|езера]] и др.) на [[топографска карта]], варијациите во висината се означени со изохроми, а карактеристичните коти се означени со точката во која висината е во метри. Надморската висина се мери со инструментот [[Висиномер]] кој работи на принципот на промена на притисокот со зголемување на надморска височината. На општо-географските карти, надморската височина е прикажана со хипсометриска скала, која покажува различни висини во различни бои (од [[Зелена боја|зелена]] за [[Низина|низини]], [[Жолта боја|жолта]] за [[рид]]ови, [[Кафеава боја|кафеава]] за [[Планина|планини]] и [[Бела боја|бела]] за високи [[Врв (топографија)|планински врвови)]] . Како што се зголемува апсолутната висина, [[температура]]та се намалува (0,6°C на секои 100 метри), [[Атмосферски притисок|притисокот]] се намалува, а [[воздух]]от е поредок. Највисоката апсолутна надморска височина на Земјата е [[Монт Еверест|Врвот Чомолунга]] на [[Хималаи]]те во [[Азија]] - 8.848 метри. Во [[Македонија]] највисок врв е [[Голем Кораб]] со 2.753 метри. Апсолутниот мора да се разликува од релативната висина. Денес висините лесно се одредуваат благодарение на ГПС-уредите. == Поврзано == * [[Изохипса]] * [[Надморска висина]] * [[Релативна висина]] {{Топографија-никулец}} [[Категорија:Топографија]] [[Категорија:Геодезија]] [[Категорија:Физичка географија]] 3tsfm6esp4udtibzptcn13kqdfzv5w0 5642638 5642637 2026-10-10T10:38:01Z Gurther 105215 5642638 wikitext text/x-wiki {{Без извори}}[[Податотека:Everest_kalapatthar_crop.jpg|десно|мини|240x240пкс| Највисоката точка на Земјата]] '''Апсолутната височина''' или '''надморската височина''' ('''алтитуда''') — висината на некоја точка на [[Земја (планета)|Земјата]] во однос на референтната површина на [[геоид]]от. Во [[географија]]та, тоа се дефинира како растојание во [[Метар|метри]] вертикално, од средното ниво на површината на [[океан]]от до одредена точка на површината на [[Земја (планета)|Земјата]]. Кога се опишуваат географски предмети ([[Планина|планини]], полиња, [[Езеро|езера]] и др.) на [[топографска карта]], варијациите во висината се означени со изохроми, а карактеристичните коти се означени со точката во која висината е во метри. Надморската висина се мери со инструментот [[Висиномер]] кој работи на принципот на промена на притисокот со зголемување на надморска височината. На општо-географските карти, надморската височина е прикажана со хипсометриска скала, која покажува различни висини во различни бои (од [[Зелена боја|зелена]] за [[Низина|низини]], [[Жолта боја|жолта]] за [[рид]]ови, [[Кафеава боја|кафеава]] за [[Планина|планини]] и [[Бела боја|бела]] за високи [[Врв (топографија)|планински врвови)]] . Како што се зголемува апсолутната висина, [[температура]]та се намалува (0,6°C на секои 100 метри), [[Атмосферски притисок|притисокот]] се намалува, а [[воздух]]от е поредок. Највисоката апсолутна надморска височина на Земјата е [[Монт Еверест|Врвот Чомолунга]] на [[Хималаи]]те во [[Азија]] - 8.848 метри. Во [[Македонија]] највисок врв е [[Голем Кораб]] со 2.753 метри. Апсолутниот мора да се разликува од релативната висина. Денес висините лесно се одредуваат благодарение на ГПС-уредите. == Поврзано == * [[Изохипса]] * [[Надморска висина]] * [[Релативна висина]] {{Топографија-никулец}} [[Категорија:Топографија]] [[Категорија:Геодезија]] [[Категорија:Физичка географија]] gif0evdvkj4y6lsk8puxab8u3lpeu5m 0 1234892 5642614 5206106 2026-10-10T09:07:57Z PJ Geest 28859 Replace raster graph with SVG reconstruction: Supply.svg 5642614 wikitext text/x-wiki '''Понудата''' — количество на еден производ што продавачот сака да го продаде по различни цени при непроменети останати фактори. Односот меѓу количеството производи што сака да ги понуди продавачот по различни цени се нарекува ''функција на понудата'' или ''крива на понудата''.<ref>Jeffrey Perloff, ''Microeconomics'' (fourth edition). Boston etc.: Pearson/Addison-Wesley, 2007, стр. 21.</ref> ==Крива на понудата== [[File:Supply.svg|thumb|Пример за нелинеарна крива на понуда]] Под промена на понудата се подразбира поместување на целата скала, т.е. крива на понудата. На пример, зголемување на понудата значи пораст на количествата што се нудат при секоја од посточеките [[Цена (економија)|цени]] или, поинаку кажано, намалување на цените по кои се нудат постојните количества. Порастот на понудата е предизвикан од сите фактори кои создаваат нови извори на понудата, како: појава на нови [[Машина|машини]], нови методи на производството, нови вештини за [[производство]], нови средства или патишта за [[транспорт]], намалување на [[Данок|даноците]] итн.<ref>Alfred Marshal, ''Principles of Economics''. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 279.</ref> Промените на понудата предизвикуваат различни ефекти врз цената, во зависност од тоа дали во [[производство]]то на производот важи [[Закон за константни приноси|законот за константни]], [[Закон за опаѓачки приноси|опаѓачки]] или [[Закон за растечки приноси|растечки приноси]]: при константни приноси, порастот на понудата предизвикува само зголемување на производството на производот без никаков ефект врз цената по која се продава тој; при опаѓачки приноси, зголемената понуда предизвикува намалување на цената и мало зголемување на количеството што се продава; при растечки приноси, поголемата понуда води до голем пораст на производството и до поголемо намалување на цената.<ref>Alfred Marshal, ''Principles of Economics''. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 281-282.</ref> Во конкуренција, вкупната пазарна понуда претставува збир на понудата на поединечните фирми. Притоа, пазарната крива на понудата се добива како хоризонтален збир од поедничените криви на [[Маргинален трошок|маргиналните трошоци]] на фирмите. Наклонот на долгорочната крива на понудата во рамките на една индустрија зависи од два фактора:<ref>George J. Stigler, ''The Theory of Price'', third edition. New York: The Macmillan Company, 1966,стр. 178.</ref> * наклонот на долгорочната крива на маргиналните трошоци на поединечните фирми, * цената по која фирмите влегуваат или излегуваат од индустријата. ==Еластичност на понудата== Кај еластичноста на понудата не постојат цврсти правила, зашто понудата на ист производ може да има различна еластичност во зависност од тоа дали се работи за краток или за долг рок; исто така, еластичноста на понудата се разликува во зависност од тоа дали во [[производство]]то на производот важи [[Приноси во однос на обемот|законот за опаѓачки, константни или растечки приноси]]. На пример, еластичноста на понудата на производите со растечки приноси, па дури и со константни приноси, набљудувано на долг рок, тероетски е бесконечна.<ref>Alfred Marshal, ''Principles of Economics''. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 272-273.</ref> ==Останати поими== Производите кои имаат заедничко потекло, односно кои не можат да се произведат одделно се нарекуваат ''заеднички производи'' (''joint products''), а нивната понуда - ''заедничка понуда'' (''joint supply''). На пример, [[месо]]то и [[кожа]]та или [[пченица]]та и [[слама]]та се заеднички производи зашто се произведуваат во истиот процес на [[производство]]. Притоа, во нивното производство се употребуваат истите [[фактори на производство]]то (машини, работници) и поради тоа тешко може да се разграничи кој дел од вкупните [[трошоци]] на производството се прави за едниот или за другиот производ. Единствено, ако може да се менуваат пропорциите меѓу едниот и другиот производ, тогаш може да се утврдат трошоците кои се прават за едниот или за другиот производ.<ref>Alfred Marshal, ''Principles of Economics''. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 204-206.</ref> Често, различни производи ја задоволуваат истата [[побарувачка]]. На пример, побарувачката на [[месо]] може да биде задоволена со телешко, со свинско или со јагнешко месо. Поради тоа, понудите на одделните видови месо, кои задоволуваат иста побарувачка, меѓу себе се јавуваат како соперници или конкуренти (''rival, competitive supplies''). Меѓутоа, во однос на побарувачката, овие одделни понуди настапуваат како ''композитна'' или ''[[агрегатна понуда]]'' (''composite, aggregate supply''), зашто сите заедно ја задоволуваат вкупната побарувачка. Поради тоа, во одредени случаи, ако факторите кои влијаат врз нивното производство се речиси еднакви, ваквите производи може да се третираат како еден производ, т.е. нивните поединечни понуди може да се сметаат за заедничка понуда.<ref>Alfred Marshal, ''Principles of Economics''. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 206-207.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Микроекономија]] [[Категорија:Криви]] [[Категорија:Пазар]] f7d6042yup5qi59y16sk0lq2y7o4xv4 0 1235065 5642515 5641877 2026-10-09T17:57:06Z Ehrlich91 24281 5642515 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Дарја Ризова | портрет = Дарја Ризова (03.2021).jpg | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1987|2|13}} | роден-место = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонка]] | народност = [[Македонци|Македонка]] | познат = по улогата: <br>[[Панкот не е мртов (филм)|''Панкот не е мртов'']] | занимање = [[глумица]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | деца = }} '''Дарја Ризова''' (родена на {{роден на|13|февруари|1987}} година во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] [[театар]]ска, [[филм]]ска и телевизиска [[глумица]]. ==Животопис== Таа дипломирала на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] при [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]], на отсекот Глумечка игра, во класата на [[професор]]от [[Кирил Ристоски]] и доцентот Зоја Бузалковска, во 2010 година. Од 2013 година, таа работи во [[Македонски народен театар|Македонски народен театар]] во [[Скопје]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mnt.mk/mk/za-mnt/mnt/akteri/darja-rizova-2|title=|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223090331/https://mnt.mk/mk/za-mnt/mnt/akteri/darja-rizova-2|archive-date=2019-12-23|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> == Театарска кариера == Ризова настапува во претстави на Македонскиот народен театар и во меѓународни копродукции. За улогата во „Електра“, во режија на Андриј Жолдак, ја добила наградата „Рејхан Демирџиќ“ за најдобра млада актерка на фестивалот МЕСС во Сараево во 2017 година.<ref name="dr-mess">[https://mnt.mk/en/za-mnt/mnt/news/akterkata-darja-rizova-na-57-festival-mess-saraevo-ja-dobi-nagradata-rejhan-demirdjikj-za-najdobra-mlada-akterka-za-ulogata-vo-pretstavata-elektra-vo-rezhija-na-andrij-zholdak Актерката Дарја Ризова на 57. МЕСС, Сараево ја доби наградата „Рејхан Демирџиќ“ за најдобра млада актерка за улогата во претставата „Електра“ во режија на Андриј Жолдак]. Македонски народен театар, 9 октомври 2017 година. Посетено на 7 октомври 2026 година.</ref> Во „Нема да биде крај на светот“, во режија на [[Нина Николиќ]], ја толкува Маша. Претставата е копродукција на „Перипетија продукција“, Македонскиот народен театар и Сараевскиот ратни театар — САРТР.<ref name="dr-zivifest">[https://smart.sdk.mk/vesti/makedonsko-bosanskata-pretstava-na-nina-nikolik-i-mnt-osvoi-chetiri-nagradi-na-teatarski-festival-vo-bih/ Македонско-босанската претстава на Нина Николиќ и МНТ освои четири награди на театарски фестивал во БиХ]. SMART — СДК, 1 ноември 2021 година. Посетено на 7 октомври 2026 година.</ref><ref name="dr-shishkov">[https://mnt.mk/za-mnt/mnt/novosti/darja-rizova-najdobra-akterka-na-fkt-risto-shishkov Дарја Ризова најдобра актерка на ФКТ „Ристо Шишков“]. Македонски народен театар, 13 септември 2022 година. Посетено на 7 октомври 2026 година.</ref> Во „Иванов“, во режија на Зоја Бузалковска, ја толкува Саша, ќерката на Лебедеви. За оваа улога ја добила наградата за главна женска улога на 58. Македонски театарски фестивал „Војдан Чернодрински“ во 2024 година.<ref name="dr-ivanov-nagrada">[https://mnt.mk/za-mnt/mnt/novosti/sedum-nagradi-na-58-mtf-vojdan-chernodrinski-za-pretstavata-ivanov-na-mnt Седум награди на 58. МТФ „Војдан Чернодрински“ за претставата „Иванов“ на МНТ]. Македонски народен театар, 14 јуни 2024 година. Посетено на 7 октомври 2026 година.</ref> Во 2024 година ја толкувала насловната улога во [[Марта Верина|„Марта Верина“]], според драмата на [[Драгана Лукан Николоски]], во режија на Нина Николиќ. Претставата е копродукција на Македонскиот народен театар и „Перипетија продукција“, со праизведба на 8 ноември 2024 година.<ref name="dr-marta">[https://mnt.mk/pretstavi-menu/tekovni-pretstavi/marta-verina Марта Верина]. Македонски народен театар. Посетено на 7 октомври 2026 година.</ref> == Филмска работа == Во филмот „Нема да ви се верува што се случи претходно“, во режија на Срѓан Јаниќијевиќ, Ризова толкува една од главните улоги, заедно со Никола Ристановски. Филмот бил најавен како завршна проекција на фестивалот „Браќа Манаки“ во 2026 година.<ref name="dr-film2026">[https://telma.com.mk/2026/09/25/nema-da-vi-se-veruva-shto-se-sluchi-prethodno-vo-rezhija-na-srgan-janikievik-go-zatvora-braka-manaki/ „Нема да ви се верува што се случи претходно“ во режија на Срѓан Јаниќијевиќ го затвора „Браќа Манаки“]. Телма, 25 септември 2026 година. Посетено на 7 октомври 2026 година.</ref> == Награди и признанија == * Во 2017 година ја добила наградата „Рејхан Демирџиќ“ за најдобра млада актерка на 57. издание на фестивалот МЕСС во Сараево, за улогата во „Електра“.<ref name="dr-mess" /> * Во 2021 година ја добила наградата за најдобра актерка на фестивалот „Живи фест“ во Босна и Херцеговина, за улогата во „Нема да биде крај на светот“.<ref name="dr-zivifest" /> * Во 2022 година ја добила наградата за највисоко актерско остварување на 30. издание на Фестивалот на камерен театар „Ристо Шишков“ во Струмица, за улогата на Маша во „Нема да биде крај на светот“.<ref name="dr-shishkov" /> * Во 2023 година ѝ било врачено признанието „Успешни млади“ за постигнувања во 2022 година, во категоријата „Најдобар/а млад/а уметник/чка“. Признанието го доделил претседателот Стево Пендаровски.<ref name="dr-uspesnimladi">[https://pretsedatel.stevopendarovski.mk/uspesnimladi2022/ Претседателот Пендаровски го додели признанието „Успешни млади“ за 2022 година]. Кабинет на претседателот на Република Северна Македонија, 24 ноември 2023 година. Посетено на 7 октомври 2026 година.</ref> * Во 2024 година ја добила наградата за главна женска улога на 58. Македонски театарски фестивал „Војдан Чернодрински“, за улогата на Саша во „Иванов“.<ref name="dr-ivanov-nagrada" /><ref name="dr-meta2024">[https://meta.mk/vracheni-nagradite-na-mtf-vojdan-chernodrinski/ Доделени наградите на МТФ „Војдан Чернодрински“]. „Мета“, 15 јуни 2024 година. Посетено на 7 октомври 2026 година.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ризова, Дарја}} [[Категорија:Глумици од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Глумци во Македонскиот народен театар]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ристо Шишков“]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] dcnt7qvd01lv9m49pbmeu6zj859z1o9 0 1241026 5642529 5271802 2026-10-09T19:20:38Z Kiril Simeonovski 3243 5642529 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}} {{Infobox document |document_name=Хасанагиница |image=Asanaginica prvo izdanje.jpg |image_width=300px |image_caption=Првото издание на песната со наслов „Тажна песна за племенитата жена на Хасан-ага“ се појавило во делото „Патување во Далмација“ од Алберто Фортис од 1774 година. |date_created=1646–49 |date_ratified= |location_of_document=[[Имотски]], [[Босански пашалук]], [[Отоманско Царство]] |writer=народно творештво |signers= |purpose=тажна песна }} '''„Хасанагиница“''' — босанска, српска и хрватска [[еп]]ска песна. == Содржина == Во планината лежи ранет Хасан-ага, а го негуваат мајка му и сестра му. Кога закрепнува, тој ѝ порачува на сопругата да не го чека дома. Тогаш, Хасанагиница ја посетува нејзиниот брат, кој ја враќа во нејзината родна куќа, така што таа се разделува од двата сина и двете ќерки. По една седмица, неа ја бара за жена [[Суд|кадијата]] од [[Имотски]]. И покрај противењето на Хасанагиница, нејзиниот брат ја мажи за кадијата. Кога свадбената поворка поминува крај куќата на Хасан-ага, Хасанагиница изразува желба да ги дарува децата. Тогаш, Хасан-ага ги повикува синовите да се вратат дома, а Хасанагиница од жал за децата умира.<ref>„Хасанагиница“, во: Војислав Ђурић, ''Антологија српских народних јуначких песама''. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 431-433.</ref> <ref>''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. 3-5.</ref> ==За песната== Песната „Хасанагиница“ прв ја запишал италијанскиот [[Биологија|биолог]] и патописец [[Алберто Фортис]] за време на своето патување низ [[Далмација]] во 1774 година. Две години подоцна, тој ја објавил песната во својата книга „Пат во Далмација“, и тоа оригиналниот текст заедно со преводот на [[италијански јазик]]. Следната година, таа била преведена на [[германски јазик]] од страна на Вертес, а неговиот превод го прочитал Гете, кој ја препеал песната и ја објавил во [[Хердер]]овата збирка „Народни песни“ (германски: ''Volkslieder'') од 1788 година. Во 1799 година, [[Валтер Скот]] ја превел на [[англиски јазик]] (според преводот на Гете), но овој превод не бил објавен. Подоцна, во 1821 година, [[Шарл Нодје]] ја превел „Хасанагиница“ на [[Француски јазик|француски јазик]] и ја објавил како дел од книгата „Смара“, а во 1827 година таа се појавила во превод на [[Проспер Мериме]] (кој песната ја претставил како превод од [[Илирски јазик|илирски]] јазик) во неговата книга „Гусли“.<ref>В.Ђ., „Поговор - О записивању и превођењу“, во: Војислав Ђурић, ''Антологија српских народних јуначких песама''. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 491-493.</ref><ref>Nasko Frndić, „Od junaštva i od vojevanja...“, во: ''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. VII.</ref> Познатиот експерт за народна книжевност, [[Олинко Делорко]] на островот [[Хвар]] открил една поширока верзија на „Хасанагиница“.<ref>Nasko Frndić, „Od junaštva i od vojevanja...“, во: ''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. X.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Босанска книжевност]] [[Категорија:Српска книжевност]] [[Категорија:Хрватска книжевност]] [[Категорија:Српски епски песни]] bxy1y4szga1sv9ldg3rfkb658h9s53p 0 1249981 5642593 5579220 2026-10-10T06:34:42Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5642593 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Rusalii vo Skopje, 1930-ti.jpg|350п|мини|„[[Русалии]]те“ се автентично музичко и кореографско обележје од средновековниот период што се негува до ден денес.]] '''Средновековната македонска музика''' е музиката во [[Македонија (регион)|Македонија]] во [[Среден век|средновековниот период]]. Овој т.н. прв период на музичка историја, би го опфаќал времето од доаѓањето на [[Словени]]те до паѓањето на феудалните држави под [[Османлиско Царство|османлиска власт]]. Најзначајните настани од овој период се сврзани со развојот на духовната музика, која по примерот на ромејското култно пеење, била создадена за богослужба на населението во Македонија. Централни улоги за развивање на музичката култура имале [[просветителство|христијанските просветители]], браќата св. [[Кирил и Методиј]], нивните ученици [[Свети Климент Охридски|Климент]] и [[Свети Наум Охридски Чудотворец|Наум]], [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]] и реформаторот и христијански светец [[Јован Кукузел]]. ==Позадина за словенскиот карактер на македонската средновековна музика== {{Музика на Македонија}} Од древните времиња [[Словени]]те биле познати како музикален народ. Многубројни податоци зборуваат за словенски играчи и свирачи што можеле да се најдат од средновековните римски центри до германските феудални дворци. Насекаде тие ја играле истата улога што ја имале сите средновековни жонглери, шпилмани, минстрели и глумци. Наоѓајќи се на дното на општествената хиерархија, гонети од црковната власт, поради разнесување на слободоумни мисли и идеи за промена на општествената стварност, средновековните музичари и глумци ја наоѓале смислата на своето дејствување во потребата на луѓето за песна и разонода. Тие се појавувале во т.н. игришта, во центрите на населените места тие го привлекувале вниманието на целото население оттргнувајќи ги макар и за кратко време од контролата на свештенството и од тегобите на секојдневието. Низ песна, свирка и игра, патувачките музичари ги развеселувале луѓето, исмејувајќи ги духовните и световните феудални благородници. Нивните сатирични куплети претставувале остра критика на владеачката класа и општеството. Средновековните уметници работеле и во феудалните дворци, чии господари го уредувале дворскиот живот по угледот на оној во [[Римската Империја]] и во [[Европа|европските]] кралства. Особено за време на [[Крстоносни војни|Крстоносните војни]], низа патувачки музичари и глумци, заедно со војските проаѓале од една земја во друга, запознавајќи ги и стандардите на разни дворски церемонии. Тие ги изменувале своите уметнички искуства со што придонеле за взаемни културни влијанија меѓу одделни национални средини. Патувачките музичари од јужно-словенските земји биле наследници на носителите на старата словенска музичка култура. Во нивната уметност, бил вткаен духот на народната песна и свирка, пренесени во новите краишта од задкарпатската прататковина. За таа музика имаме оскудни податоци, но тие говорат доволно јасно за нејзиното место во животот на словенските племиња. Од документите за музиката и музикалноста на Словените го наведуваме често цитираниот пасус од хрониките на Теофилакт Симоката, ромејски писател од VI век, фрагмент кој зборува за тоа како „... штитоносците на римскиот цар [[Маврикиј]], на границата на Империјата, фатиле тројца Словени кои наместо оружје носеле гитари. Тие на царот му изјавиле дека се припадници на народ кој не знае за железно оружје и на кој му е повеќе при срце музиката отколку војувањето.“<ref>[[Стана Ѓуриќ-Клајн]], 1955 година</ref> Не навлегувајќи каква била целта на престојот на овие луѓе околу византиската војска, податокот од хрониката за нас е многу важен, бидејќи јасно зборува за употребата на определени инструменти кај Словените, како и за значењето на музика во нивниот живот. ==Световна музика== Своите пагански обичаи, обредни песни и игри [[Јужни Словени|Јужните Словени]], а во тој склоп и оние кои се населиле во [[Македонија (регион)|Македонија]], ги задржале или ги прилагодиле според нивните општествени услови, создадени со прифаќање на [[христијанство]]то. Нивната народна уметност и духовна култура како и културата на другите етнички заедници на територијата на Македонија, му се спротивставувале на ширењето на христијанските канонизирани ритуали. Низа стари обичаи и игри проследени со музика (конкретно [[русалии]]те) се задржале и до нашите дни, прилагодувајќи ја смислата на постоењето на барањата кон новата религија. Црквата не гледала со задоволство на ваквото презначување на паганските ритуали, но таа морала да отстапи пред силата на нивното дејствување, користејќи ги за свои цели во најголема можна мера. До толку повеќе што народната традиција ја одржувале и најголемите непријатели на источната црква - [[Богомили]]те, борејќи се за социјална правда против феудалните господари и против црковната хиерарија и нејзините догми. За музиката на македонските кривоверци дознаваме од [[Презвитер Козма]], кој во својата прочуена „Беседа против Богомилите“, меѓу другото вели: „Не можат да бидат Христијани оние кои со гусли, игри и песни пијат вино, веруваат во средби и соништа...“<ref>[[Драгослав Ортаков]], Музичката уметност во Македонија, 1982 година, Скопје</ref> Овој напад врз паганските народни обичаи на Словените, каде музиката имала доминантна функција, јасно зборува за пробивот на некои елементи од словенската народна музичка традиција во обредниот ритуал организиран според византиските музички форми. Истовремено, во [[Самоилово Царство|Самуиловото царство]] во X и во почетокот на XI век, опфаќало големи пространства од балканските земји создавајќи мошне поволни услови за уметнички растеж. Врз основа на традициите на [[Охридска книжевна школа|Климентовата школа]], со прераснување на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]] во патријаршија, високото ниво на духовно-музичката сфера во самуиоловиот период позитивно влијаела и врз световните музички појави, особено меѓу владеачката класа. За таа музика нема автентични податоци, но други историски факти говорат дека во дворскиот живот уреден според церемонијалот на римските цареви, професионалното негување на музиката заземало видно место. По повторното паѓање на Македонија под римска власт, на културен план настануваат крупни промени кои особено ја зафаќааљт сферата на духовното творештво. Словенската книжевност во тој период доживува упадок во поголемите центри каде се спроведува ригорозна елинизација со воведување на грчкиот јазик во богослужбата и во јавниот живот. Но за разлика од активностите каде зборот е главно изразно средство, ликовните уметности и музиката бележеле натамошен развиток поради непосредниот контакт на домашните уметници со Цариград и со другите поголеми центри. Музичките дела од тој период со духовна тематика настануваат главно во [[Охрид]], како најистакнат културен центар. Во тој град имало и пројави на световномузичкиот живот по угледот на музичките настани меѓу ромејските великодостојници. За вокалното и инструменталното музицирање во Охрид во тоа време дознаваме од кореспонденцијата на архиепископот [[Теофилакт Охридски]], кој меѓу другото, зборува и за состојбата и потребите на музички план кај повисоките класи, но и за музиката на народните маси во чии борбени песни бил одразен духот на отпорот против туѓинците. За народната музичка традиција под римска власт, како и во XIII и XIV век, кога Македонија била под власт на соседни словенски феудални владетели, до извесен степен се дознава и од ликовните прилози на определен број фрески и икони во [[Охридско|охридскиот регион]], [[Старо Нагоричане]], [[Лесново]], [[Марков Манастир]], [[Слепченски манастир (Демирхисарско)|манастирот Св. Јован]] во [[Слепче (Демирхисарско)|Слепче]] и на други места, каде се насликани поединци и групи свирачи со народни инструменти во рацете. Видот и обликот на овие инструменти покажуваат голема сродност со некои македонски народни музички инструменти од подоцнежните епохи и од современиот музички фолклор. Врз основа на податоци што ни ги дава ромејскиот дипломат и историчар од XIV век [[Никифор Грегора]], можеме да дознаеме за музичката култура на [[Македонци]]те. Од 1325-1326 година Грегора патувал низ тешко проодни патишта и слушал како неговите сопатници Словени пеат тажни песни (на грчки „''трагика мели''“) за херојските подвизи на своите народни јунаци. Ова е воедно сведоштво за народната епска традиција пред циклусите создадени во времето на [[Османлиско Царство|отоманското владеење]]. Римскиот историчар зборува за убавите песни кои вели дека не се варварски творби туку складни мелодии што се разликуваат од музиката што му била позната до тогаш. За [[Велигден|велигденските празници]] Грегора се нашол во [[Струмица]] каде имал можност да види народно творештво со песни и игри изведувано од младинци и постари луѓе. Во своите патеписни забелешки Грегора зборува и за особеностите на музичкиот ритам на песните и игрите што ги слушал во [[Струмичко|струмичкиот крај]]. Тоа ни дава повод да претпоставиме дека една од основните одлики на македонската народна музика т.е. нејзината специфична метро-ритмичка компонента била застапена во определена фаза од својот развиток во нашето фолклорно творештво уште пред XIV век. ==Духовна музика== [[Податотека:Papadike_Trochos.jpg|300п|мини|„Тркалото“ познато како „Солфеж на Јован Кукузел“]] [[Податотека:Bitola_Triodion.jpg|300п|мини|Фрагментот „[[Битолски триод]]“]] Проучувањето на средновековниот период на [[Македонска музика|македонската музика]] не' упатува кон изворите на [[Словенска писменост|словенската писменост]] чијашто база бил говорот на македонските Словени. Нашата земја како лулка на словенската писменост и култура, истовремено е и жариште на духовната музика. Нема смоневање дека првичниот контакт на ромејските духовни напеви со црковнословенски текст, преведен од [[Свети Кирил и Методиј|солунските браќа]], се одиграл во Македонија, со што ги означил почетоците на словенската црковна музика и музичка писменост. Имено, низ прилагодувањата на тие напеви кон новиот текст во метроритмичката смисла, се оформуваат првите специфики на словенското и македонско црковно пеење. Постојаните изводи уверливо зборуваат дека големите делови од преведените литургиски текстови биле музички исполнувани, а знатен дел од тие извори ([[легенди]], [[Хагиографија|житија]], [[летописи]]) потекнуваат од Македонија или се однесуваат на личности и настани поврзани со нашата земја.<ref>[[Егон Велес]], 1934 година</ref> За еден од двата познати словенски ракописи со екфонетска нотација - прочуеното руско кирилско Остромирово евангелите од 1057 година, постојат индикации дека оригиналот кој е препишан потекнува од [[Охридска книжевна школа|охридската школа]]. Сличен е вториот ракопис од XI век т.н. Купријановски или [[Новгородски листови]]. Поопстојни музиколошки истражувања ги продлабочуваат сознанијата во врска со црковно-музичката дејност на солунските просветители. Податоците говорат дека [[Свети Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], како високо и сестрано образовани, биле добро упатени и во областа на теоријата и практиката на источно црковно пеење. Своето музичко образование [[Свети Кирил|Константин]] (Кирил) го посведочува како автор на музички творби, од кои химната во чест на Климент Римски била толку популарна што се изучувала во грчки училишта. Особен напредок во создавање на книжевни дела и литургиски ракописи со екфонетска нотација во Македонија доживеала во времето на Климент Охридски и потоа во периодот на самуиловото царство. Делото на Климент и неговиот соработник [[Свети Наум Охридски Чудотворец|Наум]], кон крајот на IX и почетокот на X век ја афирмира познатата охридска школа, која покрај другото, има големо значење за натамошниот развој на музичката култура во [[Македонија]]. Големата школа во [[Охрид]] ја завршиле повеќе од 3500 ученици, кои како свештеници, просветители и црковни певци ја ширеле уметноста на пеењето и во најоддалечените словенски земји. Според тоа, охридската школа била расадник не само на словенската писменост, туку и на словенската духовна музика. Што се однесува до Климентовата репродуктивна и продуктивна активност, се дознава дека создал песни во чест на многу светци и го дал на македонската музика првиот [[Пентикостар]] или зборник на песни што се пејат од [[Велигден]] до [[Духовден]]. Првата словенска црковнопејачка школа создадена во Македонија(која влијаела врз оформувањето на соседните школи) морала да задржи низа карактеристични елементи, сродни со основните белези на култното пеење прифатено од византиските извори. Бидејќи била во непосредна близина до најистакнатите римски центри, Македонија најмалку била во состојба да се оддалечи од ромејските црковнопејачки канони. Но тоа не значи дека немало отпор спрема елинизаторската политика и во сферата на црковното пеење. Токму отпорите на домашните сили се стремеле за зачувување на својата народна црковно-пејачка традиција и го продолжиле македонското црковно пеење. Од времето на римското владеење се зачувани значајни македонски словенски [[невма]]тски споменици како Фрагментот од триод од крајот на XI век, [[битолски триод]] од XII век (кој денес им припаѓа на софиските библиотечни фондови) и др. Токму во тој период настануваат сложени процеси во практиката на црковното пеење и создавање на невматските ракописи што се должи на доаѓањето на луѓе од [[Цариград]], [[Солун]] и од други римски центри, со цел да го преземат раководењето низ низа стручни служби(се однесува на охридскиот регион, посебно). Со воведувањето на [[Грчки јазик|грчкиот јазик]] во богослужбата доаѓа до судир со домашната духовно-музичка практика и тенденција за зачувување на домашното пеење, но со текст на времето практиката станува се понеизрджлива. Тој придонес на домашните сили ќе биде расветлен со дешифрација и анализа на охридските невматски ракописи на грчки јазик од XI век до XIV век, кои претставуваат најбогата збирка ракописи од овој вид во нашата земја. Нивното музичко оформување ги опфаќа сите фази на византиската невматска нотација почнувајќи од екфонетската па сè до неовизантиската или Кукузелова нотација. Традицијата на Климентовата школа продолжува и во наредниот период кога Македонија се наоѓа под власта на соседните словенски (српски и бугарски) феудални господари и кога се чувствува дејноста на домашните духовно-музички творци. Примерот на најзначајниот невматски ракопис наречен [[Болоњски псалтир]] создаден во XIII век во охридското село [[Рамне (Охридско)|Равне]] или Рамне, го потврдува тоа. Римјаните успеале да ја зачуваат културната доминација во Охрид(седиштето на архиепископијата) и во наредните векови, но селата и манастирите во пошироките региони во Македонија не престанале да негуваат словенска писменост. Се претпоставува дека Болоњскиот псалтир е препис од оригинал кој датира од времето на Климент. Овој редок кирилски ракопис содржи и музички знаци, чие разјаснување сè уште не е извршено. Кога говориме за периодот од XII - XIV век, да додадеме дека старото традиционално македонско црковно пеење се повлекува не само низ литургиските напеви во помалите места и [[манастир]]ите, туку и низ црковната музика во новоизградените храмови од страна на соседните владетели, каде мнозина од монасите и црковните пејачи биле најверојатно родум од најблиските места. Проблемот на влијанијата што доведуваат до мутации во одвивањето на основната развојна линија на црковното пеење е често разгледуван проблем. Покрај земните влијанија на националните духовни пеења, истражувачите го акцентираат прашањето за влијанието на [[фолклор]]от врз црковното пеење. Нема сомневање дека богатиот македонски музички фолклор постојано вршел влијание вез нашето духовно-музичко творештво. Реформата на ромејската духовна музика од XIV век е поврзана со името на [[Јован Кукузел]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на македонската музика]] [[Категорија:Македонија во средниот век|Музика]] 46yy58snuzpy4uugdvyztxh6bp10jtl 0 1252981 5642427 4353269 2026-10-09T12:15:01Z Gurther 105215 5642427 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} Мартин Костовски (31 мај 1983, [[Куманово]]) - е македонски политичар и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Образование == Основно и средно училиште завршува во Куманово. Дипломира на Правниот факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. == Кариера == Својата правничка кариера Костовски ја започнува во 2007 година како помлад асистент во адвокатска канцеларија. Во 2008  година работи како асистент за односи со јавност во [[Општина Куманово]], потоа до 2011 како помлад соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината, а до 2014 година работи и како  раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во својата кариера работел и како раководител на Секторот за меѓународна сорботка и евроинтеграции во општина Куманово каде што работи до неговото именување за директор на Службениот весник на Република Македонија во 2017 година. Во 2020 година влегува како пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. Подолг период е претседател на Општинската организација на [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] во [[Куманово]]. 5k2ur8ez92xudh1smycnlbcorqmnjwb 5642429 5642427 2026-10-09T12:15:41Z Gurther 105215 5642429 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) - македонски политичар и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Образование == Основно и средно училиште завршува во Куманово. Дипломира на Правниот факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. == Кариера == Својата правничка кариера Костовски ја започнува во 2007 година како помлад асистент во адвокатска канцеларија. Во 2008  година работи како асистент за односи со јавност во [[Општина Куманово]], потоа до 2011 како помлад соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината, а до 2014 година работи и како  раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во својата кариера работел и како раководител на Секторот за меѓународна сорботка и евроинтеграции во општина Куманово каде што работи до неговото именување за директор на Службениот весник на Република Македонија во 2017 година. Во 2020 година влегува како пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. Подолг период е претседател на Општинската организација на [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] во [[Куманово]]. orl3qtkpjljlmfoa5g801uvyipe2xgf 5642430 5642429 2026-10-09T12:16:05Z Gurther 105215 5642430 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар од редовите на [[СДСМ]] и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Образование == Основно и средно училиште завршува во Куманово. Дипломира на Правниот факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. == Кариера == Својата правничка кариера Костовски ја започнува во 2007 година како помлад асистент во адвокатска канцеларија. Во 2008  година работи како асистент за односи со јавност во [[Општина Куманово]], потоа до 2011 како помлад соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината, а до 2014 година работи и како  раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во својата кариера работел и како раководител на Секторот за меѓународна сорботка и евроинтеграции во општина Куманово каде што работи до неговото именување за директор на Службениот весник на Република Македонија во 2017 година. Во 2020 година влегува како пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. Подолг период е претседател на Општинската организација на [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] во [[Куманово]]. b4f6m70kalwlmfyb14cf8naqndywqhh 5642438 5642430 2026-10-09T12:22:18Z Gurther 105215 5642438 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар од редовите на [[СДСМ]] и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Животопис == Мартин Костовски е роден на [[31 мај]] [[1983|1983 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Основно и средно образование стекнал во [[Куманово|неговиот роден град]]. Дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет „Јустинијан I“]] на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Во [[2007|2007 година]] работел како асистент во адвокатска канцеларија. [[2008|Следната година]] работел за односи со јавност во [[Општина Куманово]]. До [[2011|2011 година]] бил соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината. Во [[2014|2014 година]] работел и како раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во [[2017|2017 година]] бил назначен за директор на Службениот весник на Република Македонија. Меѓу [[2020]]-[[2024|2024 година]] бил пратеник во [[Собранието на Македонија]], од редовите на [[СДСМ]]. Претседател на Општинската организација на СДСМ во Куманово. qn1d97cusw7xs7n4hkch4erce8w8t86 5642439 5642438 2026-10-09T12:22:35Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Политичари од Куманово]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642439 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар од редовите на [[СДСМ]] и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Животопис == Мартин Костовски е роден на [[31 мај]] [[1983|1983 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Основно и средно образование стекнал во [[Куманово|неговиот роден град]]. Дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет „Јустинијан I“]] на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Во [[2007|2007 година]] работел како асистент во адвокатска канцеларија. [[2008|Следната година]] работел за односи со јавност во [[Општина Куманово]]. До [[2011|2011 година]] бил соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината. Во [[2014|2014 година]] работел и како раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во [[2017|2017 година]] бил назначен за директор на Службениот весник на Република Македонија. Меѓу [[2020]]-[[2024|2024 година]] бил пратеник во [[Собранието на Македонија]], од редовите на [[СДСМ]]. Претседател на Општинската организација на СДСМ во Куманово. [[Категорија:Политичари од Куманово]] jr7fj8gwkta9lcpl0gxsoza4g9bogr7 5642440 5642439 2026-10-09T12:22:43Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Македонски политичари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642440 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар од редовите на [[СДСМ]] и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Животопис == Мартин Костовски е роден на [[31 мај]] [[1983|1983 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Основно и средно образование стекнал во [[Куманово|неговиот роден град]]. Дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет „Јустинијан I“]] на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Во [[2007|2007 година]] работел како асистент во адвокатска канцеларија. [[2008|Следната година]] работел за односи со јавност во [[Општина Куманово]]. До [[2011|2011 година]] бил соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината. Во [[2014|2014 година]] работел и како раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во [[2017|2017 година]] бил назначен за директор на Службениот весник на Република Македонија. Меѓу [[2020]]-[[2024|2024 година]] бил пратеник во [[Собранието на Македонија]], од редовите на [[СДСМ]]. Претседател на Општинската организација на СДСМ во Куманово. [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски политичари]] kdqenjus4ep6ftadvvxutudy0v1gnfg 5642441 5642440 2026-10-09T12:22:51Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Родени во 1983 година]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642441 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар од редовите на [[СДСМ]] и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Животопис == Мартин Костовски е роден на [[31 мај]] [[1983|1983 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Основно и средно образование стекнал во [[Куманово|неговиот роден град]]. Дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет „Јустинијан I“]] на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Во [[2007|2007 година]] работел како асистент во адвокатска канцеларија. [[2008|Следната година]] работел за односи со јавност во [[Општина Куманово]]. До [[2011|2011 година]] бил соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината. Во [[2014|2014 година]] работел и како раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во [[2017|2017 година]] бил назначен за директор на Службениот весник на Република Македонија. Меѓу [[2020]]-[[2024|2024 година]] бил пратеник во [[Собранието на Македонија]], од редовите на [[СДСМ]]. Претседател на Општинската организација на СДСМ во Куманово. [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Родени во 1983 година]] sf7kpqxwycb1773vks56xkns8jcdmvt 5642443 5642441 2026-10-09T12:23:06Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Политичари од СДСМ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642443 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар од редовите на [[СДСМ]] и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Животопис == Мартин Костовски е роден на [[31 мај]] [[1983|1983 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Основно и средно образование стекнал во [[Куманово|неговиот роден град]]. Дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет „Јустинијан I“]] на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Во [[2007|2007 година]] работел како асистент во адвокатска канцеларија. [[2008|Следната година]] работел за односи со јавност во [[Општина Куманово]]. До [[2011|2011 година]] бил соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината. Во [[2014|2014 година]] работел и како раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во [[2017|2017 година]] бил назначен за директор на Службениот весник на Република Македонија. Меѓу [[2020]]-[[2024|2024 година]] бил пратеник во [[Собранието на Македонија]], од редовите на [[СДСМ]]. Претседател на Општинската организација на СДСМ во Куманово. [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Родени во 1983 година]] [[Категорија:Политичари од СДСМ]] m9kccylbmh94z410m6wl52a8xgqz0k3 5642444 5642443 2026-10-09T12:23:22Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Пратенички состав 2020-2024]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642444 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар од редовите на [[СДСМ]] и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Животопис == Мартин Костовски е роден на [[31 мај]] [[1983|1983 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Основно и средно образование стекнал во [[Куманово|неговиот роден град]]. Дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет „Јустинијан I“]] на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Во [[2007|2007 година]] работел како асистент во адвокатска канцеларија. [[2008|Следната година]] работел за односи со јавност во [[Општина Куманово]]. До [[2011|2011 година]] бил соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината. Во [[2014|2014 година]] работел и како раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во [[2017|2017 година]] бил назначен за директор на Службениот весник на Република Македонија. Меѓу [[2020]]-[[2024|2024 година]] бил пратеник во [[Собранието на Македонија]], од редовите на [[СДСМ]]. Претседател на Општинската организација на СДСМ во Куманово. [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Родени во 1983 година]] [[Категорија:Политичари од СДСМ]] [[Категорија:Пратенички состав 2020-2024]] qv65n4hvhp0h4mql2ve268uwoxxwwf8 5642445 5642444 2026-10-09T12:24:19Z Gurther 105215 5642445 wikitext text/x-wiki {{Без извори}}{{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар од редовите на [[СДСМ]] и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Животопис == Мартин Костовски е роден на [[31 мај]] [[1983|1983 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Основно и средно образование стекнал во [[Куманово|неговиот роден град]]. Дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет „Јустинијан I“]] на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Во [[2007|2007 година]] работел како асистент во адвокатска канцеларија. [[2008|Следната година]] работел за односи со јавност во [[Општина Куманово]]. До [[2011|2011 година]] бил соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината. Во [[2014|2014 година]] работел и како раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во [[2017|2017 година]] бил назначен за директор на Службениот весник на Република Македонија. Меѓу [[2020]]-[[2024|2024 година]] бил пратеник во [[Собранието на Македонија]], од редовите на [[СДСМ]]. Претседател на Општинската организација на СДСМ во Куманово. [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Родени во 1983 година]] [[Категорија:Политичари од СДСМ]] [[Категорија:Пратенички состав 2020-2024]] ge3nqcti8yl5xhmw82x5atqlnhjwj2l 5642446 5642445 2026-10-09T12:24:43Z Gurther 105215 5642446 wikitext text/x-wiki {{Без извори}}{{Инфокутија Функционер|name=Мартин Костовски|birth_name=Мартин Костовски|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|nationality=Македонец|image=File:Мартин Костовски.jpg|birth_date={{Birth date and age|1983|5|31|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|prior_term=|party=[[СДСМ]]|residence=|education=Правен факултет „Јустинијан I” при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|spouse=|relations=|children=2|parents=|mother=|father=|relatives=|otherparty=|height=|alma_mater=|occupation=политичар|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Мартин Костовски''' (р. [[31 мај]] [[1983]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар од редовите на [[СДСМ]] и пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]. == Животопис == Мартин Костовски е роден на [[31 мај]] [[1983|1983 година]] во [[Куманово|градот Куманово]]. Основно и средно образование стекнал во [[Куманово|неговиот роден град]]. Дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет „Јустинијан I“]] на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]]. Во [[2007|2007 година]] работел како асистент во адвокатска канцеларија. [[2008|Следната година]] работел за односи со јавност во [[Општина Куманово]]. До [[2011|2011 година]] бил соработник за поддршка на меѓународна промоција на општината. Во [[2014|2014 година]] работел и како раководител на одделението за меѓународна соработка на општината и на одделението за инспекциски надзор во урбанистичко-градежна и комунална дејност, животна средина и угостителско-туристичка дејност. Во [[2017|2017 година]] бил назначен за директор на Службениот весник на Република Македонија. Меѓу [[2020]]-[[2024|2024 година]] бил пратеник во [[Собранието на Македонија]], од редовите на [[СДСМ]]. Претседател на Општинската организација на СДСМ во Куманово. {{Македонија-био-никулец}} [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Родени во 1983 година]] [[Категорија:Политичари од СДСМ]] [[Категорија:Пратенички состав 2020-2024]] r7nf3v2nxxa4aqwwphruf7jig16duke 0 1253424 5642448 5565915 2026-10-09T12:25:41Z Gurther 105215 5642448 wikitext text/x-wiki {{Infobox handball biography|name=Мила Трајковиќ|image=File:Мила Трајковиќ2.jpg|fullname=Мила Трајковиќ|nationality={{знамеикона|Macedonia}} Македонка|birth_date=2001|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|height=1,64 см|weight=60 кг|currentclub=[[ЖРК Куманово|ЖРК Куманово]]|clubnumber=8|position=|years=|clubs=[[ЖРК Куманово]]|nationalteam=Младинска ракометна репрезентација на Македонија|nationalcaps(goals)=|ntupdate=}}'''Мила Трајковиќ''' ([[17 ноември]] [[2000]], [[Куманово]]) – македонска ракометарка. == Кариера == Трајковиќ својата ракометна кариера ја започнува во [[ЖРК Куманово]], каде најпрвин игра во младинскиот состав, а подоцна и во сениорскиот тим со кој во [[2019]] година го освојува [[Куп на Македонија во ракомет 2019 (жени)|Купот на Македонија]]. Добива награда за најдобра ракометарка на Фајн фор турнирот од Купот на Македонија во 2019 година. Од 2017 година е дел од младинската ракометна репрезентација на Македонија. [[Категорија:Македонски ракометарки]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] mk9xhidployzcbqjzxdrjmqbgpu3413 5642450 5642448 2026-10-09T12:27:02Z Gurther 105215 5642450 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#СТ3|СТ3]]}}{{Infobox handball biography|name=Мила Трајковиќ|image=File:Мила Трајковиќ2.jpg|fullname=Мила Трајковиќ|nationality={{знамеикона|Macedonia}} Македонка|birth_date=2001|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|height=1,64 см|weight=60 кг|currentclub=[[ЖРК Куманово|ЖРК Куманово]]|clubnumber=8|position=|years=|clubs=[[ЖРК Куманово]]|nationalteam=Младинска ракометна репрезентација на Македонија|nationalcaps(goals)=|ntupdate=}}'''Мила Трајковиќ''' ([[17 ноември]] [[2000]], [[Куманово]]) – македонска ракометарка. == Кариера == Трајковиќ својата ракометна кариера ја започнува во [[ЖРК Куманово]], каде најпрвин игра во младинскиот состав, а подоцна и во сениорскиот тим со кој во [[2019]] година го освојува [[Куп на Македонија во ракомет 2019 (жени)|Купот на Македонија]]. Добива награда за најдобра ракометарка на Фајн фор турнирот од Купот на Македонија во 2019 година. Од 2017 година е дел од младинската ракометна репрезентација на Македонија. [[Категорија:Македонски ракометарки]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] 4ojynzgnbz68zz48sdag19p642cylkt 5642452 5642450 2026-10-09T12:28:08Z Gurther 105215 5642452 wikitext text/x-wiki {{Infobox handball biography|name=Мила Трајковиќ|image=File:Мила Трајковиќ2.jpg|fullname=Мила Трајковиќ|nationality={{знамеикона|Macedonia}} Македонка|birth_date=2001|birth_place=[[Куманово]], [[Република Македонија]]|height=1,64 см|weight=60 кг|currentclub=[[ЖРК Куманово|ЖРК Куманово]]|clubnumber=8|position=|years=|clubs=[[ЖРК Куманово]]|nationalteam=Младинска ракометна репрезентација на Македонија|nationalcaps(goals)=|ntupdate=}}'''Мила Трајковиќ''' ([[17 ноември]] [[2000]], [[Куманово]]) – македонска ракометарка. == Кариера == Трајковиќ својата ракометна кариера ја започнува во [[ЖРК Куманово]], каде најпрвин игра во младинскиот состав, а подоцна и во сениорскиот тим со кој во [[2019]] година го освојува [[Куп на Македонија во ракомет 2019 (жени)|Купот на Македонија]]. Добива награда за најдобра ракометарка на Фајн фор турнирот од Купот на Македонија во 2019 година. Од 2017 година е дел од младинската ракометна репрезентација на Македонија. [[Категорија:Македонски ракометарки]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] mk9xhidployzcbqjzxdrjmqbgpu3413 0 1257242 5642540 5622440 2026-10-09T19:32:33Z NadyBarbieGirl 63459 5642540 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=септември 2026}}{{превод}} {{Infobox musical artist |name =Емануела |background = solo_singer |image = Emanuela (Mar 2021) (cropped).png |caption =Емануела |birth_name =Емилија Иванова Цветкова |alias = |birth_date = {{роден на|8|ноември|1981}} |birth_place ={{роден во|Софија}} |origin = [[Бугарија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[фолк музика|фолк]], [[популарна музика|поп-фолк]], |years_active = 2004 –сѐ уште |instrument = вокал |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts =[[Ариа]], [[Галин (пејач)]] |website = }}{{Infobox Artist Discography |Artist = [[Емануела]] |Image = |Image size = 250px |Caption = |Studio = 4 |Option = |Option name = Компилации |Option link = Компилации |Option color = |Music videos = 83 |Singles = |1Option = 1 |1Option name = Видео албуми |1Option link = ДВД-а |1Option color = |Референци = yes |Ref link = Наводи }}'''Емануела''' (р. {{роден на|8|ноември|1981}}<nowiki/>во {{роден во|Софија}}) — поп-фолк пејачка од [[Бугарија]]. == Дискографија == === Албуми === * [[Запознай я с мен ]] (2008) * [[Буря от емоции]] (2010) * [[Емануела]] (2013) * [[Нотариално заверен]] (2018) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Само за мен'' || 2004 || — |- | ''Нищо мъжко'' || 2006 || — |- | ''Дълго, сладко'' || 2007 || Николај Скерлев |- | ''Аз'' || 2007 || — |- | ''Мили мой, ангел мой'' || 2007 || Дејан Миличевиќ |- | ''Да си плащал'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Запознай я с мен'' || 2008 || — |- | ''На повикване'' || 2008 || — |- | ''Празни думи'' || 2008 || — |- | ''Късам ти нервите'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''Нищо не знаеш'' || 2009 || — |- | ''Отзад мини'' || 2009 || Дејан Миличевиќ |- | ''Всичко се връща'' || 2010 || — |- | ''Големите рога'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Данък любов'' || 2010 || — |- | ''Досещай се сам'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Преди употреба прочети листовката'' || 2010 || — |- | ''Питам те последно'' || 2011 || — |- | ''Крайна мярка'' || 2011 || Јордан Петков |- | ''От моята уста'' || 2011 || — |- | ''Попитай за мен'' || 2011 || — |- | ''Пак скандал'' || 2012 || — |- | ''Стой далече'' || 2012 || Јордан Петков |- | ''Ром-пом-пом'' || 2012 || Дејан Миличевиќ |- | ''Емануела'' || 2012 || Јордан Петков |- | ''Таралеж'' || 2013 || Дејан Миличевиќ |- | ''Тръпката'' || 2013 || Јордан Петков |- | ''Кой видял—видял'' || 2013 || Front Line Cinema |- | ''Нямам забележка'' || 2013 || Јордан Петков |- | ''Не безпокойте'' || 2014 || Radostin Sabev-Shosho |- | ''Трий ме'' || 2014 || Николај Скерлев |- | ''Гъзар бъди'' || 2014 || Јордан Петков |- | ''Сменяй ме'' || 2015 || Јордан Петков |- | ''Съкровище'' || 2016 || Bashmotion |- | ''Като теб'' || 2016 || Николај Скерлев |- | ''20 лева'' || 2016 || Николај Скерлев |- | ''Не ме заслужаваш'' || 2016 || Александар Молов |- | ''Почти перфектен'' || 2016 || Николај Скерлев |- | ''Незабравима'' || 2017 || Николај Скерлев |- | ''5,6,7,8'' || 2017 || Станислав Христов-Стенли |- | ''Виновна'' || 2017 || Александар Молов |- | ''Без чувства'' || 2017 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Още те обичам'' || 2017 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Нотариално заверен'' || 2018 || Bashmotion |- | ''Гледай ме на снимка'' || 2018 || Станислав Христов-Стенли |- | ''Купих ти сърце'' || 2018 || Николај Скерлев |- | ''Пожелавам ти'' || 2018 || Александар Молов |- | ''Направи така'' || 2018 || Николај Скерлев |- | ''Скъпото се плаща'' || 2019 || Људмил Иларионов-Љуси/Георги Марков |- | ''Я се успокой'' || 2019 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Предател'' || 2019 || Николај Скерлев |- | ''Аре, дърпай'' || 2019 || Николај Скерлев |- | ''Вечно свързани'' || 2019 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Бензин'' || 2020 || Виктор Антонов-Rikk |- | ''Мамино синче'' || 2020 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Граници'' || 2020 || Stavros Ntais |- | ''Направо в коша'' || 2021 || Добромир Николов |- | ''Чуждите легла'' || 2021 || Добромир Николов |- | '' Дърпай я '' || 2021 || Николај Скерлев |- | '' Подводница '' || 2021 || Станислав Христов-Стенли |- | '' Изгубих те '' || 2022 || Николај Скерлев |- | '' Ако тръгна '' || 2022 || Станислав Христов-Стенли |- | '' Частно парти '' || 2022 || Људмил Иларионов-Љуси |- | '' Крипто '' || 2022 || Добромир Николов |- | ''Устните ти мръсни'' || 2022 || Николај Скерлев |- | ''Към вратата'' || 2022 || Иван Димитров-Torex |- | ''Първа лига'' || 2023 || Иван Димитров-Torex |- | ''Мъже милиарди'' || 2023 || Иван Димитров-Torex |- | ''Втори дом'' || 2023 || Иван Димитров-Torex |- | ''Свекървище'' || 2023 || Александар Моллов |- | ''Казах ти'' || 2024 || Николај Скерлев |- | ''Без аналог'' || 2024 || Стефан Маринов |- | ''Окадар'' || 2024 ||Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Сиромах'' || 2024 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Мазаляк'' || 2024 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Сините ти очи '' || 2025 || Људмил Иларионов-Љуси |- | ''Дъното копай'' || 2025 || Константин Нутсов |- | ''Късай'' || 2025 || Константин Нутсов |- | ''Халката '' || 2026|| Константин Нутсов |- | ''Вдигни си телефона'' || 2026 || Стефан Маринов |- | ''Bad boy'' || 2026 || Стефан Маринов |- | ''Трохари'' || 2026 ||Стефан Маринов |- | ''Играчка '' || 2026 || Стефан Маринов |- | ''Изневяра'' || 2026 || Стефан Маринов |- | ''TBA '' || 2026 || Стефан Маринов |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски == * [[Категорија:Бугарски пејачи]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] 44ym8mq6nqxp8mgmljmtvckess30vii 0 1265589 5642649 5056972 2026-10-10T10:45:21Z Gurther 105215 5642649 wikitext text/x-wiki {{Без извори}}[[Податотека:Hristo Kyuchukov, 2016.jpg|мини|десно|200п|Христо Ќучуков во 2016 година]] '''Христо Славов Ќучуков''' (р. [[Провадија]], [[19 јули]] [[1962]]) — германски јазичар и педагог со ромско потекло. Според сопственото самоопределување, тој се смета за „Германски Ром, муслиман“.<ref>[https://dariknews.bg/regioni/dobrich/uchenici-ot-oup.volov-nauchiha-za-uspeli-v-profesiite-si-lichnosti-ot-romski-proizhod-2029162 Ученици от ОУ „П.Волов“ научиха за успели в професиите си личности от ромски произход] – Дарик радио, 8 јуни 2017</ref><ref>[http://infomreja.bg/predstavqt-knigata-bilingvizym-i-ogramotqvane-na-bylgarski-ezik-v-kiustendil-60539.html Представят книгата „Билингвизъм и ограматоване на български език“ в Кюстендил]. www.infomreja.bg, 17 јануари 2019</ref> Ќучуков е еден од водечките [[Ромологија|ромолози]] и стручњаци во областа на образованието на ромските деца во [[Европа]]. == Наводи == {{наводи}} == Одбрани дела == === Монографии === * Artamonova, E., Kyuchukov, H. and Savchenko, E. (2017) Professional teacher training under current social and cultural conditions. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H. (2010) Esseys on the Language, Culture and Education of Roma. Uppsala: The Hugo Valentin Centre. * Kyuchukov, H. (2007) Turkish and Roma children learning Bulgarian. V. Tarnovo: Faber. * Kyuchukov, H. (2006) Desegregation of Roma schools in Bulgaria. Sofia: S.E.G.A. * Kyuchukov, H. (2006) Educational status of Roma women. Sofia: Ictus. * Kyuchukov, H. (1995) Romany children and their preparation for literacy. A case study. Tilburg University Press. === Уредувани книги === * Kyuchukov, Hr., Balvin, J. and Kwadrans, L. (eds.) (2019). Life with Music and Pictures: Eva Davidova’s contribution to Roma Musicology and Ethnography. Munich: Lincom. * Kyuchukov, H., Ushakova, O. and Yashina, V. (eds.) (2019). Acquisition of Russian as L1 and L2. Munich: Lincom. * Kyuchukov, H. and New, W. (eds.) (2017) Language of Resistance: Ian Hancock's contribution to Romani Studies. Munich: Lincom Academic Publisher. * Kyuchukov, H. (ed.) (2016). New Trends in the Psychology of Language. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H., Marushiakova, E. and Popov, V. (eds.) (2016). Roma: Past, Present, Future. Munich:Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H. (ed.) (2015). Acquisition of Slavic languages. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H., Kwadrans, L. and Fizik, L. (eds.) (2015). Romani Studies: contemporary trends. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H., Lewowicki, T. and Ogrodzka-Mazur, E. (eds.) (2015). Intercultural education: concepts, practice, problems. Munich: Lincom Academic Publisher. * Kyuchukov, H., Kaleja, M. and Samko, M. (eds) (2015). Linguistic, Cultural and Educational Issues of Roma. Munich: Lincom Academic Publisher. * Selling, J., End, M., Kyuchukov, H., Laskar, P. and Templer, B. (eds) (2015). Antiziganism. What’s in a Word? Cambridge Scholars Publishing. * Kyuchukov, H. and Rawashdeh, O. (eds.) (2013). Roma Identity and Antigypsyism in Europe. Munich: Lincom Academic Publisher. * Balvin, J., Kwadrans, L. and Kyuchukov, H. (eds) (2013). Roma in Visegrad Countries: History, Culture, Social Integration, Social work and Education. Wroclaw: Prom. * Kyuchukov, H. and Artamonova, E. (eds.) (2013). The educational and social sciences in the XXI century. Bratisalva: VSZaSV "Sv. Alzbeta". * Kyuchukov, H. (ed) (2012). New Faces of Antigypsysm in Modern Europe. Prague: Slovo 21. * Stoyanova, J. and Kyuchukov, H. (eds.) (2011). Psichologiya i Lingvistika/Psychology and Linguistics. Sofia: Prosveta. * Kyuchukov, H. and Hancock, I. (eds) (2010). Roma Identity. Prague: Slovo 21. * Kyuchukov, H. (ed.) (2009). A language without Borders… Endangered Languages and Cultures. Uppsala: Uppsala University Press, vol. 5. * Kyuchukov, H. (ed.) (2002). New Aspects of Roma Children Education. Sofia: Diversity Publications. * Bakker, P. and Kyuchukov, H. (eds)(2000). What is the Romani language? Hertfordshire: Hertfordshire University Press. * Matras, Y., Bakker, P. and Kyuchukov, H. (eds) (1997). The typology and dialectology of Romani language. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. === Учебници === * Kyuchukov, H. (2013). Die Folklore der Gagausen aus Bulgarien. Muenchen: Lincom. * Kyuchukov, H. (2010). Textbook of Romani Songs. Muenchen: Lincom Europe. === Книги за деца === * Kyuchukov, H.(2004). My name was Hussein. Honasdale: Boyds Mills Press * Kyuchukov, H. and Hancock, I. (2005). A history of the Romani people. Honasdale: Boyds Mills Press. * Kjučukov, Xristo (2002). Me ginav dži ko deš. Sofia: IKTUS. * Kjučukov, Xristo (2001). Amari Romani Lumya, 4 kotor, Romane lava phure Romendar. Sofia: Iktus. * Kjučukov, Xristo (2001). Amari Romani Lumja. 3 kotor, Romane gilya. Sofia: Iktus. * Kjučukov, Xristo (2000). Amari Romani Lumja. 2 kotor, Romane paramisya. Sofia: Tilia. * Kjučukov, Xristo (1997). Amari Romani Lumja. 1 kotor, Romane poeme. Sofia. [[Категорија:Бугарски јазичари]] [[Категорија:Германски јазичари]] [[Категорија:Роми]] [[Категорија:Родени во 1962 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] [[Категорија:Бугарски Роми]] hcy9pt9audzgl4ip6zkk5f8bjgkncrj 5642650 5642649 2026-10-10T10:45:55Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Роми]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642650 wikitext text/x-wiki {{Без извори}}[[Податотека:Hristo Kyuchukov, 2016.jpg|мини|десно|200п|Христо Ќучуков во 2016 година]] '''Христо Славов Ќучуков''' (р. [[Провадија]], [[19 јули]] [[1962]]) — германски јазичар и педагог со ромско потекло. Според сопственото самоопределување, тој се смета за „Германски Ром, муслиман“.<ref>[https://dariknews.bg/regioni/dobrich/uchenici-ot-oup.volov-nauchiha-za-uspeli-v-profesiite-si-lichnosti-ot-romski-proizhod-2029162 Ученици от ОУ „П.Волов“ научиха за успели в професиите си личности от ромски произход] – Дарик радио, 8 јуни 2017</ref><ref>[http://infomreja.bg/predstavqt-knigata-bilingvizym-i-ogramotqvane-na-bylgarski-ezik-v-kiustendil-60539.html Представят книгата „Билингвизъм и ограматоване на български език“ в Кюстендил]. www.infomreja.bg, 17 јануари 2019</ref> Ќучуков е еден од водечките [[Ромологија|ромолози]] и стручњаци во областа на образованието на ромските деца во [[Европа]]. == Наводи == {{наводи}} == Одбрани дела == === Монографии === * Artamonova, E., Kyuchukov, H. and Savchenko, E. (2017) Professional teacher training under current social and cultural conditions. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H. (2010) Esseys on the Language, Culture and Education of Roma. Uppsala: The Hugo Valentin Centre. * Kyuchukov, H. (2007) Turkish and Roma children learning Bulgarian. V. Tarnovo: Faber. * Kyuchukov, H. (2006) Desegregation of Roma schools in Bulgaria. Sofia: S.E.G.A. * Kyuchukov, H. (2006) Educational status of Roma women. Sofia: Ictus. * Kyuchukov, H. (1995) Romany children and their preparation for literacy. A case study. Tilburg University Press. === Уредувани книги === * Kyuchukov, Hr., Balvin, J. and Kwadrans, L. (eds.) (2019). Life with Music and Pictures: Eva Davidova’s contribution to Roma Musicology and Ethnography. Munich: Lincom. * Kyuchukov, H., Ushakova, O. and Yashina, V. (eds.) (2019). Acquisition of Russian as L1 and L2. Munich: Lincom. * Kyuchukov, H. and New, W. (eds.) (2017) Language of Resistance: Ian Hancock's contribution to Romani Studies. Munich: Lincom Academic Publisher. * Kyuchukov, H. (ed.) (2016). New Trends in the Psychology of Language. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H., Marushiakova, E. and Popov, V. (eds.) (2016). Roma: Past, Present, Future. Munich:Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H. (ed.) (2015). Acquisition of Slavic languages. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H., Kwadrans, L. and Fizik, L. (eds.) (2015). Romani Studies: contemporary trends. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H., Lewowicki, T. and Ogrodzka-Mazur, E. (eds.) (2015). Intercultural education: concepts, practice, problems. Munich: Lincom Academic Publisher. * Kyuchukov, H., Kaleja, M. and Samko, M. (eds) (2015). Linguistic, Cultural and Educational Issues of Roma. Munich: Lincom Academic Publisher. * Selling, J., End, M., Kyuchukov, H., Laskar, P. and Templer, B. (eds) (2015). Antiziganism. What’s in a Word? Cambridge Scholars Publishing. * Kyuchukov, H. and Rawashdeh, O. (eds.) (2013). Roma Identity and Antigypsyism in Europe. Munich: Lincom Academic Publisher. * Balvin, J., Kwadrans, L. and Kyuchukov, H. (eds) (2013). Roma in Visegrad Countries: History, Culture, Social Integration, Social work and Education. Wroclaw: Prom. * Kyuchukov, H. and Artamonova, E. (eds.) (2013). The educational and social sciences in the XXI century. Bratisalva: VSZaSV "Sv. Alzbeta". * Kyuchukov, H. (ed) (2012). New Faces of Antigypsysm in Modern Europe. Prague: Slovo 21. * Stoyanova, J. and Kyuchukov, H. (eds.) (2011). Psichologiya i Lingvistika/Psychology and Linguistics. Sofia: Prosveta. * Kyuchukov, H. and Hancock, I. (eds) (2010). Roma Identity. Prague: Slovo 21. * Kyuchukov, H. (ed.) (2009). A language without Borders… Endangered Languages and Cultures. Uppsala: Uppsala University Press, vol. 5. * Kyuchukov, H. (ed.) (2002). New Aspects of Roma Children Education. Sofia: Diversity Publications. * Bakker, P. and Kyuchukov, H. (eds)(2000). What is the Romani language? Hertfordshire: Hertfordshire University Press. * Matras, Y., Bakker, P. and Kyuchukov, H. (eds) (1997). The typology and dialectology of Romani language. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. === Учебници === * Kyuchukov, H. (2013). Die Folklore der Gagausen aus Bulgarien. Muenchen: Lincom. * Kyuchukov, H. (2010). Textbook of Romani Songs. Muenchen: Lincom Europe. === Книги за деца === * Kyuchukov, H.(2004). My name was Hussein. Honasdale: Boyds Mills Press * Kyuchukov, H. and Hancock, I. (2005). A history of the Romani people. Honasdale: Boyds Mills Press. * Kjučukov, Xristo (2002). Me ginav dži ko deš. Sofia: IKTUS. * Kjučukov, Xristo (2001). Amari Romani Lumya, 4 kotor, Romane lava phure Romendar. Sofia: Iktus. * Kjučukov, Xristo (2001). Amari Romani Lumja. 3 kotor, Romane gilya. Sofia: Iktus. * Kjučukov, Xristo (2000). Amari Romani Lumja. 2 kotor, Romane paramisya. Sofia: Tilia. * Kjučukov, Xristo (1997). Amari Romani Lumja. 1 kotor, Romane poeme. Sofia. [[Категорија:Бугарски јазичари]] [[Категорија:Германски јазичари]] [[Категорија:Родени во 1962 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] [[Категорија:Бугарски Роми]] qw9nmv5bj12n06eog27uy2qx05cme3l 5642651 5642650 2026-10-10T10:46:08Z Gurther 105215 5642651 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}[[Податотека:Hristo Kyuchukov, 2016.jpg|мини|десно|200п|Христо Ќучуков во 2016 година]] '''Христо Славов Ќучуков''' (р. [[Провадија]], [[19 јули]] [[1962]]) — германски јазичар и педагог со ромско потекло. Според сопственото самоопределување, тој се смета за „Германски Ром, муслиман“.<ref>[https://dariknews.bg/regioni/dobrich/uchenici-ot-oup.volov-nauchiha-za-uspeli-v-profesiite-si-lichnosti-ot-romski-proizhod-2029162 Ученици от ОУ „П.Волов“ научиха за успели в професиите си личности от ромски произход] – Дарик радио, 8 јуни 2017</ref><ref>[http://infomreja.bg/predstavqt-knigata-bilingvizym-i-ogramotqvane-na-bylgarski-ezik-v-kiustendil-60539.html Представят книгата „Билингвизъм и ограматоване на български език“ в Кюстендил]. www.infomreja.bg, 17 јануари 2019</ref> Ќучуков е еден од водечките [[Ромологија|ромолози]] и стручњаци во областа на образованието на ромските деца во [[Европа]]. == Наводи == {{наводи}} == Одбрани дела == === Монографии === * Artamonova, E., Kyuchukov, H. and Savchenko, E. (2017) Professional teacher training under current social and cultural conditions. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H. (2010) Esseys on the Language, Culture and Education of Roma. Uppsala: The Hugo Valentin Centre. * Kyuchukov, H. (2007) Turkish and Roma children learning Bulgarian. V. Tarnovo: Faber. * Kyuchukov, H. (2006) Desegregation of Roma schools in Bulgaria. Sofia: S.E.G.A. * Kyuchukov, H. (2006) Educational status of Roma women. Sofia: Ictus. * Kyuchukov, H. (1995) Romany children and their preparation for literacy. A case study. Tilburg University Press. === Уредувани книги === * Kyuchukov, Hr., Balvin, J. and Kwadrans, L. (eds.) (2019). Life with Music and Pictures: Eva Davidova’s contribution to Roma Musicology and Ethnography. Munich: Lincom. * Kyuchukov, H., Ushakova, O. and Yashina, V. (eds.) (2019). Acquisition of Russian as L1 and L2. Munich: Lincom. * Kyuchukov, H. and New, W. (eds.) (2017) Language of Resistance: Ian Hancock's contribution to Romani Studies. Munich: Lincom Academic Publisher. * Kyuchukov, H. (ed.) (2016). New Trends in the Psychology of Language. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H., Marushiakova, E. and Popov, V. (eds.) (2016). Roma: Past, Present, Future. Munich:Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H. (ed.) (2015). Acquisition of Slavic languages. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H., Kwadrans, L. and Fizik, L. (eds.) (2015). Romani Studies: contemporary trends. Munich: Lincom Academic Publisher * Kyuchukov, H., Lewowicki, T. and Ogrodzka-Mazur, E. (eds.) (2015). Intercultural education: concepts, practice, problems. Munich: Lincom Academic Publisher. * Kyuchukov, H., Kaleja, M. and Samko, M. (eds) (2015). Linguistic, Cultural and Educational Issues of Roma. Munich: Lincom Academic Publisher. * Selling, J., End, M., Kyuchukov, H., Laskar, P. and Templer, B. (eds) (2015). Antiziganism. What’s in a Word? Cambridge Scholars Publishing. * Kyuchukov, H. and Rawashdeh, O. (eds.) (2013). Roma Identity and Antigypsyism in Europe. Munich: Lincom Academic Publisher. * Balvin, J., Kwadrans, L. and Kyuchukov, H. (eds) (2013). Roma in Visegrad Countries: History, Culture, Social Integration, Social work and Education. Wroclaw: Prom. * Kyuchukov, H. and Artamonova, E. (eds.) (2013). The educational and social sciences in the XXI century. Bratisalva: VSZaSV "Sv. Alzbeta". * Kyuchukov, H. (ed) (2012). New Faces of Antigypsysm in Modern Europe. Prague: Slovo 21. * Stoyanova, J. and Kyuchukov, H. (eds.) (2011). Psichologiya i Lingvistika/Psychology and Linguistics. Sofia: Prosveta. * Kyuchukov, H. and Hancock, I. (eds) (2010). Roma Identity. Prague: Slovo 21. * Kyuchukov, H. (ed.) (2009). A language without Borders… Endangered Languages and Cultures. Uppsala: Uppsala University Press, vol. 5. * Kyuchukov, H. (ed.) (2002). New Aspects of Roma Children Education. Sofia: Diversity Publications. * Bakker, P. and Kyuchukov, H. (eds)(2000). What is the Romani language? Hertfordshire: Hertfordshire University Press. * Matras, Y., Bakker, P. and Kyuchukov, H. (eds) (1997). The typology and dialectology of Romani language. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. === Учебници === * Kyuchukov, H. (2013). Die Folklore der Gagausen aus Bulgarien. Muenchen: Lincom. * Kyuchukov, H. (2010). Textbook of Romani Songs. Muenchen: Lincom Europe. === Книги за деца === * Kyuchukov, H.(2004). My name was Hussein. Honasdale: Boyds Mills Press * Kyuchukov, H. and Hancock, I. (2005). A history of the Romani people. Honasdale: Boyds Mills Press. * Kjučukov, Xristo (2002). Me ginav dži ko deš. Sofia: IKTUS. * Kjučukov, Xristo (2001). Amari Romani Lumya, 4 kotor, Romane lava phure Romendar. Sofia: Iktus. * Kjučukov, Xristo (2001). Amari Romani Lumja. 3 kotor, Romane gilya. Sofia: Iktus. * Kjučukov, Xristo (2000). Amari Romani Lumja. 2 kotor, Romane paramisya. Sofia: Tilia. * Kjučukov, Xristo (1997). Amari Romani Lumja. 1 kotor, Romane poeme. Sofia. [[Категорија:Бугарски јазичари]] [[Категорија:Германски јазичари]] [[Категорија:Родени во 1962 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] [[Категорија:Бугарски Роми]] 6bb9lvc335m604c23s91id9qzjj28y5 0 1278956 5642665 5641533 2026-10-10T11:38:39Z Gurther 105215 5642665 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Јадење | име = Таджин | слика = [[File:ZnuTjn2a.jpg|200px|]] | опис = Таджин од зеленчук како што се служи во ресторан во Лондон | изворно име = Tagine | земја = | регион = <nowiki> Магреб </nowiki> | нацонална кујна = {{unbulleted list|[[Алжир]]|[[Либија]]|[[Мароко]]|[[Тунис]]}} | творец = | дел_од_оброкот = главно јадење, мезе | вид = | темература = топло | главни_состојки = [[месо]], [[зеленчук]] | калории = | друго = }} '''Таджин''' или '''тагин''' е [[Бербери|берберско]] јадење, именувано по земјениот сад во кој се готви.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.geo.fr/voyage/maroc-petite-histoire-du-tajine-un-eloge-berbere-de-la-lenteur-193370|title=GEO}}</ref> Се нарекува и ''марак'' или ''марка'' . [[Арапски јазик|арапски]] {{Јаз|ary|طجين}} ''ṭažin'' е изведен од [[Берберски јазици|берберски]] ''ṭajin'' „плиток земјен сад“, од [[Старогрчки јазик|старогрчки]] {{Јаз|grc|{{linktext|τάγηνον}}}} ''тагенон'' „тава, тенџере“.<ref>{{Наведена книга|title=Food Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1|last=Albala|first=Ken|date=2011|publisher=Greenwood|isbn=978-0313376269|page=234|quote=The Arabic word ṭažin is derived from the Greek teganon, meaning “frying pan".}}</ref><ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dta%2Fghnon τάγηνον], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref><ref name="WR">{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_7429000/7429173.stm|title=الطاجين المغربي يقاوم التشويه|date=31 May 2008|publisher=[[BBC Arabic]]|accessdate=12 December 2012}}</ref> == Потекло == ==Наводи== {{наводи}}{{Никулец}} [[Категорија:Блискоисточна кујна]] [[Категорија:Средоземна кујна]] [[Категорија:Арапска кујна]] 356y02p20p8oc6hlp3k5s0gffrw1i4s 2 1300155 5642509 5640631 2026-10-09T17:27:19Z ListeriaBot 65467 Wikidata list updated [V2] 5642509 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?item wdt:P27 wd:Q221 . FILTER NOT EXISTS { ?wfr schema:about ?item . ?wfr schema:isPartOf <https://mk.wikipedia.org/>.} OPTIONAL {?item wikibase:sitelinks ?linkcount .} # count of sitelinks } limit 1000 |sort=label |columns=number:#,label:Article,description,p569,p570,p18,item,?linkcount:site links |thumb=100 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Article ! description ! датум на раѓање ! датум на смрт ! слика ! item ! site links |- | style='text-align:right'| 1 | [[Ajna Isejni]] | | data-sort-value="2004" | 2004-11-11 | | | [[:d:Q98091703|Q98091703]] | 0 |- | style='text-align:right'| 2 | [[Albina Pljakaj]] | | data-sort-value="2001" | 2001-01-01 | | | [[:d:Q135366226|Q135366226]] | 0 |- | style='text-align:right'| 3 | [[Aleksandra Murgoska]] | | data-sort-value="1988" | 1988-01-27 | | | [[:d:Q135381141|Q135381141]] | 0 |- | style='text-align:right'| 4 | [[Aleksandra Pesevska]] | | data-sort-value="1977" | 1977-12-01 | | | [[:d:Q135388431|Q135388431]] | 0 |- | style='text-align:right'| 5 | [[Amina Lichina]] | | data-sort-value="2002" | 2002-03-05 | | | [[:d:Q135358744|Q135358744]] | 0 |- | style='text-align:right'| 6 | [[Ana Dogazanska]] | | data-sort-value="1990" | 1990-09-07 | | | [[:d:Q135381131|Q135381131]] | 0 |- | style='text-align:right'| 7 | [[Ana Ivetikj]] | | data-sort-value="2007" | 2007-09-28 | | | [[:d:Q135355870|Q135355870]] | 0 |- | style='text-align:right'| 8 | [[Ana Kafedziska]] | | data-sort-value="1978" | 1978-01-19 | | | [[:d:Q136615006|Q136615006]] | 0 |- | style='text-align:right'| 9 | [[Ana Mickoska]] | | data-sort-value="1996" | 1996-12-26 | | | [[:d:Q97738332|Q97738332]] | 0 |- | style='text-align:right'| 10 | [[Ana Stajik]] | | data-sort-value="1987" | 1987-08-29 | | | [[:d:Q135384708|Q135384708]] | 0 |- | style='text-align:right'| 11 | [[Aneta Filceva]] | | data-sort-value="1980" | 1980-03-09 | | | [[:d:Q136617285|Q136617285]] | 0 |- | style='text-align:right'| 12 | [[Angela Melnic]] | | data-sort-value="1976" | 1976-03-30 | | | [[:d:Q97673150|Q97673150]] | 0 |- | style='text-align:right'| 13 | [[Angelina Angelovski]] | | data-sort-value="2009" | 2009-03-30 | | | [[:d:Q141157622|Q141157622]] | 0 |- | style='text-align:right'| 14 | [[Anica Mitic]] | | data-sort-value="1968" | 1968-06-11 | | | [[:d:Q136615004|Q136615004]] | 0 |- | style='text-align:right'| 15 | [[Anida Jahji]] | | data-sort-value="2003" | 2003-11-01 | | | [[:d:Q98090249|Q98090249]] | 0 |- | style='text-align:right'| 16 | [[Anja Dizdarevikj]] | | data-sort-value="2000" | 2000-08-04 | | | [[:d:Q135367857|Q135367857]] | 0 |- | style='text-align:right'| 17 | [[Arbe Ademi]] | | data-sort-value="1988" | 1988-03-06 | | | [[:d:Q111240944|Q111240944]] | 0 |- | style='text-align:right'| 18 | [[Arin Agic]] | | data-sort-value="1993" | 1993-06-21 | | | [[:d:Q135376940|Q135376940]] | 0 |- | style='text-align:right'| 19 | [[Arnela Hodja]] | | data-sort-value="1991" | 1991-03-27 | | | [[:d:Q135381134|Q135381134]] | 0 |- | style='text-align:right'| 20 | [[Astera Tuhina]] | | data-sort-value="2004" | 2004-10-21 | | | [[:d:Q119548961|Q119548961]] | 0 |- | style='text-align:right'| 21 | [[Baba Branka]] | | | | | [[:d:Q136437910|Q136437910]] | 0 |- | style='text-align:right'| 22 | [[Belma Dechkovikj]] | | data-sort-value="2007" | 2007-01-20 | | | [[:d:Q135355868|Q135355868]] | 0 |- | style='text-align:right'| 23 | [[Biljana Dimitrievska]] | | data-sort-value="1984" | 1984-02-29 | | | [[:d:Q135382827|Q135382827]] | 0 |- | style='text-align:right'| 24 | [[Biljana Koljovska]] | | data-sort-value="1983" | 1983-05-26 | | | [[:d:Q135386539|Q135386539]] | 0 |- | style='text-align:right'| 25 | [[Biljana Latkoska]] | | data-sort-value="1981" | 1981-06-17 | | | [[:d:Q136618552|Q136618552]] | 0 |- | style='text-align:right'| 26 | [[Bisera Bozhinovska]] | | data-sort-value="1990" | 1990-07-13 | | | [[:d:Q135378338|Q135378338]] | 0 |- | style='text-align:right'| 27 | [[Bisera Rajcinoska]] | | data-sort-value="1990" | 1990-09-22 | | | [[:d:Q135378331|Q135378331]] | 0 |- | style='text-align:right'| 28 | [[Bisera Stojanovska]] | | data-sort-value="1988" | 1988-09-14 | | | [[:d:Q135384705|Q135384705]] | 0 |- | style='text-align:right'| 29 | [[Blaga Nikolova]] | | data-sort-value="1966" | 1966-02-08 | | | [[:d:Q136615347|Q136615347]] | 0 |- | style='text-align:right'| 30 | [[Blagoj Kushovska]] | | | | | [[:d:Q64624713|Q64624713]] | 0 |- | style='text-align:right'| 31 | [[Bojana Doneska]] | | data-sort-value="1998" | 1998-07-04 | | | [[:d:Q135366517|Q135366517]] | 0 |- | style='text-align:right'| 32 | [[Bojana Nikolikj]] | | data-sort-value="2007" | 2007-07-09 | | | [[:d:Q135355867|Q135355867]] | 0 |- | style='text-align:right'| 33 | [[Bojana Popova]] | | data-sort-value="2002" | 2002-09-19 | | | [[:d:Q135362444|Q135362444]] | 0 |- | style='text-align:right'| 34 | [[Bojana Samardjiska]] | | data-sort-value="1983" | 1983-04-12 | | | [[:d:Q135387199|Q135387199]] | 0 |- | style='text-align:right'| 35 | [[Bozhica Stoevska]] | | data-sort-value="2005" | 2005-08-18 | | | [[:d:Q135358426|Q135358426]] | 0 |- | style='text-align:right'| 36 | [[Brankica Meglenova]] | | data-sort-value="2008" | 2008-03-17 | | | [[:d:Q136381181|Q136381181]] | 0 |- | style='text-align:right'| 37 | [[Cvetanka Dimova]] | | data-sort-value="1998" | 1998-06-27 | | | [[:d:Q135366515|Q135366515]] | 0 |- | style='text-align:right'| 38 | [[Cvetanka Krstevska]] | | data-sort-value="1998" | 1998-10-13 | | | [[:d:Q135366509|Q135366509]] | 0 |- | style='text-align:right'| 39 | [[Cvetanka Lazovska]] | | data-sort-value="1975" | 1975-05-31 | | | [[:d:Q136616009|Q136616009]] | 0 |- | style='text-align:right'| 40 | [[Daniela Hristova]] | | data-sort-value="1987" | 1987-09-23 | | | [[:d:Q135384465|Q135384465]] | 0 |- | style='text-align:right'| 41 | [[Daniela Mijalova]] | | data-sort-value="1978" | 1978-08-02 | | | [[:d:Q136617468|Q136617468]] | 0 |- | style='text-align:right'| 42 | [[Daniela Minova]] | | data-sort-value="1980" | 1980-09-16 | | | [[:d:Q136617470|Q136617470]] | 0 |- | style='text-align:right'| 43 | [[Darija Pankova]] | | data-sort-value="2009" | 2009-04-26 | | | [[:d:Q141157028|Q141157028]] | 0 |- | style='text-align:right'| 44 | [[Dea Hodja]] | | data-sort-value="2005" | 2005-08-01 | | | [[:d:Q135358423|Q135358423]] | 0 |- | style='text-align:right'| 45 | [[Diana Chattahu]] | | data-sort-value="1987" | 1987-07-02 | | | [[:d:Q135382053|Q135382053]] | 0 |- | style='text-align:right'| 46 | [[Dora Aleksova]] | | data-sort-value="2008" | 2008-04-01 | | | [[:d:Q135351816|Q135351816]] | 0 |- | style='text-align:right'| 47 | [[Dragana Jolovik]] | | data-sort-value="1994" | 1994-05-31 | | | [[:d:Q135375153|Q135375153]] | 0 |- | style='text-align:right'| 48 | [[Dragana Petkovska]] | | data-sort-value="1997" | 1997-12-24 | | | [[:d:Q135372097|Q135372097]] | 0 |- | style='text-align:right'| 49 | [[Dunja Ivanova]] | | | | | [[:d:Q120061730|Q120061730]] | 0 |- | style='text-align:right'| 50 | [[Dushica Miceva]] | | data-sort-value="2009" | 2009-06-07 | | | [[:d:Q135351814|Q135351814]] | 0 |- | style='text-align:right'| 51 | [[Dušica Zaova]] | | data-sort-value="1993" | 1993-04-04 | | | [[:d:Q137945948|Q137945948]] | 0 |- | style='text-align:right'| 52 | [[Dzeneta Sabani]] | | data-sort-value="1995" | 1995-07-14 | | | [[:d:Q97735592|Q97735592]] | 0 |- | style='text-align:right'| 53 | [[Dzina Stevkovska]] | | data-sort-value="1998" | 1998-04-06 | | | [[:d:Q126871949|Q126871949]] | 0 |- | style='text-align:right'| 54 | [[Edina Musa]] | | data-sort-value="1991" | 1991-08-07 | | | [[:d:Q135381133|Q135381133]] | 0 |- | style='text-align:right'| 55 | [[Edina Sulejmani]] | | data-sort-value="2004" | 2004-11-30 | | | [[:d:Q98090309|Q98090309]] | 0 |- | style='text-align:right'| 56 | [[Egzona Jashara]] | | data-sort-value="1994" | 1994-04-18 | | | [[:d:Q98069002|Q98069002]] | 0 |- | style='text-align:right'| 57 | [[Elena Grueva]] | | data-sort-value="1985" | 1985-05-31 | | | [[:d:Q135386545|Q135386545]] | 0 |- | style='text-align:right'| 58 | [[Elena Mickovska]] | | data-sort-value="1982" | 1982-04-17 | | | [[:d:Q136617555|Q136617555]] | 0 |- | style='text-align:right'| 59 | [[Elena Pavlova]] | | data-sort-value="1985" | 1985-05-25 | | | [[:d:Q135385528|Q135385528]] | 0 |- | style='text-align:right'| 60 | [[Elena Peshinoska]] | | data-sort-value="2003" | 2003-06-11 | | | [[:d:Q135364078|Q135364078]] | 0 |- | style='text-align:right'| 61 | [[Elena Petkovik]] | | data-sort-value="1986" | 1986-03-10 | | | [[:d:Q135384582|Q135384582]] | 0 |- | style='text-align:right'| 62 | [[Elena Petrova]] | | data-sort-value="1993" | 1993-10-15 | | | [[:d:Q120061570|Q120061570]] | 0 |- | style='text-align:right'| 63 | [[Elena Radenkovikj]] | | data-sort-value="1984" | 1984-12-18 | | | [[:d:Q135386538|Q135386538]] | 0 |- | style='text-align:right'| 64 | [[Elena Tasevska]] | | data-sort-value="2002" | 2002-04-23 | | | [[:d:Q135364076|Q135364076]] | 0 |- | style='text-align:right'| 65 | [[Elena Velickovska]] | | data-sort-value="1987" | 1987-08-03 | | | [[:d:Q135384707|Q135384707]] | 0 |- | style='text-align:right'| 66 | [[Eleonora Veninova]] | | | | | [[:d:Q122975366|Q122975366]] | 0 |- | style='text-align:right'| 67 | [[Eli Isely]] | | data-sort-value="1957" | 1957-01-14 | | | [[:d:Q118323918|Q118323918]] | 0 |- | style='text-align:right'| 68 | [[Eliana Gramatikova]] | | data-sort-value="2005" | 2005-01-04 | | | [[:d:Q135359918|Q135359918]] | 0 |- | style='text-align:right'| 69 | [[Elisa Hani]] | | data-sort-value="2003" | 2003-10-04 | | | [[:d:Q98090248|Q98090248]] | 0 |- | style='text-align:right'| 70 | [[Elizabeta Kirpovska]] | | data-sort-value="1983" | 1983-05-13 | | | [[:d:Q135386537|Q135386537]] | 0 |- | style='text-align:right'| 71 | [[Ema Reskoska]] | | data-sort-value="1990" | 1990-04-18 | | | [[:d:Q119553669|Q119553669]] | 0 |- | style='text-align:right'| 72 | [[Emilija Krstanoska]] | | data-sort-value="1992" | 1992-05-25 | | | [[:d:Q135376939|Q135376939]] | 0 |- | style='text-align:right'| 73 | [[Emilija Lazarova]] | | data-sort-value="1995" | 1995-09-07 | | | [[:d:Q135375141|Q135375141]] | 0 |- | style='text-align:right'| 74 | [[Ena Medina]] | | | | | [[:d:Q64625016|Q64625016]] | 0 |- | style='text-align:right'| 75 | [[Enisa Amiti]] | | data-sort-value="2001" | 2001-01-24 | | | [[:d:Q98088299|Q98088299]] | 0 |- | style='text-align:right'| 76 | [[Era Emurli]] | | data-sort-value="2004" | 2004-03-14 | | | [[:d:Q98090243|Q98090243]] | 0 |- | style='text-align:right'| 77 | [[Era Stableva]] | | data-sort-value="2004" | 2004-01-07 | | | [[:d:Q98090307|Q98090307]] | 0 |- | style='text-align:right'| 78 | [[Evgenija Raftoska]] | | data-sort-value="1999" | 1999-08-02 | | | [[:d:Q135367841|Q135367841]] | 0 |- | style='text-align:right'| 79 | [[Evgenija Tanaskoska]] | | data-sort-value="2005" | 2005-04-20 | | | [[:d:Q135356545|Q135356545]] | 0 |- | style='text-align:right'| 80 | [[Evgenija Teodosievska]] | | | | | [[:d:Q122189876|Q122189876]] | 0 |- | style='text-align:right'| 81 | [[Fimka Tozija]] | | | | | [[:d:Q89477584|Q89477584]] | 0 |- | style='text-align:right'| 82 | [[Forka Gjorgjieva]] | | data-sort-value="1995" | 1995-10-23 | | | [[:d:Q135372753|Q135372753]] | 0 |- | style='text-align:right'| 83 | [[Frosina Remenska]] | | data-sort-value="1987" | 1987-03-24 | | | [[:d:Q135385529|Q135385529]] | 0 |- | style='text-align:right'| 84 | [[Gabriela Galevska]] | | data-sort-value="2002" | 2002-02-03 | | | [[:d:Q98088307|Q98088307]] | 0 |- | style='text-align:right'| 85 | [[Gabriela Modeva]] | | data-sort-value="2003" | 2003-04-03 | | | [[:d:Q135364079|Q135364079]] | 0 |- | style='text-align:right'| 86 | [[Glorija Gruevska]] | | data-sort-value="2009" | 2009-01-21 | | | [[:d:Q136381180|Q136381180]] | 0 |- | style='text-align:right'| 87 | [[Glorija Karovski]] | | data-sort-value="1997" | 1997-09-15 | | | [[:d:Q97727281|Q97727281]] | 0 |- | style='text-align:right'| 88 | [[Gordana Mitanovska]] | | data-sort-value="1970" | 1970-10-08 | | | [[:d:Q136615008|Q136615008]] | 0 |- | style='text-align:right'| 89 | [[Gordana Stojkovska]] | | data-sort-value="1996" | 1996-06-05 | | | [[:d:Q97727462|Q97727462]] | 0 |- | style='text-align:right'| 90 | [[Hanka Musa]] | | data-sort-value="1989" | 1989-12-13 | | | [[:d:Q119565680|Q119565680]] | 0 |- | style='text-align:right'| 91 | [[Hristina Adjuleska]] | | data-sort-value="1995" | 1995-04-23 | | | [[:d:Q97735588|Q97735588]] | 0 |- | style='text-align:right'| 92 | [[Hristina Dzambazovska]] | | data-sort-value="1983" | 1983-11-12 | | | [[:d:Q135386540|Q135386540]] | 0 |- | style='text-align:right'| 93 | [[Hristina Stavrevska]] | | data-sort-value="2004" | 2004-04-05 | | | [[:d:Q135360423|Q135360423]] | 0 |- | style='text-align:right'| 94 | [[Ikmete Limani]] | | data-sort-value="2003" | 2003-10-28 | | | [[:d:Q98090267|Q98090267]] | 0 |- | style='text-align:right'| 95 | [[Ilina Selcova]] | | data-sort-value="2002" | 2002-11-06 | | | [[:d:Q135366228|Q135366228]] | 0 |- | style='text-align:right'| 96 | [[Ilinka Iljoska]] | | | | | [[:d:Q124325151|Q124325151]] | 0 |- | style='text-align:right'| 97 | [[Ilinka Janeva]] | | | | | [[:d:Q113836856|Q113836856]] | 0 |- | style='text-align:right'| 98 | [[Ines Kolarikj]] | | data-sort-value="1981" | 1981-12-04 | | | [[:d:Q135385867|Q135385867]] | 0 |- | style='text-align:right'| 99 | [[Inoslava Stamenkovska]] | | data-sort-value="2006" | 2006-11-22 | | | [[:d:Q135355647|Q135355647]] | 0 |- | style='text-align:right'| 100 | [[Irena Stankovska]] | | data-sort-value="1990" | 1990-08-02 | | | [[:d:Q135381136|Q135381136]] | 0 |- | style='text-align:right'| 101 | [[Iskra Andonova]] | | data-sort-value="1999" | 1999-08-16 | | | [[:d:Q135367854|Q135367854]] | 0 |- | style='text-align:right'| 102 | [[Iskra Ivanovska]] | | data-sort-value="1977" | 1977-12-18 | | | [[:d:Q136615005|Q136615005]] | 0 |- | style='text-align:right'| 103 | [[Iva Cholakoska]] | | data-sort-value="2003" | 2003-08-05 | | | [[:d:Q135360422|Q135360422]] | 0 |- | style='text-align:right'| 104 | [[Iva Dimitrijevikj]] | | data-sort-value="2009" | 2009-08-01 | | | [[:d:Q136380431|Q136380431]] | 0 |- | style='text-align:right'| 105 | [[Iva Dojchinova]] | | data-sort-value="2006" | 2006-07-31 | | | [[:d:Q135355866|Q135355866]] | 0 |- | style='text-align:right'| 106 | [[Iva Koleva]] | | data-sort-value="2009" | 2009-01-27 | | | [[:d:Q135351837|Q135351837]] | 0 |- | style='text-align:right'| 107 | [[Iva Krstevska]] | | data-sort-value="1996" | 1996-07-01 | | | [[:d:Q135375143|Q135375143]] | 0 |- | style='text-align:right'| 108 | [[Ivana Avramoska]] | | data-sort-value="1993" | 1993-12-06 | | | [[:d:Q97694341|Q97694341]] | 0 |- | style='text-align:right'| 109 | [[Ivana Harbov]] | | data-sort-value="1998" | 1998-08-05 | | | [[:d:Q135366510|Q135366510]] | 0 |- | style='text-align:right'| 110 | [[Ivana Janeska]] | | data-sort-value="1981" | 1981-05-08 | | | [[:d:Q136617287|Q136617287]] | 0 |- | style='text-align:right'| 111 | [[Ivana Kmetovska]] | | data-sort-value="1995" | 1995-02-05 | | | [[:d:Q119563956|Q119563956]] | 0 |- | style='text-align:right'| 112 | [[Ivana Nikolova]] | | data-sort-value="2001" | 2001-06-19 | | | [[:d:Q98085939|Q98085939]] | 0 |- | style='text-align:right'| 113 | [[Ivana Stojanoska]] | | data-sort-value="1987" | 1987-09-23 | | | [[:d:Q136620001|Q136620001]] | 0 |- | style='text-align:right'| 114 | [[Ivana Udovalieva]] | | data-sort-value="1984" | 1984-11-03 | | | [[:d:Q135385532|Q135385532]] | 0 |- | style='text-align:right'| 115 | [[Ivana Zdravkova]] | | | | | [[:d:Q124171054|Q124171054]] | 0 |- | style='text-align:right'| 116 | [[Ivona Kozhobashiovska]] | | data-sort-value="2001" | 2001-10-21 | | | [[:d:Q135367845|Q135367845]] | 0 |- | style='text-align:right'| 117 | [[Ivona Pejkovska]] | | data-sort-value="1995" | 1995-11-16 | | | [[:d:Q135375145|Q135375145]] | 0 |- | style='text-align:right'| 118 | [[Jana Ackovska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-03-17 | | | [[:d:Q97750999|Q97750999]] | 0 |- | style='text-align:right'| 119 | [[Jana Nikolovska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-02-08 | | | [[:d:Q135366230|Q135366230]] | 0 |- | style='text-align:right'| 120 | [[Jana Pislevska]] | | data-sort-value="2009" | 2009-04-22 | | | [[:d:Q135351818|Q135351818]] | 0 |- | style='text-align:right'| 121 | [[Jasmina Gerasimovska Nikolik]] | | data-sort-value="1978" | 1978-02-17 | | | [[:d:Q135388432|Q135388432]] | 0 |- | style='text-align:right'| 122 | [[Jasmina Grujoska]] | | data-sort-value="1979" | 1979-05-13 | | | [[:d:Q136616405|Q136616405]] | 0 |- | style='text-align:right'| 123 | [[Jasmina Jovanovska]] | | data-sort-value="2001" | 2001-01-25 | | | [[:d:Q98088310|Q98088310]] | 0 |- | style='text-align:right'| 124 | [[Joan Harmosin-Ohridski]] | | data-sort-value="1829" | 1829 | data-sort-value="1890" | 1890 | | [[:d:Q113717238|Q113717238]] | 0 |- | style='text-align:right'| 125 | [[Jovana Dimkovska]] | | data-sort-value="2006" | 2006-07-22 | | | [[:d:Q135351820|Q135351820]] | 0 |- | style='text-align:right'| 126 | [[Jovana Djugovska]] | | data-sort-value="1999" | 1999-08-13 | | | [[:d:Q135364494|Q135364494]] | 0 |- | style='text-align:right'| 127 | [[Jovana Jovanovska]] | | data-sort-value="1998" | 1998-04-29 | | | [[:d:Q135366512|Q135366512]] | 0 |- | style='text-align:right'| 128 | [[Jovana Petkoska]] | | data-sort-value="1994" | 1994-08-30 | | | [[:d:Q135375146|Q135375146]] | 0 |- | style='text-align:right'| 129 | [[Jovana Petrushevska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-01-04 | | | [[:d:Q135367858|Q135367858]] | 0 |- | style='text-align:right'| 130 | [[Jovana Stojanova]] | | data-sort-value="1999" | 1999-01-19 | | | [[:d:Q135367840|Q135367840]] | 0 |- | style='text-align:right'| 131 | [[Julija Tričkovska]] | | | | | [[:d:Q125209557|Q125209557]] | 0 |- | style='text-align:right'| 132 | [[Kalina Trpeska]] | | data-sort-value="1993" | 1993-10-13 | | | [[:d:Q97727493|Q97727493]] | 0 |- | style='text-align:right'| 133 | [[Kamelija Ignatova]] | | data-sort-value="2002" | 2002-04-30 | | | [[:d:Q135366224|Q135366224]] | 0 |- | style='text-align:right'| 134 | [[Kate Petkoska]] | | data-sort-value="1994" | 1994-02-03 | | | [[:d:Q135375147|Q135375147]] | 0 |- | style='text-align:right'| 135 | [[Katerina Balov]] | | data-sort-value="1972" | 1972-02-10 | | | [[:d:Q135389138|Q135389138]] | 0 |- | style='text-align:right'| 136 | [[Katerina Milevska]] | | data-sort-value="2003" | 2003-02-02 | | | [[:d:Q98069003|Q98069003]] | 0 |- | style='text-align:right'| 137 | [[Katerina Nikolovska]] | | data-sort-value="1999" | 1999-04-08 | | | [[:d:Q64624691|Q64624691]] | 0 |- | style='text-align:right'| 138 | [[Katerina Pop Dimitrovska]] | | data-sort-value="2001" | 2001-08-07 | | | [[:d:Q135366225|Q135366225]] | 0 |- | style='text-align:right'| 139 | [[Katerina Stojanovska]] | | data-sort-value="1996" | 1996-08-16 | | | [[:d:Q97719365|Q97719365]] | 0 |- | style='text-align:right'| 140 | [[Kiki Modeva]] | | data-sort-value="2005" | 2005-08-09 | | | [[:d:Q135358415|Q135358415]] | 0 |- | style='text-align:right'| 141 | [[Kjara Anastasova]] | | data-sort-value="2010" | 2010-12-16 | | | [[:d:Q136380438|Q136380438]] | 0 |- | style='text-align:right'| 142 | [[Kristina Janevska]] | | data-sort-value="1997" | 1997-07-04 | | | [[:d:Q135363717|Q135363717]] | 0 |- | style='text-align:right'| 143 | [[Kristina Josifovska]] | | data-sort-value="1989" | 1989-09-27 | | | [[:d:Q135381142|Q135381142]] | 0 |- | style='text-align:right'| 144 | [[Kristina Kirazieva]] | | data-sort-value="1981" | 1981-04-11 | | | [[:d:Q136616831|Q136616831]] | 0 |- | style='text-align:right'| 145 | [[Kristina Naumoska]] | | data-sort-value="1994" | 1994-07-08 | | | [[:d:Q97748648|Q97748648]] | 0 |- | style='text-align:right'| 146 | [[Kristina Todevska]] | | data-sort-value="1999" | 1999-08-19 | | | [[:d:Q135367839|Q135367839]] | 0 |- | style='text-align:right'| 147 | [[Ksenija Petrevska]] | | data-sort-value="2005" | 2005-10-22 | | | [[:d:Q135358416|Q135358416]] | 0 |- | style='text-align:right'| 148 | [[Ksenija Stojchevska]] | | data-sort-value="1999" | 1999-06-29 | | | [[:d:Q135367848|Q135367848]] | 0 |- | style='text-align:right'| 149 | [[Laura Zdravevska]] | | data-sort-value="1997" | 1997-09-03 | | | [[:d:Q135373206|Q135373206]] | 0 |- | style='text-align:right'| 150 | [[Lefterija Temelkova]] | | data-sort-value="1993" | 1993-03-13 | | | [[:d:Q135375784|Q135375784]] | 0 |- | style='text-align:right'| 151 | [[Lence Aleksovska]] | | data-sort-value="1971" | 1971-06-10 | | | [[:d:Q136615002|Q136615002]] | 0 |- | style='text-align:right'| 152 | [[Leonita Lenjani]] | | data-sort-value="2001" | 2001-05-07 | | | [[:d:Q97750332|Q97750332]] | 0 |- | style='text-align:right'| 153 | [[Lidija Cvetkovska]] | | data-sort-value="1995" | 1995-02-24 | | | [[:d:Q135374603|Q135374603]] | 0 |- | style='text-align:right'| 154 | [[Lidija Georgievska]] | | data-sort-value="1995" | 1995-01-25 | | | [[:d:Q97693419|Q97693419]] | 0 |- | style='text-align:right'| 155 | [[Lidija Knjazeva]] | | data-sort-value="1972" | 1972-06-21 | | | [[:d:Q136615003|Q136615003]] | 0 |- | style='text-align:right'| 156 | [[Lidiǰa Kapuševska-Drakulevska]] | | data-sort-value="1962" | 1962 | | | [[:d:Q112541749|Q112541749]] | 0 |- | style='text-align:right'| 157 | [[Lile Mitkova]] | | data-sort-value="2004" | 2004-06-03 | | | [[:d:Q135362450|Q135362450]] | 0 |- | style='text-align:right'| 158 | [[Liljana Gjorgjieva]] | | data-sort-value="2008" | 2008-09-20 | | | [[:d:Q141157677|Q141157677]] | 0 |- | style='text-align:right'| 159 | [[Liljana Hadji Lega]] | | data-sort-value="1995" | 1995-06-08 | | | [[:d:Q135375150|Q135375150]] | 0 |- | style='text-align:right'| 160 | [[Liljana Nedelkovska Dimitrovska]] | | | | | [[:d:Q125303261|Q125303261]] | 0 |- | style='text-align:right'| 161 | [[Ljubica Boshkova]] | | data-sort-value="2005" | 2005-03-29 | | | [[:d:Q135358417|Q135358417]] | 0 |- | style='text-align:right'| 162 | [[Lujza Velkovska]] | | data-sort-value="1962" | 1962-11-19 | | | [[:d:Q136616832|Q136616832]] | 0 |- | style='text-align:right'| 163 | [[Madgalena Stojanoska]] | | data-sort-value="1985" | 1985-09-25 | | | [[:d:Q135385533|Q135385533]] | 0 |- | style='text-align:right'| 164 | [[Maja Angelovska-Panova]] | | | | | [[:d:Q113842377|Q113842377]] | 0 |- | style='text-align:right'| 165 | [[Maja Angelskova]] | | data-sort-value="1994" | 1994-02-12 | | | [[:d:Q97751166|Q97751166]] | 0 |- | style='text-align:right'| 166 | [[Maja Jakimovska-Tošiḱ]] | | data-sort-value="1964" | 1964 | | | [[:d:Q113823223|Q113823223]] | 0 |- | style='text-align:right'| 167 | [[Maja Nikolovska]] | | data-sort-value="1983" | 1983-04-27<br/>1981-04-27 | | | [[:d:Q135386541|Q135386541]] | 0 |- | style='text-align:right'| 168 | [[Maja Papuckoska]] | | data-sort-value="1979" | 1979-10-16 | | | [[:d:Q136616853|Q136616853]] | 0 |- | style='text-align:right'| 169 | [[Maja Pavlovska]] | | data-sort-value="1994" | 1994-05-20 | | | [[:d:Q135375152|Q135375152]] | 0 |- | style='text-align:right'| 170 | [[Maja Pop Trajkova]] | | data-sort-value="1981" | 1981 | | | [[:d:Q124539416|Q124539416]] | 0 |- | style='text-align:right'| 171 | [[Maja Taceva]] | | data-sort-value="1979" | 1979-10-16 | | | [[:d:Q136616402|Q136616402]] | 0 |- | style='text-align:right'| 172 | [[Marija Belistojanoska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-01-17 | | | [[:d:Q97738197|Q97738197]] | 0 |- | style='text-align:right'| 173 | [[Marija Dimitrijevic]] | | data-sort-value="2003" | 2003-02-17 | | | [[:d:Q135364073|Q135364073]] | 0 |- | style='text-align:right'| 174 | [[Marija Dimitrovska]] | | data-sort-value="2010" | 2010-02-17 | | | [[:d:Q136380464|Q136380464]] | 0 |- | style='text-align:right'| 175 | [[Marija Kovaceva]] | | data-sort-value="1985" | 1985-10-20 | | | [[:d:Q135385530|Q135385530]] | 0 |- | style='text-align:right'| 176 | [[Marija Nichevska]] | | data-sort-value="2002" | 2002-08-29 | | | [[:d:Q98088316|Q98088316]] | 0 |- | style='text-align:right'| 177 | [[Marija Nikolov]] | | data-sort-value="2005" | 2005-07-12 | | | [[:d:Q135358418|Q135358418]] | 0 |- | style='text-align:right'| 178 | [[Marija Tanasoska]] | | data-sort-value="1982" | 1982-03-29 | | | [[:d:Q136618551|Q136618551]] | 0 |- | style='text-align:right'| 179 | [[Marija Ustijanoska]] | | data-sort-value="2002" | 2002-04-03 | | | [[:d:Q135364072|Q135364072]] | 0 |- | style='text-align:right'| 180 | [[Marija Vidikova Nikolikj]] | | data-sort-value="1972" | 1972-12-17 | | | [[:d:Q135388345|Q135388345]] | 0 |- | style='text-align:right'| 181 | [[Marijana Avramovska]] | | data-sort-value="1997" | 1997-11-10 | | | [[:d:Q97727221|Q97727221]] | 0 |- | style='text-align:right'| 182 | [[Marika Bočvarova Plavevska]] | | | | | [[:d:Q125300501|Q125300501]] | 0 |- | style='text-align:right'| 183 | [[Marina Colesnicova]] | | data-sort-value="1986" | 1986-12-12 | | | [[:d:Q97673124|Q97673124]] | 0 |- | style='text-align:right'| 184 | [[Marina Nedelcheva]] | | data-sort-value="1996" | 1996-10-16 | | | [[:d:Q135372098|Q135372098]] | 0 |- | style='text-align:right'| 185 | [[Marina Neskoska]] | | data-sort-value="1991" | 1991-03-11 | | | [[:d:Q97723293|Q97723293]] | 0 |- | style='text-align:right'| 186 | [[Marina Tosic]] | | data-sort-value="1974" | 1974-04-30 | | | [[:d:Q136616078|Q136616078]] | 0 |- | style='text-align:right'| 187 | [[Marinela Angelovska]] | | data-sort-value="2002" | 2002-05-22 | | | [[:d:Q105719052|Q105719052]] | 0 |- | style='text-align:right'| 188 | [[Marinela Josifoska]] | | data-sort-value="1994" | 1994-06-23 | | | [[:d:Q97748631|Q97748631]] | 0 |- | style='text-align:right'| 189 | [[Marta Tolevska]] | | data-sort-value="1999" | 1999-04-05 | | | [[:d:Q135367852|Q135367852]] | 0 |- | style='text-align:right'| 190 | [[Martina Angjelkovska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-01-11 | | | [[:d:Q97751001|Q97751001]] | 0 |- | style='text-align:right'| 191 | [[Martina Blazhevska]] | | data-sort-value="2004" | 2004-05-22 | | | [[:d:Q135360650|Q135360650]] | 0 |- | style='text-align:right'| 192 | [[Martina Dimkoska]] | | data-sort-value="1992" | 1992-09-18 | | | [[:d:Q97713896|Q97713896]] | 0 |- | style='text-align:right'| 193 | [[Martina Djangarovska]] | | data-sort-value="2007" | 2007-03-24 | | | [[:d:Q135355865|Q135355865]] | 0 |- | style='text-align:right'| 194 | [[Martina Markoska]] | | data-sort-value="2004" | 2004-06-09 | | | [[:d:Q135360296|Q135360296]] | 0 |- | style='text-align:right'| 195 | [[Martina Micevska]] | | data-sort-value="1990" | 1990 | | | [[:d:Q64624679|Q64624679]] | 0 |- | style='text-align:right'| 196 | [[Martina Petkoska]] | | data-sort-value="1992" | 1992-12-30 | | | [[:d:Q135374604|Q135374604]] | 0 |- | style='text-align:right'| 197 | [[Matea Atanasovska]] | | data-sort-value="2002" | 2002-02-26 | | | [[:d:Q135366229|Q135366229]] | 0 |- | style='text-align:right'| 198 | [[Mateja Dodevska]] | | data-sort-value="2005" | 2005-02-08 | | | [[:d:Q135358419|Q135358419]] | 0 |- | style='text-align:right'| 199 | [[Melani Vitanova]] | | data-sort-value="2001" | 2001-02-13 | | | [[:d:Q97738466|Q97738466]] | 0 |- | style='text-align:right'| 200 | [[Merritt Hempe]] | | data-sort-value="1994" | 1994-07-27 | | | [[:d:Q119542228|Q119542228]] | 0 |- | style='text-align:right'| 201 | [[Michaela Velitskovska]] | | | | | [[:d:Q64624730|Q64624730]] | 0 |- | style='text-align:right'| 202 | [[Mihaela Aleksovska]] | | data-sort-value="2005" | 2005-03-25 | | | [[:d:Q135358422|Q135358422]] | 0 |- | style='text-align:right'| 203 | [[Mihaela Popeska]] | | data-sort-value="2001" | 2001-04-24 | | | [[:d:Q98088323|Q98088323]] | 0 |- | style='text-align:right'| 204 | [[Mila Gjukovikj]] | | data-sort-value="2006" | 2006-08-07 | | | [[:d:Q135358420|Q135358420]] | 0 |- | style='text-align:right'| 205 | [[Mila Nachevska]] | | data-sort-value="2009" | 2009-01-27 | | | [[:d:Q136381979|Q136381979]] | 0 |- | style='text-align:right'| 206 | [[Mila Talevska]] | | data-sort-value="1994" | 1994-02-08 | | | [[:d:Q105719069|Q105719069]] | 0 |- | style='text-align:right'| 207 | [[Mila Veljanoska]] | | data-sort-value="2004" | 2004-04-22 | | | [[:d:Q135360651|Q135360651]] | 0 |- | style='text-align:right'| 208 | [[Milena Miloseska]] | | data-sort-value="1972" | 1972-04-16 | | | [[:d:Q136615350|Q136615350]] | 0 |- | style='text-align:right'| 209 | [[Milena Milosevic]] | | data-sort-value="1976" | 1976-04-01 | | | [[:d:Q136615352|Q136615352]] | 0 |- | style='text-align:right'| 210 | [[Milena Stefanovska]] | | data-sort-value="1998" | 1998-04-18 | | | [[:d:Q97727435|Q97727435]] | 0 |- | style='text-align:right'| 211 | [[Milica Nikolikj]] | | data-sort-value="2006" | 2006-07-11 | | | [[:d:Q135358383|Q135358383]] | 0 |- | style='text-align:right'| 212 | [[Milka Golubovikj]] | | data-sort-value="1994" | 1994-07-22 | | | [[:d:Q97748622|Q97748622]] | 0 |- | style='text-align:right'| 213 | [[Mirjana Mitrovska]] | | data-sort-value="1974" | 1974-05-10 | | | [[:d:Q135386325|Q135386325]] | 0 |- | style='text-align:right'| 214 | [[Mirjeta Fejzulahi]] | | data-sort-value="1988" | 1988-01-05 | | | [[:d:Q135384464|Q135384464]] | 0 |- | style='text-align:right'| 215 | [[Monika Gavriloska]] | | data-sort-value="1976" | 1976-11-29 | | | [[:d:Q135388477|Q135388477]] | 0 |- | style='text-align:right'| 216 | [[Monika Zafirovska]] | | data-sort-value="2002" | 2002-07-29 | | | [[:d:Q135362447|Q135362447]] | 0 |- | style='text-align:right'| 217 | [[Nada Vasileva]] | | data-sort-value="1983" | 1983-05-06 | | | [[:d:Q135386536|Q135386536]] | 0 |- | style='text-align:right'| 218 | [[Nadica Kosteska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-06-29 | | | [[:d:Q97738296|Q97738296]] | 0 |- | style='text-align:right'| 219 | [[Natali Georgievska]] | | data-sort-value="1987" | 1987-02-25 | | | [[:d:Q135384706|Q135384706]] | 0 |- | style='text-align:right'| 220 | [[Natalija Beleska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-07-04 | | | [[:d:Q135367843|Q135367843]] | 0 |- | style='text-align:right'| 221 | [[Natalija Sekulovska]] | | data-sort-value="2002" | 2002-11-17 | | | [[:d:Q119570228|Q119570228]] | 0 |- | style='text-align:right'| 222 | [[Nataša Levkova]] | | data-sort-value="1997" | 1997-08-23 | | | [[:d:Q97761751|Q97761751]] | 0 |- | style='text-align:right'| 223 | [[Nena Sekuloska]] | | data-sort-value="1987" | 1987-04-05 | | | [[:d:Q135384466|Q135384466]] | 0 |- | style='text-align:right'| 224 | [[Nena Trajchevska]] | | data-sort-value="1994" | 1994-11-26 | | | [[:d:Q135375142|Q135375142]] | 0 |- | style='text-align:right'| 225 | [[Nikolija Stojanovska]] | | data-sort-value="2003" | 2003-12-16 | | | [[:d:Q105719054|Q105719054]] | 0 |- | style='text-align:right'| 226 | [[Nikolina Trajkovska]] | | data-sort-value="1998" | 1998-02-11 | | | [[:d:Q97732547|Q97732547]] | 0 |- | style='text-align:right'| 227 | [[Nilaj Lamche]] | | data-sort-value="1998" | 1998-07-09 | | | [[:d:Q135366516|Q135366516]] | 0 |- | style='text-align:right'| 228 | [[Nina Karajovanova]] | | data-sort-value="2009" | 2009-07-15 | | | [[:d:Q136380437|Q136380437]] | 0 |- | style='text-align:right'| 229 | [[Nina Zafirova]] | | data-sort-value="2004" | 2004-09-13 | | | [[:d:Q135362449|Q135362449]] | 0 |- | style='text-align:right'| 230 | [[Olga Ravnjak]] | | data-sort-value="1969" | 1969-04-01 | | | [[:d:Q136617467|Q136617467]] | 0 |- | style='text-align:right'| 231 | [[Olivera Cokleska]] | | data-sort-value="2003" | 2003-07-31 | | | [[:d:Q98090241|Q98090241]] | 0 |- | style='text-align:right'| 232 | [[Olsa Tahiri]] | | data-sort-value="2006" | 2006-07-11 | | | [[:d:Q135353446|Q135353446]] | 0 |- | style='text-align:right'| 233 | [[Pandora Hadzi]] | | | | | [[:d:Q110846512|Q110846512]] | 0 |- | style='text-align:right'| 234 | [[Petrula Kostovska]] | | | | | [[:d:Q113807173|Q113807173]] | 0 |- | style='text-align:right'| 235 | [[Radica Kuzeva]] | | data-sort-value="1988" | 1988-09-10 | | | [[:d:Q97735590|Q97735590]] | 0 |- | style='text-align:right'| 236 | [[Radmila Nerkova]] | | data-sort-value="1993" | 1993-03-14 | | | [[:d:Q97669311|Q97669311]] | 0 |- | style='text-align:right'| 237 | [[Radmila Solakoska]] | | data-sort-value="1988" | 1988-01-05 | | | [[:d:Q97748670|Q97748670]] | 0 |- | style='text-align:right'| 238 | [[Rafaela Rafajlovska]] | | data-sort-value="1998" | 1998-11-20 | | | [[:d:Q135366514|Q135366514]] | 0 |- | style='text-align:right'| 239 | [[Rina Saliu]] | | data-sort-value="2003" | 2003-06-24 | | | [[:d:Q135362442|Q135362442]] | 0 |- | style='text-align:right'| 240 | [[Roze Ukoska]] | | data-sort-value="2003" | 2003-07-08 | | | [[:d:Q135362437|Q135362437]] | 0 |- | style='text-align:right'| 241 | [[Rozetka Dimova]] | | data-sort-value="1973" | 1973-04-27 | | | [[:d:Q136617466|Q136617466]] | 0 |- | style='text-align:right'| 242 | [[Sandra Lalkova]] | | data-sort-value="2000" | 2000-04-20 | | | [[:d:Q135366227|Q135366227]] | 0 |- | style='text-align:right'| 243 | [[Sanja Adamovska]] | | data-sort-value="1998" | 1998-07-04 | | | [[:d:Q135366513|Q135366513]] | 0 |- | style='text-align:right'| 244 | [[Sanja Ivanovska Velkoska]] | | | | | [[:d:Q113824671|Q113824671]] | 0 |- | style='text-align:right'| 245 | [[Sanja Radenkovik]] | | data-sort-value="1991" | 1991-03-20 | | | [[:d:Q135381135|Q135381135]] | 0 |- | style='text-align:right'| 246 | [[Sanja Stojanovska]] | | data-sort-value="1985" | 1985-02-15 | | | [[:d:Q135386544|Q135386544]] | 0 |- | style='text-align:right'| 247 | [[Sara Anastasieska]] | | data-sort-value="1997" | 1997-01-11 | | | [[:d:Q135371346|Q135371346]] | 0 |- | style='text-align:right'| 248 | [[Sara Belkoska]] | | data-sort-value="2007" | 2007-07-19 | | | [[:d:Q135355861|Q135355861]] | 0 |- | style='text-align:right'| 249 | [[Sara Duchkova]] | | data-sort-value="1994" | 1994-04-14 | | | [[:d:Q97669307|Q97669307]] | 0 |- | style='text-align:right'| 250 | [[Sara Evtinxhioska]] | | data-sort-value="2004" | 2004-05-22 | | | [[:d:Q98090395|Q98090395]] | 0 |- | style='text-align:right'| 251 | [[Sara Gjorgjieska]] | | data-sort-value="2007" | 2007-06-27 | | | [[:d:Q135355475|Q135355475]] | 0 |- | style='text-align:right'| 252 | [[Sara Maksimovska]] | | data-sort-value="2002" | 2002-01-22 | | | [[:d:Q135362448|Q135362448]] | 0 |- | style='text-align:right'| 253 | [[Sara Spirovska]] | | data-sort-value="1999" | 1999-07-18 | | | [[:d:Q135367844|Q135367844]] | 0 |- | style='text-align:right'| 254 | [[Savica Nedelkovska]] | | data-sort-value="1980" | 1980-07-25 | | | [[:d:Q135387198|Q135387198]] | 0 |- | style='text-align:right'| 255 | [[Siandra Ziba]] | | data-sort-value="2010" | 2010-12-17 | | | [[:d:Q136380216|Q136380216]] | 0 |- | style='text-align:right'| 256 | [[Silvana Bogoslovova]] | | data-sort-value="1980" | 1980-07-02 | | | [[:d:Q136619913|Q136619913]] | 0 |- | style='text-align:right'| 257 | [[Simona Janevska]] | | data-sort-value="1990" | 1990-09-17 | | | [[:d:Q135381130|Q135381130]] | 0 |- | style='text-align:right'| 258 | [[Slavica Tofilovska]] | | data-sort-value="1990" | 1990-11-02 | | | [[:d:Q100394254|Q100394254]] | 0 |- | style='text-align:right'| 259 | [[Slobodanka Parlić Barišić]] | | | | | [[:d:Q125209542|Q125209542]] | 0 |- | style='text-align:right'| 260 | [[Snezana Balova]] | | data-sort-value="1969" | 1969-03-20 | | | [[:d:Q136615349|Q136615349]] | 0 |- | style='text-align:right'| 261 | [[Snezana Mrnzevska]] | | data-sort-value="1973" | 1973-08-16 | | | [[:d:Q135388478|Q135388478]] | 0 |- | style='text-align:right'| 262 | [[Snezhana Serafimoska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-06-21 | | | [[:d:Q119560370|Q119560370]] | 0 |- | style='text-align:right'| 263 | [[Sofija Lazareska]] | | data-sort-value="1995" | 1995-05-22 | | | [[:d:Q135375151|Q135375151]] | 0 |- | style='text-align:right'| 264 | [[Sofija Stoeva]] | | data-sort-value="1999" | 1999-02-10 | | | [[:d:Q135367849|Q135367849]] | 0 |- | style='text-align:right'| 265 | [[Stefani Cvetanovska]] | | data-sort-value="2003" | 2003-05-07 | | | [[:d:Q135360649|Q135360649]] | 0 |- | style='text-align:right'| 266 | [[Stefani Koleva]] | | data-sort-value="2002" | 2002-10-03 | | | [[:d:Q135364074|Q135364074]] | 0 |- | style='text-align:right'| 267 | [[Stefani Kostova]] | | data-sort-value="2002" | 2002-11-11 | | | [[:d:Q135364075|Q135364075]] | 0 |- | style='text-align:right'| 268 | [[Stefanija Cvetanoska]] | | data-sort-value="2003" | 2003-10-09 | | | [[:d:Q135360654|Q135360654]] | 0 |- | style='text-align:right'| 269 | [[Stela Stojanovska]] | | data-sort-value="2007" | 2007-08-29 | | | [[:d:Q135355860|Q135355860]] | 0 |- | style='text-align:right'| 270 | [[Stojka Dzamova]] | | data-sort-value="1979" | 1979-10-19 | | | [[:d:Q136616406|Q136616406]] | 0 |- | style='text-align:right'| 271 | [[Suzana Vrencovska]] | | data-sort-value="1975" | 1975-01-03 | | | [[:d:Q136618547|Q136618547]] | 0 |- | style='text-align:right'| 272 | [[Svetlana Zivcevska]] | | data-sort-value="1973" | 1973-08-24 | | | [[:d:Q136615354|Q136615354]] | 0 |- | style='text-align:right'| 273 | [[Tamara Gileva]] | | data-sort-value="2004" | 2004-01-11 | | | [[:d:Q135362443|Q135362443]] | 0 |- | style='text-align:right'| 274 | [[Tamara Vasiljevik]] | | data-sort-value="1985" | 1985-05-03 | | | [[:d:Q135386542|Q135386542]] | 0 |- | style='text-align:right'| 275 | [[Tanja Novakova]] | | data-sort-value="1980" | 1980-08-01 | | | [[:d:Q136616830|Q136616830]] | 0 |- | style='text-align:right'| 276 | [[Tanja Stojanovska]] | | data-sort-value="1996" | 1996-09-02 | | | [[:d:Q135375148|Q135375148]] | 0 |- | style='text-align:right'| 277 | [[Tea Bozhinoska]] | | data-sort-value="2003" | 2003-09-25 | | | [[:d:Q98090239|Q98090239]] | 0 |- | style='text-align:right'| 278 | [[Tea Mitreva]] | | data-sort-value="1999" | 1999-11-20 | | | [[:d:Q135367851|Q135367851]] | 0 |- | style='text-align:right'| 279 | [[Tea Trajkovska]] | | data-sort-value="2010" | 2010-02-26 | | | [[:d:Q135351833|Q135351833]] | 0 |- | style='text-align:right'| 280 | [[Teodora Kuzmanovska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-01-24 | | | [[:d:Q135367847|Q135367847]] | 0 |- | style='text-align:right'| 281 | [[Teodora Marinovska]] | | data-sort-value="2008" | 2008-04-10 | | | [[:d:Q136381980|Q136381980]] | 0 |- | style='text-align:right'| 282 | [[Teodora Sinikoska]] | | data-sort-value="2007" | 2007-07-26 | | | [[:d:Q135355858|Q135355858]] | 0 |- | style='text-align:right'| 283 | [[Teona Pop Stojanova]] | | data-sort-value="2002" | 2002-07-15 | | | [[:d:Q135364077|Q135364077]] | 0 |- | style='text-align:right'| 284 | [[Tijana Kosteska]] | | data-sort-value="2000" | 2000-03-31 | | | [[:d:Q135367850|Q135367850]] | 0 |- | style='text-align:right'| 285 | [[Tijana Mitreva]] | | data-sort-value="2001" | 2001-01-20 | | | [[:d:Q135367853|Q135367853]] | 0 |- | style='text-align:right'| 286 | [[Vanesa Vasilevska]] | | data-sort-value="1992" | 1992-01-15 | | | [[:d:Q135378339|Q135378339]] | 0 |- | style='text-align:right'| 287 | [[Vanja Milosavljevikj]] | | data-sort-value="2009" | 2009-05-07 | | | [[:d:Q135351834|Q135351834]] | 0 |- | style='text-align:right'| 288 | [[Vaska Altiparmak]] | | | | | [[:d:Q110837730|Q110837730]] | 0 |- | style='text-align:right'| 289 | [[Vera Arsova]] | | data-sort-value="1981" | 1981-04-03 | | | [[:d:Q119546640|Q119546640]] | 0 |- | style='text-align:right'| 290 | [[Veselinka Labroska]] | | data-sort-value="1966" | 1966<br/>1966-09-08 | | | [[:d:Q113376444|Q113376444]] | 0 |- | style='text-align:right'| 291 | [[Vesna Balazoska]] | | data-sort-value="1981" | 1981-04-04 | | | [[:d:Q136618395|Q136618395]] | 0 |- | style='text-align:right'| 292 | [[Vesna Domlevska]] | | data-sort-value="1980" | 1980-02-09 | | | [[:d:Q136615353|Q136615353]] | 0 |- | style='text-align:right'| 293 | [[Vidanka Stajic]] | | data-sort-value="1991" | 1991-05-01 | | | [[:d:Q97669331|Q97669331]] | 0 |- | style='text-align:right'| 294 | [[Viktorija Ribaroska]] | | data-sort-value="1972" | 1972-01-24 | | | [[:d:Q135386326|Q135386326]] | 0 |- | style='text-align:right'| 295 | [[Viktorija Vaseva Dimeska]] | | | | | [[:d:Q125304841|Q125304841]] | 0 |- | style='text-align:right'| 296 | [[Zaharinka Aleksoska Bačeva]] | | data-sort-value="1954" | 1954 | | | [[:d:Q125299755|Q125299755]] | 0 |- | style='text-align:right'| 297 | [[Zaneta Angjelovska]] | | data-sort-value="1979" | 1979-02-05 | | | [[:d:Q136618548|Q136618548]] | 0 |- | style='text-align:right'| 298 | [[Zaneta Vangeli]] | | data-sort-value="1963" | 1963 | | | [[:d:Q115796116|Q115796116]] | 0 |- | style='text-align:right'| 299 | [[Zara Stojkovska]] | | data-sort-value="2006" | 2006-05-03 | | | [[:d:Q135355856|Q135355856]] | 0 |- | style='text-align:right'| 300 | [[Zhaklina Stojanovska]] | | data-sort-value="1978" | 1978-03-24 | | | [[:d:Q135388476|Q135388476]] | 0 |- | style='text-align:right'| 301 | [[Zorica Ackovska]] | | data-sort-value="1988" | 1988-10-28 | | | [[:d:Q135381139|Q135381139]] | 0 |- | style='text-align:right'| 302 | [[Zorica Karagjozova]] | | data-sort-value="2005" | 2005-04-13 | | | [[:d:Q135358421|Q135358421]] | 0 |- | style='text-align:right'| 303 | [[Адриана Анастасоска]] | македонска велосипедистка | data-sort-value="1991" | 1991-08-19 | | | [[:d:Q98083925|Q98083925]] | 0 |- | style='text-align:right'| 304 | [[Александра Боканча]] | македонско-молдавска фудбалерка | data-sort-value="1989" | 1989-10-22 | | | [[:d:Q93769838|Q93769838]] | 3 |- | style='text-align:right'| 305 | [[Александра Велева]] | македонска кошаркарка | data-sort-value="1985" | 1985-09-01 | | | [[:d:Q135385531|Q135385531]] | 0 |- | style='text-align:right'| 306 | [[Александра Иванова]] | македонска кошаркарка (1993) | data-sort-value="1993" | 1993-04-30 | | | [[:d:Q135376754|Q135376754]] | 0 |- | style='text-align:right'| 307 | [[Александра Коловска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2004" | 2004-02-23 | | | [[:d:Q116690280|Q116690280]] | 1 |- | style='text-align:right'| 308 | [[Александра Крстевска]] | македонска кошаркарка | data-sort-value="1999" | 1999-08-12 | | | [[:d:Q135367856|Q135367856]] | 0 |- | style='text-align:right'| 309 | [[Александра Павловска]] | македонска кошаркарка | data-sort-value="1990" | 1990-12-29 | | | [[:d:Q135381138|Q135381138]] | 0 |- | style='text-align:right'| 310 | [[Александра Ристовска]] | македонска кошаркарка | data-sort-value="1983" | 1983-04-12 | | | [[:d:Q135386535|Q135386535]] | 0 |- | style='text-align:right'| 311 | [[Александра Рубаноска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2001" | 2001-05-12 | | | [[:d:Q98088336|Q98088336]] | 0 |- | style='text-align:right'| 312 | [[Александра Стојановска]] | македонска кошаркарка (1994) | data-sort-value="1994" | 1994-07-25 | | | [[:d:Q135375506|Q135375506]] | 0 |- | style='text-align:right'| 313 | [[Александра Стојановска]] | македонска кошаркарка (1978) | data-sort-value="1978" | 1978-08-28 | | | [[:d:Q135388430|Q135388430]] | 0 |- | style='text-align:right'| 314 | [[Александра Трпковска]] | македонска кошаркарка | data-sort-value="1985" | 1985-04-10 | | | [[:d:Q135386543|Q135386543]] | 0 |- | style='text-align:right'| 315 | [[Александра Јовановска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2003" | 2003-10-12 | | | [[:d:Q98090254|Q98090254]] | 0 |- | style='text-align:right'| 316 | [[Амелија Уце-Николов]] | македонска пингпонгарка | | | [[Податотека:20220814 ECM22 Table Tennis 9053.jpg|center|100px]] | [[:d:Q113638918|Q113638918]] | 1 |- | style='text-align:right'| 317 | [[Ана Ангеловска]] | | data-sort-value="2006" | 2006-02-11 | | | [[:d:Q135358414|Q135358414]] | 0 |- | style='text-align:right'| 318 | [[Ана Апостолова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-05-23 | | | [[:d:Q98088302|Q98088302]] | 0 |- | style='text-align:right'| 319 | [[Ана Димитровска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1994" | 1994-06-29 | | | [[:d:Q105719066|Q105719066]] | 0 |- | style='text-align:right'| 320 | [[Ана Живковиќ]] | | data-sort-value="1987" | 1987-08-24 | | | [[:d:Q135384689|Q135384689]] | 0 |- | style='text-align:right'| 321 | [[Ана Кирковска]] | | data-sort-value="1994" | 1994-06-14 | | | [[:d:Q135375149|Q135375149]] | 0 |- | style='text-align:right'| 322 | [[Ана Марија Зафировска]] | македонска спортистка | data-sort-value="2002" | 2002-05-11 | | [[Податотека:2020-01-12 Biathlon Single Mixed Relay (2020 Winter Youth Olympics) by Sandro Halank–033.jpg|center|100px]] | [[:d:Q81908280|Q81908280]] | 1 |- | style='text-align:right'| 323 | [[Ана Милованова]] | | data-sort-value="2005" | 2005-03-27 | | | [[:d:Q135358757|Q135358757]] | 0 |- | style='text-align:right'| 324 | [[Ана Петровска]] | | data-sort-value="1992" | 1992-09-03 | | | [[:d:Q135370736|Q135370736]] | 0 |- | style='text-align:right'| 325 | [[Ана Ристовска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2003" | 2003-05-15 | | | [[:d:Q105719060|Q105719060]] | 0 |- | style='text-align:right'| 326 | [[Ана Сарафилоска]] | | data-sort-value="2009" | 2009-10-06 | | | [[:d:Q135351835|Q135351835]] | 0 |- | style='text-align:right'| 327 | [[Ана Тантуровска]] | | data-sort-value="1990" | 1990-08-19 | | | [[:d:Q135381132|Q135381132]] | 0 |- | style='text-align:right'| 328 | [[Ана Цветановска]] | македонска скијачка | data-sort-value="2000" | 2000-12-06 | | [[Податотека:46 Ana Cvetanovska 7723.jpg|center|100px]] | [[:d:Q28870411|Q28870411]] | 3 |- | style='text-align:right'| 329 | [[Ана Цветковска]] | | data-sort-value="2003" | 2003-06-04 | | | [[:d:Q135362451|Q135362451]] | 0 |- | style='text-align:right'| 330 | [[Ана Јавашева]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-04-15 | | | [[:d:Q98088334|Q98088334]] | 0 |- | style='text-align:right'| 331 | [[Анамарија Шеќероска]] | | data-sort-value="2000" | 2000-09-22 | | | [[:d:Q135367842|Q135367842]] | 0 |- | style='text-align:right'| 332 | [[Анастасија Маринковска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-06-19 | | | [[:d:Q105719058|Q105719058]] | 0 |- | style='text-align:right'| 333 | [[Анастасија Овнарска]] | македонска одбојкарка | data-sort-value="2005" | 2005-06-24 | | | [[:d:Q125416835|Q125416835]] | 1 |- | style='text-align:right'| 334 | [[Анастасија Спасевска]] | музичар | data-sort-value="2005" | 2005-07-21 | | | [[:d:Q130259088|Q130259088]] | 1 |- | style='text-align:right'| 335 | [[Анастасија Тодорова]] | | data-sort-value="2005" | 2005-02-16 | | | [[:d:Q135358425|Q135358425]] | 0 |- | style='text-align:right'| 336 | [[Ангела Зафировска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2004" | 2004-10-24 | | | [[:d:Q98090313|Q98090313]] | 0 |- | style='text-align:right'| 337 | [[Ангела Каланоска]] | | data-sort-value="1988" | 1988-08-30 | | | [[:d:Q135383864|Q135383864]] | 0 |- | style='text-align:right'| 338 | [[Ангела Стојанова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1994" | 1994-01-02 | | | [[:d:Q97669335|Q97669335]] | 0 |- | style='text-align:right'| 339 | [[Ангела Стојковска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1997" | 1997-09-03 | | | [[:d:Q97732545|Q97732545]] | 0 |- | style='text-align:right'| 340 | [[Ангела Тасовски]] | | data-sort-value="2007" | 2007-11-20 | | | [[:d:Q136381182|Q136381182]] | 0 |- | style='text-align:right'| 341 | [[Андреа Будимировска]] | македонска велосипедистка | | | | [[:d:Q64624708|Q64624708]] | 0 |- | style='text-align:right'| 342 | [[Андреа Седлоска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2003" | 2003-03-06 | | [[Податотека:Andrea Sedloska 31 Üsküdar Bld. SK WH TWHSL 20261003 (14).JPG|center|100px]] | [[:d:Q115003412|Q115003412]] | 2 |- | style='text-align:right'| 343 | [[Андријана Бошкоска]] | македонска глумица | data-sort-value="1979" | 1979-09-07 | | | [[:d:Q130760296|Q130760296]] | 1 |- | style='text-align:right'| 344 | [[Андријана Лескароска]] | | data-sort-value="1989" | 1989-11-06 | | | [[:d:Q135381140|Q135381140]] | 0 |- | style='text-align:right'| 345 | [[Андријана Цветковиќ]] | македонска режисерка, амбасадор | data-sort-value="1981" | 1981-04-05 | | [[Податотека:Ambassador Cvetkovik.jpg|center|100px]] | [[:d:Q55085022|Q55085022]] | 3 |- | style='text-align:right'| 346 | [[Анета Антовска]] | македонска велосипедистка | data-sort-value="1979" | 1979-03-05 | | | [[:d:Q64624682|Q64624682]] | 0 |- | style='text-align:right'| 347 | [[Анета Глигорова]] | | data-sort-value="1967" | 1967-07-12 | | | [[:d:Q136615348|Q136615348]] | 0 |- | style='text-align:right'| 348 | [[Анета Јованоска Крушаровски]] | | data-sort-value="1976" | 1976-08-06 | | | [[:d:Q135388128|Q135388128]] | 0 |- | style='text-align:right'| 349 | [[Анита Величковска]] | македонска велосипедистка | data-sort-value="1988" | 1988-12-28 | | | [[:d:Q64624697|Q64624697]] | 0 |- | style='text-align:right'| 350 | [[Аница Трајкова]] | | data-sort-value="1983" | 1983-03-12 | | | [[:d:Q135386534|Q135386534]] | 0 |- | style='text-align:right'| 351 | [[Антониела Стоименовска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-01-30 | | | [[:d:Q105719056|Q105719056]] | 0 |- | style='text-align:right'| 352 | [[Антонија Петрушевска]] | | data-sort-value="1987" | 1987-04-30 | | | [[:d:Q135385527|Q135385527]] | 0 |- | style='text-align:right'| 353 | [[Анѓела Давиткова]] | | data-sort-value="1994" | 1994-07-15 | | | [[:d:Q135375144|Q135375144]] | 0 |- | style='text-align:right'| 354 | [[Анѓела Петковска]] | | data-sort-value="2001" | 2001-12-18 | | | [[:d:Q98088319|Q98088319]] | 0 |- | style='text-align:right'| 355 | [[Арзана Шабани]] | македонска велосипедистка | | | | [[:d:Q64624680|Q64624680]] | 0 |- | style='text-align:right'| 356 | [[Арта Биљали-Зендели]] | македонска политичарка | data-sort-value="1981" | 1981-04-11 | | | [[:d:Q106645258|Q106645258]] | 3 |- | style='text-align:right'| 357 | [[Артина Ќазими]] | политичарка | data-sort-value="1997" | 1997-04-13 | | | [[:d:Q106645209|Q106645209]] | 3 |- | style='text-align:right'| 358 | [[Ашли Парис]] | | data-sort-value="1987" | 1987-09-21 | | [[Податотека:Ashley Paris 55.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4805546|Q4805546]] | 7 |- | style='text-align:right'| 359 | [[Ања Даниловска]] | | data-sort-value="2005" | 2005-09-18 | | | [[:d:Q135358424|Q135358424]] | 0 |- | style='text-align:right'| 360 | [[Ања Начевска]] | | data-sort-value="2007" | 2007-05-24 | | | [[:d:Q135355869|Q135355869]] | 0 |- | style='text-align:right'| 361 | [[Белма Бејтовиќ]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-05-29 | | | [[:d:Q97752766|Q97752766]] | 0 |- | style='text-align:right'| 362 | [[Биг Мама]] | албанско-македонска пејачка | data-sort-value="1986" | 1986-02-28 | | | [[:d:Q539335|Q539335]] | 3 |- | style='text-align:right'| 363 | [[Билјана Ангеловска]] | македонски поет | data-sort-value="1962" | 1962 | data-sort-value="2007" | 2007 | | [[:d:Q113669532|Q113669532]] | 0 |- | style='text-align:right'| 364 | [[Билјана Петковска]] | | data-sort-value="1968" | 1968 | | | [[:d:Q113846452|Q113846452]] | 0 |- | style='text-align:right'| 365 | [[Билјана С. Црвенковска]] | писателка | | | [[Податотека:Билјана Црвенковска.jpg|center|100px]] | [[:d:Q131177206|Q131177206]] | 0 |- | style='text-align:right'| 366 | [[Бисера Паскал]] | македонска ракометарка | | | | [[:d:Q130172645|Q130172645]] | 1 |- | style='text-align:right'| 367 | [[Блага Тодоров]] | | | | | [[:d:Q110850267|Q110850267]] | 0 |- | style='text-align:right'| 368 | [[Бојана Бејатовиќ]] | македонска шахистка | data-sort-value="1994" | 1994 | | | [[:d:Q104844067|Q104844067]] | 0 |- | style='text-align:right'| 369 | [[Бојана Петкова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2003" | 2003-12-23 | | | [[:d:Q98090302|Q98090302]] | 0 |- | style='text-align:right'| 370 | [[Брикена Шакири]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2004" | 2004-02-29 | | | [[:d:Q98090305|Q98090305]] | 0 |- | style='text-align:right'| 371 | [[Валбона Исмаили]] | | data-sort-value="2003" | 2003-02-24 | | [[Податотека:2019-11-13 Volleyball, 1. Bundesliga Frauen, Schwarz-Weiss Erfurt - Nawaro Straubing 1DX 5028 by Stepro.jpg|center|100px]] | [[:d:Q68313478|Q68313478]] | 2 |- | style='text-align:right'| 372 | [[Валентина Далчевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2001" | 2001-06-23 | | | [[:d:Q98088333|Q98088333]] | 0 |- | style='text-align:right'| 373 | [[Вангелина Маркудова]] | македонска судијка | data-sort-value="1956" | 1956 | | | [[:d:Q64005921|Q64005921]] | 1 |- | style='text-align:right'| 374 | [[Верица Колевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2003" | 2003-07-09 | | | [[:d:Q98090261|Q98090261]] | 0 |- | style='text-align:right'| 375 | [[Верица Ѓеорѓиева]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1994" | 1994-03-04 | | | [[:d:Q97713945|Q97713945]] | 0 |- | style='text-align:right'| 376 | [[Верица Јосимовска]] | историчар | data-sort-value="1969" | 1969 | | | [[:d:Q131177207|Q131177207]] | 0 |- | style='text-align:right'| 377 | [[Вероника Николовска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2004" | 2004-12-15 | | | [[:d:Q98090300|Q98090300]] | 0 |- | style='text-align:right'| 378 | [[Весна Стојаноска]] | македонска математичарка | | | | [[:d:Q102382710|Q102382710]] | 1 |- | style='text-align:right'| 379 | [[Викторија Игнатовска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1999" | 1999-10-21 | | | [[:d:Q97751005|Q97751005]] | 0 |- | style='text-align:right'| 380 | [[Викторија Недева]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2003" | 2003-06-20 | | | [[:d:Q98090292|Q98090292]] | 1 |- | style='text-align:right'| 381 | [[Габриела Коскоска]] | македонска шахистка | data-sort-value="1969" | 1969-02-14 | | | [[:d:Q9265219|Q9265219]] | 1 |- | style='text-align:right'| 382 | [[Даниела Ристевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1994" | 1994-09-12 | | | [[:d:Q97694519|Q97694519]] | 0 |- | style='text-align:right'| 383 | [[Данијела Митиќ-Копања]] | | data-sort-value="1972" | 1972-11-07 | | | [[:d:Q137940549|Q137940549]] | 0 |- | style='text-align:right'| 384 | [[Дајана Ристовска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2004" | 2004-07-23 | | | [[:d:Q105719063|Q105719063]] | 0 |- | style='text-align:right'| 385 | [[Девона Бонер]] | американско-македонска кошаркарка | data-sort-value="1987" | 1987-08-21 | | [[Податотека:Bonner9-20180601.jpg|center|100px]] | [[:d:Q866093|Q866093]] | 14 |- | style='text-align:right'| 386 | [[Деспина Пауновиќ]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-06-24 | | | [[:d:Q98088317|Q98088317]] | 0 |- | style='text-align:right'| 387 | [[Дијана Христовска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1997" | 1997-09-18 | | | [[:d:Q97731158|Q97731158]] | 0 |- | style='text-align:right'| 388 | [[Драгана Волкановска]] | македонска спортистка | data-sort-value="1993" | 1993-06-06 | | | [[:d:Q1254659|Q1254659]] | 1 |- | style='text-align:right'| 389 | [[Драгана Зафировска]] | македонска велосипедистка | data-sort-value="1983" | 1983-10-25 | | | [[:d:Q64624676|Q64624676]] | 0 |- | style='text-align:right'| 390 | [[Драгана Колевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1995" | 1995-06-09 | | | [[:d:Q97727305|Q97727305]] | 0 |- | style='text-align:right'| 391 | [[Драгана Салтирова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1995" | 1995-01-26 | | | [[:d:Q97694526|Q97694526]] | 0 |- | style='text-align:right'| 392 | [[Драгица Рибарев]] | | | | | [[:d:Q110848828|Q110848828]] | 0 |- | style='text-align:right'| 393 | [[Душанка Пејкова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1993" | 1993-10-11 | | | [[:d:Q97731180|Q97731180]] | 0 |- | style='text-align:right'| 394 | [[Евгенија Крстевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1999" | 1999-03-22 | | | [[:d:Q97738307|Q97738307]] | 0 |- | style='text-align:right'| 395 | [[Елена Бошковска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-06-01 | | | [[:d:Q98088305|Q98088305]] | 0 |- | style='text-align:right'| 396 | [[Елена Гошева]] | македонска судијка | data-sort-value="1948" | 1948-03-02 | | | [[:d:Q64005776|Q64005776]] | 1 |- | style='text-align:right'| 397 | [[Елена Димитријевиќ]] | македонска велосипедистка | | | | [[:d:Q64624728|Q64624728]] | 0 |- | style='text-align:right'| 398 | [[Елена Панеска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-07-10 | | | [[:d:Q98069004|Q98069004]] | 1 |- | style='text-align:right'| 399 | [[Елеонора Петрова Митевска]] | | data-sort-value="1952" | 1952-08-12 | | | [[:d:Q65498050|Q65498050]] | 0 |- | style='text-align:right'| 400 | [[Елита Речи]] | македонска пејачка | data-sort-value="1981" | 1981-02-04 | | | [[:d:Q13038573|Q13038573]] | 1 |- | style='text-align:right'| 401 | [[Елица Радевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1992" | 1992-02-07 | | | [[:d:Q97669320|Q97669320]] | 0 |- | style='text-align:right'| 402 | [[Ема Никочевиќ]] | | data-sort-value="1994" | 1994-03-20 | | [[Податотека:Ema Nikochevikj 20250822 (6) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q135977663|Q135977663]] | 1 |- | style='text-align:right'| 403 | [[Еми Симоновска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1994" | 1994-06-07 | | | [[:d:Q97732543|Q97732543]] | 0 |- | style='text-align:right'| 404 | [[Емилија Миленкова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1995" | 1995-08-09 | | | [[:d:Q97719350|Q97719350]] | 0 |- | style='text-align:right'| 405 | [[Емилијана Ризоска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2005" | 2005-05-21 | | | [[:d:Q116690278|Q116690278]] | 1 |- | style='text-align:right'| 406 | [[Ермира Мехмети]] | политичарка | data-sort-value="1979" | 1979-10-06 | | [[Податотека:Ermira Mehmeti (born 1979) in the video 'ARGUMENT - 08.03.2016'.png|center|100px]] | [[:d:Q13038677|Q13038677]] | 3 |- | style='text-align:right'| 407 | [[Жанина Мирчевска]] | македонска писателка | data-sort-value="1967" | 1967-10-20 | | | [[:d:Q18643152|Q18643152]] | 2 |- | style='text-align:right'| 408 | [[Ивана Арсениевска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2003" | 2003-12-08 | | | [[:d:Q116690274|Q116690274]] | 1 |- | style='text-align:right'| 409 | [[Ивана Гакидова]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1995" | 1995-02-27 | | | [[:d:Q85981516|Q85981516]] | 2 |- | style='text-align:right'| 410 | [[Иванка Апостолова]] | македонска универзитетска професорка | | | [[Податотека:Ivanka Apostolova.jpg|center|100px]] | [[:d:Q106515242|Q106515242]] | 0 |- | style='text-align:right'| 411 | [[Илза Бафтиари]] | македонска виолончелистка | | | | [[:d:Q44509407|Q44509407]] | 1 |- | style='text-align:right'| 412 | [[Илина Попова]] | македонска велосипедистка | data-sort-value="1990" | 1990-09-23 | | | [[:d:Q64624712|Q64624712]] | 0 |- | style='text-align:right'| 413 | [[Ирена Паскали]] | македонска уметница | data-sort-value="1969" | 1969 | | | [[:d:Q1672469|Q1672469]] | 0 |- | style='text-align:right'| 414 | [[Катерина Ангеловска]] | македонска авторка, психолог и коуч | | | | [[:d:Q140448047|Q140448047]] | 0 |- | style='text-align:right'| 415 | [[Катерина Кузмановска]] | македонска политичарка | data-sort-value="1968" | 1968-06-15 | | | [[:d:Q31155330|Q31155330]] | 2 |- | style='text-align:right'| 416 | [[Кети Смилеска]] | македонска политичарка | data-sort-value="1974" | 1974-12-13 | | | [[:d:Q31207147|Q31207147]] | 2 |- | style='text-align:right'| 417 | [[Криси Гивенс]] | американско-македонска кошаркарка | data-sort-value="1985" | 1985-07-26 | | | [[:d:Q40451177|Q40451177]] | 2 |- | style='text-align:right'| 418 | [[Кристина Мојсоска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2004" | 2004-06-06 | | | [[:d:Q98090279|Q98090279]] | 0 |- | style='text-align:right'| 419 | [[Лариса Кисељова]] | руско-македонска ракометарка | data-sort-value="1970" | 1970-03-11 | | | [[:d:Q2679524|Q2679524]] | 8 |- | style='text-align:right'| 420 | [[Лидија Милкова]] | | data-sort-value="1970" | 1970-12-26 | | | [[:d:Q3832051|Q3832051]] | 3 |- | style='text-align:right'| 421 | [[Лилјана Кузмановска]] | македонска политичарка | data-sort-value="1962" | 1962-07-15 | | | [[:d:Q31030756|Q31030756]] | 2 |- | style='text-align:right'| 422 | [[Лилјана Ѓузелова-Хаџи Бошкова]] | македонска уметница | data-sort-value="1935" | 1935 | data-sort-value="2018" | 2018-07-17 | | [[:d:Q111715706|Q111715706]] | 1 |- | style='text-align:right'| 423 | [[Линдита Алиу - Тахири]] | македонска новинарка | data-sort-value="1962" | 1962 | | | [[:d:Q13041633|Q13041633]] | 2 |- | style='text-align:right'| 424 | [[Магдалена Манаскова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1981" | 1981-06-22 | | | [[:d:Q31030803|Q31030803]] | 2 |- | style='text-align:right'| 425 | [[Марина Арсовска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1986" | 1986-07-16 | | | [[:d:Q97694331|Q97694331]] | 0 |- | style='text-align:right'| 426 | [[Марија Гугуљанова]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1999" | 1999-11-11 | | | [[:d:Q116690276|Q116690276]] | 1 |- | style='text-align:right'| 427 | [[Марија Петровиќ]] | македонска одбојкарка | data-sort-value="1987" | 1987-04-15 | | | [[:d:Q15262810|Q15262810]] | 2 |- | style='text-align:right'| 428 | [[Матеа Николиќ]] | | data-sort-value="2002" | 2002-08-01 | | | [[:d:Q119555659|Q119555659]] | 1 |- | style='text-align:right'| 429 | [[Маја Бојаџиевска]] | македонска писателка | data-sort-value="1962" | 1962 | | | [[:d:Q12286337|Q12286337]] | 1 |- | style='text-align:right'| 430 | [[Мери Лазарова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1984" | 1984-09-17 | | | [[:d:Q31207150|Q31207150]] | 2 |- | style='text-align:right'| 431 | [[Милева Горгиева]] | македонска политичарка | data-sort-value="1963" | 1963-03-17 | | | [[:d:Q31207158|Q31207158]] | 2 |- | style='text-align:right'| 432 | [[Мимоза Несторова-Томиќ]] | македонска архитектка | data-sort-value="1929" | 1929-06-21 | data-sort-value="2024" | 2024-05-22 | | [[:d:Q19594838|Q19594838]] | 4 |- | style='text-align:right'| 433 | [[Мира Крајачиќ]] | македонски дипломат | | | | [[:d:Q63239419|Q63239419]] | 0 |- | style='text-align:right'| 434 | [[Мира Стојчевска]] | македонска политичарка | data-sort-value="1966" | 1966-07-19 | | | [[:d:Q31207162|Q31207162]] | 2 |- | style='text-align:right'| 435 | [[Михаела Даноска]] | македонска скијачка | data-sort-value="2004" | 2004-04-22 | | | [[:d:Q81902504|Q81902504]] | 0 |- | style='text-align:right'| 436 | [[Моника Ангелова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1993" | 1993-10-08 | | | [[:d:Q97669304|Q97669304]] | 0 |- | style='text-align:right'| 437 | [[Моника Георгиева]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1994" | 1994-11-06 | | | [[:d:Q105719057|Q105719057]] | 0 |- | style='text-align:right'| 438 | [[Моника Јанеска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1993" | 1993-05-17 | | [[Податотека:Beach handball Euro 2019 Consolation Round Women SUI-MKD 067- Monika Janeska.jpg|center|100px]] | [[:d:Q115104244|Q115104244]] | 3 |- | style='text-align:right'| 439 | [[Мојца Седеу]] | македонски перкусионист | data-sort-value="1970" | 1970 | | | [[:d:Q1943115|Q1943115]] | 1 |- | style='text-align:right'| 440 | [[Нада Ципушева]] | македонска политичарка | data-sort-value="1958" | 1958-01-22 | | | [[:d:Q31030839|Q31030839]] | 2 |- | style='text-align:right'| 441 | [[Наталија Марковиќ Димова]] | | data-sort-value="1966" | 1966-12-08 | | | [[:d:Q65497739|Q65497739]] | 0 |- | style='text-align:right'| 442 | [[Наташа Илиевска]] | македонска каратистка | data-sort-value="1983" | 1983-04-04 | | | [[:d:Q24237389|Q24237389]] | 1 |- | style='text-align:right'| 443 | [[Наташа Коцевска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1984" | 1984-04-07 | | | [[:d:Q1966367|Q1966367]] | 1 |- | style='text-align:right'| 444 | [[Наташа Неделкова]] | | data-sort-value="1993" | 1993 | | | [[:d:Q131145217|Q131145217]] | 0 |- | style='text-align:right'| 445 | [[Нетка Спасова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1984" | 1984-08-09 | | | [[:d:Q97706825|Q97706825]] | 0 |- | style='text-align:right'| 446 | [[Никица Корубин]] | македонска политичарка | data-sort-value="1976" | 1976-05-22 | | | [[:d:Q31207202|Q31207202]] | 2 |- | style='text-align:right'| 447 | [[Николина Радевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1988" | 1988-01-11 | | | [[:d:Q97694515|Q97694515]] | 0 |- | style='text-align:right'| 448 | [[Нора Бектеши]] | македонска пејачка | data-sort-value="1992" | 1992 | | | [[:d:Q51856376|Q51856376]] | 1 |- | style='text-align:right'| 449 | [[Павлинче Честојнова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1974" | 1974-03-15 | | | [[:d:Q31030855|Q31030855]] | 2 |- | style='text-align:right'| 450 | [[Радица Велкова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2004" | 2004-12-17 | | | [[:d:Q98090311|Q98090311]] | 0 |- | style='text-align:right'| 451 | [[Радица Чонева]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2001" | 2001-11-08 | | | [[:d:Q97738214|Q97738214]] | 1 |- | style='text-align:right'| 452 | [[Редина Бектеши]] | албанска флејтистка од Македонија | | | | [[:d:Q54861044|Q54861044]] | 0 |- | style='text-align:right'| 453 | [[Росица Костова]] | македонска велосипедистка | data-sort-value="1981" | 1981-01-14 | | | [[:d:Q64624686|Q64624686]] | 0 |- | style='text-align:right'| 454 | [[Рудина Бектеши]] | албанска пијанистка од Македонија | | | | [[:d:Q54861130|Q54861130]] | 0 |- | style='text-align:right'| 455 | [[Сара Петковска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2003" | 2003-07-21 | | | [[:d:Q98069005|Q98069005]] | 0 |- | style='text-align:right'| 456 | [[Сара Стојчевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1997" | 1997-06-16 | | | [[:d:Q97738451|Q97738451]] | 0 |- | style='text-align:right'| 457 | [[Сашка Богевска-Капуано]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | | | [[:d:Q113829756|Q113829756]] | 0 |- | style='text-align:right'| 458 | [[Светлана Карапетрова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1965" | 1965-03-31 | | | [[:d:Q30306429|Q30306429]] | 2 |- | style='text-align:right'| 459 | [[Селвие Салиу]] | македонска политичарка | data-sort-value="1970" | 1970-08-20 | | | [[:d:Q39250871|Q39250871]] | 3 |- | style='text-align:right'| 460 | [[Симона Маџовска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1993" | 1993-11-02 | | | [[:d:Q116202543|Q116202543]] | 2 |- | style='text-align:right'| 461 | [[Симона Николовска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="1991" | 1991-02-23 | | | [[:d:Q96315060|Q96315060]] | 0 |- | style='text-align:right'| 462 | [[Симона Николовска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1993" | 1993-12-14 | | | [[:d:Q97694492|Q97694492]] | 0 |- | style='text-align:right'| 463 | [[Симона Јанкуловска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="1998" | 1998-03-27 | | | [[:d:Q97727269|Q97727269]] | 0 |- | style='text-align:right'| 464 | [[Славица Бабамова]] | | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Податотека:Slavica Babamova 2024 (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q113813072|Q113813072]] | 1 |- | style='text-align:right'| 465 | [[Славица Грковска-Лошкова]] | македонска политичарка | data-sort-value="1970" | 1970-07-27 | | [[Податотека:Slavica Grkovska official portrait 2022.jpg|center|100px]] | [[:d:Q110628915|Q110628915]] | 1 |- | style='text-align:right'| 466 | [[Славица Шуманска-Mитева]] | македонска политичарка | data-sort-value="1980" | 1980-10-20 | | | [[:d:Q31207167|Q31207167]] | 2 |- | style='text-align:right'| 467 | [[Слаѓана Вујошевиќ]] | | data-sort-value="1988" | 1988 | | | [[:d:Q116994436|Q116994436]] | 0 |- | style='text-align:right'| 468 | [[Софија Насевска-Трифуновска]] | македонска глумица | data-sort-value="1985" | 1985-04-25 | | | [[:d:Q79474406|Q79474406]] | 0 |- | style='text-align:right'| 469 | [[Стефани Петревска]] | македонска фудбалерка | | | | [[:d:Q98069006|Q98069006]] | 0 |- | style='text-align:right'| 470 | [[Тања Вујисиќ-Тодоровска]] | македонска актерка | data-sort-value="1961" | 1961-08-28 | | | [[:d:Q44059834|Q44059834]] | 2 |- | style='text-align:right'| 471 | [[Теодора Гулицоска]] | македонска ракометарка | | | | [[:d:Q130172852|Q130172852]] | 1 |- | style='text-align:right'| 472 | [[Теодора Николовска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2003" | 2003-08-15 | | | [[:d:Q98090298|Q98090298]] | 0 |- | style='text-align:right'| 473 | [[Теодора Петровска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2001" | 2001-09-09 | | | [[:d:Q98088320|Q98088320]] | 0 |- | style='text-align:right'| 474 | [[Теодора Ѓорѓевска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2000" | 2000-03-19 | | | [[:d:Q109993253|Q109993253]] | 1 |- | style='text-align:right'| 475 | [[Теодора Јанковска]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2002" | 2002-01-16 | | | [[:d:Q98088309|Q98088309]] | 1 |- | style='text-align:right'| 476 | [[Теута Биљали]] | Политичар од Македонија | data-sort-value="1980" | 1980-05-25 | | | [[:d:Q30557491|Q30557491]] | 3 |- | style='text-align:right'| 477 | [[Тина Трпкоска]] | македонска глумица | data-sort-value="1988" | 1988-05-20 | | | [[:d:Q79475836|Q79475836]] | 0 |- | style='text-align:right'| 478 | [[Фитнете Туда]] | македонска новинарка | | | | [[:d:Q13038964|Q13038964]] | 1 |- | style='text-align:right'| 479 | [[Флора Кадриу]] | | data-sort-value="1966" | 1966-06-30 | | [[Податотека:Flora Kadriu (born 1966) in the video 'ARGUMENT - 08.03.2016'.png|center|100px]] | [[:d:Q65499117|Q65499117]] | 0 |- | style='text-align:right'| 480 | [[Фроса Пејоска-Бушро]] | филолог кој предава македонски јазик во Франција | data-sort-value="1960" | 1960 | | | [[:d:Q55629678|Q55629678]] | 0 |- | style='text-align:right'| 481 | [[Фросина Стојковска]] | македонска писателка | data-sort-value="1986" | 1986 | | | [[:d:Q106258742|Q106258742]] | 1 |- | style='text-align:right'| 482 | [[Христина Ивановска]] | македонска уметница | data-sort-value="1974" | 1974 | | | [[:d:Q107421816|Q107421816]] | 0 |- | style='text-align:right'| 483 | [[Цвета Дафева]] | македонска велосипедистка | | | | [[:d:Q98083972|Q98083972]] | 0 |- | style='text-align:right'| 484 | [[Цветанка Костадинова]] | македонска фудбалерка | data-sort-value="2001" | 2001-03-16 | | | [[:d:Q97751008|Q97751008]] | 0 |- | style='text-align:right'| 485 | [[Ширет Елези]] | македонска политичарка | data-sort-value="1981" | 1981-03-20 | | | [[:d:Q24470416|Q24470416]] | 3 |- | style='text-align:right'| 486 | [[Шпреса Хадри]] | Политичар од Македонија | data-sort-value="1964" | 1964-03-06 | | | [[:d:Q30528658|Q30528658]] | 3 |- | style='text-align:right'| 487 | [[Јана Манева-Чупоска]] | | data-sort-value="1970" | 1970 | | | [[:d:Q116142427|Q116142427]] | 0 |- | style='text-align:right'| 488 | [[Јована Мицевска]] | македонска ракометарка | data-sort-value="2000" | 2000-07-26 | | | [[:d:Q115104246|Q115104246]] | 1 |- | style='text-align:right'| 489 | [[Љиљана Меѓеши]] | македонска глумица | data-sort-value="1956" | 1956-04-20 | | | [[:d:Q31185200|Q31185200]] | 2 |- | style='text-align:right'| 490 | [[Џансевер]] | турско-македонска пејачка | data-sort-value="1967" | 1967-07-08 | data-sort-value="2026" | 2026-08-08 | | [[:d:Q101064387|Q101064387]] | 5 |} {{Wikidata list end}} oac9js1i33nmkinizaaoeyo2f0p1dtv 0 1344983 5642596 5412466 2026-10-10T06:46:57Z WikiForMen 121457 "PérdidasTerritorialesRumanas1940-ro.svg" -> "RomaniaTerritorialLosses1940.svg" 5642596 wikitext text/x-wiki {{Infobox former subdivision |name = |native_name = ''Észak-Erdély'' <small>([[Унгарски јазик|унг]])</small><br />''Transilvania de Nord'' <small>([[Романски јазик|ром]])</small> |conventional_long_name = Северна Трансилванија |common_name = Северна Трансилванија |subdivision = |nation = |status_text = Територија на [[Кралство Унгарија (1920–1946)|Кралството Унгарија]] (1940–1945)<br />Територија под администрацијата на [[Сојузничка комисија|Сојузничката комисија]] (1944–1945) |government_type = воена, подоцна цивилна администрација (1940–1944)<br />воена (1944–1945) | |title_leader = |title_deputy = |leader1 = |year_leader1 = |deputy1 = |year_deputy1 = | |legislature = |house1 = |house2 = |type_house1 = |type_house2 = | |coordinates = |national_motto = |national_anthem = |political_subdiv = [[Административна поделба на Кралството Унгарија (1941–44)|Окрузи]]<ref>{{cite journal|title=A visszacsatolt keleti terület. Közigazgatás.|journal=Magyar Statisztikai Szemle|date=1940|volume=18|issue=8–9|page=660|trans-title=The re-annexed eastern territory. Administration.|url=http://www.ksh.hu/statszemle_archivum#year=1940/issue=08.-09.|publisher=Magyar Királyi Központi Statisztikai Hivatal|location=[[Будимпешта]]|language=hu}}</ref><hr/> *[[Бестерце-Насод]] *[[Бихар (округ)|Бихар]] *[[Чик]] *[[Харомсек]] *[[Киш-Кукуло]] *[[Колош]] *[[Марош-Торда]] *[[Марамарош]] *[[Сатмар]] *[[Силаги]] *[[Солнок-Добока]] *[[UУдвархели]] *[[Угоча]] |today = {{flag|Romania}} | |year_start = 1940 |year_end = 1945 |event_start = [[Второ виенско доделување#Отпосле|Окупација]] |date_start = 5–13 септември |event1 = Воена администрација |date_event1 = 11 септември 1940<ref name="limes">{{cite journal|last1=Csilléry|first1=Edit|title=Észak–Erdély polgári közigazgatása (1940–1944)|journal=Limes: Tudományos Szemle|date=2012|volume=25|issue=2|page=87|trans-title=The civil administration of Northern Transylvania (1940–1944)|url=https://www.academia.edu/8355002|publisher=Komárom-Esztergom Megyei Önkormányzat Levéltára|location=[[Татабања]]|language=hu}}</ref> |event2 = Припојување |date_event2 = 8 октомври 1940<ref>{{cite web|title=1940. évi XXVI. törvénycikk a román uralom alól felszabadult keleti és erdélyi országrésznek a Magyar Szent Koronához visszacsatolásáról és az országgal egyesítéséről|trans-title=Law XXVI of 1940 on the reunification of the eastern and Transylvanian parts liberated from Romanian rule with the country under the Hungarian Holy Crown|url=http://1000ev.hu/index.php?a=3&param=8140|website=Ezer év törvényei|language=hu|access-date=2016-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822015430/https://1000ev.hu/index.php?a=3&param=8140|archive-date=2017-08-22|url-status=dead}}</ref> |event3 = Цивилна администрација |date_event3 = 26 ноември 1940<ref name="limes"/> |event4 = Битка за Трансилванија |date_event4 = 26 август – 25 октомври 1944 |event5 = [[Сојузничка комисија|Второто виенско доделување од Сојузничката комисија]] |date_event5 = 12 септември 1944 |event6 = Возобновена е романската администрација |date_event6 = 9 март 1945<ref name="agerpres">{{cite web|date=9 март 2020|title=Restoration of the Romanian administration in Northeastern Transylvania|url=https://www.agerpres.ro/english/2020/03/09/world-war-ii-1945-restoration-of-the-romanian-administration-in-northeastern-transylvania--462159|publisher=[[Agerpres]]|accessdate=2024-04-03|archive-date=2023-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230310235140/https://www.agerpres.ro/english/2020/03/09/world-war-ii-1945-restoration-of-the-romanian-administration-in-northeastern-transylvania--462159|url-status=dead}}</ref> |life_span = |era = [[Втора светска војна]] |event_pre = [[Второ виенско доделување]] |date_pre = 30 август 1940 |event_post = [[Париски мировен договор (1947)|Париски мировен договор]] |date_post = 10 февруари 1947 | |image_flag = Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg |flag_type = |flag = Знаме на Унгарија |image_coat = Coat of arms of Hungary (1915-1918, 1919-1946; angels).svg |symbol_type = |symbol = Грб на Унгарија |image_map = Territorial_gains_of_Hungary_1938-41_en.svg |image_map_caption = | |p1 = Кралство Романија |flag_p1 = Flag of Romania.svg |s1 = Кралство Романија |flag_s1 = Flag of Romania.svg | |stat_year1 = 1940 |stat_area1 = 43104 |stat_pop1 = 2,577,260 |ref_area1 = <ref name="area">{{cite journal|last1=Thirring|first1=Lajos|title=A visszacsatolt keleti terület. Terület és népesség.|journal=Magyar Statisztikai Szemle|date=1940|volume=18|issue=8–9|page=663|trans-title=The re-annexed eastern territory. Territory and population.|url=http://www.ksh.hu/statszemle_archivum#year=1940/issue=08.-09.|publisher=Magyar Királyi Központi Statisztikai Hivatal|location=Будимпешта|language=hu}}</ref> |ref_pop1 = <ref>{{cite journal|last1=Fogarasi|first1=Zoltán|title=A népesség anyanyelvi, nemzetiségi és vallási megoszlása törvényhatóságonkint 1941-ben.|journal=Magyar Statisztikai Szemle|date=1944|volume=22|issue=1–3|page=4|trans-title=Distribution of the population by mother tongue, ethnicity and religion in the municipalities of Hungary in 1941.|url=http://www.ksh.hu/statszemle_archivum#year=1944/issue=01.-03.|publisher=Magyar Királyi Központi Statisztikai Hivatal|location=Будимпешта|language=hu}}</ref> |footnotes = }} '''Северна Трансилванија''' ({{Langx|ro|Transilvania de Nord}}, {{Langx|hu|Észak-Erdély}}) ― регион на [[Кралство Романија|Кралството Романија]] кој за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како последица на територијалниот договор од август 1940 година познат како Второ виенско доделување, станал дел од [[Кралство Унгарија (1920–1946)|Кралството Унгарија]]. Со површина од 43,104 км², населението главно било составено и од [[Етничка група|етнички]] [[Романци]] и [[Унгарци]]. Во октомври 1944 година, [[Советски Сојуз|советските]] и романските сили добиле контрола на територијата, а до март 1945 година Северна Трансилванија била вратена под романско управување. По војната, тоа било потврдено со [[Париски мировен договор (1947)|Парискиот мировен договор]] од 1947 година. == Заднина == {{Главна|Историја на Трансилванија}} Регионот има разновидна [[историја]]. Некогаш бил јадрото на Кралството Дакија (82 п.н.е.–106 н.е.). Во 106 н.е., [[Римско Царство|Римската империја]] ја освоила [[Дакија (римска провинција)|територијата]], систематски искористувајќи ги нејзините ресурси. Откако [[Римска легија|римските легии]] се повлекле во 271 г. н.е., бил зафатен од низа различни племиња, ставајќи го под контрола на Карпите, [[Визиготи]]те, [[Хуни]]те, Гепидите, [[Авари]]те и [[Словени]]те. Во текот на 9 век, Трансилванија потпаднала под власт на [[Прво Бугарско Царство|Бугарското Ханство]]. [[Унгарци]]те освоиле голем дел од [[Средна Европа]] на крајот на 9 век и речиси шестотини години, Трансилванија била војводство во [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]]. По [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] во 1526 година и унгарскиот пораз од [[Отоманско Царство|Османлиите]], Трансилванија станала полунезависно кнежевство под власта на месното унгарско благородништво, но поради владение на Отоманската Империја. Потоа станала покраина на [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] како Земји на Унгарската Круна, а по 1848 година и повторно од 1867 до 1918 година била вклучена во [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] во рамките на [[Австроунгарија]]. Двојната монархија била распуштена по [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Етничките [[Романци]], кои го образувале мнозинското население на [[Трансилванија]], избрале претставници кои го прогласиле обедунувањето со Романија на 1 декември 1918 година. Прогласот за обединување во Алба Јулија бил усвоен од пратениците на Романците од Трансилванија за време на Големото национално собрание во Алба Јулија, поддржан еден месец подоцна со гласањето на пратениците на Трансилванските Саксонци за време на Собранието во Медијаш. До пролетта 1919 година, за време на Унгарско-романската војна, Трансилванија станала под административна контрола на Романија. Конечно, во јуни 1920 година, со [[Тријанонски договор|Тријанонвскиот договор]], Трансилванија била доделена на [[Кралство Романија|Кралството Романија]]. === Текстот на Второто виенско доделување === # ''Последната рута на граничната линија, која ја дели Романија од Унгарија, ќе одговара на онаа означена на географската карта прикачена овде.'' ''Романско-унгарска комисија на лице место ќе ги утврдува подробностите за трасата.'' # ''Романската територија доделена на Унгарија ќе биде евакуирана од романските војници во рок од 15 дена и ќе биде предадена во добар ред.'' ''Различните фази на евакуацијата и окупацијата, како и нивните модалитети ќе бидат фиксирани во рамките на романско-унгарската комисија.'' ''Унгарската и романската влада ќе се погрижат евакуацијата и окупацијата да бидат извршени во полн ред.'' # ''Сите романски поданици, населени на овој ден на територијата што треба да ја отстапи Романија, добиваат унгарско државјанство без никакви формалности.'' ''Во рок од 6 месеци ќе им биде дозволено да се одлучат во корист на романската националност.'' ''Оние лица кои ќе го остварат ова право, ќе ја напуштат унгарската територија во дополнителен период од 1 година и ќе им биде дозволено да се преселат во Романија.'' ''Тие ќе можат непречено да го земат својот движен имот, да го ликвидираат нивниот недвижен имот до моментот на нивното заминување и да го земат со себе добиениот производ.'' ''Доколку не успее ликвидацијата, овие луѓе ќе бидат обештетени од Унгарија.'' ''Унгарија ќе ги реши сите прашања поврзани со трансплантацијата на оптанти на широк и приспособлив начин.'' # ''Романските поданици од унгарска раса, основани на територијата отстапена во 1919 година од Унгарија на Романија и кои останаа под суверенитет на државата, добиваат право да се определат за унгарска националност, во период од 6 месеци.'' ''Начелата наведени во став 3 се применуваат и на лицата кои го користат ова право.'' # ''Унгарската влада свечено се обврзува целосно да го асимилира романскиот народ со другите унгарски поданици, кои врз основа на горенаведената арбитража ќе добијат унгарско државјанство.'' ''Од друга страна, романската влада ја презема истата свечена обврска во однос на нејзините унгарски поданици, кои ќе останат на романска територија.'' # ''Деталите кои произлегуваат од трансферот на суверенитетот ќе бидат регулирани со директен договор меѓу романската и унгарската влада.'' # ''Доколку се појават какви било тешкотии или сомнежи при примената на оваа арбитража, романската и унгарската влада ќе се обидат директно да постигнат договор.'' ''Доколку не се постигне договор, спорот ќе биде доставен до владите на [[Трет Рајх|Рајхот]] и [[Кралство Италија|Италија]], кои ќе усвојат конечно решение.'' == Второ виенско доделување == {{Главна|Второ виенско доделување}} [[Податотека:Northern Transylvania yellow.png|лево|мини| Романија во 1940 година со Северна Трансилванија означена со жолта боја.]] [[Податотека:RomaniaTerritorialLosses1940.svg|лево|мини| Територијалните загуби на Романија во летото 1940 година.]] Во јуни 1940 година, Романија била принудена (како последица на [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]] ) да се подложи на советски ултиматум и да го прифати припојувањето на Бесарабија и Северна Буковина кон [[СССР]]. Последователно, [[Кралство Унгарија (1920–1946)|Унгарија]] се обидела да ја врати Трансилванија, која ја изгубила веднаш по [[Првата светска војна]]. [[Трет Рајх|Германија]] и [[Фашистичка Италија (1922–1943)|Италија]] извршија притисок и Унгарија и Романија да ја решат ситуацијата со билатерален договор. Двете делегации се сретнале во Турну Северин на 16 август, но преговорите пропаднале поради барањето за територија од 60 км² од унгарската страна и само понуда за размена на население од романската страна. За да ја попречат унгарско-романската војна во нивната „заднина“, [[Сили на Оската|Силите на Оската]] извршиле притисок врз двете влади да ја прифатат нивната арбитража: Второто виенско доделување, потпишана на 30 август 1940 година. [[Историчар]]от Кит Хичинс ја сумира ситуацијата создадена од доделувањето:<ref>{{Наведување|last=Hitchins|first=Keith|author-link=Keith Hitchins|year=1994|title=Romania: 1866–1947|series=Oxford History of Modern Europe|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-158615-6|place=Oxford|oclc=44961723}}</ref> : ''Далеку од решавање на работите, Виенското доделување ги влоши односите меѓу Романија и Унгарија.'' ''Тоа не го реши проблемот со националноста со одвојување на сите [[Унгарци]] од сите [[Романци]].'' ''Околу 1.150.000 до 1.300.000 Романци, или 48 отсто до над 50 отсто од населението на отстапената територија, во зависност од тоа чија статистика е користена, останале северно од новата граница, додека околу 500.000 Унгарци (други унгарски проценки достигнуваат и до 800.000 романски, дури 363.000) продолжија да живеат на југ.'' [[Податотека:Northern_Transylvania_ethnic_map.svg|мини| [[Етничка група|Етничка]] [[Географска карта|карта]] на Северна Трансилванија.]] Унгарското население било во невообичаена ситуација да биде огромно мнозинство во областа на југоисточна Трансилванија, длабоко во Романија и далеку од унгарската граница (областа, позната како Земја Секели, денес е главно во окрузите Харгита, Ковасна и Муреш), и не само во одредени области до унгарската граница (како во случајот со [[Чехословачка]] и Бачка или Барања). Решението за кое било одлучено било да биде направен коридор северозападна Романија, вклучително и голема област населена со [[Романци]], со цел да биде вклучена оваа област со унгарско мнозинство во Унгарија. Население на Северна Трансилванија, според романскиот попис од 1930 година:<ref name="Clark1941">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lozXAAAAMAAJ|title=Racial Aspects of Romania's Case|last=Чарлс Апсон Кларк|publisher=[[Caxton Press (Соединети Држави)|Caxton Press]]|year=1941|location=New York|oclc=16006920|author-link=Чарлс Апсон Кларк}}</ref> {| ! align="left" style="background-color:#E9E9E9" valign="top" |Округ ! align="right" style="background-color:#E9E9E9" |Население ! align="right" style="background-color:#E9E9E9" |Романци ! align="right" style="background-color:#E9E9E9" |Унгарци ! align="right" style="background-color:#E9E9E9" |Германци ! align="right" style="background-color:#E9E9E9" |Евреи ! align="right" style="background-color:#E9E9E9" |Други |- | align="left" |Бихор (само отстапениот дел) | align="right" |305,548 | align="right" |136,351 | align="right" |130,127 | align="right" |2,101 | align="right" |20,420 | align="right" |16,549 |- | align="left" |Чјук | align="right" |145,806 | align="right" |20,976 | align="right" |120,627 | align="right" |439 | align="right" |2,383 | align="right" |1,381 |- | align="left" |Клуж (само отстапениот дел) | align="right" |256,651 | align="right" |141,607 | align="right" |85,284 | align="right" |2,669 | align="right" |16,057 | align="right" |11,034 |- | align="left" |Марамуреш | align="right" |161,575 | align="right" |93,207 | align="right" |11,174 | align="right" |3,239 | align="right" |33,828 | align="right" |20,127 |- | align="left" |Муреш (само отстапениот дел) | align="right" |269,738 | align="right" |115,773 | align="right" |121,282 | align="right" |11,271 | align="right" |9,848 | align="right" |11,564 |- | align="left" |Насауд | align="right" |145,574 | align="right" |103,897 | align="right" |7,488 | align="right" |21,211 | align="right" |6,450 | align="right" |6,528 |- | align="left" |Одорхеј (само отстапениот дел) | align="right" |121,984 | align="right" |5,430 | align="right" |112,375 | align="right" |454 | align="right" |1,250 | align="right" |2,475 |- | align="left" |Салаж | align="right" |343,347 | align="right" |192,821 | align="right" |107,662 | align="right" |16,010 | align="right" |13,380 | align="right" |13,474 |- | align="left" |Сату Маре | align="right" |294,875 | align="right" |178,523 | align="right" |74,191 | align="right" |9,530 | align="right" |23,967 | align="right" |8,664 |- | align="left" |Сомеш | align="right" |219,355 | align="right" |169,942 | align="right" |33,870 | align="right" |351 | align="right" |10,546 | align="right" |4,646 |- | align="left" |Треј Скауне (само отстапениот дел) | align="right" |127,769 | align="right" |17,505 | align="right" |105,834 | align="right" |760 | align="right" |707 | align="right" |2,963 |- | align="left" |Тарна Мика и Тарнава Маре (само отстапените делови) | align="right" |2,931 | align="right" |401 | align="right" |1,642 | align="right" |659 | align="right" |49 | align="right" |180 |- | align="left" style="background-color:#E9E9E9" |'''Вкупно во Северна Трансилванија''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''2,395,153''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''1,176,433''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''911,556''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''68,694''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''138,885''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''99,585''' |- | align="left" style="background-color:#E9E9E9" |'''Процент''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''100 %''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''49.11 %''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''38.05 %''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''2.86 %''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''5.79 %''' | align="right" style="background-color:#E9E9E9" width="30" |'''4.15 %''' |- |} Според романските проценки на регионот пред арбитражата во 1940 година, имало 1.304.903 Романци (50,2%) и 978.074 (37,1%) Унгарци.<ref name="Clark1941"/> Една година подоцна, унгарскиот попис го броел населението како 53,5% [[Унгарци]] и 39,1% [[Романци]].<ref>Károly Kocsis, Eszter Kocsisné Hodosi, Ethnic Geography of the Hungarian Minorities in the Carpathian Basin, Simon Publications LLC, 1998, [https://books.google.com/books?id=-zZ_NVM9mNEC&pg=PA120 p. 116]</ref> Различните соодноси биле предизвикани од комбинација на сложени фактори како што се [[Преселба на населението|преселувањето]], асимилацијата на Евреите и двојазичните говорници.<ref>Árpád E. Varga, [http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/ nepes.htm Studies of the demographic history of Transylvania.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220729200039/http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/ |date=2022-07-29 }}</ref> Според унгарските заведувања, 100.000 унгарски бегалци пристигнале во Унгарија од Јужна Трансилванија до јануари 1941 година. Дотогаш имало вкупно 109.532 романски бегалци од Северна Трансилванија. Падот на вкупното население наведува дека дополнителни 40.000 до 50.000 Романци се преселиле од Северна Трансилванија во Јужна Трансилванија, вклучително и бегалци кои биле испуштени од службената регистрација поради различни причини. Дополнително, унгарските придобивки со асимилација биле урамнотежени со загуби за други групи на домородни говорници, како што се Евреите. Во окрузите Марамарош и Сатмар, во десетици населби имало многу луѓе кои се декларирале како Романци, но сега се идентификувале како унгарски, иако не зборувале ниту еден унгарски дури и во 1910 година. == Масакри == По окупацијата на Северна Трансилванија во есента 1940 година, [[Романци|романското]] [[население]] било цел на одмазднички акции од страна на унгарските националисти. Биле сторени воени злоупотреби, незаконски апсења, мачења, линчови, егзекуции, агресивна ароганција на претставниците на новите административни структури.<ref>William Totok, '' Eastern Rehabilitation Fever. ''</ref> [[Податотека:Zilah_1940._szeptember_8.jpg|десно|мини| Унгарските трупи маршираат во [[Залау]] (Зилах) на 8 септември 1940 година.]] === Романска статистика за злоупотреби извршени од унгарските власти === Во статистичкиот извештај на Државниот секретаријат за националности, од [[Букурешт]], за ситуацијата во Северна Трансилванија од 30 август 1940 до 1 ноември 1941 година, 919 убиства, 1.126 осакатувања, 4.126 тепања, 15.893 апсења, 124 сквернавења, 78 и 447 збирни и поединечни пустошења се спомнувани. Неколку дена по поставувањето власт, окупаторските власти почнаа да ги депортираат Романците во логорите. Според извештајот на командантот на логорот во градот Пуспокладани, излегува дека 1.315 Романци биле интернирани само во тој логор во септември 1940 година, многу над неговиот максимален капацитет. Следствено, истиот месец, други логори биле основани во Сомешени и Флорести, во близина на [[Клуж-Напока|Клуж Напока]].<ref>Sr. Cluj-Napoca Archive, Cluj County Prefecture fund.</ref> Исто така, имало масовни протерувања на етнички Романци преку новата граница наметната со Второто виенско доделување, особено на оние што се сметани за опасни или веројатно непријателски настроени кон новиот режим. Почнувајќи од 1940 година, протерувањата биле практикувани до 1944 година, кога, во септември и октомври, унгарските власти биле протерани од советските и романските воени единици. До 1 јануари 1941 година, имало вкупно 109.532 романски бегалци, од кои 11.957 биле Трансилванци протерани од унгарските власти (вклучувајќи случаи на етнички [[Унгарци]] кои не биле признавани како Унгарци).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.martiriromani.com/Articol.asp?ID=139|title='' The Vienna Dictate. Hungarian atrocities against Romanians ''|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030172339/http://www.martiriromani.com/Articol.asp?ID=139|archive-date=2009-10-30|accessdate=2021-11-15}}</ref> Статистиката што го опфаќа периодот од 1 септември 1940 до 1 декември 1943 година укажува на вкупно 218.919 протерани лица.<ref name="cart9">"George Baritiu" Cultural-Scientific Society, '' History of Romania. ''</ref> Ова вклучувало бројни бегалци кои ги напуштиле своите места на живеење поради страв од новата унгарска администрација. На 23 август 1944 година, кога државниот удар на кралот Михај ја свртел [[Кралство Романија|Романија]] против Оската и започнал борбата за ослободување на Северна Трансилванија, имало над 500.000 луѓе од отстапената територија, врз основа на Второто виенско доделување, во Романија.<ref>Mihai Fătu and Mircea Mușat, '' Horthysto-fascist terror in northwestern Romania (September 1940 - October 1944) '', Politică Publishing House, Bucharest, 1985, pp. 142-144</ref> Во овој период настрадале и романските [[Училиште|училишта]] и [[цркви]]. На територијата на отстапената Трансилванија имало (на 30 август 1940 година) 1.666 основни училишта на [[романски јазик]] и 67 средношколски, стручни и високообразовни единици. На почетокот на учебната 1941/1942 година, бројот на основни училишта бил намален за 792 единици, а во 1940/1941 година имало само една [[гимназија]] со романски јазик - онаа во Насауд - и само „седум“ романски секции во средните училишта со друг наставен јазик.<ref name="cart9"/> === Реакциите на Унгарците за злосторствата извршени под унгарската окупација === Унгарците од Трансилванија ги поздравиле одлуките на Второто виенско доделување, бидејќи ја сметале за лек за неправдата од [[Тријанонски договор|Тријанон]], надевајќи се дека на крајот на војната, [[Адолф Хитлер|Хитлер]] ќе ја врати целата Трансилванија на Хорти, но [[Кралство Романија|Романија]] била сојузничка земја во тоа време.<ref>Nicholas M. Nagy-Talavera, Anatomy of a Massacre</ref> Заедно со војската, во масакрите врз романското население учествувале и бројни етнички [[Унгарци]]. Тие ги опустошиле, осквернавиле и ги урнале темелите на романските цркви, особено во земјите населени со Секелци. Покрај тоа, тие ограбувале и палеле домови на [[Романци]], или мачеле и убивале Романци. Меѓутоа, во неколку случаи имало и унгарски месни жители кои биле вклучени во спасувањето на романските семејства. Меѓу нив е и случајот на Јосиф Гал, кој спасил неколку Романци од смрт за време на масакрот во Трезнеа. Сведоштво во врска со ова е она на Гаврил Бутчован, еден од преживеаните од драмата во Ип комуната, Салај:<ref>Testimonies about the massacres in Ip and Traznea - article published in the Gardianul newspaper, edition from 02.09.2008</ref> {{Цитат|Морам да ви ја кажам вистината до крај. Не сите мои сонародници се договорија со хортистичките криминалци. Имаше и Унгарци кои дојдоа да ги бранат романските семејства, ставајќи ги во опасност нивните животи преку овој гест. Така, најмалку три романски семејства биле спасени од убиствените раце на хортистите. Секако, доколку криминалната акција се случеше во текот на денот, ќе имаше уште многу кои ќе ни дојдоа на помош (Романците), а сигурно бројот на убиените ќе беше многу помал.}} Имало случаи во кои унгарски месни жители станале жртви обидувајќи се да им помогнат на Романците. Меѓу нив била и слугинката Шаролта Јухас од Мурешени де Кампје, која била убиена заедно со целото семејство на градскиот свештеник Бујор. Список на масакри: * Масакр во Нушфалау * Масакр во Трезнеа * Масакр во Сармашу * Mасакр во Ип * Масакр во Чериша * Масакр на Марка * Масакр во Брецку * Масакр на Мурешени де Кампје * Масакр во Чиумарна * Масакр во Залау * Масакр во Бенд, Гребениш, Ороју * Масакр во Таријан * Масакр во Прунду Баргаулуј * Масакр на Мојсеј * Масакр во Ракитиш * Масакр во Турда == Унгарско владеење == Унгарија ја држела Северна Трансилванија од септември 1940 година до октомври 1944 година. Во 1940 година, етничките немири меѓу [[Унгарци]]те и [[Романци]]те продолжиле по некои инциденти по влезот на [[Унгарски копнени сили|унгарската армија]], што кулминирало со масакри во Трезнеа и Ип во првите две недели, околу 1000 Романци загинале.<ref name="gard"> '' 68 years since the Dictate. ''</ref> [[Податотека:Gábor_Áron_tér_a_magyar_csapatok_bevonulása_idején,_szemben_a_Malom_utca._A_felvétel_1940._szeptember_13-án_készült._Fortepan_3974.jpg|лево|мини| Толпи фрлаат цвеќиња за да ги пречекаат унгарските војници во Кездивашархели (Таргу Секујеск), 13 септември 1940 година.]] [[Податотека:Fő_út._Fortepan_3981.jpg|лево|мини| Етничките Германци даваат нацистички поздрав додека ги пречекуваат унгарските трупи.]] На 5 септември 1940 година, пет дена по Второто виенско доделување, првата унгарска воена единица ја преминала границата кај Сигетул Мармациеј. Две унгарски војски влегле на територијата на припоената Трансилванија: првата војска (со сила од 208.000 војници) дејствувала во североисточниот дел на Трансилванија, додека втората армија (со персонал од 102.000 војници) дејствувала во областа [[Орадеја|Орадеа]]-[[Клуж-Напока|Клуж]]. На првиот ден, главни окупирани градови биле Кареј, [[Сату Маре]], Сигетул Мармациеј и Окна Шугатаг. Биле воспоставени девет фази на напредок, секоја на растојание од 40-80 километри. Последните преземени места, на 13 септември 1940 година, биле Сфанту Георге и Таргу Секујеск.<ref>Dan Grecu, [http://membres.lycos. fr / dgrecu / AdN.]{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Напредувањето на унгарските единици се одвивал во мирни услови, со само неколку разни инциденти со романските војници кои се повлекле во јужна Трансилванија. Унгарската армија била пречекана со ентузијазам од мнозинството унгарско население, што било подробно документирано во филмовите од 1940 година, со парадата на воените единици, како и Хорти јавајќи на сив коњ, марширајќи низ главните градови на Северна Трансилванија.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=N4oi1Su7jYM Images with Hungarian troops entering the city of Cluj on September 11, 1940]</ref> Откако некои етнички унгарски групи кои биле сметани за неверодостојни или несигурни биле отпуштени/протерани од Јужна Трансилванија, унгарските функционери, исто така, редовно протерале некои романски групи од Северна Трансилванија. Многу Унгарци и Романци или побегнале или избрале да се одлучат меѓу двете земји. Имало масовен егзодус; се преселиле преку 100.000 луѓе од двете страни на етничките и политичките граници. Ова продолжило до 1944 година.<ref>A történelem tanúi - Erdély - bevonulás 1940 p 56.</ref> По окупацијата на Унгарија од страна на Германија на 19 март 1944 година, Северна Трансилванија паднала под германска воена окупација. Како и [[Евреи]]те кои живееле во Унгарија, повеќето од Евреите во Северна Трансилванија (околу 150.000) биле испратени во концентрациони логори за време на Втората светска војна, потег што бил олеснет од месната војска и цивилите. По неколку декрети на унгарската влада и советувања на високо ниво на состанокот на 26 април со Ласло Ендре во Сатмарнемети (сега [[Сату Маре]]), била решена депортацијата на Евреите.<ref name="ghetouri">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mmhtn.org/ghetouri.php|title=Ghetouri|publisher=[[Спомен музеј на Холокаустот во Северна Трансилванија]]|language=ro|trans-title=Ghettoes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208102923/http://www.mmhtn.org/ghetouri.php|archive-date=8 декември 2014|accessdate=3 април 2024}}</ref> На 3 мај, властите во Деш (сега Деж) започнале акција за [[гето]]изација на Евреите во шумата Бунгар, каде што беа затворени 3.700 Евреи од Деј и 4.100 Евреи од други локалитети во областа. За време на операцијата на гетото Деж, Евреите биле малтретирани, мачени и гладувани. Депортацијата на Евреите во нацистичките логори на смртта била вршена со товарни вагони, во три фази: првиот пренос на 28 мај (кога биле депортирани 3.150 Евреи), вториот на 6 јуни (кога биле депортирани 3.360 Евреи) и третата на 8 јуни (кога биле депортирани последните 1.364 Евреи). Повеќето од депортираните биле истребени во логорот [[Аушвиц|Аушвиц-Биркенау]], со нешто повеќе од 800 депортирани преживеани.<ref name="dej">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.primariadej.ro/dej/48/istoric/|title=Istoric – Preistoria și antichitatea la confluența Someșurilor|work=primariadej.ro|language=ro|accessdate=3 април 2024|archive-date=2024-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227194358/https://www.primariadej.ro/dej/48/istoric/|url-status=dead}}</ref> Коложварското гето (во денес [[Клуж-Напока]]) било основано на 3 мај и било ставено под команда на Ласло Урбан, месниот полициски началник. Гетото, во кое имало околу 18.000 Евреи,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ziua.ro/display.php?data=2005-10-22&id=187059|title=135 de mii de evrei uciși in Transilvania de Nord|date=22 октомври 2005|language=ro|trans-title=135 Thousand Jews Killed in Northern Transylvania|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128205929/http://www.ziua.ro/display.php?data=2005-10-22&id=187059|archive-date=28 јануари 2021|accessdate=3 април 2024}}</ref> било ликвидирано во шест превози до Аушвиц, при што првата депортација била на 25 мај, а последната на 9 јуни. Други гета што биле поставени во Северна Трансилванија во овој период биле Орадеското гето (најголемото, со 35.000 Евреи), Бајамареското гето, Бистричкото гето, Чехејското гето, Регинското гето, Сатумареското гето и Сфантугеоргеското гето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/wiesel/holocaust_in_northern_transylvania.pdf|title=The Holocaust in Northern Transylvania|work=www.yadvashem.org|publisher=[[Yad Vashem]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108142129/http://www.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/wiesel/holocaust_in_northern_transylvania.pdf|archive-date=8 ноември 2016|accessdate=3 април 2024}}</ref> По пучот врз кралот Михај од 23 август 1944 година, Романија ја напуштила [[Сили на Оската|Оската]] и им се придружила на [[Сојузници во Втората светска војна|сојузниците]]. Така, романската армија се борела против [[Нацистичка Германија|Германија]] и нејзините сојузници во Романија &ndash; враќајки ја Северна Трансилванија &ndash; и понатаму, во германската окупирана Унгарија и во [[Словачка Република (1939–1945)|Словачка]] и [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Чешка и Моравија]], на пример, во Офанзивата во Будимпешта, Опсадата на Будимпешта и Прашката офанзива. Второто виенско доделување било поништена од Сојузничката комисија преку Договорот за примирје со Романија (12 септември 1944 година), чиј член 19 го предвидува следново: „ ''Сојузничките влади ја сметаат одлуката на Виенското доделување во врска со Трансилванија како ништовна и се согласни дека Трансилванија (или поголемиот дел од неа) треба да биде вратен во Романија, предмет на потврда при мировното решение, а советската влада се согласува советските сили да учествуваат за таа цел во заедничките воени операции со Романија против Германија и Унгарија“.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.loc.gov/law/help/us-treaties/bevans/m-ust000003-0901.pdf|title=The Armistice Agreement with Rumania; September 12, 1944|work=[[Конгресна библиотека]]|accessdate=3 април 2024}}</ref> [[Податотека:Ardeal_1945_Buc.jpg|мини| Демонстрации на Плоштадот на палатата во [[Букурешт]], славејќи го враќањето на Северна Трансилванија, март 1945 година.]] Територијата била окупирана од сојузничките сили до крајот на октомври 1944 година.<ref name="Brubaker">[[Rogers Brubaker]], Nationalist Politics and Everyday Ethnicity in a Transylvanian Town, Princeton University Press, 2006, p. 80</ref> На 25 октомври, во Битката кај Кареј, единиците на романската 4-та армија под команда на генералот Георге Аврамеску ја презеле контролата врз последниот дел од територијата отстапена во 1940 година на Унгарија. Меѓутоа, поради активностите на романските паравоени сили, Советите ја протерале романската администрација од Северна Трансилванија во ноември 1944 година и не им дозволиле да се вратат до март 1945 година.<ref name="Brubaker" /> На 20 јануари 1945 година, Унгарија ја прифатила обврската да ги евакуира сите унгарски трупи и службеници од територијата, да се повлече на своите предвоени граници и да ги укине сите законодавни и административни прописи во врска со вклучувањето на територијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://avalon.law.yale.edu/wwii/hungary.asp|title=Armistice Agreement with Hungary; January 20, 1945|publisher=[[Проект „Авалон“]] при [[Јејлска правна школа|Јејлската правна школа]]}}</ref> Парискиот мировен договор од 1947 година ги потврдил границите меѓу Романија и Унгарија, како што првично биле дефинирани во [[Тријанонски договор|Тријанонскиот договор]], 27 години порано, со што било потврдено враќањето на Северна Трансилванија во Романија. == Географија == [[Податотека:RO_SJ_Pria_25.jpg|мини|Пејзаж на село, Округ Салаж.]] Северна Трансилванија е разновиден регион, и во однос на пејзажот и според населението. Ги содржи и главно руралните области (како што е [[Бистрица-Насауд (округ)|Округот Бистрица-Насауд]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ecoduri.com/recensamantul-populatiei/Bistrita-Nasaud.php|title=Recensamant - Bistrita-Nasaud - date demografice, populatia stabila pe varste, religie, educatie}}</ref>), како и големите градови, како што се [[Клуж-Напока]], [[Орадеја]], Таргу Муреш, Баја Маре и [[Сату Маре]]. Средиштата на унгарската култура, како што се [[Мијеркуреја Чук]] и Сфанту Георге, се исто така дел од регионот. Важно туристичко одредиште е [[Марамуреш (округ)|Округот Марамуреш]], област позната по прекрасните рурални пејзажи, месната мала дограма, вклучувајќи дрвени [[цркви]], нејзината [[занает]]чиска [[индустрија]] и неговата изворна рурална [[архитектура]]. == Поврзано == * [[Јужна Трансилванија]] * [[Романски народни трибунали]] * [[Спомен музеј на Холокаустот во Северна Трансилванија]] * [[Унгарска Автономна Покраина]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/221.gif Карта] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220214225751/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/221.gif |date=2022-02-14 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Историја на Трансилванија]] [[Категорија:Романија во Втората светска војна]] [[Категорија:Историски области во Романија]] [[Категорија:Статии со извори на унгарски (hu)]] [[Категорија:Трансилванија во 20 век]] c4o4hl6n8ux2b6botirgnp2h06qyvah 0 1348465 5642524 5434543 2026-10-09T19:12:14Z Bjankuloski06 332 5642524 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Зелени_чај-_Matcha.JPG|мини|Мача зелен чај]] '''Мача''' ({{langx|ja|抹茶}}; букв. ''„распрскан чај“'') — вид на [[зелен чај]] кој се добива со парење и сушење. Начинот на обработка на листови потекнува од [[Сунг (династија)|династијата Сунг]] (960-1278) кога прашокот бил претворен во т.н. Пена од жад. Тоа е единствен чај што не се произведува во лист, туку во форма на прав. Имено, тој се добива од особено квалитетниот чај, т.н Тенч, и иако ретко, се произведува и од Ѓокур, најпрепознатливиот јапонски специјалитет во лист. == Обработка на чај == [[Податотека:Шоља_зеленог_чаја_Matcha.JPG|мини|Филџан зелен чај од мача]] Листовите се берат четири недели пред првата берба, додека грмушките од чајот се уште се покриени за да се спречи светлината да ги допре лисјата. Затоа, лисјата се мали и темно зелени по боја. По бербата, листовите се парат и се сушат, а на крај листовите се дробат во камена воденица. Денес во [[Јапонија]] се користи за ''Ча Но Ју'', чајната церемонија, а [[Будизам|будистичките]] [[Свештеник|свештеници]] го користат за време на медитација. == Делотворноста на овој пијалак == [[Чај]]от е исклучително богат со антиоксиданси (катехин), [[Витамин А|витамини А]], [[Витамин Б|Б]], [[Витамин C|Ц]] и [[Витамин Е|Е]] и каротин бидејќи при пиењето на чај се пие и правот на чајот, по тоа овој чај се разликува од другите зелени чаеви. Испитувања покажале дека тој има многу повеќе антиоксиданси од кој било зеленчук или овошје, дека го подобрува [[Метаболизам|метаболизмот]] и согорувањето на [[Калорија|калории]], опушта и релаксира, го подобрува расположението и [[концентрација]]та, му помага на телото да се бори против [[вирус]]ите и [[бактерии]]те, богат е со витамин Ц, [[селен]], [[цинк]] и [[магнезиум]], влакна, го намалува [[холестерол]]от и [[Гликоза|шеќерот во крвта]] и не го зголемува ниво на инсулин. Својства на катехинот EGCg (епигалокатехин галат) обезбедуваат ефикасна одбрана од [[меланом]]. EGCg и другите катехини во него го поништуваат ефектот на [[Слободни радикали|слободните радикали]] кои можат да доведат до оштетување на клетките и [[ДНК]]. Дава енергија и ја зголемува издржливоста. Позитивно влијае на меморија и концентрација. Има смирувачки ефект.<ref>[https://prochaj.ru/klassifikatsiya/matcha Корисна својства и хемијски састав]</ref> Покрај тоа што е чај, зелениот чај во прав мача може да се користи и како додаток на јадењата, колачи и како суперефикасна маска за лице против стареењето. == Подготовка на чајот == [[Податотека:Прибор_за_Matcha_чај.JPG|мини|Прибор за зелен чај мача]] Потребен е полудлабок [[филџан]], [[маталка]] од [[бамбус]] и дрвено лажиче. Со цел правилно да го подготвите овој чаен пијалак, треба да ги следите упатствата. # Ставете 1-2 лажички [[чај]] од мача во полудлабок филџан со помош на мало сито. # Сварете 70 мл [[вода]]. Оставете да се излади 1 минута. # Додадете 2-3 лажички зовриена вода во чаша со мача во прав. # Промешајте го прашокот маталката од бамбус со цик-цак движења. # Додадете го остатокот од водата и мешајте го чајот со истите движења додека на површината не се добие пена. Се служи со јапонски слатки бидејќи се смета дека така има подобар вкус. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Matcha}} * [https://web.archive.org/web/20150925052812/http://www.centarzdravlja.rs/zanimljivosti/3367/japanska-matcha-za-jacanje-imuniteta/ Јапонска мача] * [http://www.ordinacija.hr/zdravi-tanjur/kolumna/snaga-matcha-caja/ Јачината на зелениот чај Мача] * [https://web.archive.org/web/20150923185045/http://www.journal.hr/japansko-cudo-od-matcha-caja/ Јапонското чудо на зелениот чај] * [https://mangobiocentar.rs/proizvod/matcha-caj-maca-caj-50gr-we-are-one/ Чај од мача] * [https://mangobiocentar.rs/proizvod/matcha-caj/ Мача чај цена] == Наводи == {{Наводи|30em}} [[Категорија:Зелен чај]] [[Категорија:Јапонија]] qaomgtk3dtxw0c941isigmpg1y3mg4d 5642525 5642524 2026-10-09T19:12:24Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Мача зелен чај]] на [[Мача]] 5642524 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Зелени_чај-_Matcha.JPG|мини|Мача зелен чај]] '''Мача''' ({{langx|ja|抹茶}}; букв. ''„распрскан чај“'') — вид на [[зелен чај]] кој се добива со парење и сушење. Начинот на обработка на листови потекнува од [[Сунг (династија)|династијата Сунг]] (960-1278) кога прашокот бил претворен во т.н. Пена од жад. Тоа е единствен чај што не се произведува во лист, туку во форма на прав. Имено, тој се добива од особено квалитетниот чај, т.н Тенч, и иако ретко, се произведува и од Ѓокур, најпрепознатливиот јапонски специјалитет во лист. == Обработка на чај == [[Податотека:Шоља_зеленог_чаја_Matcha.JPG|мини|Филџан зелен чај од мача]] Листовите се берат четири недели пред првата берба, додека грмушките од чајот се уште се покриени за да се спречи светлината да ги допре лисјата. Затоа, лисјата се мали и темно зелени по боја. По бербата, листовите се парат и се сушат, а на крај листовите се дробат во камена воденица. Денес во [[Јапонија]] се користи за ''Ча Но Ју'', чајната церемонија, а [[Будизам|будистичките]] [[Свештеник|свештеници]] го користат за време на медитација. == Делотворноста на овој пијалак == [[Чај]]от е исклучително богат со антиоксиданси (катехин), [[Витамин А|витамини А]], [[Витамин Б|Б]], [[Витамин C|Ц]] и [[Витамин Е|Е]] и каротин бидејќи при пиењето на чај се пие и правот на чајот, по тоа овој чај се разликува од другите зелени чаеви. Испитувања покажале дека тој има многу повеќе антиоксиданси од кој било зеленчук или овошје, дека го подобрува [[Метаболизам|метаболизмот]] и согорувањето на [[Калорија|калории]], опушта и релаксира, го подобрува расположението и [[концентрација]]та, му помага на телото да се бори против [[вирус]]ите и [[бактерии]]те, богат е со витамин Ц, [[селен]], [[цинк]] и [[магнезиум]], влакна, го намалува [[холестерол]]от и [[Гликоза|шеќерот во крвта]] и не го зголемува ниво на инсулин. Својства на катехинот EGCg (епигалокатехин галат) обезбедуваат ефикасна одбрана од [[меланом]]. EGCg и другите катехини во него го поништуваат ефектот на [[Слободни радикали|слободните радикали]] кои можат да доведат до оштетување на клетките и [[ДНК]]. Дава енергија и ја зголемува издржливоста. Позитивно влијае на меморија и концентрација. Има смирувачки ефект.<ref>[https://prochaj.ru/klassifikatsiya/matcha Корисна својства и хемијски састав]</ref> Покрај тоа што е чај, зелениот чај во прав мача може да се користи и како додаток на јадењата, колачи и како суперефикасна маска за лице против стареењето. == Подготовка на чајот == [[Податотека:Прибор_за_Matcha_чај.JPG|мини|Прибор за зелен чај мача]] Потребен е полудлабок [[филџан]], [[маталка]] од [[бамбус]] и дрвено лажиче. Со цел правилно да го подготвите овој чаен пијалак, треба да ги следите упатствата. # Ставете 1-2 лажички [[чај]] од мача во полудлабок филџан со помош на мало сито. # Сварете 70 мл [[вода]]. Оставете да се излади 1 минута. # Додадете 2-3 лажички зовриена вода во чаша со мача во прав. # Промешајте го прашокот маталката од бамбус со цик-цак движења. # Додадете го остатокот од водата и мешајте го чајот со истите движења додека на површината не се добие пена. Се служи со јапонски слатки бидејќи се смета дека така има подобар вкус. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Matcha}} * [https://web.archive.org/web/20150925052812/http://www.centarzdravlja.rs/zanimljivosti/3367/japanska-matcha-za-jacanje-imuniteta/ Јапонска мача] * [http://www.ordinacija.hr/zdravi-tanjur/kolumna/snaga-matcha-caja/ Јачината на зелениот чај Мача] * [https://web.archive.org/web/20150923185045/http://www.journal.hr/japansko-cudo-od-matcha-caja/ Јапонското чудо на зелениот чај] * [https://mangobiocentar.rs/proizvod/matcha-caj-maca-caj-50gr-we-are-one/ Чај од мача] * [https://mangobiocentar.rs/proizvod/matcha-caj/ Мача чај цена] == Наводи == {{Наводи|30em}} [[Категорија:Зелен чај]] [[Категорија:Јапонија]] qaomgtk3dtxw0c941isigmpg1y3mg4d 1 1348493 5642527 5205163 2026-10-09T19:12:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Мача зелен чај]] на [[Разговор:Мача]] 5205163 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{Вики Клуб}} fmfd2stxmmu6bqaumz8yml8bh5zjn49 0 1350696 5642576 5217252 2026-10-10T01:04:56Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Сарај (населба)]] кон [[Сарај (Скопско)]] 5642576 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Сарај (Скопско)]] 1x982ghypr8etr73v188d84l5qwsjkf 1 1350697 5642575 5217254 2026-10-10T01:04:51Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Разговор:Сарај (населба)]] кон [[Разговор:Сарај (Скопско)]] 5642575 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Сарај (Скопско)]] 9aww5ebw0hm73ksdik6c6130aj7jzuc 0 1351527 5642595 5370624 2026-10-10T06:35:58Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5642595 wikitext text/x-wiki '''Григори Хаџи Јорданов''' (прва половина на [[19 век]] во {{роден во|Ваташа}} — ) — македонски свештеник, преведувач и автор на црковни книжевни дела и ракописи.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=N507DwAAQBAJ&pg=PA243&lpg=PA243&dq=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&source=bl&ots=U6b25sIkUL&sig=ACfU3U1FfIptJzbqA6M6MXVopoGKrlNO_A&hl=mk&sa=X&ved=2ahUKEwje-a6h3ZSHAxVIVPEDHfPTCWoQ6AF6BAgZEAM#v=onepage&q=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8&f=false|title=Јужнословенски филолог 36|last=Ивић|first=Милка|date=1980-01-01|publisher=Институт за српски језик САНУ|language=sr}}</ref><ref name=":0">{{Наведена книга|title=Ваташа|last=Камчевски|first=Петре|publisher=Музеј-Галерија Кавадарци|year=2012|isbn=978-608-4621-04-1|location=Кавадарци|pages=434-435}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Макаријоска|first=Лилјана|date=2016|title=ПРИЛОГ КОН КИРИЛОМЕТОДИЕВСКАТА БИБЛИОГРАФИЈА ВО МАКЕДОНИЈА|url=https://www.academia.edu/30771755/%D0%9F%D0%A0%D0%98%D0%9B%D0%9E%D0%93_%D0%9A%D0%9E%D0%9D_%D0%9A%D0%98%D0%A0%D0%98%D0%9B%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%95%D0%92%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%A2%D0%90_%D0%91%D0%98%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%88%D0%90_%D0%92%D0%9E_%D0%9C%D0%90%D0%9A%D0%95%D0%94%D0%9E%D0%9D%D0%98%D0%88%D0%90|journal=КИРИЛОМЕТОДИЕВИСТИКА бр.10 (2016)}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scribd.com/document/51252942/%D0%9C%D0%90%D0%9A%D0%95%D0%94%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%A2%D0%9E-%D0%88%D0%90%D0%97%D0%98%D0%A7%D0%9D%D0%9E-%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A8%D0%90%D0%8A%D0%95-%D0%92%D0%9E-%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%98%D0%9E%D0%A2-19-%D0%92%D0%95%D0%9A|title=МАКЕДОНСКОТО ЈАЗИЧНО ПРАШАЊЕ ВО ЛИТЕРАТУРНИОТ 19 ВЕК {{!}} PDF|work=Scribd|language=en|accessdate=2024-07-07}}</ref> == Животопис == Бил поп или како што и самиот за себе велел свештеник во ваташката црква. Од крајот на 19 век или поточно во [[1897]] и [[1898]] година составил поголем број црковни ракописи. Неговите ракописи можат да се разгледуваат од два аспекта како дијалектолошки јазичен материјал и како книжевни дела, бидејќи покрај канонските текстови составил и свои лични творби за разни богослужбени потреби, како и коментари кон црковно канонските текстови. Тој и кога препишувал одбирал што ќе препише од богатата црковна литература и го прилагодувал за своите верници, преведувајќи го на разбирлив јазик.<ref name=":0" /> Меѓу другите материјали зачувани се:<ref name=":0" /> * ''Литургиски зборник 35 листа,'' * ''Службеник 69 листа,'' * ''Требник 244 листа.'' * ''Богословски зборник со толкувања на светото писмо 11 листа.'' * ''Празничен [[пентикостар]] 68 листа.'' * ''Литургиски зборник 126 листа и други.'' Неговите дела кои содржат десет одделни ракописи или 2000 страници претставуваат една мала црковна библиотека, од кои може да се види кои текстови го интересираат обичниот [[Македонци|македонски]] човек и која била негова главна литературна преокупација при крајот на минатиот век. Овие ракописи денес се наоѓаат во трезорот на [[Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|НУБ Св. „Климент Охридски”]], а еден негов ракопис од ''Богословскиот зборник'' се чува во [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]], при [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|универзитетот „Св. Кирил и Методиј”]] во Скопје. Овој ракопис бил познат уште од порано, но дури сега со споредувањето со новооткриените ракописи е утврдено дека е напишан од Григори Хаџи Јорданов.<ref name=":0" /> Една улица во Кавадарци е именувана со неговото име.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kavadarci.gov.mk/public/wp-content/uploads/arhiva/22-SL.GLASNIK.pdf|title=Службен гласник на Општина Кавадараци|date=1 септември 2014|work=kavadarci.gov.mk}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хаџи Јорданов, Григори}} [[Категорија:Македонско национално движење]] [[Категорија:Македонски духовни лица]] [[Категорија:Македонски свештеници]] {{Македонска книжевност}} {{Македонско национално движење}} 6rxwlvwneuw158bchoxhe63esbzu8m5 0 1355207 5642632 5616013 2026-10-10T10:26:28Z PJ Geest 28859 /* Светлински криви за супернови од типовите II-L и II-P */ png -> svg 5642632 wikitext text/x-wiki [[Податотека:HST_SN_1987A_20th_anniversary.jpg|десно|мини|320x320пкс| Растечкиот остаток од [[СН 1987А|SN 1987A]], необична супер нова од типот II во [[Голем Магеланов Облак|Големиот Магеланов Облак]]. Слика на [[НАСА]]''.'']] '''Супернова од типот''' '''II''' или '''СНII''' (SNII)<ref>{{Наведено списание|last=Prantzos|first=N|date=1996|title=Stellar nucleosynthesis and γ-ray line astronomy|url=https://adsabs.harvard.edu/full/1996A%26AS..120C.303P|journal=Astronomy & Astrophysics Supplement Series|volume=120|pages=330–310|bibcode=1996A&AS..120C.303P|via=SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS)}}</ref> ― [[супернова]] која произлегува од брзата пропаст и насилната експлозија на масивна [[ѕвезда]]. Ѕвездата мора да има најмалку осум пати, но не повеќе од 40 до 50 пати, од [[Сончева маса|масата на Сонцето]] (M☉) за да претрпи ваков тип на експлозија.<ref name="science304">{{Наведено списание|last=Gilmore|first=Gerry|date=2004|title=The Short Spectacular Life of a Superstar|journal=Science|volume=304|issue=5697|pages=1915–1916|doi=10.1126/science.1100370|pmid=15218132}}</ref> Суперновите од типот II се разликуваат од другите типови на супернови по присуството на [[водород]] во нивните [[Спектар|спектри]]. Тие обично се забележувани во [[Спирален крак|спиралните краци]] на [[Галаксија|галаксиите]] и во [[H II-подрачје|подрачјето H II]], но не и во [[Елиптична галаксија|елиптичните галаксии]]; тие претежно се составени од постари [[ѕвезди]] со мала [[Маса (физика)|маса]], со неколку млади, многу масивни ѕвезди неопходни за да биде предизвикана супернова. Ѕвездите создаваат [[енергија]] со [[јадрено соединување]] на елементи. За разлика од Сонцето, масивните ѕвезди ја поседуваат масата потребна за спојување на елементите кои имаат [[атомска маса]] поголема од водородот и [[хелиумот]], иако при сè повисоки [[Температура|температури]] и [[Притисок|притисоци]], предизвикувајќи соодветно пократок животен век на ѕвездите. Притисокот на изродување на [[електроните]] и енергијата создавана од овие [[Јадрено соединување|соединувачки реакции]] се доволни за да се спротивстават на силата на [[гравитацијата]] и да биде спречена пропаста на ѕвездата, одржувајќи ја ѕвездената рамнотежа. Ѕвездата спојува елементи со поголема маса, почнувајќи со водород, а потоа хелиум, напредувајќи низ [[периодниот систем]] додека не биде направено [[Ѕвездено јадро|јадро]] од [[железо]] и [[никел]]. Спојувањето на железо или никел не произведува нето излезна енергија, така што не може да се случи понатамошно соединување, оставајќи го јадрото никел-железо да е инертно. Поради недостатокот на излезна енергија што создава надворешен топлински притисок, јадрото се собира поради гравитацијата сè додека прекриената тежина на ѕвездата не може да биде поддржана главно од притисокот на изродување на електрони. Кога набиената маса на инертното јадро ја надминува [[Чандрасекарова граница|Чандрасекаровата граница]] од околу {{Сончева маса|1.4}}, електромското изродување повеќе не е доволна за да се спротивстави на гравитациското притискање. Во рок од неколку секунди се случува катаклизмична [[имплозија]] на јадрото. Без поддршка на сега веќе имплодираното внатрешно јадро, надворешното јадро пропаѓа навнатре под гравитација и достигнува [[брзина]] до 23% од [[Брзина на светлината|брзината на светлината]], а ненадејното притискање ја зголемува [[температура]]та на внатрешното јадро до 100 милијарди [[келвин]]и. [[Неутрон]]ите и [[Неутрино|неутрините]] настануваат преку [[Електронски зафат|обратно бетараспаѓање]], ослободувајќи околу 10⁴⁶ [[џули]] (100&nbsp;фои) во изблик од десет секунди. Пропаста на внатрешното јадро е запрен од [[Јадрена сила|одбивната јадрена сила]] и неутронското изродување, предизвикувајќи имплозијата да се врати и да отскокнува нанадвор. Енергијата на овој проширувачки ударен бран е доволна за да го наруши прекриениот ѕвезден материјал и да го забрза за да избега од брзината, настанувајќи експлозија на супернова. Ударниот бран и крајно високата температура и притисок брзо се распаѓаат, но се присутни доволно долго за да овозможат краток период во кој се јавува производство на елементи потешки од железото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html|title=Introduction to Supernova Remnants|date=2006-09-07|publisher=NASA Goddard/SAO|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528205721/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html|archive-date=2020-05-28|accessdate=8 септември 2024}}</ref> Во зависност од почетната маса на ѕвездата, остатоците од јадрото образуваат [[неутронска ѕвезда]] или [[црна дупка]]. Поради основниот механизам, добиената супернова е опишана и како супернова со пропаст на јадрото. Постојат неколку категории на експлозии на супернова од типот II, кои се категоризирани врз основа на добиената [[светлинска крива]] - графикон на [[сјајност]] наспроти времето - по експлозијата. Суперновите од типот II-L покажуваат постојан ([[Линеарност|линеарен]]) пад на светлинската крива по експлозијата, додека типот II-P прикажува период на побавно опаѓање (рамнина) во неговата светлинска крива проследен со нормално распаѓање. [[Супернови од типот Ib и Ic|Суперновите од типот Ib и Ic]] се тип на супернова со пропаст на јадрото за масивна ѕвезда што ја отфрлила својата надворешна обвивка од водород и (за тип Ic) хелиум. Како резултат на тоа, се чини дека им недостасуваат овие [[елементи]]. == Настанување == [[Податотека:Evolved_star_fusion_shells.svg|десно|мини|280x280пкс| Слоевите слични на [[кромид]], на масивна, еволуирана ѕвезда непосредно пред пропаста на јадрото. (Не е во размер)]] [[Ѕвезда|Ѕвездите]] многу помасивни од [[Сонцето]] се развиваат на сложени начини. Во јадрото на ѕвездата, [[водород]]от се [[Јадрено соединување|спојува]] во [[хелиум]], ослободувајќи [[топлинска енергија]] што го загрева [[Ѕвездено јадро|јадрото на ѕвездата]] и обезбедува надворешен [[притисок]] што ги поддржува слоевите на ѕвездата против пропаст - ситуација позната како ѕвездена или [[хидростатичка рамнотежа]]. Хелиумот произведен во јадрото се собира таму. Температурите во јадрото сè уште не се доволно високи за да предизвикаат негово спојување. На крајот, како што водородот во јадрото се исцрпува, соединувањето почнува да се забавува, а [[гравитација]]та предизвикува јадрото да се собира. Оваа контракција ја подига температурата доволно висока за да овозможи пократка фаза на соединување на хелиум, која произведува [[јаглерод]] и [[кислород]], и сочинува помалку од 10% од вкупниот животен век на ѕвездата. Кај ѕвездите со помала од осум [[сончеви маси]], [[јаглерод]]от произведен со соединување на хелиум не се спојува, а ѕвездата постепено се лади и станува [[бело џуџе]].<ref name="late stages">{{Наведена мрежна страница|url=http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html|title=Late stages of evolution for low-mass stars|last=Richmond|first=Michael|publisher=[[Рочестерски технолошки институт]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611225040/http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html|archive-date=2020-06-11|accessdate=8 септември 2024}}</ref><ref name="hinshaw">{{Наведена мрежна страница|url=http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101stars.html|title=The Life and Death of Stars|last=Hinshaw|first=Gary|date=2006-08-23|publisher=Мисија [[Вилкинсонова Микробранова анизотропска сонда]] (ВМАС) при [[НАСА]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603125758/http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101stars.html|archive-date=2013-06-03|accessdate=8 септември 2024}}</ref> Ако тие насоберат поголема маса од друга ѕвезда или некој друг извор, тие може да станат [[супернова од типот Ia]]. Но, многу поголема ѕвезда е доволно масивна за да продолжи соединувањето надвор од оваа точка. Јадрата на овие масивни ѕвезди директно создаваат температури и притисоци потребни за да предизвикаат јаглеродот во јадрото да почне да се спојува кога ѕвездата се собира на крајот од фазата на согорување на хелиум. Јадрото постепено станува слоевито како кромид, бидејќи во средиштето се создаваат напредно потешки [[Атомско јадро|атомски јадра]], со најнадворешниот слој на водороден [[гас]], кој опкружува слој од водород кој се спојува во хелиум, опкружува слој од хелиум кој се спојува во јаглерод преку [[Троен алфа-процес|тројниот алфа-процес]], околните слоеви кои се спојуваат со постепено потешки [[елементи]]. Како ѕвезда, оваа масивна еволуција, таа минува низ повторени фази каде што соединувањето во јадрото престанува, а јадрото пропаѓа додека притисокот и температурата не бидат доволни за да започне следната фаза на соединување, повторно да се запали за да се запре пропаста.<ref name="late stages"/><ref name="hinshaw"/> :{| class="wikitable" |+ Фази на јадрено соединување со горење на јадрото за ѕвезда од 25 [[Сончева маса|сончеви маси]] !rowspan="2"| Постапка !rowspan="2"| Главно гориво !rowspan="2"| Главни производи !colspan="3"| Ѕвезда од {{Solar mass|25|link=y}}<ref name="WoosleyJanka">{{cite journal | last1=Woosley | first1=S. |last2=Janka |first2=H.-T. | bibcode=2005NatPh...1..147W | title=The Physics of Core-Collapse Supernovae | journal=Nature Physics |date=декември 2005 | volume=1 | issue=3 | pages=147–154 | doi=10.1038/nphys172|arxiv = astro-ph/0601261 | s2cid=118974639 }}</ref> |- !style="font-weight: normal"| Температура<br/>([[Келвин|K]]) !style="font-weight: normal"| Густина<br/>(g/cm³) !style="font-weight: normal"| Времетраење |- || [[Ѕвездена нуклеосинтеза|Водородно согорување]] || [[водород]] || [[хелиум]] | style="text-align:center;"| {{val|7e7}} | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| {{val|e=7|u=години}} |- || [[Троен алфа-процес]] || [[хелиум]] || [[јаглерод]], [[кислород]] | style="text-align:center;"| {{val|2e8}} | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| {{val|e=6|u=години}} |- || [[Јаглеродно согорување]] || [[јаглерод]] || [[Неон|Ne]], [[Натриум|Na]], [[Магнезиум|Mg]], [[Алуминиум|Al]] | style="text-align:center;"| {{val|8e8}} | style="text-align:center;"| {{val|e=6}} | style="text-align:center;"| 1000&nbsp;години |- || [[Неонско согорување]] || [[Неон]] || [[кислород|O]], [[Магнезиум|Mg]] | style="text-align:center;"| {{val|1.6e9}} | style="text-align:center;"| {{val|e=7}} | style="text-align:center;"| 3&nbsp;години |- || [[Кислородно согорување]] || [[кислород]] || [[силициум|Si]], [[сулфур|S]], [[аргон|Ar]], [[калциум|Ca]] | style="text-align:center;"| {{val|1.8e9}} | style="text-align:center;"| {{val|e=7}} | style="text-align:center;"| 0.3&nbsp;години |- || [[Силициумско согорување]] || [[силициум]] || [[никел]] (се распаѓа во [[железо]]) | style="text-align:center;"| {{val|2.5e9}} | style="text-align:center;"| {{val|e=8}} | style="text-align:center;"| 5&nbsp;денови |} == Пропаст на јадрото == Факторот што ja ограничува оваа постапка е количината на [[енергија]] што се ослободува преку соединување, која зависи од сврзувачката енергија што ги држи заедно овие [[Атомско јадро|атомски јадра]]. Секој дополнителен чекор произведува напредно потешки јадра, кои ослободуваат постепено помалку енергија при соединување. Дополнително, од [[Јаглеродно согорување|согорувањето на јаглеродот]] наваму, загубата на енергија преку производството на [[неутрино]] станува значителна, што доведува до повисока стапка на реакција отколку што инаку би се случила.<ref name="Clayton">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/principlesofstel0000clay|title=Principles of Stellar Evolution and Nucleosynthesis|last=Clayton|first=Donald|date=1983|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-10953-4|url-access=registration}}</ref> Ова продолжува додека не е произведен [[Процес на согорување на силикон|никел-56]], кој радиоактивно се распаѓа во [[Кобалт|кобалт-56]], а потоа и [[Железо|железо-56]] во текот на неколку месеци. Бидејќи железото и никелот имаат најголема енергија на врзување по [[нуклеон]] од сите [[елементи]],<ref> {{Наведено списание|last=Fewell|first=M. P.|date=1995|title=The atomic nuclide with the highest mean binding energy|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=63|issue=7|pages=653–658|bibcode=1995AmJPh..63..653F|doi=10.1119/1.17828}}</ref> енергијата не може да биде произведена во јадрото со соединување, а јадрото од никел-железо расте.<ref name="hinshaw"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nu.phys.laurentian.ca/~fleurot/evolution/|title=Evolution of Massive Stars|last=Fleurot|first=Fabrice|publisher=Laurentian University|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521165054/http://nu.phys.laurentian.ca/~fleurot/evolution/|archive-date=2017-05-21|accessdate=8 септември 2024}}</ref> Ова јадро е под огромен [[Гравитација|гравитациски]] притисок. Бидејќи не постои соединување за дополнително да биде подигната температурата на ѕвездата за да се поддржи против пропаст, таа е поддржана само од изродениот притисок на [[електрон]]ите. Во оваа состојба, материјата е толку густа што дополнителното набивање би барало електроните да ги имаат истите [[Енергетско ниво|енергетски состојби]]. Сепак, ова е забрането за идентични честички [[фермион]], како што е електронот - [[феномен]] наречен [[Паулиево начело|Паулиево начело на исклучување]]. Кога масата на јадрото ја надминува [[Чандрасекарова граница|Чандрасекаровата граница]] од околу {{Сончева маса|1.4}}, притисокот на изродување повеќе не може да го поддржи и следува катастрофална пропаст.<ref name="Chandrasekhar">{{Наведено списание|last=Lieb|first=E. H.|last2=Yau|first2=H.-T.|date=1987|title=A rigorous examination of the Chandrasekhar theory of stellar collapse|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:32706795|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=323|issue=1|pages=140–144|bibcode=1987ApJ...323..140L|doi=10.1086/165813|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125082939/https://dash.harvard.edu/handle/1/32706795|archive-date=2022-01-25|access-date=8 септември 2024}}</ref> Надворешниот дел од јадрото достигнува брзини до {{Вред|70000}} (23% од [[Брзина на светлината|брзината на светлината]]) додека се урива кон средиштето на ѕвездата.<ref name="grav_waves"> {{Наведена мрежна страница|url=http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-2/|title=Gravitational Waves from Gravitational Collapse|last=Fryer|first=C. L.|last2=New|first2=K. C. B.|date=2006-01-24|publisher=[[Институт за гравитациска физика „Макс Планк“]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20061213120144/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-2/|archive-date=2006-12-13|accessdate=8 септември 2024}} </ref> Јадрото што брзо се намалува, се загрева, создавајќи високоенергетски [[Гама-зрачење|гама-зраци]] кои ги разложуваат железните [[Атомско јадро|јадра]] во јадра на хелиум и слободни [[неутрон]]и преку [[Фотојадрена реакција|фотодезинтеграција]]. Како што се зголемува [[густина]]та на јадрото, станува енергетски поволно за [[електрон]]ите и [[протон]]ите да се спојат преку инверзно [[Бета-распад|бета-распаѓање]], создавајќи неутрони и [[Елементарна честичка|елементарни честички]] наречени [[Неутрино|неутрина]]. Бидејќи неутрините ретко општат со нормалната материја, тие можат да избегаат од јадрото, одземајќи ја енергијата и дополнително забрзувајќи ја пропаста, кој продолжува во временска рамка од милисекунди. Како што јадрото се одвојува од надворешните слоеви на ѕвездата, некои од овие неутрина се примани од надворешните слоеви на ѕвездата, со што започнува експлозијата на [[супернова]]та.<ref name="hayakawa"> {{Наведено списание|last=Hayakawa|first=T.|last2=Iwamoto|first2=N.|last3=Kajino|first3=T.|last4=Shizuma|first4=T.|last5=Umeda|first5=H.|last6=Nomoto|first6=K.|date=2006|title=Principle of Universality of Gamma-Process Nucleosynthesis in Core-Collapse Supernova Explosions|journal=The Astrophysical Journal|volume=648|issue=1|pages=L47–L50|bibcode=2006ApJ...648L..47H|doi=10.1086/507703|doi-access=free}}</ref> За супернова од типот II, пропаста на крајот е запрена со краткодострелни одбивни заемодејствија меѓу неутрон и неутрон, посредувани од [[Силно заемодејство|силното заемодејство]], како и од притисокот на изродување на неутроните, со густина споредлива со онаа на атомското јадро. Кога пропаста ќе престане, материјата што паѓа повторно се враќа, создавајќи ударен бран кој се шири нанадвор. Енергијата од овој удар ги дисоцира тешките елементи во јадрото. Ова ја намалува енергијата на ударот, што може да ја запре експлозијата во надворешното јадро.<ref name="collapse scenario"> {{Наведена мрежна страница|url=http://relativity.livingreviews.org/open?pubNo=lrr-2003-2&page=articlesu6.html|title=Gravitational Waves from Gravitational Collapse, section 3.1|last=Fryer|first=C.L.|last2=New|first2=K.B.C.|date=2006-01-24|publisher=[[Национална лабораторија Лос Аламос]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20061013071654/http://relativity.livingreviews.org/open?pubNo=lrr-2003-2&page=articlesu6.html|archive-date=2006-10-13|accessdate=8 септември 2024}} </ref> Фазата на пропаст на јадрото е толку густа и енергична што само неутрините можат да избегаат. Како што протоните и електроните се комбинираат за да образуваат неутрони со помош на [[Електронски зафат|зафаќање електрони]], е произведувано електронско неутрино. Во вообичаена супернова од типот II, новонастанатото неутронско јадро има почетна температура од околу 100 милијарди [[келвин]]и, 10⁴ пати поголема од температурата на [[Сончево јадро|јадрото]] на [[Сонцето]]. Голем дел од оваа топлинска енергија мора да биде отфрлена за да настане стабилна [[неутронска ѕвезда]], инаку неутроните ќе „зовријат“. Ова е постигнувано со дополнително ослободување на неутрина.<ref name="akmann">{{Наведена книга|url=http://www.whfreeman.com/GeneralReaders/book.asp?disc=TRAD&id_product=1058001008&@id_course=1058000240|title=Shadow of a star: The neutrino story of Supernova 1987A|last=Mann|first=Alfred K.|date=1997|publisher=W. H. Freeman|isbn=978-0-7167-3097-2|location=[[Њујорк]]|page=122|access-date=8 септември 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505003516/http://www.whfreeman.com/GeneralReaders/book.asp?disc=TRAD&id_product=1058001008&@id_course=1058000240|archive-date=2008-05-05}}</ref> Овие „топлински“ неутрина настануваат како неутрински-антинеутрински парови со сите врсти, и вкупно неколку пати повеќе од бројот на електронско зафатените неутрина.<ref>{{Наведена книга|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=9780300090970|title=Stardust: Supernovae and Life – The Cosmic Connection|last=Gribbin|first=John R.|last2=Gribbin|first2=Mary|date=2000|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-09097-0|location=Њухејвен|page=173|author-link=Џон Грибин|access-date=8 септември 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210044317/http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=9780300090970|archive-date=2014-12-10}}</ref> Двата механизми за производство на неутрина ја претвораат гравитациската потенцијална енергија на пропаста во експлозија на неутрино од десет секунди, ослободувајќи околу 10⁴⁶ џули (100 фои).<ref name="APS_study">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aps.org/policy/reports/multidivisional/neutrino/upload/Neutrino_Astrophysics_and_Cosmology_Working_Group.pdf|title=APS Neutrino Study: Report of the Neutrino Astrophysics and Cosmology Working Group|last=Barwick|first=S.|last2=Beacom|first2=J.|date=2004-10-29|publisher=[[Американско физичко друштво]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031446/https://www.aps.org/policy/reports/multidivisional/neutrino/upload/Neutrino_Astrophysics_and_Cosmology_Working_Group.pdf|archive-date=2018-12-16|accessdate=8 септември 2024|display-authors=etal}}</ref> Преку постапка која не е јасно разбрана, околу 1%, или 10⁴⁴ џули (1 фое), од ослободената енергија (во облик на неутрина) повторно е примано од застојот, предизвикувајќи експлозија на супернова.<ref name="collapse scenario"/> Неутрините создадени од супернова биле забележани во случајот на [[SN 1987А|Супернова 1987А]], што ги навело [[Астрофизика|астрофизичарите]] да заклучат дека сликата од пропаста на јадрото е во основа точна. Инструментите Камиоканде II и Ирвинско-мичигенски-брукхејвенскиот забележувач засновани на вода, откриле антинеутрина од топлинско потекло,<ref name="akmann"/> додека инструментот Баксан заснован на [[галиум]]-71, открил неутрина ([[лептонски број]] = 1) од топлинско потекло или со потекло од електронско зафаќање. [[Податотека:Core_collapse_scenario.svg|центар|мини|480x480пкс|Во рамките на масивна, еволуирана ѕвезда (a) надворешните слоеви на елементите се подложени на соединување, правејќи јадро од никел-железо; (b) која стигнува до Чандрасекаровата маса и почнува да се урива. (c) Внатрешниот дел од јадрото е компримиран во неутрони, (d) предизвикувајќи отскокнување на материјалот што паѓа и настанува фронт на удар што се шири нанадвор (црвено). (e) Ударот почнува да запира, но повторно се зајакнува со заемодејството на неутрино. (f) Околниот материјал е разнесен, оставајќи само изроден остаток.]] Кога прогениторната ѕвезда е под околу {{Сончева маса|20}} – во зависност од јачината на експлозијата и количината на материјал што паѓа назад – изродениот остаток од пропаста на јадрото е [[неутронска ѕвезда]].<ref name="grav_waves"/> Над оваа маса, остатокот колабира и настанува [[црна дупка]].<ref name="hinshaw"/><ref>{{Наведено списание|last=Fryer|first=Chris L.|date=2003|title=Black Hole Formation from Stellar Collapse|url=https://zenodo.org/record/1235744|journal=Classical and Quantum Gravity|volume=20|issue=10|pages=S73–S80|bibcode=2003CQGra..20S..73F|doi=10.1088/0264-9381/20/10/309|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031082511/https://zenodo.org/record/1235744|archive-date=2020-10-31|access-date=8 септември 2024}}</ref> Теоретската ограничувачка маса за овој тип на сценарио за пропаст на јадрото е околу {{Сончева маса|40–50}}. Над таа маса, верувано е дека ѕвезда се урива директно во црна дупка без да направи експлозија на супернова,<ref name="fryer"> {{Наведено списание|last=Fryer|first=Chris L.|date=1999|title=Mass Limits For Black Hole Formation|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1999-09-01_522_1/page/413|journal=The Astrophysical Journal|volume=522|issue=1|pages=413–418|arxiv=astro-ph/9902315|bibcode=1999ApJ...522..413F|doi=10.1086/307647}}</ref> иако несигурноста во моделите на пропаст на супернова ја прави пресметката на овие граници несигурна. == Теоретски модели == [[Стандарден модел|Стандардниот модел]] на [[Честична физика|честичната физика]] е [[теорија]] која опишува три од четирите познати фундаментални заемодејствија помеѓу [[Елементарна честичка|елементарните честички]] кои ја сочинуваат целата [[материја]]. Оваа теорија дозволува да бидат направени предвидувања за тоа како честичките ќе општат под многу услови. Енергијата по честичка во супернова е типично 1-150 [[Џул|пикоџули]] (десетици до стотици [[Електронволт|MeV]]).<ref name="izzard"> {{Наведено списание|last=Izzard|first=R. G.|last2=Ramírez Ruiz|first2=E.|last3=Tout|first3=C. A.|date=2004|title=Formation rates of core-collapse supernovae and gamma-ray bursts|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=348|issue=4|page=1215|arxiv=astro-ph/0311463|bibcode=2004MNRAS.348.1215I|doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07436.x|doi-access=free}} </ref> Енергијата по честичка вклучена во супернова е доволно мала што предвидувањата добиени од Стандардниот модел на честичната физика најверојатно се во основа точни. Но, високите густини може да бараат поправки на Стандардниот модел.<ref name="cc_sims"> {{cite conference | first1=M. | last1=Rampp |last2=Buras |first2=R. |last3=Janka |first3=H.-T. |last4= Raffelt |first4=G. | title = Core-collapse supernova simulations: Variations of the input physics | book-title = Proceedings of the 11th Workshop on "Nuclear Astrophysics" | pages = 119–125 | date = February 11–16, 2002 | location = Ринбершки замок, Тегернзе, [[Германија]] | bibcode = 2002nuas.conf..119R |arxiv = astro-ph/0203493 }}</ref> Конкретно, [[Забрзувач на честички|забрзувачите на честички]] базирани на Земјата можат да произведат заемодејствија на честички кои се со многу поголема енергија отколку што се наоѓаат во суперновите,<ref>{{Наведено списание|last=Ackerstaff|first=K.|date=1998|title=Tests of the Standard Model and Constraints on New Physics from Measurements of Fermion-pair Production at 189 GeV at LEP|url=http://publish.edpsciences.com/articles/epjc/abs/1998/05/epjc851/epjc851.html|journal=[[The European Physical Journal C]]|volume=2|issue=3|pages=441–472|arxiv=hep-ex/9708024|doi=10.1007/s100529800851|archive-url=https://web.archive.org/web/20070321053655/http://publish.edpsciences.com/articles/epjc/abs/1998/05/epjc851/epjc851.html|archive-date=2007-03-21|access-date=8 септември 2024}}</ref> но овие [[опити]] вклучуваат поединечни честички во заемодејствија со поединечни честички, и веројатно е дека високите густини во суперновата ќе произведуваат нови ефекти. Заемодејствијата помеѓу неутрината и другите честички во суперновата се одвиваат со [[Слабо заемодејство|слабата јадрена сила]], за која е верувано дека е добро разбрана. Меѓутоа, заемодејствијата помеѓу протоните и неутроните вклучуваат силна јадрена сила, што е многу помалку добро разбрано.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/public.html|title=The Nobel Prize in Physics 2004|date=2004-10-05|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20070503191526/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/public.html|archive-date=2007-05-03|accessdate=8 септември 2024}}</ref> Главниот нерешен проблем со суперновите под типот II е дека не е разбрано како избликот на [[Неутрино|неутрина]] ја пренесува својата енергија на остатокот од ѕвездата, создавајќи ударен бран што предизвикува ѕвездата да експлодира. Од горенаведената дискусија, само еден процент од енергијата треба да биде пренесе за да биде настаната експлозија, но објаснувањето како се случува тој еден процент од преносот било покажано исклучително тешко, иако се верува дека заемодејствијата на честичките се добро разбрани. Во 1990-тите, еден модел за правење на ова вклучувала конвективно превртување, што наведува дека конвекцијата, или од [[Неутрино|неутрина]] одоздола, или со паѓање на материја одозгора, ја комплетира постапката на уништување на ѕвездата-родоначалник. Потешки елементи од железото настанати за време на оваа експлозија со зафаќање на неутрони, и од притисокот на неутрината притискање на границата на „неутриносферата“, засадувајќи го околниот простор со облак од гас и [[Вселенска прашина|прашина]] кој е побогат со тешки елементи од материјалот од кој првично настанала ѕвездата.<ref name="pop-sci-dec-2006"> {{Наведено списание|last=Stover|first=Dawn|date=2006|title=Life In A Bubble|url=https://archive.org/details/sim_popular-science_2006-12_269_6/page/16|journal=[[Popular Science]]|volume=269|issue=6|page=16}}</ref> [[Слабо заемодејство|Неутрината физика]], која е моделирана со [[Стандарден модел|Стандардниот модел]], е од клучно значење за разбирањето на оваа постапка.<ref name="cc_sims" /> Другата клучна област на истражување е [[хидродинамика]]та на плазмата што ја сочинува ѕвездата што умира; како се однесува за време на пропаста на јадрото одредува кога и како е настанат ударниот бран и кога и како запира и повторно се активира.<ref> {{Наведено списание|last=Janka|first=H.-T.|last2=Langanke|first2=K.|last3=Marek|first3=A.|last4=Martínez Pinedo|first4=G.|last5=Mueller|first5=B.|year=2007|title=Theory of Core-Collapse Supernovae|journal=Bethe Centennial Volume of Physics Reports|volume=142|issue=1–4|pages=38–74|arxiv=astro-ph/0612072|bibcode=1993JHyd..142..229H|doi=10.1016/0022-1694(93)90012-X}}</ref> Всушност, некои теоретски модели вклучуваат [[Хидродинамика|хидродинамичка]] нестабилност во застојот шок, позната како „Нестабилност на стоечки насобирачки шок“ (НСНШ). Оваа нестабилност доаѓа како последица на несферични пертурбации кои го колебаат застојот на ударот и со тоа го разобличуваат. НСНШ често е користен во тандем со теориите за неутрино во [[сметач]]ки симулации за повторно активирање на застојот шок.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpa-garching.mpg.de/hydro/NucAstro/PDF_08/iwakami.pdf|title=3D Simulations of Standing Accretion Shock Instability in Core-Collapse Supernovae|last=Iwakami|first=Wakana|last2=Kotake|first2=Kei|date=March 10–15, 2008|publisher=14th Workshop on Nuclear Astrophysics|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315163348/http://www.mpa-garching.mpg.de/hydro/NucAstro/PDF_08/iwakami.pdf|archive-date=15 March 2011|accessdate=8 септември 2024|last3=Ohnishi|first3=Naofumi|last4=Yamada|first4=Shoichi|last5=Sawada|first5=Keisuke}}</ref> Сметачките модели биле многу успешни во пресметувањето на однесувањето на супернови од типот II кога шокот е настанот. Со игнорирање на првата секунда од експлозијата и претпоставувајќи дека е започната експлозија, [[Астрофизика|астрофизичарите]] можеле да направат подробни предвидувања за елементите произведени од суперновата и за очекуваната [[светлинска крива]] од суперновата.<ref>{{Наведено списание|last=Blinnikov|first=S.I.|last2=Röpke|first2=F. K.|last3=Sorokina|first3=E. I.|last4=Gieseler|first4=M.|last5=Reinecke|first5=M.|last6=Travaglio|first6=C.|last7=Hillebrandt|first7=W.|last8=Stritzinger|first8=M.|date=2006|title=Theoretical light curves for deflagration models of type Ia supernova|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=453|issue=1|pages=229–240|arxiv=astro-ph/0603036|bibcode=2006A&A...453..229B|doi=10.1051/0004-6361:20054594}} </ref><ref> {{Наведено списание|last=Young|first=Timothy R.|date=2004|title=A Parameter Study of Type II Supernova Light Curves Using 6 M He Cores|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-20_617_2/page/1233|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=617|issue=2|pages=1233–1250|arxiv=astro-ph/0409284|bibcode=2004ApJ...617.1233Y|doi=10.1086/425675}} </ref><ref> {{Наведено списание|last=Rauscher|first=T.|last2=Heger|first2=A.|last3=Hoffman|first3=R. D.|last4=Woosley|first4=S. E.|date=2002|title=Nucleosynthesis in Massive Stars With Improved Nuclear and Stellar Physics|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2002-09-01_576_1/page/323|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=576|issue=1|pages=323–348|arxiv=astro-ph/0112478|bibcode=2002ApJ...576..323R|doi=10.1086/341728}} </ref> == Светлински криви за супернови од типовите II-L и II-P == [[Податотека:SNIIcurva.svg|десно|мини|280x280пкс| Овој графикон на сјајноста во функција на времето ги прикажува карактеристичните облици на светлинските криви за суперновите од типовите II-L и II-P.]] Кога спектарот на супернова од типот II е испитуван, тој вообичаено прикажува Балмерови линии на примање - намален флукс на карактеристичните [[Честота|честоти]] каде што атомите на [[водород]] примаат [[енергија]]. Присуството на овие линии е користено за да биде разликувана оваа категорија на супернова од една [[Супернова од типот Ia|супернова од типот I]]. Кога [[сјајност]]а на една супернова од типот II е нацртана во одреден временски период, таа покажува карактеристичен пораст до врвна осветленост проследена со опаѓање. Овие [[светлински криви]] имаат просечна стапка на распаѓање од 0,008 [[Апсолутна ѕвездена величина|величини]] на ден; многу пониска од стапката на распаѓање за супернова од типот Ia. Типот II е поделен на две класи, во зависност од обликот на светлинската крива. Светлинската крива за суперновата од типот II-L покажува постојан ([[Линеарна|линеарен]]) пад по врвната осветленост. Спротивно на тоа, светлинската крива на суперноват од типот II-P има карактеристично рамно истегнување (наречено рамнина) за време на опаѓањето; претставува период каде што сјајноста се распаѓа со побавна брзина. Нето стапката на распаѓање на сјајноста е помала, на 0,0075 величини на ден за типот II-P, во споредба со 0,012 величини на ден за типот II-L.<ref name="comparative_study"> {{Наведено списание|last=Doggett|first=J. B.|last2=Branch|first2=D.|date=1985|title=A Comparative Study of Supernova Light Curves|journal=Astronomical Journal|volume=90|pages=2303–2311|bibcode=1985AJ.....90.2303D|doi=10.1086/113934|doi-access=free}} </ref> Верувано дека е предизвикана разликата во обликот на светлинските кривини, во случајот со суперновата од типот II-L, со исфрлање на поголемиот дел од водородната обвивка на ѕвездата-родоначалник.<ref name="comparative_study"/> Рамнинската фаза во суперновите од типот II-P се должи на промената на непроѕирноста на надворешниот слој. Ударниот бран го [[Јонизација|јонизира]] водородот во надворешната обвивка - соголувајќи го [[електрон]]от од [[атом]]от на водород - што резултира со значително зголемување на непроѕирноста. Ова спречува [[фотон]]ите од внатрешните делови на експлозијата да избегаат. Кога водородот се лади доволно за да се рекомбинира, надворешниот слој станува проѕирен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cosmos.swin.edu.au/lookup.html?e=typeiisupernovalightcurves|title=Type II Supernova Light Curves|publisher=[[Свинбурнов технолошки универзитет]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017110755/http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/T/Type+II+Supernova+Light+Curves|archive-date=2019-10-17|accessdate=8 септември 2024}}</ref> == Супернови од типот IIn == „n“ означува „narrow“ (тесно), што укажува на присуство на линии за емисија на [[водород]] со тесна или средна ширина во спектрите. Во случајот со средна ширина, исфрлањето од експлозијата може силно да општи со [[гас]]от околу ѕвездата - околу ѕвездената средина.<ref>{{Наведено списание|last=Filippenko|first=A. V.|year=1997|title=Optical Spectra of Supernovae|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=35|pages=309–330|bibcode=1997ARA&A..35..309F|doi=10.1146/annurev.astro.35.1.309}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Pastorello|first=A.|last2=Turatto|first2=M.|last3=Benetti|first3=S.|last4=Cappellaro|first4=E.|last5=Danziger|first5=I. J.|last6=Mazzali|first6=P. A.|last7=Patat|first7=F.|last8=Filippenko|first8=A. V.|last9=Schlegel|first9=D. J.|date=2002|title=The type IIn supernova 1995G: interaction with the circumstellar medium|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=333|issue=1|pages=27–38|arxiv=astro-ph/0201483|bibcode=2002MNRAS.333...27P|doi=10.1046/j.1365-8711.2002.05366.x|doi-access=free}}</ref> Проценетата околуѕвездена [[густина]] потребна за објаснување на набљудувачките својства е многу повисока од онаа што е очекувано од стандардната теорија за [[еволуција на ѕвездите]].<ref>{{Наведено списание|last=Langer|first=N.|date=22 септември 2012|title=Presupernova Evolution of Massive Single and Binary Stars|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=50|issue=1|pages=107–164|arxiv=1206.5443|bibcode=2012ARA&A..50..107L|doi=10.1146/annurev-astro-081811-125534}}</ref> Претежно е претпоставувано дека високата околу ѕвездена густина се должи на високите стапки на загуба на [[Маса (физика)|маса]] на типот&nbsp;II кај родоначалниците. Проценетите стапки на загуба на маса обично се повисоки од {{Сончева маса|{{val|e=-3}}}} годишно. Постојат индикации дека тие потекнуваат како ѕвезди слични на [[Сјајна сина променлива ѕвезда|сјајните сини променливи ѕвезди]] со големи загуби на маса пред да експлодираат.<ref>{{Наведено списание|last=Kiewe|first=Michael|last2=Gal-Yam|first2=Avishay|last3=Arcavi|first3=Iair|last4=Leonard|first4=Douglas C.|last5=Enríquez|first5=J. Emilio|last6=Cenko|first6=S. Bradley|last7=Fox4|first7=Derek B.|last8=Moon|first8=Dae-Sik|last9=Sand|first9=David J.|year=2011|title=Caltech Core-Collapse Project (CCCP) observations of type IIn supernovae: typical properties and implications for their progenitor stars|journal=The Astrophysical Journal|volume=744|issue=10|pages=10|arxiv=1010.2689|bibcode=2012ApJ...744...10K|doi=10.1088/0004-637X/744/1/10}}</ref> [[SN 1998S]] и [[СН 2005 г|SN 2005gl]] се примери за супернови од типот IIn; [[SN 2006gy]], крајно енергична супернова, може да биде уште еден пример.<ref>{{Наведено списание|last=Smith|first=N.|last2=Chornock|first2=R.|last3=Silverman|first3=J. M.|last4=Filippenko|first4=A. V.|last5=Foley|first5=R. J.|year=2010|title=Spectral Evolution of the Extraordinary Type IIn Supernova 2006gy|journal=The Astrophysical Journal|volume=709|issue=2|pages=856–883|arxiv=0906.2200|bibcode=2010ApJ...709..856S|doi=10.1088/0004-637X/709/2/856}}</ref> Некои супернови од типот IIn покажуваат заемодејствија со околуѕвездената средина, што доведува до зголемена [[температура]] на [[Околуѕвездена прашина|околуѕвездената прашина]]. Оваа топла прашина може да биде забележана како осветлување на [[Инфрацрвено зрачење|средноинфрацрвената]] светлина. Ако околу ѕвездената средина се протега подалеку од суперновата, средноинфрацрвеното осветлување може да предизвика [[Касиопеја A|инфрацрвено ехо]], предизвикувајќи осветлувањето да трае повеќе од 1000 дена. Овие типови на супернови припаѓаат на ретките супернови слични на 2010jl, именувани по архетипскиот [[SN 2010jl]]. Повеќето супернови слични на 2010 jl биле откриени со исклучениот вселенски телескоп „Спицер“ и Инфрацрвениот истражувач на широко поле (на пр. [[SN 2014ab]], [[SN 2017hcc]]).<ref>{{Наведено списание|last=Bevan|first=A. M.|last2=Krafton|first2=K.|last3=Wesson|first3=R.|last4=Andrews|first4=J. E.|last5=Montiel|first5=E.|last6=Niculescu-Duvaz|first6=M.|last7=Barlow|first7=M. J.|last8=De Looze|first8=I.|last9=Clayton|first9=G. C.|date=2020-05-01|title=Disentangling Dust Components in SN 2010jl: The First 1400 Days|journal=The Astrophysical Journal|volume=894|issue=2|pages=111|arxiv=2004.01503|bibcode=2020ApJ...894..111B|doi=10.3847/1538-4357/ab86a2|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Moriya|first=T. J.|last2=Stritzinger|first2=M. D.|last3=Taddia|first3=F.|last4=Morrell|first4=N.|last5=Suntzeff|first5=N. B.|last6=Contreras|first6=C.|last7=Gall|first7=C.|last8=Hjorth|first8=J.|last9=Ashall|first9=C.|date=2020-09-01|title=The Carnegie Supernova Project II. Observations of SN 2014ab possibly revealing a 2010jl-like SN IIn with pre-existing dust|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020A&A...641A.148M|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=641|pages=A148|arxiv=2006.10198|bibcode=2020A&A...641A.148M|doi=10.1051/0004-6361/202038118|issn=0004-6361}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Thévenot|first=Melina|date=2020-12-01|title=Mid-Infrared Detections of SNe II with NEOWISE|journal=Research Notes of the American Astronomical Society|volume=4|issue=12|pages=243|bibcode=2020RNAAS...4..243T|doi=10.3847/2515-5172/abd415|issn=2515-5172|quote=2017hcc is first mentioned in this research note as 2010jl-like, but sadly Moran et al. missed this research note.|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Moran|first=S.|last2=Fraser|first2=M.|last3=Kotak|first3=R.|last4=Pastorello|first4=A.|last5=Benetti|first5=S.|last6=Brennan|first6=S. J.|last7=Gutiérrez|first7=C. P.|last8=Kankare|first8=E.|last9=Kuncarayakti|first9=H.|date=2023-01-01|title=A long life of excess: The interacting transient SN 2017hcc|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2023A&A...669A..51M|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=669|pages=A51|arxiv=2210.14076|bibcode=2023A&A...669A..51M|doi=10.1051/0004-6361/202244565|issn=0004-6361}}</ref> == Супернова од типот IIb == Суперновата од типот IIb има слаба [[водород]]на линија во својот почетен [[спектар]], поради што е класифицирана како тип II. Меѓутоа, подоцна водородната емисија станува незабележлива, а има и втор врв во [[Светлинска крива|светлинската крива]] кој има спектар кој поблиску наликува на [[Супернови од типот Ib и Ic|супернова од типот Ib]]. Родоначалникот би можел да биде масивна [[ѕвезда]] што ги исфрлила повеќето од нејзините надворешни слоеви, или онаа која изгубила поголем дел од својата водородна обвивка поради заемодејствија со придружник во [[двоен систем]], оставајќи го зад себе јадрото кое се состои речиси целосно од [[хелиум]].<ref name="Utrobin">{{Наведено списание|last=Utrobin|first=V. P.|date=1996|title=Nonthermal ionization and excitation in Type IIb supernova 1993J|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=306|issue=5940|pages=219–231|bibcode=1996A&A...306..219U}}</ref> Како што исфрлањето на супернова од типот IIb се шири, водородниот слој брзо станува попроѕирен и ги открива подлабоките слоеви.<ref name="Utrobin" /> Класичниот пример на супернова од типот IIb е [[СН 1993Ј|SN 1993J]],<ref>{{Наведено списание|last=Nomoto|first=K.|last2=Suzuki|first2=T.|last3=Shigeyama|first3=T.|last4=Kumagai|first4=S.|last5=Yamaoka|first5=H.|last6=Saio|first6=H.|year=1993|title=A type IIb model for supernova 1993J|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-08-05_364_6437/page/507|journal=Nature|volume=364|issue=6437|pages=507|bibcode=1993Natur.364..507N|doi=10.1038/364507a0}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Chevalier|first=R. A.|last2=Soderberg|first2=A. M.|year=2010|title=Type IIb Supernovae with Compact and Extended Progenitors|journal=The Astrophysical Journal|volume=711|issue=1|pages=L40–L43|arxiv=0911.3408|bibcode=2010ApJ...711L..40C|doi=10.1088/2041-8205/711/1/L40}}</ref> додека друг пример е [[Касиопеја A|Касиопеја А]].<ref>{{Наведено списание|last=Krause|first=O.|last2=Birkmann|first2=S.|last3=Usuda|first3=T.|last4=Hattori|first4=T.|last5=Goto|first5=M.|last6=Rieke|first6=G.|last7=Misselt|first7=K.|year=2008|title=The Cassiopeia A supernova was of type IIb|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-05-30_320_5880/page/1195|journal=Science|volume=320|issue=5880|pages=1195–1197|arxiv=0805.4557|bibcode=2008Sci...320.1195K|doi=10.1126/science.1155788|pmid=18511684}}</ref> Класата IIb првпат била воведена (како теоретски концепт) од Вусли и соработниците во 1987 година,<ref name="woosley1987">{{Наведено списание|last=Woosley|first=S. E.|last2=Pinto|first2=P. A.|last3=Martin|first3=P. G.|last4=Weaver|first4=Thomas A.|year=1987|title=Supernova 1987A in the Large Magellanic Cloud - the explosion of an approximately 20 solar mass star which has experienced mass loss?|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1987-07-15_318_2/page/664|journal=The Astrophysical Journal|volume=318|pages=664|bibcode=1987ApJ...318..664W|doi=10.1086/165402}}</ref> и класата наскоро била применета на [[SN 1987K]]<ref name="filippenko1988">{{Наведено списание|last=Filippenko|first=Alexei V.|year=1988|title=Supernova 1987K - Type II in youth, type Ib in old age|journal=Astronomical Journal|volume=96|pages=1941|bibcode=1988AJ.....96.1941F|doi=10.1086/114940}}</ref> и [[СН 1993Ј|SN 1993J]].<ref name="filippenko">{{Наведено списание|last=Filippenko|first=Alexei V.|last2=Matheson|first2=Thomas|last3=Ho|first3=Luis C.|year=1993|title=The ''Type IIb'' Supernova 1993J in M81: A Close Relative of Type Ib Supernovae|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=415|pages=L103|bibcode=1993ApJ...415L.103F|doi=10.1086/187043|doi-access=free}}</ref> == Поврзано == * [[Историја на набљудување на супернова]] * [[Остаток од супернова]] {{Среди}} == Наводи == {{Наводи|25em}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=https://sne.space/?claimedtype=ii|title=List of all known Type&nbsp;II supernovae|work=The Open Supernova Catalog|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110014854/https://sne.space/?claimedtype=ii|archive-date=2017-01-10|accessdate=8 септември 2024}} * {{Наведено видео|title=Type&nbsp;II supernovae|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/supernova.htm|access-date=2024-09-08|archivedate=2016-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309185253/http://www.sixtysymbols.com/videos/supernova.htm}} * {{Наведено списание|last=Gibney|first=Elizabeth|date=2018-04-18|title=How to blow up a star|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-04-19_556_7701/page/287|journal=[[Nature (списание)|Nature]]|volume=556|issue=7701|pages=287–289|bibcode=2018Natur.556..287G|doi=10.1038/d41586-018-04601-7|pmid=29670276|doi-access=free}} [[Категорија:Супернови]] qgqcqlqtzqc8jlcu4fziwryavbm9rob 0 1356414 5642602 5498983 2026-10-10T07:36:57Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Неможе → Не може 5642602 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = My Bloody Valentine | image = My_Bloody_Valentine_@_Flow_Helsinki,_10.08.2013_(51850859319).jpg | landscape = yes | caption = My Bloody Valentine на концерт во Хелсинки во 2013 | background = group_or_band | origin = [[Даблин]], Ирска | genre = {{flatlist| *[[Шугејзинг]]<ref name="sgz" />{{sfn|McGonial|2007|p=31}} *нојс-поп<ref>{{cite magazine|last1=Sutherland|first1=Mark|title=My Bloody Valentine Bring the Noise in London|url=https://www.rollingstone.com/music/news/my-bloody-valentine-bring-the-noise-in-london-20130313|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=7 January 2018|date=13 March 2013}}</ref> *дрим-поп<ref name=ReynoldsNYT>{{Citation | last = Reynolds | first = Simon | author-link = Simon Reynolds | title = Pop View; 'Dream-Pop' Bands Define the Times in Britain | newspaper = [[The New York Times]] | date = 1 December 1991 | url = https://www.nytimes.com/1991/12/01/arts/pop-view-dream-pop-bands-define-the-times-in-britain.html?pagewanted=1 | access-date =7 March 2010 }}</ref> *нео-психоделија<ref>{{cite web |last1=Reynolds |first1=Simon |title=My Bloody Valentine: The Opposite of Rock’N’Roll |url=https://www.spin.com/2008/08/my-bloody-valentine-opposite-rocknroll/ |website=SPIN |publisher=Spin |access-date=28 June 2024}}</ref> *експериментален рок<ref>{{cite book|last=Goddard|first=Michael, with Benjamin Halligan and Nicola Spellman|year=2013|title=Resonances: Noise and Contemporary Music|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|page=70|isbn=978-1441159373|quote=The more contemporary Anglo-Irish experimental rock band My Bloody Valentine were notorious for employing loud volumes in live performances; their reunion concerts in 2008 and 2009 were noteworthy for the controversy around the extreme loudness, with earplugs on offer at the doors and some audience members leaving because they felt 'physically distressed' by the noise.}}</ref> *[[постпанк]] (на почеток)<ref>{{cite news |last1=Petridis |first1=Alexis |title=My Bloody Valentine's Kevin Shields: 'We wanted to sound like a band killing their songs' |url=https://www.theguardian.com/music/2021/may/27/my-bloody-valentine-kevin-shields-band-killing-songs |website=The Guardian |date=27 May 2021 |access-date=7 September 2023}}</ref> }} | years_active = {{hlist|1983–1997|2007–денес}} | label = {{flatlist| *Tycoon *[[Fever Records|Fever]] *[[Kaleidoscope Sound]] *Lazy *[[Creation Records|Creation]] *[[Sire Records|Sire]] *[[Island Records|Island]] *MBV *[[Domino Recording Company|Domino]] }} | website = {{URL|http://www.mybloodyvalentine.org|mybloodyvalentine.org}} }} '''My Bloody Valentine''' (транскрипција: Мај блади валентајн; често стилизиран со мали букви или скратено како '''MBV''') ― ирско-англиска [[Алтернативен рок|алтернативна рок]]-група основана во [[Даблин]] во 1983 година и до 1987 година била составена од основачките членови Кевин Шилдс (пејач, гитара, [[Семплер (музички инструмент)|семплер]]) и Колм О'сисоф (тапани и семплер), Билинда Бучер (пејачка, гитара) и Деби Гуг (бас-гитара). Групата се смета за пионер во [[Шугејзинг|шугејз]] музичкиот жанр. По неколку неуспешни албуми и по промените во составот, My Bloody Valentine во 1988 година потпишале со Creation Records. Групата со оваа издавачка куќа објавила неколку успешни [[EP|EP-а]] и албумите ''Isn't Anything'' (1988) и ''Loveless'' (1991); ''Loveless'' се смета за нивен [[Ремек-дело|магнум опус]] и за еден од најдобрите рок-албуми на сите времиња. My Bloody Valentine биле отфрлени од Creation по објавувањето на албумот поради големите трошоци за продукција на албумот. Во 1992 година, групата потпишала договор со [[Island Records]] и снимила песни доволни за неколку албуми кои не биле објавени, а групата во тој период била претежно неактивна. Гуг и О'сисоф ја напуштиле групата во 1995 година; а во 1997 година од групата заминала Бучер. Не можејќи да направи албим на ниво од ''Loveless'', Шилдс се изолирал и, според неговите зборови, „полудел“. Во 2007 година, My Bloody Valentine повторно се обединиле и тргнале на светска турнеја. Во 2012 година, ја објавиле компилацијата ''EP's 1988-1991''. Нивниот долго одложуван трет студиски албум, {{Безпрелом|''[[m b v (album)|m b v]]''}}, бил издаден во 2013 година по кој следувале неколку турнеи. == Дискографија == * ''Isn't Anything'' (1988) * ''Loveless'' (1991) * ''m b v'' (2013) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична}} * [https://www.youtube.com/watch?v=0QD6S7ywHLU&list=PLAD7E067BDD12A673 Early live footage, c 1991] * {{Allmusic|artist|my-bloody-valentine-mn0000937003}} * [http://www.TurnMyHeadIntoSound.com/discography Detailed annotated discography as of 2023] * [http://www.TurnMyHeadIntoSound.com/timeline Detailed annotated timeline as of 2023] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Музички групи основани во 1983 година]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Ирски музички групи]] 30268gf42t02kfd5sejgkuf88p3l3mt 10 1356765 5642507 5282259 2026-10-09T16:45:42Z Buli 2648 5642507 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Населени места во Малта |title = Населени места во [[Малта]] |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |listclass = hlist |image = [[Image:Flag of Malta.svg|border|50px]] |group1 = [[Малта (остров)|Малта]] |list1 = * [[Биргу]] * [[Валета]] * [[Гзира]] * [[Дингли]] * [[Забар (Малта)|Забар]] * [[Имдина]] * [[Имсида]] * [[Марсашлок]] * [[Сенглеа]] * [[Слима]] * [[Флориана]] |group2 = [[Гозо]] |list2 = * [[Викторија, Малта|Викторија]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{collapsible option}} [[Category:Malta subdivision templates|Local councils]] }}</noinclude> 0qe8ggiewdse3dmyqjbrot5udkaczin 0 1358446 5642601 5477281 2026-10-10T07:36:52Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: неможе → не може 5642601 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија]]|image=[[Податотека:Ushtari i panjohur, Gjilan.jpg|200px]]|caption=Споменик од жртвите во [[Втора светска војна]], [[Гнилане]].|conflict=Битка кај Гнилане|date=[[23 декември|23]]-[[24 декември]], [[1944]]|place=[[Гнилане]], [[Косово и Метохија]], [[СР Србија]]|result=Победа за партизаните.|combatant1={{Знаменце|Flag of Macedonia (1944–1946).svg}} [[НОВМ]]<br />{{Знаменце|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[ЈНА]]|combatant2={{Знаменце|Balli Kombetar.png}} [[Балисти]]|commander1=[[Методија Поповски]]|commander2=[[Мидхат Фрашери]]|units1=[[Кумановска дивизија на НОВЈ]] :*[[Шеснаесетта македонска ударна бригада|16^та МУБ]] :*[[Седумнаесетта македонска ударна бригада|17^та МУБ]] ::*[[Осма македонска ударна бригада|8^та МУБ]] :*[[Осумнаесетта македонска ударна бригада|18^та МУБ]]|strength1=~5.500{{Sfn|Галевски|1988|p=364}}|strength2=1.500 ― 1.800{{Sfn|Галевски|1988|p=364}}|casualties1=10 мртви{{Sfn|Галевски|1988|p=364}}<br />21 ранети{{Sfn|Галевски|1988|p=364}}|casualties2=120 убиени{{Sfn|Галевски|1988|p=364}}<br />~100 ранети{{Sfn|Галевски|1988|p=364}}<br />~100 заробени{{Sfn|Галевски|1988|p=364}}|casualties3=о. 150 [[Косовски Албанци]] уапсани поради нивната соработка со фашистите.{{Sfn|Галевски|1988|p=364}}}}'''Битка кај Гнилане''', се среќава како '''Гњилане''' или '''Гнилање''' — воен судир меѓу [[Народноослободителна војска на Македонија|Народноослободителната војска на Македонија]] и [[Балистите]] во текот на [[Втората светска војна|Втора светска војна]]. Борбата се одвивала во градот [[Гнилане]], тогаш дел од [[Косово и Метохија]], [[СР Србија]], меѓу [[23 декември|23]] и [[24 декември]] [[1944|1944 година]]. [[Кумановска дивизија на НОВЈ|Кумановската дивизија на НОВЈ]] примила предвремено известување за нападот, поради тоа имале можност соодветно да ги распроделат нивните бригади. [[Шеснаесетта македонска ударна бригада|Шеснаесетта]], [[Седумнаесетта македонска ударна бригада|седумнаесетта]], заедно со [[Осма македонска ударна бригада|осмата]] и [[осумнаесетта македонска ударна бригада]] учествувале. Борбата се одвивала во близина на градскиот затвор и периферијата на градот. Додека пак, поради внатрешни предавници, дел од Балистите се бореле во самите улици на градот. Битката била значителен бораз за албанските [[Фашизам|фашисти]] и Балистите. Поради големите загуби Фрашери, тогашниот командир на албанските фашисти, се повлекол со остатокот на неговата војска во [[Северно Косово|северниот дел на Косово]]. Повоено, споменик за жртвите во [[Втората светска војна]] било изградено во градот. После [[Декларација за независност на Косово|косовското прогласувањето на независност]] споменикот бил урнат и преместен со споменик посветен на [[Идриз Сефари]], албанска војвода и член на [[Призренската лига]]. == Вовед == Во текот на [[октомври]] и [[ноември]] [[1944|1944 година]] [[Вардарска Македонија]] доживеала значајни територијални промени. Со развитокот на [[народноослободителната борба]], [[Царство Бугарија|бугарските фашисти]] и [[Трет Рајх|германските нацисти]] се повлекле од државата. Во [[септември]] 1944 година, после државен удар, [[Татковински фронт (Бугарија)|Татковинскиот фронт]] на [[БКП]] била на власт во Бугарија. Во првата половина на ноември, [[Гевгелија]], [[Градско]], [[Охрид]] и [[Ослободување на Велес|Велес биле ослободени]]. Меѓу [[10 ноември|10]] и [[14 ноември]] се одвивала крвата битка за конечното [[ослободување на Скопје]] — срцето на [[СР Македонија|новата социјалистичка држава]], претходно прогласена од [[АСНОМ]]. Неколку дена подоцна, на [[19 ноември]], [[Ослободување на Тетово|битката за Тетово]] се одвивала против [[Балистите]]. Со тоа Македонија била целосно ослободена. Меѓу партизаните во [[Народноослободителна војска на Македонија|Народноослободителната војска на Македонија]] имало желба после ослободувањето на Македонија да се насочат кон [[Егејска Македонија]] и подоцна [[Пиринска Македонија]]. Но поради внатрешен и надворешен притисок тоа никогаш не се остварило. Под наредба од [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], НОВМ учествувала во ослободувањето на [[Косово и Метохија]], тогаш во рамките на [[СР Србија]]. Подоцна тие биле дел од [[Сремски фронт|Сремскиот фронт]]. Во првата половина на [[декември]] 1944 година, едиствена единица од македонската војска во Косово била [[Кумановска дивизија на НОВЈ|Кумановската дивизија на НОВЈ]]. Во првите дена на декември, селата [[Стража (село)|Стража]], [[Иваја]], [[Генерал Јанковиќ]], [[Качаник]] и [[Урошевац]] биле ослободени.{{Sfn|Галевски|1988|p=360}} Во меѓувреме, дел од [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] била во [[Гнилане]]. Дел од единицата била нападната од Балистите, под водство на Мидхат Фрашери, меѓу [[14 декември|14]]-[[15 декември]]. Поради тоа југословенската војска побарала помош од Народноослободителната војска на Македонија. Околу [[16 декември|16]] и [[17 декември]] [[Осма македонска ударна бригада|Осмата]] и [[Седумнаесетта македонска ударна бригада]] се поврзале со месниот комитет на градот. Во [[18 декември]] Кумановската дивизија пристингала во Гнилане со наредби да се распродели во близина на градскиот затвор. Осмата македонска бригада марширала од [[Карадак]] до градот.{{Sfn|Галевски|1988|p=360}}<ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://www.youtube.com/watch?v=BzINDw0PFww|title=Осма велешка бригада|last=[[МРТ]]|date=2 септември 1984|work=РТВ Скопје}}</ref> При маршот до Гнилане, Седумнаесетта македонска ударна бригада била нападната од Балистите. Добиле известување од Комунистичката партија на Југославија дека имало внатрешни предавници меѓу [[Косовски Албанци|Косовското Албанско]] население во градот. Во [[20 декември]] добиле известување дека Балистите планирале да ги нападнат. Неколку дена подоцна, на [[23 декември]], почнала борбата.{{Sfn|Галевски|1988|p=361-362}} == Борба == [[НОВМ|Македонските партизани]] биле предвремено известени за нападот од внатрешни предавници на [[Балистите]]. Поради тоа имале соодветно време да постават фортификација за градот. Главна цел на Балистите била да ги прогонат [[социјалист]]ите од [[Гнилане]]. Во утрото градската џамија била минирана и Балистите влегле од северниот дел на градот со цел да го окупираат градскиот затвор. Поради тогашната студина и зимско време, оружјата не функционирале. Според еден учесник од бортата: „''баш тој ден, времето беше толку студено што [[Митралез|митролезите]] замрзнуеја и неможеја да дејствуаат.''“<ref name=":0" /> Во текот на борбата, околу 150 [[Косовски Албанци]], жители но соработници со Балистите, излегле на градската улица и го напаѓале [[Косовски Срби|српското населние на градот]]. Поради тоа, поранешни борци од [[Југословенска војска во татковината|Татковинската војска]] на [[Дража Михајловиќ]] ги нападнале куќите на албанското населние.{{Sfn|Галевски|1988|p=362}} Борбата главно се водела покрај затворот, напред биле борци од [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]]. Поради големата сила на непријателите, Осмата бригада се повлекла кон српско маало каде извршиле преустројство.{{Sfn|Галевски|1988|p=363}} После неколку часа стигнале борци од [[Седумнаесетта македонска ударна бригада]] и [[Осумнаесетта македонска ударна бригада]]. Тие ги обиколиле Балистите и ги ставиле во незгодна позиција. Осмата бригада, преместена на периферијата на градот, извршила контранапад на четниците и балистите. Поради тоа, Балистите се повлекле од затворот и кон северното градско маало. Таму, неочекувано, биле нападнати од првиот баталјон на Четвртата косовска ударна бригада. По закана на целосна ликвидација, Балистите се повлекле подлабоко кон [[Северно Косово|северниот дел на Косово]], заедно со четниците на Михајловиќ.{{Sfn|Галевски|1988|p=363}}{{Sfn|Галевски|1988|p=362}} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/512152572|title=Осмата македонска ударна бригада: зборник на сеќавања на борбениот пат на Осмата македонска ударна бригада|last=Галевски|first=Киро|publisher=Титов Велес: Општински одбор на Сојузот на здруженијата на борците од НОВ|year=1988|location=[[Титов Велес]]}} {{Битки на Македонија во Втората светска војна|state=expanded}} [[Категорија:Македонија во НОБ]] [[Категорија:НОБ]] [[Категорија:Воена историја на Македонија]] [[Категорија:Воена историја на Србија]] [[Категорија:Битки на Србија]] [[Категорија:Гнилане]] c8jtcnn97idw6b6f7cfob3e6u3udxed 0 1361739 5642664 5641316 2026-10-10T11:33:35Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Македонци од Австрија]]; додадена [[Категорија:Австриски Македонци]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642664 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Селмин Сакири | занимање = рударски инженер, автор | роден-дата = {{роден на|17|ноември|1995}} | роден-место = [[Нојнкирхен (Долна Австрија)|Нојнкирхен]], [[Австрија]] | националност = }} '''Селмин Сакири''' (р. [[17 ноември]] [[1995]] во [[Нојнкирхен (Долна Австрија)|Нојнкирхен]], [[Австрија]]) — македонски [[рударски инженер]], истражувач и автор. == Животопис == Селмин Сакири е роден на [[17 ноември]] [[1995|1995 година]] во [[Нојнкирхен]], [[Австрија]]. Потекнува од [[Торбеши|торбешкото]] [[Жировница|село Жировница]]. Средното образование го завршил во [[Висока техничка школа]] во [[Винер Нојштат]], во насока машинство. Студирал на [[Рударски универзитет Леобен|Рударскиот универзитет во Леобен]], каде дипломирал ресурно инженерство и магистрирал во областа на тунелско и рударско инженерство. Подоцна завршил магистерски студии по геоматика и геодетски мерења на [[Технички универзитет Бергакадемија Фрајберг|Техничкиот универзитет во Фрајберг]] во [[Германија]].<ref>{{Cite web |url=https://www.markscheidewesen-freiberg.de/wp-content/uploads/2024/02/Newsletter_2_2023_Final.pdf |title=Newsletter 2/2023, TU Freiberg |publisher=TU Freiberg |date=2023}}</ref> Професионално работи како рударски инженер и маркшејдер во подземни и површински рудници.<ref>{{Cite web|url=https://e-docs.geo-leo.de/entities/publication/8662adfc-121d-4bb8-a6c4-fa465c487eff|title=New Approaches to Mining Damage Assessment|publisher=Geo-Leo|date=2023|accessdate=2025-01-11|archive-date=2025-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328160636/https://e-docs.geo-leo.de/entities/publication/8662adfc-121d-4bb8-a6c4-fa465c487eff|url-status=dead}}</ref> Сакири е роднина на борецот од [[Народноослободителна борба|Народноослободителната борба]] Реџеп Беадин Алуши.<ref>{{Cite web |title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија |url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf |publisher=Музеј на геноцидот Србија |accessdate=2025-04-27 |archive-date=2024-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225170602/https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf |url-status=dead }}</ref> == Политичка активност == Сакири бил активен во младинските структури на [[Австриска народна партија|Австриската народна партија]] (ÖVP) во округот Нојнкирхен.<ref>{{Cite web |url=https://www.noen.at/neunkirchen/jvp-neuwahl-benjamin-seiser-als-neues-bezirks-sprachrohr-fuer-junge-anliegen-387624488 |title=JVP Neunkirchen: Neuwahl |publisher=NÖN |date=2017}}</ref> == Дела == Сакири е автор на книги и есеи поврзани со историјата, културата и говорите на областа [[Река (Македонија)|Река]]. * ''Eine kurze Geschichte der Zarnovci'' (2019)<ref>{{Cite book |last=Sakiri |first=Selmin |title=Eine kurze Geschichte der Zarnovci |publisher=epubli |date=2019 |isbn=978-3748556848}}</ref> * ''Die notwendige Differenzierung zwischen den Begriffen Torbeschen und Mazedoniern muslimischen Glaubensbekenntnisses'' (2022)<ref>{{Cite book |last=Sakiri |first=Selmin |title=Die notwendige Differenzierung zwischen den Begriffen Torbeschen und Mazedoniern muslimischen Glaubensbekenntnisses |publisher=Independently published |date=2022 |isbn=979-8840969311}}</ref> * ''Mie od Žirovnica ovake si zboreme: Žarnoskiot govor – mala monografija i rečnik'' (2025)<ref>{{Cite book |last=Sakiri |first=Selmin |title=Mie od Žirovnica ovake si zboreme: Žarnoskiot govor – mala monografija i rečnik |publisher=Self-published |date=2025}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сакири, Селмин}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски инженери]] [[Категорија:Австриски Македонци]] co2jnhi8kcqsvkunf4fbznm2gvu1jal 0 1370352 5642582 5362961 2026-10-10T05:14:12Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5642582 wikitext text/x-wiki {{нобеловец}} {{Инфокутија Писател|name=Хан Канг|image=Han Kang, 2024 Nobel Prize Laureate in Literature (cropped).jpg|caption=Хан во 2024|birth_date={{nowrap|{{Birth date and age |1970|11|27}} }}|birth_place=[[Куанджу]], Јужна Кореја|occupation=Писателка|alma_mater=[[Јонсеи Универзитет]]|genre=[[Фикција]]|spouse={{marriage|Хонг Јонг хи|||reason=div}}|children=1|awards={{awards|[[Ји Санф Книжевна Награда]]|2005}}{{awards|[[Награда Букер]]|2016}}{{awards|[[Награда Медичи | Странска награда Медичи]]|2023}}{{awards|[[Нобелова награда за литература]]|[[2024]]}}|website={{URL|http://www.han-kang.net/}}|signature=Han Kang signature.svg}} '''Хан Канг''' (родена на 27 ноември 1970 година)<ref name="litencyc">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035|title=Han Kang|work=Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019135726/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035|archive-date=19 October 2021|accessdate=10 October 2024|quote=Ed. by Helen Rachel Cousins, Birmingham Newman University: The Literary Encyclopedia. Volume 10.2.3: Korean Writing and Culture. Vol. editors: Kerry Myler (Birmingham Newman University)}}</ref> — јужнокорејска писателка. Од 2007 до 2018 година предавала креативно пишување на Институтот за уметности во Сеул.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/culture/2024/10/135_384030.html|title=Who is Han Kang, winner of 2024 Nobel literature prize?|date=11 October 2024|work=[[The Korea Times]]|language=en|accessdate=13 October 2024}}</ref> Хан добила меѓународно значење за нејзиниот роман ''Вегетаријанка'', кој станал првиот роман [[Корејски јазик|на корејски јазик]] кој ја доби Меѓународната [[Букерова награда]] за белетристика во 2016 година. Во 2024 година, ѝ била доделена [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]], прва за жена од Азија и за Корејка. == Ран живот и образование == Хан Канг, која според нејзиниот татко е именувана по реката Хан,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hani.co.kr/arti/area/honam/1162107.html|date=20 October 2024|work=한겨례|language=ko|script-title=ko:"한강, 전쟁으로 사람 죽는데 노벨상 축하잔치 안 된다고 해"}}</ref> е родена на 27 ноември 1970 година во Куанджу, Јужна Кореја. Нејзиното семејство е познато по својата литературна позадина. Нејзиниот татко е романсиер Хан Сеунг-вон. Нејзиниот постар брат, Хан Донг-рим, исто така е романсиер, додека нејзиниот помлад брат, Хан Канг-ин, е романсиер и карикатурист.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mk.co.kr/news/culture/11137068|date=11 October 2024|work=[[Maeil Business Newspaper]]|language=ko|script-title=ko:"딸이 쓴 문장에 질투심이 동했다"...아버지 한승원 작가의 고백|accessdate=13 October 2024}}</ref> На деветгодишна возраст, Хан се преселила во [[Сеул]], кога нејзиниот татко ја напуштил својата професорска работа за да стане писател со полно работно време, четири месеци пред востанието Куанджу, продемократско движење кое завршило со масакр на студенти и цивили од страна на војската. Таа првпат дознала за масакрот кога имала 12 години, откако дома открила тајно циркулиран меморијален албум со фотографии направени од германскиот новинар, Јирген Хинцпетер. Ова откритие длабоко влијаело на нејзиниот поглед кон човештвото и нејзините литературни дела.<ref name="litencyc">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035|title=Han Kang|work=Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019135726/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035|archive-date=19 October 2021|accessdate=10 October 2024|quote=Ed. by Helen Rachel Cousins, Birmingham Newman University: The Literary Encyclopedia. Volume 10.2.3: Korean Writing and Culture. Vol. editors: Kerry Myler (Birmingham Newman University)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035 "Han Kang"]. ''Literary Encyclopedia''. [https://web.archive.org/web/20211019135726/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035 Archived] from the original on 19 October 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 October</span> 2024</span>. <q>Ed. by Helen Rachel Cousins, Birmingham Newman University: The Literary Encyclopedia. Volume 10.2.3: Korean Writing and Culture. Vol. editors: Kerry Myler (Birmingham Newman University)</q></cite></ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2016/feb/05/han-kang-interview-writing-massacre|title=Han Kang: 'Writing about a massacre was a struggle. I'm a person who feels pain when you throw meat on a fire'|last=Armitstead|first=Claire|date=5 February 2016|work=The Guardian|access-date=14 October 2024|language=en-GB|issn=0261-3077|author-link=Claire Armitstead}}</ref> Таткото на Хан се борел да врзе крај со крај со неговата писателска кариера, што негативно влијаело на неговото семејство. Хан подоцна го опиша своето детство како „премногу за мало дете“; сепак, тоа што била опкружена со книги и давало утеха.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2016/02/03/books/the-vegetarian-a-surreal-south-korean-novel.html|title='The Vegetarian,' a Surreal South Korean Novel|last=Alter|first=Alexandra|date=2 February 2016|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621061206/https://www.nytimes.com/2016/02/03/books/the-vegetarian-a-surreal-south-korean-novel.html|archive-date=21 June 2024|accessdate=11 October 2024}}</ref> Во 1988 година, матурирала од Гимназијата за девојки Пунгмун, сега средно училиште Пингмун<ref>{{Наведени вести|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20241010012000315|title=Chronology of major events in Han Kang's life|date=10 October 2024|work=[[Yonhap News Agency]]}}</ref><ref name="koreatimes.co.kr">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/culture/2024/10/135_384187.html|title=How those who knew Han Kang remember her|date=15 October 2024|work=[[The Korea Times]]|language=en|accessdate=16 October 2024}}</ref> Во 1993 година, Хан дипломирала на Универзитетот Јонсеи, каде што дипломирала корејски јазик и литература.<ref name="litencyc">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035|title=Han Kang|work=Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019135726/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035|archive-date=19 October 2021|accessdate=10 October 2024|quote=Ed. by Helen Rachel Cousins, Birmingham Newman University: The Literary Encyclopedia. Volume 10.2.3: Korean Writing and Culture. Vol. editors: Kerry Myler (Birmingham Newman University)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035 "Han Kang"]. ''Literary Encyclopedia''. [https://web.archive.org/web/20211019135726/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=14035 Archived] from the original on 19 October 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 October</span> 2024</span>. <q>Ed. by Helen Rachel Cousins, Birmingham Newman University: The Literary Encyclopedia. Volume 10.2.3: Korean Writing and Culture. Vol. editors: Kerry Myler (Birmingham Newman University)</q></cite></ref> Во 1998 година, таа учествувала во Меѓународната програма за пишување на Универзитетот во Ајова три месеци со поддршка од Уметничкиот совет Кореја.<ref name="litencyc" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://iwp.uiowa.edu/writers/han-kang|title=HAN Kang|work=The International Writing Program|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103040423/https://iwp.uiowa.edu/writers/han-kang|archive-date=3 January 2019|accessdate=8 March 2019}}</ref> == Кариера == [[Податотека:(G마켓x위즈돔)_DreaminG_비전강연워크샵_-23_소설가_한강_46s.jpg|мини]] [[Податотека:HanKang.jpg|мини]] По дипломирањето, Хан накратко работела како известувач за месечното списание ''Саемтео''.<ref name="koreatimes.co.kr">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/culture/2024/10/135_384187.html|title=How those who knew Han Kang remember her|date=15 October 2024|work=[[The Korea Times]]|language=en|accessdate=16 October 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.koreatimes.co.kr/www/culture/2024/10/135_384187.html "How those who knew Han Kang remember her"]. ''[[The Korea Times]]''. 15 October 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 October</span> 2024</span>.</cite></ref> Книжевната кариера на Хан започнала истата година кога пет нејзини песни, вклучително и „Зима во Сеул“, биле прикажани во Зимското издание 1993 година на кварталното ''списание Литература и Општество (Literature and Society)''. Своето деби во фикција го имала следната година, под името Хан Канг-хјун, кога нејзиниот расказ „Скарлетно сидро“ победил на Новогодишниот литературен натпревар што го одржа ''Сеул Шинмун''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.seoul.co.kr/news/newsView.php?id=20241010500236|last=권윤희|date=10 October 2024|work=[[Seoul Shinmun]]|access-date=16 October 2024|language=ko|script-title=ko:소설가 한강, 한국 최초 '노벨 문학상' 쾌거…서울신문서 등단}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.seoul.co.kr/news/life/2024/10/11/20241011500076|work=[[Seoul Shinmun]]|language=ko|script-title=ko:필명 '한강현'에서 '한강의 기적'까지…역사적 순간 모아보니|accessdate=25 October 2024}}</ref> Нејзината прва збирка раскази, ''Љубовта на Јеосу'', била објавена во 1995 година и го привлекла вниманието со својата прецизна и цврсто раскажана структура. По објавувањето, таа се откажала од работата во списанието за да се фокусира само на пишување литература. Во 2007 година, Хан објавила книга, ''Песна за мирно пеење'', која била придружена со музички албум. Отпрвин немала намера да пее, но Хан Јеонг-рим, музичар и музички директор, инсистирал Хан Канг сама да ги сними песните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://legacy.h21.hani.co.kr/section-021013000/2007/02/021013000200702080647128.html|script-title=ko:[한강] 가만가만, 꿈꾸듯 노래한 한강|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424011929/http://legacy.h21.hani.co.kr/section-021013000/2007/02/021013000200702080647128.html|archive-date=24 April 2016}}</ref> Истата година, таа започнала да работи како професор на Катедрата за креативно пишување на Институтот за уметности во Сеул до 2018 година. Во годините на факултет, Хан станала опседната состих на корејскиот модернистички поет Ји Санг: „Верувам дека луѓето треба да бидат растенија“.<ref name="donga">{{Наведена мрежна страница|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/255688/1|title=Humans As Plants|work=[[The Dong-A Ilbo]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113182344/http://english.donga.com/List/3/all/26/255688/1|archive-date=13 January 2019|accessdate=13 January 2019}}</ref> Според неа, стихот на Ји имплицира одбранбен став против насилството на колонијалната историја на Кореја под јапонска окупација и ја зела како инспирација да го напише нејзиното најуспешно дело, ''Вегетаријанка''. Вториот дел од романот од три дела, ''Монголски Марк'', ја добил книжевната награда Ји Санг.<ref name="WhiteReview">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thewhitereview.org/feature/interview-with-han-kang/|title=Interview with Han Kang|last=Smith|first=Deborah|last2=Shin|first2=Sarah|date=March 2016|work=[[The White Review]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127193603/http://www.thewhitereview.org/feature/interview-with-han-kang/|archive-date=27 November 2018|accessdate=27 November 2018}}</ref> Остатокот од серијалот бил одложен поради договорни проблеми.<ref name="donga" /> ''Вегетаријанката'' бил првиот роман на Хан преведен на англиски, иако таа веќе го привлекла светското внимание до времето кога Дебора Смит го преведе.<ref name="Khakpour">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2016/02/07/books/review/the-vegetarian-by-han-kang.html?em_pos=large&emc=edit_bk_20160205&nl=bookreview&nlid=22512753&_r=0|title=''The Vegetarian'', by Han Kang|last=Khakpour|first=Porochista|date=2 February 2016|work=[[The New York Times]]|access-date=5 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001032102/https://www.nytimes.com/2016/02/07/books/review/the-vegetarian-by-han-kang.html?em_pos=large&emc=edit_bk_20160205&nl=bookreview&nlid=22512753&_r=0|archive-date=1 October 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lareviewofbooks.org/article/what-we-talk-about-when-we-talk-about-translation/|title=What We Talk About When We Talk About Translation|last=Smith|first=Deborah|date=11 January 2018|work=Los Angeles Review of Books|quote=By most other standards, Chaesikjuuija (The Vegetarian's Korean title) was a success, with 20,000 copies sold (and in its 14th reprint) by the time my English translation came out, a full seven years after the Korean original. In that time, translations were published in China, Argentina, Poland, and Vietnam{{snd}}highly unusual for a Korean book.}}</ref> Преведеното дело ја добило Меѓународната Букерова награда за 2016 година и за Хан и за Смит. Хан била првата корејска писателка номинирана за наградата, а Вегетаријанка бил првиот роман [[Корејски јазик|на корејски јазик]] кој ја добил меѓународната Букерова награда за фикција.<ref>{{Наведени вести|url=https://koreanliteraturenow.com/interviews/eyes-pierce-hinterland-life-novelist-han-kang|title=Eyes that Pierce into the Hinterland of Life Novelist Han Kang|work=Korean Literature Now|access-date=25 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922125730/https://koreanliteraturenow.com/interviews/eyes-pierce-hinterland-life-novelist-han-kang|archive-date=22 September 2019|language=ko}}</ref><ref name=":1">{{Наведување|last=Alter|first=Alexandra|title=Han Kang Wins Man Booker International Prize for Fiction With 'The Vegetarian'|date=17 May 2016|journal=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2016/05/18/books/han-kang-wins-man-booker-international-prize-for-fiction-with-the-vegetarian.html|access-date=17 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160517160236/http://www.nytimes.com/2016/05/18/books/han-kang-wins-man-booker-international-prize-for-fiction-with-the-vegetarian.html|archivedate=17 May 2016}}</ref><ref name="NewYorker2018">{{Наведен нестручен часопис|access-date=21 November 2021}}</ref><ref name="BBC17May16">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-36303604|title=Han Kang's The Vegetarian wins Man Booker International Prize|date=16 May 2016|work=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124211132/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-36303604|archive-date=24 January 2023|accessdate=17 May 2016}}</ref> ''Вегетаријанка'' била избран и за една од „10-те најдобри книги за 2016 година“ од страна на Њујорк Тајмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/interactive/2016/books/review/best-books.html|title=The 10 Best Books of 2016|date=1 December 2016|work=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505222408/https://www.nytimes.com/interactive/2016/books/review/best-books.html|archive-date=5 May 2019|accessdate=13 January 2019}}</ref> [[Податотека:Han_Kang_-_2017.png|лево|мини| Хан Канг во 2017 година.]] Романот на Хан ''Човечки дела'' бил објавен во јануари 2016 година од Портобело Букс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://portobellobooks.com/human-acts-2|title=Human Acts|work=[[Portobello Books]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428004518/http://portobellobooks.com/human-acts-2|archive-date=28 April 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/human-acts-by-han-kang-review-an-emotional-triumph/|title=Human Acts by Han Kang, review: 'an emotional triumph'|last=McAloon|first=Jonathan|date=5 January 2016|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421173759/http://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/human-acts-by-han-kang-review-an-emotional-triumph/|archive-date=21 April 2016|accessdate=7 April 2016}}</ref> Хан ја добила наградата Малпарте за италијанскиот превод на книгата, од Аделфи Едизиони, во Италија на 1 октомври 2017 година.<ref name=":2">{{Наведени вести|url=http://www.corriere.it/cultura/17_settembre_12/premio-malaparte-han-kang-lavegetariana-atti-umani-edf1d516-97db-11e7-8ca4-27e7bbee7bdd.shtml|title=Premio Malaparte ad Han Kang|last=Del Corona|first=Marco|work=Corriere della Sera|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915031640/http://www.corriere.it/cultura/17_settembre_12/premio-malaparte-han-kang-lavegetariana-atti-umani-edf1d516-97db-11e7-8ca4-27e7bbee7bdd.shtml|archive-date=15 September 2017|language=it-IT}}</ref><ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.premiomalaparte.it/han-kang/|title=Il Malaparte 2017 ad Han Kang|date=12 September 2017|work=[[Premio Malaparte]]|location=[[Capri]]|language=it-IT|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208172855/https://www.premiomalaparte.it/han-kang|archive-date=8 December 2023|accessdate=25 October 2024}}</ref> Англискиот превод на романот влегол во потесниот избор за Меѓународната книжевна награда во Даблин за 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=3222|title=Awards: Graywolf Press Africa; International Dublin Literary|date=April 6, 2018|work=[[Shelf Awareness]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230130004844/https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=3222|archive-date=30 January 2023|accessdate=2023-01-30}}</ref> Третиот роман на Хан, ''Белата книга'', бил дел од потесниот избор за меѓународната Букерова награда за 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thebookerprizes.com/resources/media/pressreleases/man-booker-international-prize-2018-shortlist|title=The Man Booker International Prize 2018 shortlist|work=The Booker Prizes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823132931/https://thebookerprizes.com/resources/media/pressreleases/man-booker-international-prize-2018-shortlist|archive-date=23 August 2019|accessdate=23 August 2019}}</ref> Автобиографски роман, се фокусира на загубата на нејзината постара сестра, бебе кое починало два часа по нејзиното раѓање. <ref name="Beckerman">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/books/2017/dec/17/han-kang-white-book-meet-the-author|title=Han Kang: 'I was looking for answers to fundamental questions, then I realised so is every writer'|last=Beckerman|first=Hannah|date=17 December 2017|work=The Guardian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423232258/https://www.theguardian.com/books/2017/dec/17/han-kang-white-book-meet-the-author|archive-date=23 April 2018|accessdate=22 April 2018}}</ref> Романот на Хан ''„Ние не се разделуваме“'' бил објавен во 2021 година. Ја раскажува приказната за писателка која го истражува востанието Џеџу од 1948-49 година и неговото влијание врз семејството на нејзината пријателка. Францускиот превод на романот ја добил наградата „наградата Медичи“ во 2023 година. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2024/oct/10/south-korean-author-han-kang-wins-the-2024-nobel-prize-in-literature|title=South Korean author Han Kang wins the 2024 Nobel prize in literature|last=Creamer|first=Ella|date=10 October 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=10 October 2024|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Во 2023 година, четвртиот роман на Хан, ''Лекции по грчки јазик'', бил преведен на англиски од Дебора Смит и Е Јевон.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2024/oct/10/han-kangs-nobel-win-is-testament-to-importance-of-small-press-publishing|title=Han Kang's Nobel win is testament to importance of small press publishing|last=Taylor|first=Catherine|date=10 October 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=12 October 2024}}</ref> Списанието ''Атлантик'' за книгата напишало во „зборовите се и недоволни и премногу моќни за да се скротат“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theatlantic.com/books/archive/2023/05/greek-lessons-han-kang-book-review/673946/|title=A Novel in Which Language Hits Its Limit—And Keeps On Going|last=Chihaya|first=Sarah|date=4 May 2023|work=[[The Atlantic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508152102/https://www.theatlantic.com/books/archive/2023/05/greek-lessons-han-kang-book-review/673946/|archive-date=8 May 2023|accessdate=8 May 2023}}</ref> Во 2024 година, расказот на Хан „Тежок снег“ бил објавен од изданието на ''Њујоркер'' од 18 ноември 2024 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/18/heavy-snow-fiction-han-kang|title="Heavy Snow," by Han Kang|last=Han|first=Kang|date=2024-11-10|work=The New Yorker|access-date=2024-12-21|language=en-US|issn=0028-792X}}</ref> Во 2025 година, Хан била меѓу 414 јужнокорејски писатели, потписници на петицијата со која се бара од Уставниот суд на Кореја да го потврди отповикувањето на суспендираниот претседател Јун Сук Јеол поради неговата декларација за воена состојба.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2025/03/281_394917.html|title=414 Korean writers including Han Kang call for Yoon's impeachment|date=25 March 2025|work=The Korea Times|access-date=25 March 2025|language=en-US}}</ref> === Нобеловата награда за литература === [[Податотека:Han_Kang,_2024_Nobel_Prize_Laureate_in_Literature_10.jpg|мини| Хан Канг на прес-конференцијата во Стокхолм за време на Нобеловата недела во декември 2024 година.]] Во 2024 година, на Хан ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] од [[Шведска академија|Шведската академија]] за нејзината „интензивна поетска проза која се соочува со историските трауми и ја разоткри кревкоста на човечкиот живот“.<ref name=":0_1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2024|work=Nobel Media AB|language=en-US|accessdate=10 October 2024}}</ref><ref name=":0_2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/press-release/|title=The Nobel Prize in Literature 2024 – Press release|work=NobelPrize.org|language=en-US|accessdate=10 October 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2024/oct/10/south-korean-author-han-kang-wins-the-2024-nobel-prize-in-literature|title=South Korean author Han Kang wins the 2024 Nobel prize in literature|last=Creamer|first=Ella|date=10 October 2024|work=The Guardian}}</ref> Ова ја направи првата корејска писателка и првата азиска писателка на која и била доделена Нобеловата награда за литература.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.christiantoday.co.kr/news/364303|last=Lee|first=Dae Woong|date=11 October 2024|work=Christian Today|access-date=11 October 2024|language=ko|script-title=ko:소설가 한강, 노벨문학상 수상 쾌거… 아시아 여성 작가 최초|trans-title="Novelist Han Kang Makes History as the First Asian Woman to Win the Nobel Prize in Literature"}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wuot.org/2024-10-10/han-kang-becomes-the-first-south-korean-writer-to-win-the-nobel-prize-in-literature|title=Han Kang becomes the first South Korean writer to win the Nobel Prize in literature|date=10 October 2024|work=91.9 FM WUOT, Your Public Radio Station}}</ref> Доделувањето било широко прославено во Јужна Кореја,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/books/2024/oct/11/stocks-of-han-kangs-books-sell-out-after-nobel-prize-win|title=Han Kang’s books sell out as South Korea celebrates her Nobel prize in literature|last=Ella Creamer|date=11 October 2024|work=The Guardian|accessdate=11 October 2024}}</ref> додека меѓународните реакции биле различни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.svt.se/kultur/kritikerna-oense-om-litteraturpristagaren-ingen-kommer-minnas|title=SVT:s Nobelpanel oense om litteraturpristagaren: ”Ingen kommer minnas”|date=10 October 2024|publisher=SVT Nyheter|language=Swedish}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Literaturnobelpreistraegerin-Han-Kang-Kein-Grund-fuer-grosse-Feier,literaturnobelpreis168.html|title=Literaturnobelpreisträgerin Han Kang: "Kein Grund für große Feier"|date=16 October 2024|publisher=NDR|language=German}}</ref> Хан изјавила дека е изненадена, но почестена од признанието.<ref name="nob">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/han/interview/|title=Han Kang – Interview|work=nobelprize.org|accessdate=10 October 2024}}</ref> === Награди === * 1999 година - Награда за корејски роман за ''Бебе Буда''<ref name="website bio">{{Наведена мрежна страница|url=https://han-kang.net/Biography|title=Biography|work=Han Kang|accessdate=11 October 2024}}</ref> * 2000 – Награда за млад уметник денес на корејското Министерство за култура – Оддел за литература<ref name="website bio" /> * 2005 – Книжевна награда Ји Санг за М''онголски Марк''<ref name="WhiteReview">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thewhitereview.org/feature/interview-with-han-kang/|title=Interview with Han Kang|last=Smith|first=Deborah|last2=Shin|first2=Sarah|date=March 2016|work=[[The White Review]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127193603/http://www.thewhitereview.org/feature/interview-with-han-kang/|archive-date=27 November 2018|accessdate=27 November 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSmithShin2016">Smith, Deborah; Shin, Sarah (March 2016). [http://www.thewhitereview.org/feature/interview-with-han-kang/ "Interview with Han Kang"]. ''[[The White Review]]''. [https://web.archive.org/web/20181127193603/http://www.thewhitereview.org/feature/interview-with-han-kang/ Archived] from the original on 27 November 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 November</span> 2018</span>.</cite></ref> * 2010 – Книжевна награда Донгри за ''„Ветерот дува“''<ref name="website bio" /> * 2014 – книжевна награда Манха за Ч''овечки дела'' * 2015 година - Книжевна награда од Хванг Сан за ''Додека една снегулка се топи''<ref name="website bio" /> * 2016 - Меѓународна Букерова награда за ''вегетаријанецот''<ref name=":1">{{Наведување|last=Alter|first=Alexandra|title=Han Kang Wins Man Booker International Prize for Fiction With 'The Vegetarian'|date=17 May 2016|journal=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2016/05/18/books/han-kang-wins-man-booker-international-prize-for-fiction-with-the-vegetarian.html|access-date=17 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160517160236/http://www.nytimes.com/2016/05/18/books/han-kang-wins-man-booker-international-prize-for-fiction-with-the-vegetarian.html|archivedate=17 May 2016}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true">Alter, Alexandra (17 May 2016), [https://www.nytimes.com/2016/05/18/books/han-kang-wins-man-booker-international-prize-for-fiction-with-the-vegetarian.html "Han Kang Wins Man Booker International Prize for Fiction With 'The Vegetarian'"], ''[[The New York Times]]'', [https://web.archive.org/web/20160517160236/http://www.nytimes.com/2016/05/18/books/han-kang-wins-man-booker-international-prize-for-fiction-with-the-vegetarian.html archived] from the original on 17 May 2016<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2016</span></cite></ref> * 2017 - Награда Малапарт за ''човечки дела''<ref name=":2">{{Наведени вести|url=http://www.corriere.it/cultura/17_settembre_12/premio-malaparte-han-kang-lavegetariana-atti-umani-edf1d516-97db-11e7-8ca4-27e7bbee7bdd.shtml|title=Premio Malaparte ad Han Kang|last=Del Corona|first=Marco|work=Corriere della Sera|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915031640/http://www.corriere.it/cultura/17_settembre_12/premio-malaparte-han-kang-lavegetariana-atti-umani-edf1d516-97db-11e7-8ca4-27e7bbee7bdd.shtml|archive-date=15 September 2017|language=it-IT}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDel_Corona">Del Corona, Marco. [http://www.corriere.it/cultura/17_settembre_12/premio-malaparte-han-kang-lavegetariana-atti-umani-edf1d516-97db-11e7-8ca4-27e7bbee7bdd.shtml "Premio Malaparte ad Han Kang"]. ''Corriere della Sera'' (in Italian). [https://web.archive.org/web/20170915031640/http://www.corriere.it/cultura/17_settembre_12/premio-malaparte-han-kang-lavegetariana-atti-umani-edf1d516-97db-11e7-8ca4-27e7bbee7bdd.shtml Archived] from the original on 15 September 2017.</cite> [[Category:CS1 Italian-language sources (it)]]</ref><ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.premiomalaparte.it/han-kang/|title=Il Malaparte 2017 ad Han Kang|date=12 September 2017|work=[[Premio Malaparte]]|location=[[Capri]]|language=it-IT|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208172855/https://www.premiomalaparte.it/han-kang|archive-date=8 December 2023|accessdate=25 October 2024}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://www.premiomalaparte.it/han-kang/ "Il Malaparte 2017 ad Han Kang"]. ''[[Premio Malaparte]]'' (in Italian). [[Капри|Capri]]. 12 September 2017. [https://web.archive.org/web/20231208172855/https://www.premiomalaparte.it/han-kang Archived] from the original on 8 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 October</span> 2024</span>.</cite> [[Category:CS1 Italian-language sources (it)]]</ref> * 2018 – Ким Ју џеонг Книжевна награда за З''богум''<ref name="website bio" /> * 2019 година - Книжевна награда Сан Клементе за ''вегетаријанецот''<ref name="website bio" /> * 2023 година - Награда Медичи за ''Ние не се разделуваме''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.korea.net/NewsFocus/Culture/view?articleId=241766|title=Novelist Han Kang is Korea's first to win famed French award|date=10 November 2023|work=[[Korea.net]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231123101442/https://www.korea.net/NewsFocus/Culture/view?articleId=241766|archive-date=23 November 2023|accessdate=10 October 2024}}</ref> * 2024 – Награда Хо-Ам за уметност * 2024 година - Награда за азиска книжевност Емил Гимет за ''Ние не се разделуваме''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.guimet.fr/fr/prix-emile-guimet-de-litterature-asiatique|title=Le Prix Émile Guimet de littérature asiatique|work=Musée Guimet|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926173024/https://www.guimet.fr/fr/prix-emile-guimet-de-litterature-asiatique|archive-date=26 September 2024|accessdate=11 October 2024}}</ref> :: – Награда Хо-Ам во уметноста <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hoamfoundation.org/eng/award/thisyear_view.asp|title=Han Kang|date=2024|work=The Ho-Am Foundation|accessdate=10 October 2024}}</ref> :: – [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] <ref name=":0_1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2024|work=Nobel Media AB|language=en-US|accessdate=10 October 2024}}</ref> <ref name=":0_2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/press-release/|title=The Nobel Prize in Literature 2024 – Press release|work=NobelPrize.org|language=en-US|accessdate=10 October 2024}}</ref> :: – Награда за иновации Пони Чунг <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.donga.com/en/article/all/20241015/5226637/1|title=Han Kang to attend the Pony Chung Innovation Award ceremony|last=Lee|first=Ho-jae|date=15 October 2024|work=The Dona-A Ilbo|accessdate=23 October 2024}}</ref> == Поврзано == * [[Корејска литература]] * [[Список на нобеловци за литература]] == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [https://han-kang.net/ Официјална веб-страница] {{Нобелова награда за литература}} [[Категорија:Нобеловки]] [[Категорија:Јужнокорејски нобеловци]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Статии со текст на корејски]] bx9wh51jbskckgiw0jdg1gh8m2vfcny 0 1377465 5642501 5615209 2026-10-09T15:39:50Z Petar SOKOLOSKI 96220 Создадено со преведување на одделот „Proofs“ од страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1300085581|Ceva's theorem]]“ 5642501 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ceva's_theorem_1.svg|мини|Теорема на Чева, случај 1: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} во внатрешноста на {{Мат|△''ABC''}}]] [[Податотека:Ceva's_theorem_2.svg|мини|Теорема на Чева, случај 2: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} надвор од {{Мат|△''ABC''}}]] Во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]], '''теоремата на Чева''' е теорема за [[Триаголник|триаголници]]. За даден триаголник {{Мат|△''ABC''}}, нека [[Права (геометрија)|правите]] {{Мпром|AO, BO, CO}} се повлечени низ [[Теме (геометрија)|темињата]] и заедничката точка {{Мпром|O}} (која не е на една од страните на {{Мат|△''ABC''}} ), и ги сечат спротивните страни во {{Мпром|D, E, F}} соодветно. (Отсечките {{Мпром|{{overline|AD}}, {{overline|BE}}, {{overline|CF}}}} се познати како чевијани.) Потоа, користејќи ги [[Отсечка|означените должини на отсечките]], : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1.</math> Со други зборови, должината {{Мпром|{{overline|XY}}}} се смета за позитивна или негативна според тоа дали {{Мпром|X}} е лево или десно од {{Мпром|Y}} во некоја фиксна ориентација на линијата. На пример, {{Мпром|{{overline|AF}} / {{overline|FB}}}} е дефинирано како да има позитивна вредност кога {{Мпром|F}} е помеѓу {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}}, а во спротивниот случај е негативна. Теоремата на Чева е теорема на афината геометрија, во смисла дека може да се наведе и докаже без употреба на концептите за агли, плоштини и должини (освен за односот на должините на две [[Отсечка|отсечки]] што се [[Колинеарност|колинеарни]]). Затоа, таа важи за триаголници во која било афина рамнина над кое било поле . Исто така, важи и малку адаптирано [[Теорема|обратно тврдење]] : Ако точките {{Мпром|D, E, F}} се избрани на {{Мпром|BC, AC, AB}} соодветно, така што : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1,</math> тогаш {{Мпром|AD, BE, CF}} се конкурентни или сите три се [[Паралелност|паралелни]]. Обратната теорема често е вклучена како дел од теоремата. Теоремата често му се припишува на Џовани Чева, кој ја објавил во своето дело од 1678 година ''„De lineis rectis“''. Но, таа била докажана многу порано од Јусуф Ал-Му'таман ибн Худ, крал на [[Сарагоса]] од XI век.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol|title=Geometry: Our Cultural Heritage|last=Holme|first=Audun|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-14440-0|page=[https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol/page/n228 210]|url-access=limited}}</ref> Сепак, делото на Ибн Худ било заборавено и било повторно откриено дури во 1985 година. Со фигурите се поврзани неколку термини изведени од името на Чева: чевиана (линиите {{Мпром|AD, BE, CF}} се чевианите на {{Мпром|O}}), '''Чевин триаголник''' (триаголникот {{Мат|△''DEF''}} е Чевин триаголник за {{Мпром|O}}); Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат. Теоремата е многу слична на [[Менелаева теорема|Менелајовата теорема]] по тоа што нивните равенки се разликуваат само по знакот. Со препишување на секоја од нив во однос на [[Двоен однос|двојни односи]], двете теореми може да се сметаат за проективни дуали .<ref>{{Наведено списание|last=Benitez|first=Julio|date=2007|title=A Unified Proof of Ceva and Menelaus' Theorems Using Projective Geometry|url=https://www.heldermann-verlag.de/jgg/jgg11/j11h1beni.pdf|journal=Journal for Geometry and Graphics|volume=11|issue=1|pages=39–44}}</ref> == Докази == Постојат неколку докази за теоремата.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}</ref> Во продолжение се дадени два доказа. Првиот е многу елементарен и во него се користат само основни својства на плоштини на триаголници.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRussell1905">Russell, John Wellesley (1905). "Ch. 1 §7 Ceva's Theorem". [https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ ''Pure Geometry'']. Clarendon Press.</cite></ref> Сепак, треба да се земат предвид неколку случаи, во зависност од положбата на точката {{Мпром|O}} Во вториот доказ се користат [[Афин простор|барицентрични координати]] и [[вектор]]и, но тој е малку „поприроден“ бидејќи не зависи од големи и мали букви. Покрај тоа, тој е валиден работи во која било афина рамнина над кое било поле. === Користење на плоштини на триаголници === Прво, знакот на левата страна е позитивен бидејќи или сите три соодноси се позитивни, во случај кога {{Мпром|O}} е во внатрешноста на триаголникот (горниот дијаграм), или едниот е позитивен, а другите два се негативни кога {{Мпром|O}} е надвор од триаголникот (на долниот дијаграм е прикажан еден таков случај). За да ја провериме големината, забележете дека плоштината на триаголник со дадена висина е пропорционална на неговата основа. Значи : <math>\frac{|\triangle BOD|}{|\triangle COD|}=\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{|\triangle BAD|}{|\triangle CAD|}.</math> Затоа, : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}= \frac{|\triangle BAD|-|\triangle BOD|}{|\triangle CAD|-|\triangle COD|} =\frac{|\triangle ABO|}{|\triangle CAO|}.</math> (Заменете го минусот со плус ако {{Мпром|A}} и {{Мпром|O}} се на спротивни страни од {{Мпром|BC}}.) Слично, : <math>\frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{|\triangle BCO|}{|\triangle ABO|},</math> и : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{|\triangle CAO|}{|\triangle BCO|}.</math> Со множењето на овие три равенки, добиваме : <math>\left|\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} \right|= 1,</math> како што се бараше. Теоремата може лесно да се докаже и со користење на [[Менелаева теорема|теоремата на Менелај]].<ref>Follows {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inductiveplanege00hopkrich|title=Inductive Plane Geometry|last=Hopkins|first=George Irving|publisher=D.C. Heath & Co.|year=1902|chapter=Art. 986}}</ref> Од трансверзалата {{Мпром|BOE}} на триаголникот {{Мат|△''ACF''}} , имаме : <math>\frac{\overline{AB}}{\overline{BF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = -1</math> а од трансверзалната {{Мпром|AOD}} на триаголникот {{Мат|△''BCF''}} , : <math>\frac{\overline{BA}}{\overline{AF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CD}}{\overline{DB}} = -1.</math> Теоремата следува со делење на овие две равенки. Обратното следува како последица.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRussell1905">Russell, John Wellesley (1905). "Ch. 1 §7 Ceva's Theorem". [https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ ''Pure Geometry'']. Clarendon Press.</cite></ref> Нека {{Мпром|D, E, F}} се дадени на правите {{Мпром|BC, AC, AB}} така што равенката важи. Нека {{Мпром|AD, BE}} се сечат во {{Мпром|O}} и нека {{Мпром|F'}} е точката во која се сечат {{Мпром|CO}} и {{Мпром|AB}} . Тогаш, според теоремата, равенката важи и за {{Мпром|D, E, F'}} . Споредувајќи ги двете равенки, добиваме : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} = \frac{\overline{AF'}}{\overline{F'B}}</math> Но најмногу една точка може да ја дели отсечка во даден однос, па затоа {{Мпром|1=F = F’}} . === Со користење на барицентрични координати === Ако се дадени три точки {{Мпром|A, B, C}} кои не се [[Колинеарност|колинеарни]] и точка {{Мпром|O}}, која припаѓа на истата [[Рамнина (математика)|рамнина]], [[Афин простор|барицентричните координати]] на {{Мпром|O}} во однос на {{Мпром|A, B, C}} се единствените три броја <math>\lambda_A, \lambda_B, \lambda_C</math> така што : <math>\lambda_A + \lambda_B + \lambda_C =1,</math> и : <math>\overrightarrow{XO}=\lambda_A\overrightarrow{XA} + \lambda_B\overrightarrow{XB} + \lambda_C\overrightarrow{XC},</math> за секоја точка {{Мпром|X}} (за дефиницијата на оваа нотација со стрелка и понатамошни детали, видете го текстот за [[афин простор]]). За теоремата на Чева, се претпоставува дека точката {{Мпром|O}} не припаѓа на ниедна права што минува низ две темиња на триаголникот. Ова имплицира дека <math>\lambda_A \lambda_B \lambda_C\ne 0.</math> Ако за {{Мпром|X}} се земе пресекот {{Мпром|F}} на правите {{Мпром|AB}} и {{Мпром|OC}} (видете ги сликите), последната равенка може да се преуреди во : <math>\overrightarrow{FO}-\lambda_C\overrightarrow{FC}=\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}.</math> Левата страна на оваа равенка е вектор кој има иста насока како и правата {{Мпром|CF}}, а десната страна има иста насока како и правата {{Мпром|AB}}. Овие прави имаат различни насоки бидејќи {{Мпром|A, B, C}} не се колинеарни. Оттука следува дека двата члена на равенката се еднакви на нултиот вектор, и : <math>\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}=0.</math> Следува дека : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{\lambda_B}{\lambda_A},</math> каде што левиот дел е означениот однос на должините на колинеарните [[Отсечка|отсечки]] {{Мпром|{{overline|AF}}}} и {{Мпром|{{overline|FB}}}} . Со аналогно расудување се покажува дека : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{\lambda_C}{\lambda_B}\quad \text{и}\quad \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{\lambda_A}{\lambda_C}.</math> Теоремата на Чева се добива веднаш со земање на производот од последните три равенки. == Генерализации == Теоремата може да се генерализира на симплекси со поголема димензија користејќи барицентрични координати. Дефинирајте чевијана на {{Мпром|n}} -симплекс како зрак од секое теме до точка на спротивното ({{Мат|''n'' − 1}})-лице (фасет). Тогаш чевијаните се конкурентни [[ако и само ако]] на темињата може да се додели распределба на масата така што секоја чевијана го сече спротивниот фасет во неговиот [[Тежиште|центар на маса]]. Покрај тоа, точката на пресекот на чевијаните е центарот на масата на симплексот.<ref>{{Наведено списание|last=Landy|first=Steven|date=December 1988|title=A Generalization of Ceva's Theorem to Higher Dimensions|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1988-12_95_10/page/936|journal=The American Mathematical Monthly|volume=95|issue=10|pages=936–939|doi=10.2307/2322390|jstor=2322390}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Wernicke|first=Paul|date=November 1927|title=The Theorems of Ceva and Menelaus and Their Extension|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1927-11_34_9/page/468|journal=The American Mathematical Monthly|volume=34|issue=9|pages=468–472|doi=10.2307/2300222|jstor=2300222}}</ref> Друга генерализација на симплекси со повисоки димензии го проширува заклучокот од теоремата на Чева дека производот на одредени односи е 1. Почнувајќи од точка во симплекс, индуктивно се дефинира точка на секое {{Мпром|k}} -лице (фасет). Оваа точка е подножје на чевијаната што оди од темето наспроти {{Мпром|k}} -лицето, во ({{Мат|''k'' + 1}})-лице што ја содржи, низ точката што е веќе дефинирана на ова ({{Мат|''k'' + 1}})-лице. Секоја од овие точки го дели лицето на кое лежи на делови. За даден циклус од парови од вакви делови, производот од односите на волумените на деловите во секој пар е 1.<ref>{{Наведено списание|last=Samet|first=Dov|date=May 2021|title=An Extension of Ceva's Theorem to ''n''-Simplices|journal=The American Mathematical Monthly|volume=128|issue=5|pages=435–445|doi=10.1080/00029890.2021.1896292}}</ref> Торемата на Рут ја дава плоштината на триаголникот формиран од три чевијани во случај кога тие не се конкурентни (не минуваатниз иста точка). Теоремата на Чева може да се добие од неа со поставување на плоштината на тој триаголник да е еднаква на нула и со решавање. Аналогот на теоремата за општи [[Многуаголник|полигони]] во рамнината е познат уште од почетокот на деветнаесеттиот век.<ref>{{Наведено списание|last=Grünbaum|first=Branko|last2=Shephard|first2=G. C.|year=1995|title=Ceva, Menelaus and the Area Principle|url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1995-10_68_4/page/254|journal=Mathematics Magazine|volume=68|issue=4|pages=254–268|doi=10.2307/2690569|jstor=2690569}}</ref> Теоремата е генерализирана и на триаголници на други површини со константна закривеност.<ref>{{Наведено списание|last=Masal'tsev|first=L. A.|year=1994|title=Incidence theorems in spaces of constant curvature|journal=Journal of Mathematical Sciences|volume=72|issue=4|pages=3201–3206|doi=10.1007/BF01249519}}</ref> Теоремата, исто така, има добро позната генерализација во сферна и хиперболична геометрија, така што должините во односите се заменуваат со нивните синуси и хиперболични синуси, соодветно. == Докази == {{Другизначења|Чева (други значења)}}{{Наводи}} [[Податотека:Ceva's_theorem_1.svg|мини|Теорема на Чева, случај 1: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} во внатрешноста на {{Мат|△''ABC''}}]] [[Податотека:Ceva's_theorem_2.svg|мини|Теорема на Чева, случај 2: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} надвор од {{Мат|△''ABC''}}]] Во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]], '''теоремата на Чева''' е теорема за [[Триаголник|триаголници]]. За даден триаголник {{Мат|△''ABC''}}, нека [[Права (геометрија)|правите]] {{Мпром|AO, BO, CO}} се повлечени низ [[Теме (геометрија)|темињата]] и заедничката точка {{Мпром|O}} (која не е на една од страните на {{Мат|△''ABC''}} ), и ги сечат спротивните страни во {{Мпром|D, E, F}} соодветно. (Отсечките {{Мпром|{{overline|AD}}, {{overline|BE}}, {{overline|CF}}}} се познати како чевијани.) Потоа, користејќи ги [[Отсечка|означените должини на отсечките]], : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1.</math> Со други зборови, должината {{Мпром|{{overline|XY}}}} се смета за позитивна или негативна според тоа дали {{Мпром|X}} е лево или десно од {{Мпром|Y}} во некоја фиксна ориентација на линијата. На пример, {{Мпром|{{overline|AF}} / {{overline|FB}}}} е дефинирано како да има позитивна вредност кога {{Мпром|F}} е помеѓу {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}}, а во спротивниот случај е негативна. Теоремата на Чева е теорема на афината геометрија, во смисла дека може да се наведе и докаже без употреба на концептите за агли, плоштини и должини (освен за односот на должините на две [[Отсечка|отсечки]] што се [[Колинеарност|колинеарни]]). Затоа, таа важи за триаголници во која било афина рамнина над кое било поле . Исто така, важи и малку адаптирано [[Теорема|обратно тврдење]] : Ако точките {{Мпром|D, E, F}} се избрани на {{Мпром|BC, AC, AB}} соодветно, така што : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1,</math> тогаш {{Мпром|AD, BE, CF}} се конкурентни или сите три се [[Паралелност|паралелни]]. Обратната теорема често е вклучена како дел од теоремата. Теоремата често му се припишува на Џовани Чева, кој ја објавил во своето дело од 1678 година ''„De lineis rectis“''. Но, таа била докажана многу порано од Јусуф Ал-Му'таман ибн Худ, крал на [[Сарагоса]] од XI век. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol|title=Geometry: Our Cultural Heritage|last=Holme|first=Audun|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-14440-0|page=[https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol/page/n228 210]|url-access=limited}}</ref> Сепак, делото на Ибн Худ било заборавено и било повторно откриено дури во 1985 година. Со фигурите се поврзани неколку термини изведени од името на Чева: чевиана (линиите {{Мпром|AD, BE, CF}} се чевианите на {{Мпром|O}}), '''Чевин триаголник''' (триаголникот {{Мат|△''DEF''}} е Чевин триаголник за {{Мпром|O}}); Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат. Теоремата е многу слична на [[Менелаева теорема|Менелајовата теорема]] по тоа што нивните равенки се разликуваат само по знакот. Со препишување на секоја од нив во однос на [[Двоен однос|двојни односи]], двете теореми може да се сметаат за проективни дуали . <ref>{{Наведено списание|last=Benitez|first=Julio|date=2007|title=A Unified Proof of Ceva and Menelaus' Theorems Using Projective Geometry|url=https://www.heldermann-verlag.de/jgg/jgg11/j11h1beni.pdf|journal=Journal for Geometry and Graphics|volume=11|issue=1|pages=39–44}}</ref> == Докази == Има неколку докази на теоремата.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}</ref> Во продолжение се дадени два. Првиот е многу елементарен, и во него се користат само некои основни својства на плоштини на триаголници.<ref name="r1" /> Сепак, треба да се земат предвид неколку случаи, во зависност од положбата на точката {{Мпром|O}}. Во вториот доказ се користат [[Афин простор|барицентрични координати]] и [[Вектор|вектори]], но тој изгледа поприродно и не зависи од положбата на точката {{Мпром|O}}. Покрај тоа, тој е точен во која било афина рамнина над кое било поле. === Со користење на плоштини на триаголници === Прво, знакот на левата страна е позитивен бидејќи или сите три соодноси се позитивни, во случај кога {{Мпром|O}} е во внатрешноста на триаголникот (горниот дијаграм), или едниот е позитивен, а другите два се негативни, во случај кога {{Мпром|O}} е во надворешноста на триаголникот (како на долниот дијаграм). За да ја проверите големината, забележете дека плоштината на триаголник со дадена висина е пропорционална на неговата основа. Значи : <math>\frac{|\triangle BOD|}{|\triangle COD|}=\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{|\triangle BAD|}{|\triangle CAD|}.</math> Затоа, : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}= \frac{|\triangle BAD|-|\triangle BOD|}{|\triangle CAD|-|\triangle COD|} =\frac{|\triangle ABO|}{|\triangle CAO|}.</math> (Заменете го минусот со плус ако {{Мпром|A}} и {{Мпром|O}} се на спротивни страни од {{Мпром|BC}}.) Слично, : <math>\frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{|\triangle BCO|}{|\triangle ABO|},</math> и : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{|\triangle CAO|}{|\triangle BCO|}.</math> Множењето на овие три равенства дава : <math>\left|\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} \right|= 1,</math> што и се бараше да се докаже. Теоремата може лесно да се докаже и со користење на [[Менелаева теорема|теоремата на Менелај]].<ref>Follows {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inductiveplanege00hopkrich|title=Inductive Plane Geometry|last=Hopkins|first=George Irving|publisher=D.C. Heath & Co.|year=1902|chapter=Art. 986}}</ref> Од трансверзалата {{Мпром|BOE}} на триаголникот {{Мат|△''ACF''}}, имаме : <math>\frac{\overline{AB}}{\overline{BF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = -1</math> а од трансверзалата {{Мпром|AOD}} на триаголникот {{Мат|△''BCF''}}, имаме : <math>\frac{\overline{BA}}{\overline{AF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CD}}{\overline{DB}} = -1.</math> Равенството во теоремата се добива со делење на овие две равенки. Обратното следува како последица.<ref name="r1" /> Нека {{Мпром|D, E, F}} се точки на правите {{Мпром|BC, CA, AB}} такви што равенката важи. Нека {{Мпром|AD, BE}} се сечат во {{Мпром|O}} и нека {{Мпром|F'}} е точката каде што {{Мпром|CO}} се сече со {{Мпром|AB}}. Тогаш, според теоремата, равенката важи и за {{Мпром|D, E, F'}}. Споредувајќи ги двете равенства, имаме : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} = \frac{\overline{AF'}}{\overline{F'B}} .</math> Но, најмногу една точка може да ја подели дадена отсечка во даден однос, па затоа {{Мпром|1=F = F’}}. === Со користење на барицентрични координати === Нека се дадени три точки {{Мпром|A, B, C}} кои не се [[Колинеарност|колинеарни]] и точка {{Мпром|O}}, која лежи во [[Рамнина (математика)|рамнината]] {{Мпром|ABC}}. [[Афин простор|Барицентрични координати]] на точката {{Мпром|O}} во однос на {{Мпром|A, B, C}} се единствените три броја <math>\lambda_A, \lambda_B, \lambda_C</math> за кои : <math>\lambda_A + \lambda_B + \lambda_C =1,</math> и : <math>\overrightarrow{XO}=\lambda_A\overrightarrow{XA} + \lambda_B\overrightarrow{XB} + \lambda_C\overrightarrow{XC},</math> за секоја точка {{Мпром|X}} (за дефиницијата на оваа нотација со стрелка и понатамошни детали, видете го текстот [[Афин простор]]). За да ја докажеме теоремата на Чева, ќе претпоставиме дека точката {{Мпром|O}} не припаѓа на ниедна права што минува низ две темиња на триаголникот {{Мпром|ABC}}. Ова имплицира дека <math>\lambda_A \lambda_B \lambda_C\ne 0.</math> Ако за {{Мпром|X}} се земе пресекот {{Мпром|F}} на правите {{Мпром|AB}} и {{Мпром|OC}} (видете ги цртежите), последната равенка може да се запише како : <math>\overrightarrow{FO}-\lambda_C\overrightarrow{FC}=\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}.</math> Левата страна на оваа равенка е вектор кој има иста насока како и правата {{Мпром|CF}}, а десната страна има иста насока како и правата {{Мпром|AB}}. Овие прави имаат различни насоки бидејќи {{Мпром|A, B, C}} не се колинеарни. Оттука следува дека двата члена на равенката се еднакви на нултиот вектор, и : <math>\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}=0.</math> Следува дека : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{\lambda_B}{\lambda_A},</math> каде што левиот дел е означениот однос на должините на колинеарните [[Отсечка|отсечки]] {{Мпром|{{overline|AF}}}} и {{Мпром|{{overline|FB}}}} . Со аналогно расудување се добива дека : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{\lambda_C}{\lambda_B}\quad \text{и}\quad \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{\lambda_A}{\lambda_C}.</math> Теоремата на Чева следува веднаш со множење на последните три равенки. == Генерализации == Друга генерализација на симплекси со повисоки димензии го проширува заклучокот од теоремата на Чева дека производот на одредени односи е 1. Почнувајќи од точка во симплекс, индуктивно се дефинира точка на секое {{Мпром|k}} -лице (фасет). Оваа точка е подножје на чевијаната што оди од темето наспроти {{Мпром|k}} -лицето, во ({{Мат|''k'' + 1}})-лице што ја содржи, низ точката што е веќе дефинирана на ова ({{Мат|''k'' + 1}})-лице. Секоја од овие точки го дели лицето на кое лежи на делови. За даден циклус од парови од вакви делови, производот од односите на волумените на деловите во секој пар е 1. <ref>{{Наведено списание|last=Samet|first=Dov|date=May 2021|title=An Extension of Ceva's Theorem to ''n''-Simplices|journal=The American Mathematical Monthly|volume=128|issue=5|pages=435–445|doi=10.1080/00029890.2021.1896292}}</ref> Торемата на Рут ја дава плоштината на триаголникот формиран од три чевијани во случај кога тие не се конкурентни (не минуваатниз иста точка). Теоремата на Чева може да се добие од неа со поставување на плоштината на тој триаголник да е еднаква на нула и со решавање. Аналогот на теоремата за општи [[Многуаголник|полигони]] во рамнината е познат уште од почетокот на деветнаесеттиот век.<ref>{{Наведено списание|last=Grünbaum|first=Branko|last2=Shephard|first2=G. C.|year=1995|title=Ceva, Menelaus and the Area Principle|journal=Mathematics Magazine|volume=68|issue=4|pages=254–268|doi=10.2307/2690569|jstor=2690569}}</ref> Теоремата е генерализирана и на триаголници на други површини со константна закривеност.<ref>{{Наведено списание|last=Masal'tsev|first=L. A.|year=1994|title=Incidence theorems in spaces of constant curvature|journal=Journal of Mathematical Sciences|volume=72|issue=4|pages=3201–3206|doi=10.1007/BF01249519}}</ref> Теоремата, исто така, има добро позната генерализација во сферна и хиперболична геометрија, така што должините во односите се заменуваат со нивните синуси и хиперболични синуси, соодветно. * [[Проективна геометрија]] * [[Тежишна линија|Медијана (геометрија)]] – апликација * Опишан евин триаголник * [[Менелаева теорема|Теорема на Менелај]] * [[Триаголник]] * [[Стјуартова теорема|Теорема на Стјуарт]] * Чевијана == Референци == == Дополнително читање == == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20180809152726/http://www.mathpages.com/home/kmath442/kmath442.htm Менелај и Чева] на MathPages * [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml Изводи и примени на теоремата на Чева] на cut-the-knot * [http://www.cut-the-knot.org/triangle/TrigCeva.shtml Тригонометриска форма на] [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml теоремата на Чева] на cut-the-knot * [https://web.archive.org/web/20120423103438/http://faculty.evansville.edu/ck6/encyclopedia/glossary.html Речник на Енциклопедијата на триаголни центри] вклучува дефиниции за Чевин триаголник, Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат и Чева-точка * [http://forumgeom.fau.edu/FG2001volume1/FG200121.pdf Конуси поврзани со Чевино гнездо, од Кларк Кимберлинг] * ''[http://demonstrations.wolfram.com/CevasTheorem/ Теорема на Чева]'' од Џеј Варендорф, Проект за демонстрации на Волфрам . * == Поврзано == * [[Проективна геометрија]] * [[Тежишна линија|Медијана (геометрија)]] – апликација * [[Менелаева теорема|Теорема на Менелај]] * [[Триаголник]] * [[Стјуартова теорема|Теорема на Стјуарт]] == Наводи == {{Наводи}} == Литераура == * {{Наведено списание|last=Hogendijk|first=J. B.|year=1995|title=Al-Mutaman ibn Hűd, 11the century king of Saragossa and brilliant mathematician|journal=Historia Mathematica|volume=22|pages=1–18|doi=10.1006/hmat.1995.1001|doi-access=free}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20180809152726/http://www.mathpages.com/home/kmath442/kmath442.htm Менелај и Чева] на MathPages * [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml Изводи и примени на теоремата на Чева] на cut-the-knot * [http://www.cut-the-knot.org/triangle/TrigCeva.shtml Тригонометриска форма на] [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml теоремата на Чева] * [https://web.archive.org/web/20120423103438/http://faculty.evansville.edu/ck6/encyclopedia/glossary.html Речник на Енциклопедијата на триаголни центри] вклучува дефиниции за Чевин триаголник, Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат и Чева-точка * [http://forumgeom.fau.edu/FG2001volume1/FG200121.pdf Конуси поврзани со Чевино гнездо, од Кларк Кимберлинг] * ''[http://demonstrations.wolfram.com/CevasTheorem/ Теорема на Чева]'' од Џеј Варендорф, Проект за демонстрации на Волфрам [[Категорија:Планиметрија]] [[Категорија:Теореми за триаголници]] [[Категорија:Афина геометрија]] extjwtnp1577whl3ggzfn9ibcujjztw 5642504 5642501 2026-10-09T16:28:21Z Petar SOKOLOSKI 96220 5642504 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ceva's_theorem_1.svg|мини|Теорема на Чева, случај 1: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} во внатрешноста на {{Мат|△''ABC''}}]] [[Податотека:Ceva's_theorem_2.svg|мини|Теорема на Чева, случај 2: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} надвор од {{Мат|△''ABC''}}]] Во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]], '''теоремата на Чева''' е теорема за [[Триаголник|триаголници]]. За даден триаголник {{Мат|△''ABC''}}, нека [[Права (геометрија)|правите]] {{Мпром|AO, BO, CO}} се повлечени низ [[Теме (геометрија)|темињата]] на триаголникот и низ точката {{Мпром|O}} (која не е на ниту една од страните на {{Мат|△''ABC''}}); нека тие ги сечат спротивните страни на триаголникот во точките {{Мпром|D, E, F}} соодветно, како што е прикажано на цртежот. (Отсечките {{Мпром|{{overline|AD}}, {{overline|BE}}, {{overline|CF}}}} се познати како чевајани.) За [[Отсечка|должините со знак на отсечките]], важи : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1.</math> Со други зборови, должината со знак {{Мпром|{{overline|XY}}}} се смета за позитивна или негативна според тоа дали {{Мпром|X}} е лево или десно од {{Мпром|Y}} во некоја однапред земена ориентација на правата. На пример, {{Мпром|{{overline|AF}} / {{overline|FB}}}} е дефинирано како да има позитивна вредност кога {{Мпром|F}} е помеѓу {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}}, а во спротивниот случај оваа вредност е негативна. Теоремата на Чева е теорема на афината геометрија, во смисла дека може да се наведе и докаже без употреба на концептите за агли, плоштини и должини (освен за односот на должини на две [[Колинеарност|колинеарни]] [[Отсечка|отсечки]]). Затоа, таа важи за триаголници во која било афина рамнина над кое било поле. Исто така, важи и малку прилагоденото [[Теорема|обратно тврдење]]: Ако точките {{Мпром|D, E, F}} се избрани на страните {{Мпром|BC, CA, AB}} соодветно, така што : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1,</math> тогаш правите {{Мпром|AD, BE, CF}} се или конкурентни (минуваат низ една точка) или сите три се [[Паралелност|паралелни]]. Обратната теорема често е вклучена како дел од теоремата. Теоремата често му се припишува на Џовани Чева, кој ја објавил во своето дело од 1678 година ''„De lineis rectis“''. Но, таа била докажана многу порано од Јусуф Ал-Му'таман ибн Худ, крал на [[Сарагоса]] во XI век.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol|title=Geometry: Our Cultural Heritage|last=Holme|first=Audun|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-14440-0|page=[https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol/page/n228 210]|url-access=limited}}</ref> Сепак, делото на Ибн Худ било заборавено и било повторно откриено дури во 1985 година. Со фигурите кои се користат во теоремата се поврзани неколку термини кои се изведени од името на Чева: чева1јана (линиите {{Мпром|AD, BE, CF}} се чевајаните определени од точката {{Мпром|O}}), '''Чевин триаголник''' (триаголникот {{Мат|△''DEF''}} е Чевин триаголник за {{Мпром|O}}); Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат. Теоремата е многу слична на [[Менелаева теорема|Менелајовата теорема]] по тоа што нивните равенки се разликуваат само по знакот. Со препишување на секоја од нив во однос на [[Двоен однос|двојни односи]], двете теореми може да се сметаат за проективни дуали .<ref>{{Наведено списание|last=Benitez|first=Julio|date=2007|title=A Unified Proof of Ceva and Menelaus' Theorems Using Projective Geometry|url=https://www.heldermann-verlag.de/jgg/jgg11/j11h1beni.pdf|journal=Journal for Geometry and Graphics|volume=11|issue=1|pages=39–44}}</ref> == Докази == Постојат неколку докази за теоремата.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}</ref> Во продолжение се дадени два доказа. Првиот е многу елементарен и во него се користат само основни својства на плоштини на триаголници.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRussell1905">Russell, John Wellesley (1905). "Ch. 1 §7 Ceva's Theorem". [https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ ''Pure Geometry'']. Clarendon Press.</cite></ref> Сепак, треба да се земат предвид неколку случаи, во зависност од положбата на точката {{Мпром|O}} Во вториот доказ се користат [[Афин простор|барицентрични координати]] и [[вектор]]и, но тој е малку „поприроден“ бидејќи не зависи од големи и мали букви. Покрај тоа, тој е валиден работи во која било афина рамнина над кое било поле. === Користење на плоштини на триаголници === Прво, знакот на левата страна е позитивен бидејќи или сите три соодноси се позитивни, во случај кога {{Мпром|O}} е во внатрешноста на триаголникот (горниот дијаграм), или едниот е позитивен, а другите два се негативни кога {{Мпром|O}} е надвор од триаголникот (на долниот дијаграм е прикажан еден таков случај). За да ја провериме големината, забележете дека плоштината на триаголник со дадена висина е пропорционална на неговата основа. Плоштината на триаголникот {{Мпром|XYZ}} ќе ја означуваме со {{Мпром|{{!}}ΔXYZ{{!}}}}. Значи, : <math>\frac{|\triangle BOD|}{|\triangle COD|}=\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{|\triangle BAD|}{|\triangle CAD|}.</math> Затоа, : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}= \frac{|\triangle BAD|-|\triangle BOD|}{|\triangle CAD|-|\triangle COD|} =\frac{|\triangle ABO|}{|\triangle CAO|}.</math> (Заменете го минусот со плус ако {{Мпром|A}} и {{Мпром|O}} се на спротивни страни од {{Мпром|BC}}.) Слично, : <math>\frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{|\triangle BCO|}{|\triangle ABO|},</math> и : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{|\triangle CAO|}{|\triangle BCO|}.</math> Со множењето на овие три равенки, добиваме : <math>\left|\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} \right|= 1,</math> што се бараше да се докаже. Теоремата може лесно да се докаже и со користење на [[Менелаева теорема|теоремата на Менелај]].<ref>Follows {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inductiveplanege00hopkrich|title=Inductive Plane Geometry|last=Hopkins|first=George Irving|publisher=D.C. Heath & Co.|year=1902|chapter=Art. 986}}</ref> Од трансверзалата {{Мпром|BOE}} на триаголникот {{Мат|△''ACF''}} , имаме : <math>\frac{\overline{AB}}{\overline{BF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = -1</math> а од трансверзалната {{Мпром|AOD}} на триаголникот {{Мат|△''BCF''}}, имаме : <math>\frac{\overline{BA}}{\overline{AF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CD}}{\overline{DB}} = -1.</math> Теоремата следува со делење на овие две равенки. Обратното следува како последица.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRussell1905">Russell, John Wellesley (1905). "Ch. 1 §7 Ceva's Theorem". [https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ ''Pure Geometry'']. Clarendon Press.</cite></ref> Нека {{Мпром|D, E, F}} се дадени на правите {{Мпром|BC, AC, AB}} така што равенката важи. Нека {{Мпром|AD, BE}} се сечат во {{Мпром|O}} и нека {{Мпром|F'}} е точката во која се сечат {{Мпром|CO}} и {{Мпром|AB}} . Тогаш, според теоремата, равенката важи и за {{Мпром|D, E, F'}} . Споредувајќи ги двете равенки, добиваме : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} = \frac{\overline{AF'}}{\overline{F'B}}</math> Но, најмногу една точка може да ја дели дадена отсечка во даден однос, па затоа, точките {{Мпром|1=F}} и {{Мпром|1=F’}} мора да се совпаѓаат. === Со користење на барицентрични координати === Ако се дадени три точки {{Мпром|A, B, C}} кои не се [[Колинеарност|колинеарни]] и точката {{Мпром|O}}, која ѝ припаѓа на [[Рамнина (математика)|рамнината]] {{Мпром|ABC}}, [[Афин простор|барицентричните координати]] на {{Мпром|O}} во однос на точките {{Мпром|A, B, C}} се единствените три броја <math>\lambda_A, \lambda_B, \lambda_C</math> за кои : <math>\lambda_A + \lambda_B + \lambda_C =1,</math> и : <math>\overrightarrow{XO}=\lambda_A\overrightarrow{XA} + \lambda_B\overrightarrow{XB} + \lambda_C\overrightarrow{XC},</math> за секоја точка {{Мпром|X}} (за дефиницијата на оваа нотација со стрелка и понатамошни детали, видете го текстот за [[афин простор]]). За теоремата на Чева, се претпоставува дека точката {{Мпром|O}} не ѝ припаѓа на ниедна права што минува низ две темиња на триаголникот {{Мпром|ABC}}. Ова имплицира дека <math>\lambda_A \lambda_B \lambda_C\ne 0.</math> Ако за {{Мпром|X}} се земе {{Мпром|F}} - пресечната точка на правите {{Мпром|AB}} и {{Мпром|OC}} (видете ги цртежите), последната равенка може да се запише како : <math>\overrightarrow{FO}-\lambda_C\overrightarrow{FC}=\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}.</math> Левата страна на оваа равенка е вектор кој има иста насока како и правата {{Мпром|CF}}, а десната страна има иста насока како и правата {{Мпром|AB}}. Овие прави имаат различни насоки бидејќи {{Мпром|A, B, C}} не се колинеарни. Оттука следува дека двата члена на равенката се еднакви на нултиот вектор, и : <math>\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}=\overrightarrow{0}.</math> Следува дека : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{\lambda_B}{\lambda_A},</math> каде што левиот дел е означениот однос на должините на колинеарните [[Отсечка|отсечки]] {{Мпром|{{overline|AF}}}} и {{Мпром|{{overline|FB}}}} . Со аналогно расудување се покажува дека : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{\lambda_C}{\lambda_B}\quad \text{и}\quad \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{\lambda_A}{\lambda_C}.</math> Теоремата на Чева се добива веднаш со множење на последните три равенки. == Генерализации == Теоремата може да се генерализира на симплекси со поголема димензија користејќи барицентрични координати. Дефинирајте чевајана на {{Мпром|n}} -симплекс како зрак од секое теме до точка на спротивното ({{Мат|''n'' − 1}})-лице (фасет). Тогаш чевајаните се конкурентни [[ако и само ако]] на темињата може да се додели распределба на масата така што секоја чевајана го сече спротивниот фасет во неговиот [[Тежиште|центар на маса]]. Покрај тоа, точката во која се сечат чевајаните е центарот на маса на симплексот.<ref>{{Наведено списание|last=Landy|first=Steven|date=December 1988|title=A Generalization of Ceva's Theorem to Higher Dimensions|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1988-12_95_10/page/936|journal=The American Mathematical Monthly|volume=95|issue=10|pages=936–939|doi=10.2307/2322390|jstor=2322390}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Wernicke|first=Paul|date=November 1927|title=The Theorems of Ceva and Menelaus and Their Extension|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1927-11_34_9/page/468|journal=The American Mathematical Monthly|volume=34|issue=9|pages=468–472|doi=10.2307/2300222|jstor=2300222}}</ref> Друга генерализација на симплекси со повисоки димензии го проширува заклучокот од теоремата на Чева дека производот на одредени односи е 1. Почнувајќи од точка во симплекс, индуктивно се дефинира точка на секое {{Мпром|k}} -лице (фасет). Оваа точка е подножје на чевајаната што оди од темето наспроти {{Мпром|k}} -лицето, во {{Мат|(k + 1)}}-лицето што ја содржи, низ точката што е веќе дефинирана на ова {{Мат|(k + 1)}}-лице. Секоја од овие точки го дели лицето на кое лежи на делови. За даден циклус од парови од вакви делови, производот од односите на волумените на деловите во секој пар е 1.<ref>{{Наведено списание|last=Samet|first=Dov|date=May 2021|title=An Extension of Ceva's Theorem to ''n''-Simplices|journal=The American Mathematical Monthly|volume=128|issue=5|pages=435–445|doi=10.1080/00029890.2021.1896292}}</ref> Торемата на Рут ја дава плоштината на триаголникот формиран од три чевајани во случај кога тие не се конкурентни (не минуваат низ иста точка). Теоремата на Чева може да се добие од неа со поставување на плоштината на тој триаголник да е еднаква на нула и со решавање. Аналогот на теоремата за општи [[Многуаголник|полигони]] во рамнината е познат уште од почетокот на деветнаесеттиот век.<ref>{{Наведено списание|last=Grünbaum|first=Branko|last2=Shephard|first2=G. C.|year=1995|title=Ceva, Menelaus and the Area Principle|url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1995-10_68_4/page/254|journal=Mathematics Magazine|volume=68|issue=4|pages=254–268|doi=10.2307/2690569|jstor=2690569}}</ref> Теоремата е генерализирана и на триаголници на други површини со константна закривеност.<ref>{{Наведено списание|last=Masal'tsev|first=L. A.|year=1994|title=Incidence theorems in spaces of constant curvature|journal=Journal of Mathematical Sciences|volume=72|issue=4|pages=3201–3206|doi=10.1007/BF01249519}}</ref> Теоремата има добро позната генерализација во сферна и хиперболична геометрија, така што должините во односите се заменуваат со нивните синуси и хиперболични синуси соодветно. == Докази == {{Другизначења|Чева (други значења)}}{{Наводи}} [[Податотека:Ceva's_theorem_1.svg|мини|Теорема на Чева, случај 1: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} во внатрешноста на {{Мат|△''ABC''}}]] [[Податотека:Ceva's_theorem_2.svg|мини|Теорема на Чева, случај 2: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} надвор од {{Мат|△''ABC''}}]] Во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]], '''теоремата на Чева''' е теорема за [[Триаголник|триаголници]]. За даден триаголник {{Мат|△''ABC''}}, нека [[Права (геометрија)|правите]] {{Мпром|AO, BO, CO}} се повлечени низ [[Теме (геометрија)|темињата]] и заедничката точка {{Мпром|O}} (која не е на една од страните на {{Мат|△''ABC''}} ), и ги сечат спротивните страни во {{Мпром|D, E, F}} соодветно. (Отсечките {{Мпром|{{overline|AD}}, {{overline|BE}}, {{overline|CF}}}} се познати како чевијани.) Потоа, користејќи ги [[Отсечка|означените должини на отсечките]], : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1.</math> Со други зборови, должината {{Мпром|{{overline|XY}}}} се смета за позитивна или негативна според тоа дали {{Мпром|X}} е лево или десно од {{Мпром|Y}} во некоја фиксна ориентација на линијата. На пример, {{Мпром|{{overline|AF}} / {{overline|FB}}}} е дефинирано како да има позитивна вредност кога {{Мпром|F}} е помеѓу {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}}, а во спротивниот случај е негативна. Теоремата на Чева е теорема на афината геометрија, во смисла дека може да се наведе и докаже без употреба на концептите за агли, плоштини и должини (освен за односот на должините на две [[Отсечка|отсечки]] што се [[Колинеарност|колинеарни]]). Затоа, таа важи за триаголници во која било афина рамнина над кое било поле . Исто така, важи и малку адаптирано [[Теорема|обратно тврдење]] : Ако точките {{Мпром|D, E, F}} се избрани на {{Мпром|BC, AC, AB}} соодветно, така што : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1,</math> тогаш {{Мпром|AD, BE, CF}} се конкурентни или сите три се [[Паралелност|паралелни]]. Обратната теорема често е вклучена како дел од теоремата. Теоремата често му се припишува на Џовани Чева, кој ја објавил во своето дело од 1678 година ''„De lineis rectis“''. Но, таа била докажана многу порано од Јусуф Ал-Му'таман ибн Худ, крал на [[Сарагоса]] од XI век. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol|title=Geometry: Our Cultural Heritage|last=Holme|first=Audun|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-14440-0|page=[https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol/page/n228 210]|url-access=limited}}</ref> Сепак, делото на Ибн Худ било заборавено и било повторно откриено дури во 1985 година. Со фигурите се поврзани неколку термини изведени од името на Чева: чевиана (линиите {{Мпром|AD, BE, CF}} се чевианите на {{Мпром|O}}), '''Чевин триаголник''' (триаголникот {{Мат|△''DEF''}} е Чевин триаголник за {{Мпром|O}}); Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат. Теоремата е многу слична на [[Менелаева теорема|Менелајовата теорема]] по тоа што нивните равенки се разликуваат само по знакот. Со препишување на секоја од нив во однос на [[Двоен однос|двојни односи]], двете теореми може да се сметаат за проективни дуали . <ref>{{Наведено списание|last=Benitez|first=Julio|date=2007|title=A Unified Proof of Ceva and Menelaus' Theorems Using Projective Geometry|url=https://www.heldermann-verlag.de/jgg/jgg11/j11h1beni.pdf|journal=Journal for Geometry and Graphics|volume=11|issue=1|pages=39–44}}</ref> == Докази == Има неколку докази на теоремата.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}</ref> Во продолжение се дадени два. Првиот е многу елементарен, и во него се користат само некои основни својства на плоштини на триаголници.<ref name="r1" /> Сепак, треба да се земат предвид неколку случаи, во зависност од положбата на точката {{Мпром|O}}. Во вториот доказ се користат [[Афин простор|барицентрични координати]] и [[Вектор|вектори]], но тој изгледа поприродно и не зависи од положбата на точката {{Мпром|O}}. Покрај тоа, тој е точен во која било афина рамнина над кое било поле. === Со користење на плоштини на триаголници === Прво, знакот на левата страна е позитивен бидејќи или сите три соодноси се позитивни, во случај кога {{Мпром|O}} е во внатрешноста на триаголникот (горниот дијаграм), или едниот е позитивен, а другите два се негативни, во случај кога {{Мпром|O}} е во надворешноста на триаголникот (како на долниот дијаграм). За да ја проверите големината, забележете дека плоштината на триаголник со дадена висина е пропорционална на неговата основа. Значи : <math>\frac{|\triangle BOD|}{|\triangle COD|}=\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{|\triangle BAD|}{|\triangle CAD|}.</math> Затоа, : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}= \frac{|\triangle BAD|-|\triangle BOD|}{|\triangle CAD|-|\triangle COD|} =\frac{|\triangle ABO|}{|\triangle CAO|}.</math> (Заменете го минусот со плус ако {{Мпром|A}} и {{Мпром|O}} се на спротивни страни од {{Мпром|BC}}.) Слично, : <math>\frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{|\triangle BCO|}{|\triangle ABO|},</math> и : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{|\triangle CAO|}{|\triangle BCO|}.</math> Множењето на овие три равенства дава : <math>\left|\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} \right|= 1,</math> што и се бараше да се докаже. Теоремата може лесно да се докаже и со користење на [[Менелаева теорема|теоремата на Менелај]].<ref>Follows {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inductiveplanege00hopkrich|title=Inductive Plane Geometry|last=Hopkins|first=George Irving|publisher=D.C. Heath & Co.|year=1902|chapter=Art. 986}}</ref> Од трансверзалата {{Мпром|BOE}} на триаголникот {{Мат|△''ACF''}}, имаме : <math>\frac{\overline{AB}}{\overline{BF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = -1</math> а од трансверзалата {{Мпром|AOD}} на триаголникот {{Мат|△''BCF''}}, имаме : <math>\frac{\overline{BA}}{\overline{AF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CD}}{\overline{DB}} = -1.</math> Равенството во теоремата се добива со делење на овие две равенки. Обратното следува како последица.<ref name="r1" /> Нека {{Мпром|D, E, F}} се точки на правите {{Мпром|BC, CA, AB}} такви што равенката важи. Нека {{Мпром|AD, BE}} се сечат во {{Мпром|O}} и нека {{Мпром|F'}} е точката каде што {{Мпром|CO}} се сече со {{Мпром|AB}}. Тогаш, според теоремата, равенката важи и за {{Мпром|D, E, F'}}. Споредувајќи ги двете равенства, имаме : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} = \frac{\overline{AF'}}{\overline{F'B}} .</math> Но, најмногу една точка може да ја подели дадена отсечка во даден однос, па затоа {{Мпром|1=F = F’}}. === Со користење на барицентрични координати === Нека се дадени три точки {{Мпром|A, B, C}} кои не се [[Колинеарност|колинеарни]] и точка {{Мпром|O}}, која лежи во [[Рамнина (математика)|рамнината]] {{Мпром|ABC}}. [[Афин простор|Барицентрични координати]] на точката {{Мпром|O}} во однос на {{Мпром|A, B, C}} се единствените три броја <math>\lambda_A, \lambda_B, \lambda_C</math> за кои : <math>\lambda_A + \lambda_B + \lambda_C =1,</math> и : <math>\overrightarrow{XO}=\lambda_A\overrightarrow{XA} + \lambda_B\overrightarrow{XB} + \lambda_C\overrightarrow{XC},</math> за секоја точка {{Мпром|X}} (за дефиницијата на оваа нотација со стрелка и понатамошни детали, видете го текстот [[Афин простор]]). За да ја докажеме теоремата на Чева, ќе претпоставиме дека точката {{Мпром|O}} не припаѓа на ниедна права што минува низ две темиња на триаголникот {{Мпром|ABC}}. Ова имплицира дека <math>\lambda_A \lambda_B \lambda_C\ne 0.</math> Ако за {{Мпром|X}} се земе пресекот {{Мпром|F}} на правите {{Мпром|AB}} и {{Мпром|OC}} (видете ги цртежите), последната равенка може да се запише како : <math>\overrightarrow{FO}-\lambda_C\overrightarrow{FC}=\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}.</math> Левата страна на оваа равенка е вектор кој има иста насока како и правата {{Мпром|CF}}, а десната страна има иста насока како и правата {{Мпром|AB}}. Овие прави имаат различни насоки бидејќи {{Мпром|A, B, C}} не се колинеарни. Оттука следува дека двата члена на равенката се еднакви на нултиот вектор, и : <math>\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}=0.</math> Следува дека : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{\lambda_B}{\lambda_A},</math> каде што левиот дел е означениот однос на должините на колинеарните [[Отсечка|отсечки]] {{Мпром|{{overline|AF}}}} и {{Мпром|{{overline|FB}}}} . Со аналогно расудување се добива дека : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{\lambda_C}{\lambda_B}\quad \text{и}\quad \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{\lambda_A}{\lambda_C}.</math> Теоремата на Чева следува веднаш со множење на последните три равенки. == Генерализации == Друга генерализација на симплекси со повисоки димензии го проширува заклучокот од теоремата на Чева дека производот на одредени односи е 1. Почнувајќи од точка во симплекс, индуктивно се дефинира точка на секое {{Мпром|k}} -лице (фасет). Оваа точка е подножје на чевијаната што оди од темето наспроти {{Мпром|k}} -лицето, во ({{Мат|''k'' + 1}})-лице што ја содржи, низ точката што е веќе дефинирана на ова ({{Мат|''k'' + 1}})-лице. Секоја од овие точки го дели лицето на кое лежи на делови. За даден циклус од парови од вакви делови, производот од односите на волумените на деловите во секој пар е 1. <ref>{{Наведено списание|last=Samet|first=Dov|date=May 2021|title=An Extension of Ceva's Theorem to ''n''-Simplices|journal=The American Mathematical Monthly|volume=128|issue=5|pages=435–445|doi=10.1080/00029890.2021.1896292}}</ref> Торемата на Рут ја дава плоштината на триаголникот формиран од три чевијани во случај кога тие не се конкурентни (не минуваатниз иста точка). Теоремата на Чева може да се добие од неа со поставување на плоштината на тој триаголник да е еднаква на нула и со решавање. Аналогот на теоремата за општи [[Многуаголник|полигони]] во рамнината е познат уште од почетокот на деветнаесеттиот век.<ref>{{Наведено списание|last=Grünbaum|first=Branko|last2=Shephard|first2=G. C.|year=1995|title=Ceva, Menelaus and the Area Principle|journal=Mathematics Magazine|volume=68|issue=4|pages=254–268|doi=10.2307/2690569|jstor=2690569}}</ref> Теоремата е генерализирана и на триаголници на други површини со константна закривеност.<ref>{{Наведено списание|last=Masal'tsev|first=L. A.|year=1994|title=Incidence theorems in spaces of constant curvature|journal=Journal of Mathematical Sciences|volume=72|issue=4|pages=3201–3206|doi=10.1007/BF01249519}}</ref> Теоремата, исто така, има добро позната генерализација во сферна и хиперболична геометрија, така што должините во односите се заменуваат со нивните синуси и хиперболични синуси, соодветно. * [[Проективна геометрија]] * [[Тежишна линија|Медијана (геометрија)]] – апликација * Опишан евин триаголник * [[Менелаева теорема|Теорема на Менелај]] * [[Триаголник]] * [[Стјуартова теорема|Теорема на Стјуарт]] * Чевијана == Референци == == Дополнително читање == == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20180809152726/http://www.mathpages.com/home/kmath442/kmath442.htm Менелај и Чева] на MathPages * [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml Изводи и примени на теоремата на Чева] на cut-the-knot * [http://www.cut-the-knot.org/triangle/TrigCeva.shtml Тригонометриска форма на] [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml теоремата на Чева] на cut-the-knot * [https://web.archive.org/web/20120423103438/http://faculty.evansville.edu/ck6/encyclopedia/glossary.html Речник на Енциклопедијата на триаголни центри] вклучува дефиниции за Чевин триаголник, Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат и Чева-точка * [http://forumgeom.fau.edu/FG2001volume1/FG200121.pdf Конуси поврзани со Чевино гнездо, од Кларк Кимберлинг] * ''[http://demonstrations.wolfram.com/CevasTheorem/ Теорема на Чева]'' од Џеј Варендорф, Проект за демонстрации на Волфрам . * == Поврзано == * [[Проективна геометрија]] * [[Тежишна линија|Медијана (геометрија)]] – апликација * [[Менелаева теорема|Теорема на Менелај]] * [[Триаголник]] * [[Стјуартова теорема|Теорема на Стјуарт]] == Наводи == {{Наводи}} == Литераура == * {{Наведено списание|last=Hogendijk|first=J. B.|year=1995|title=Al-Mutaman ibn Hűd, 11the century king of Saragossa and brilliant mathematician|journal=Historia Mathematica|volume=22|pages=1–18|doi=10.1006/hmat.1995.1001|doi-access=free}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20180809152726/http://www.mathpages.com/home/kmath442/kmath442.htm Менелај и Чева] на MathPages * [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml Изводи и примени на теоремата на Чева] на cut-the-knot * [http://www.cut-the-knot.org/triangle/TrigCeva.shtml Тригонометриска форма на] [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml теоремата на Чева] * [https://web.archive.org/web/20120423103438/http://faculty.evansville.edu/ck6/encyclopedia/glossary.html Речник на Енциклопедијата на триаголни центри] вклучува дефиниции за Чевин триаголник, Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат и Чева-точка * [http://forumgeom.fau.edu/FG2001volume1/FG200121.pdf Конуси поврзани со Чевино гнездо, од Кларк Кимберлинг] * ''[http://demonstrations.wolfram.com/CevasTheorem/ Теорема на Чева]'' од Џеј Варендорф, Проект за демонстрации на Волфрам [[Категорија:Планиметрија]] [[Категорија:Теореми за триаголници]] [[Категорија:Афина геометрија]] hdywlgx0f38evy6llby4as4ensbw6bx 5642547 5642504 2026-10-09T20:51:20Z Petar SOKOLOSKI 96220 5642547 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ceva's_theorem_1.svg|мини|Теорема на Чева, случај 1: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} во внатрешноста на {{Мат|△''ABC''}}]] [[Податотека:Ceva's_theorem_2.svg|мини|Теорема на Чева, случај 2: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} надвор од {{Мат|△''ABC''}}]] Во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]], '''теоремата на Чева''' е теорема за [[Триаголник|триаголници]]. За даден триаголник {{Мат|△''ABC''}}, нека [[Права (геометрија)|правите]] {{Мпром|AO, BO, CO}} се повлечени низ [[Теме (геометрија)|темињата]] на триаголникот и низ точката {{Мпром|O}} (која не е на ниту една од страните на {{Мат|△''ABC''}}); нека тие ги сечат спротивните страни на триаголникот во точките {{Мпром|D, E, F}} соодветно, како што е прикажано на цртежот. (Отсечките {{Мпром|{{overline|AD}}, {{overline|BE}}, {{overline|CF}}}} се познати како чевајани.) За [[Отсечка|должините со знак на отсечките]], важи : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1.</math> Со други зборови, должината со знак {{Мпром|{{overline|XY}}}} се смета за позитивна или негативна според тоа дали {{Мпром|X}} е лево или десно од {{Мпром|Y}} во некоја однапред земена ориентација на правата. На пример, {{Мпром|{{overline|AF}} / {{overline|FB}}}} е дефинирано како да има позитивна вредност кога {{Мпром|F}} е помеѓу {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}}, а во спротивниот случај оваа вредност е негативна. Теоремата на Чева е теорема на афината геометрија, во смисла дека може да се наведе и докаже без употреба на концептите за агли, плоштини и должини (освен за односот на должини на две [[Колинеарност|колинеарни]] [[Отсечка|отсечки]]). Затоа, таа важи за триаголници во која било афина рамнина над кое било поле. Исто така, важи и малку прилагоденото [[Теорема|обратно тврдење]]: Ако точките {{Мпром|D, E, F}} се избрани на страните {{Мпром|BC, CA, AB}} соодветно, така што : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1,</math> тогаш правите {{Мпром|AD, BE, CF}} се или конкурентни (минуваат низ една точка) или сите три се [[Паралелност|паралелни]]. Обратната теорема често е вклучена како дел од теоремата. Теоремата често му се припишува на Џовани Чева, кој ја објавил во своето дело од 1678 година ''„De lineis rectis“''. Но, таа била докажана многу порано од Јусуф Ал-Му'таман ибн Худ, крал на [[Сарагоса]] во XI век.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol|title=Geometry: Our Cultural Heritage|last=Holme|first=Audun|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-14440-0|page=[https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol/page/n228 210]|url-access=limited}}</ref> Сепак, делото на Ибн Худ било заборавено и било повторно откриено дури во 1985 година. Со фигурите кои се користат во теоремата се поврзани неколку термини кои се изведени од името на Чева: чева1јана (линиите {{Мпром|AD, BE, CF}} се чевајаните определени од точката {{Мпром|O}}), '''Чевин триаголник''' (триаголникот {{Мат|△''DEF''}} е Чевин триаголник за {{Мпром|O}}); Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат. Теоремата е многу слична на [[Менелаева теорема|Менелајовата теорема]] по тоа што нивните равенки се разликуваат само по знакот. Со препишување на секоја од нив во однос на [[Двоен однос|двојни односи]], двете теореми може да се сметаат за проективни дуали .<ref>{{Наведено списание|last=Benitez|first=Julio|date=2007|title=A Unified Proof of Ceva and Menelaus' Theorems Using Projective Geometry|url=https://www.heldermann-verlag.de/jgg/jgg11/j11h1beni.pdf|journal=Journal for Geometry and Graphics|volume=11|issue=1|pages=39–44}}</ref> == Докази == Постојат неколку докази за теоремата.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}</ref> Во продолжение се дадени два доказа. Првиот е многу елементарен и во него се користат само основни својства на плоштини на триаголници.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRussell1905">Russell, John Wellesley (1905). "Ch. 1 §7 Ceva's Theorem". [https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ ''Pure Geometry'']. Clarendon Press.</cite></ref> Сепак, треба да се земат предвид неколку случаи, во зависност од положбата на точката {{Мпром|O}} Во вториот доказ се користат [[Афин простор|барицентрични координати]] и [[вектор]]и, но тој е малку „поприроден“ бидејќи не зависи од големи и мали букви. Покрај тоа, тој е валиден работи во која било афина рамнина над кое било поле. === Користење на плоштини на триаголници === Прво, знакот на левата страна е позитивен бидејќи или сите три соодноси се позитивни, во случај кога {{Мпром|O}} е во внатрешноста на триаголникот (горниот дијаграм), или едниот е позитивен, а другите два се негативни кога {{Мпром|O}} е надвор од триаголникот (на долниот дијаграм е прикажан еден таков случај). За да ја провериме големината, забележете дека плоштината на триаголник со дадена висина е пропорционална на неговата основа. Плоштината на триаголникот {{Мпром|XYZ}} ќе ја означуваме со {{Мпром|{{!}}ΔXYZ{{!}}}}. Значи, : <math>\frac{|\triangle BOD|}{|\triangle COD|}=\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{|\triangle BAD|}{|\triangle CAD|}.</math> Затоа, : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}= \frac{|\triangle BAD|-|\triangle BOD|}{|\triangle CAD|-|\triangle COD|} =\frac{|\triangle ABO|}{|\triangle CAO|}.</math> (Заменете го минусот со плус ако {{Мпром|A}} и {{Мпром|O}} се на спротивни страни од {{Мпром|BC}}.) Слично, : <math>\frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{|\triangle BCO|}{|\triangle ABO|},</math> и : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{|\triangle CAO|}{|\triangle BCO|}.</math> Со множењето на овие три равенки, добиваме : <math>\left|\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} \right|= 1,</math> што се бараше да се докаже. Теоремата може лесно да се докаже и со користење на [[Менелаева теорема|теоремата на Менелај]].<ref>Follows {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inductiveplanege00hopkrich|title=Inductive Plane Geometry|last=Hopkins|first=George Irving|publisher=D.C. Heath & Co.|year=1902|chapter=Art. 986}}</ref> Од трансверзалата {{Мпром|BOE}} на триаголникот {{Мат|△''ACF''}} , имаме : <math>\frac{\overline{AB}}{\overline{BF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = -1</math> а од трансверзалната {{Мпром|AOD}} на триаголникот {{Мат|△''BCF''}}, имаме : <math>\frac{\overline{BA}}{\overline{AF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CD}}{\overline{DB}} = -1.</math> Теоремата следува со делење на овие две равенки. Обратното следува како последица.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRussell1905">Russell, John Wellesley (1905). "Ch. 1 §7 Ceva's Theorem". [https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ ''Pure Geometry'']. Clarendon Press.</cite></ref> Нека {{Мпром|D, E, F}} се дадени на правите {{Мпром|BC, AC, AB}} така што равенката важи. Нека {{Мпром|AD, BE}} се сечат во {{Мпром|O}} и нека {{Мпром|F'}} е точката во која се сечат {{Мпром|CO}} и {{Мпром|AB}} . Тогаш, според теоремата, равенката важи и за {{Мпром|D, E, F'}} . Споредувајќи ги двете равенки, добиваме : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} = \frac{\overline{AF'}}{\overline{F'B}}</math> Но, најмногу една точка може да ја дели дадена отсечка во даден однос, па затоа, точките {{Мпром|1=F}} и {{Мпром|1=F’}} мора да се совпаѓаат. === Со користење на барицентрични координати === Ако се дадени три точки {{Мпром|A, B, C}} кои не се [[Колинеарност|колинеарни]] и точката {{Мпром|O}}, која ѝ припаѓа на [[Рамнина (математика)|рамнината]] {{Мпром|ABC}}, [[Афин простор|барицентричните координати]] на {{Мпром|O}} во однос на точките {{Мпром|A, B, C}} се единствените три броја <math>\lambda_A, \lambda_B, \lambda_C</math> за кои : <math>\lambda_A + \lambda_B + \lambda_C =1,</math> и : <math>\overrightarrow{XO}=\lambda_A\overrightarrow{XA} + \lambda_B\overrightarrow{XB} + \lambda_C\overrightarrow{XC},</math> за секоја точка {{Мпром|X}} (за дефиницијата на оваа нотација со стрелка и понатамошни детали, видете го текстот за [[афин простор]]). За теоремата на Чева, се претпоставува дека точката {{Мпром|O}} не ѝ припаѓа на ниедна права што минува низ две темиња на триаголникот {{Мпром|ABC}}. Ова имплицира дека <math>\lambda_A \lambda_B \lambda_C\ne 0.</math> Ако за {{Мпром|X}} се земе {{Мпром|F}} - пресечната точка на правите {{Мпром|AB}} и {{Мпром|OC}} (видете ги цртежите), последната равенка може да се запише како : <math>\overrightarrow{FO}-\lambda_C\overrightarrow{FC}=\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}.</math> Левата страна на оваа равенка е вектор кој има иста насока како и правата {{Мпром|CF}}, а десната страна има иста насока како и правата {{Мпром|AB}}. Овие прави имаат различни насоки бидејќи {{Мпром|A, B, C}} не се колинеарни. Оттука следува дека двата члена на равенката се еднакви на нултиот вектор, и : <math>\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}=\overrightarrow{0}.</math> Следува дека : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{\lambda_B}{\lambda_A},</math> каде што левиот дел е означениот однос на должините на колинеарните [[Отсечка|отсечки]] {{Мпром|{{overline|AF}}}} и {{Мпром|{{overline|FB}}}} . Со аналогно расудување се покажува дека : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{\lambda_C}{\lambda_B}\quad \text{и}\quad \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{\lambda_A}{\lambda_C}.</math> Теоремата на Чева се добива веднаш со множење на последните три равенки. == Генерализации == Теоремата може да се генерализира на симплекси со поголема димензија користејќи барицентрични координати. Дефинирајте чевајана на {{Мпром|n}} -симплекс како зрак од секое теме до точка на спротивното ({{Мат|''n'' − 1}})-лице (фасет). Тогаш чевајаните се конкурентни [[ако и само ако]] на темињата може да се додели распределба на масата така што секоја чевајана го сече спротивниот фасет во неговиот [[Тежиште|центар на маса]]. Покрај тоа, точката во која се сечат чевајаните е центарот на маса на симплексот.<ref>{{Наведено списание|last=Landy|first=Steven|date=December 1988|title=A Generalization of Ceva's Theorem to Higher Dimensions|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1988-12_95_10/page/936|journal=The American Mathematical Monthly|volume=95|issue=10|pages=936–939|doi=10.2307/2322390|jstor=2322390}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Wernicke|first=Paul|date=November 1927|title=The Theorems of Ceva and Menelaus and Their Extension|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1927-11_34_9/page/468|journal=The American Mathematical Monthly|volume=34|issue=9|pages=468–472|doi=10.2307/2300222|jstor=2300222}}</ref> Друга генерализација на симплекси со повисоки димензии го проширува заклучокот од теоремата на Чева дека производот на одредени односи е 1. Почнувајќи од точка во симплекс, индуктивно се дефинира точка на секое {{Мпром|k}} -лице (фасет). Оваа точка е подножје на чевајаната што оди од темето наспроти {{Мпром|k}} -лицето, во {{Мат|(k + 1)}}-лицето што ја содржи, низ точката што е веќе дефинирана на ова {{Мат|(k + 1)}}-лице. Секоја од овие точки го дели лицето на кое лежи на делови. За даден циклус од парови од вакви делови, производот од односите на волумените на деловите во секој пар е 1.<ref>{{Наведено списание|last=Samet|first=Dov|date=May 2021|title=An Extension of Ceva's Theorem to ''n''-Simplices|journal=The American Mathematical Monthly|volume=128|issue=5|pages=435–445|doi=10.1080/00029890.2021.1896292}}</ref> Торемата на Рут ја дава плоштината на триаголникот формиран од три чевајани во случај кога тие не се конкурентни (не минуваат низ иста точка). Теоремата на Чева може да се добие од неа со поставување на плоштината на тој триаголник да е еднаква на нула и со решавање. Аналогот на теоремата за општи [[Многуаголник|полигони]] во рамнината е познат уште од почетокот на деветнаесеттиот век.<ref>{{Наведено списание|last=Grünbaum|first=Branko|last2=Shephard|first2=G. C.|year=1995|title=Ceva, Menelaus and the Area Principle|url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1995-10_68_4/page/254|journal=Mathematics Magazine|volume=68|issue=4|pages=254–268|doi=10.2307/2690569|jstor=2690569}}</ref> Теоремата е генерализирана и на триаголници на други површини со константна закривеност.<ref>{{Наведено списание|last=Masal'tsev|first=L. A.|year=1994|title=Incidence theorems in spaces of constant curvature|journal=Journal of Mathematical Sciences|volume=72|issue=4|pages=3201–3206|doi=10.1007/BF01249519}}</ref> Теоремата има добро позната генерализација во сферна и хиперболична геометрија, така што должините во односите се заменуваат со нивните синуси и хиперболични синуси соодветно. == Докази == {{Другизначења|Чева (други значења)}}{{Наводи}} [[Податотека:Ceva's_theorem_1.svg|мини|Теорема на Чева, случај 1: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} во внатрешноста на {{Мат|△''ABC''}}]] [[Податотека:Ceva's_theorem_2.svg|мини|Теорема на Чева, случај 2: трите прави се конкурентни - минуваат низ точката {{Мпром|O}} надвор од {{Мат|△''ABC''}}]] Во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]], '''теоремата на Чева''' е теорема за [[Триаголник|триаголници]]. За даден триаголник {{Мат|△''ABC''}}, нека [[Права (геометрија)|правите]] {{Мпром|AO, BO, CO}} се повлечени низ [[Теме (геометрија)|темињата]] и заедничката точка {{Мпром|O}} (која не е на една од страните на {{Мат|△''ABC''}} ), и ги сечат спротивните страни во {{Мпром|D, E, F}} соодветно. (Отсечките {{Мпром|{{overline|AD}}, {{overline|BE}}, {{overline|CF}}}} се познати како чевијани.) Потоа, користејќи ги [[Отсечка|означените должини на отсечките]], : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1.</math> Со други зборови, должината {{Мпром|{{overline|XY}}}} се смета за позитивна или негативна според тоа дали {{Мпром|X}} е лево или десно од {{Мпром|Y}} во некоја фиксна ориентација на линијата. На пример, {{Мпром|{{overline|AF}} / {{overline|FB}}}} е дефинирано како да има позитивна вредност кога {{Мпром|F}} е помеѓу {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}}, а во спротивниот случај е негативна. Теоремата на Чева е теорема на афината геометрија, во смисла дека може да се наведе и докаже без употреба на концептите за агли, плоштини и должини (освен за односот на должините на две [[Отсечка|отсечки]] што се [[Колинеарност|колинеарни]]). Затоа, таа важи за триаголници во која било афина рамнина над кое било поле . Исто така, важи и малку адаптирано [[Теорема|обратно тврдење]] : Ако точките {{Мпром|D, E, F}} се избрани на {{Мпром|BC, AC, AB}} соодветно, така што : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = 1,</math> тогаш {{Мпром|AD, BE, CF}} се конкурентни или сите три се [[Паралелност|паралелни]]. Обратната теорема често е вклучена како дел од теоремата. Теоремата често му се припишува на Џовани Чева, кој ја објавил во своето дело од 1678 година ''„De lineis rectis“''. Но, таа била докажана многу порано од Јусуф Ал-Му'таман ибн Худ, крал на [[Сарагоса]] од XI век. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol|title=Geometry: Our Cultural Heritage|last=Holme|first=Audun|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-14440-0|page=[https://archive.org/details/geometryourcultu00ahol/page/n228 210]|url-access=limited}}</ref> Сепак, делото на Ибн Худ било заборавено и било повторно откриено дури во 1985 година. Со фигурите се поврзани неколку термини изведени од името на Чева: чевиана (линиите {{Мпром|AD, BE, CF}} се чевианите на {{Мпром|O}}), '''Чевин триаголник''' (триаголникот {{Мат|△''DEF''}} е Чевин триаголник за {{Мпром|O}}); Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат. Теоремата е многу слична на [[Менелаева теорема|Менелајовата теорема]] по тоа што нивните равенки се разликуваат само по знакот. Со препишување на секоја од нив во однос на [[Двоен однос|двојни односи]], двете теореми може да се сметаат за проективни дуали . <ref>{{Наведено списание|last=Benitez|first=Julio|date=2007|title=A Unified Proof of Ceva and Menelaus' Theorems Using Projective Geometry|url=https://www.heldermann-verlag.de/jgg/jgg11/j11h1beni.pdf|journal=Journal for Geometry and Graphics|volume=11|issue=1|pages=39–44}}</ref> == Докази == Има неколку докази на теоремата.<ref name="r1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=r3ILAAAAYAAJ|title=Pure Geometry|last=Russell|first=John Wellesley|publisher=Clarendon Press|year=1905|chapter=Ch. 1 §7 Ceva's Theorem}}</ref> Во продолжение се дадени два. Првиот е многу елементарен, и во него се користат само некои основни својства на плоштини на триаголници.<ref name="r1" /> Сепак, треба да се земат предвид неколку случаи, во зависност од положбата на точката {{Мпром|O}}. Во вториот доказ се користат [[Афин простор|барицентрични координати]] и [[Вектор|вектори]], но тој изгледа поприродно и не зависи од положбата на точката {{Мпром|O}}. Покрај тоа, тој е точен во која било афина рамнина над кое било поле. === Со користење на плоштини на триаголници === Прво, знакот на левата страна е позитивен бидејќи или сите три соодноси се позитивни, во случај кога {{Мпром|O}} е во внатрешноста на триаголникот (горниот дијаграм), или едниот е позитивен, а другите два се негативни, во случај кога {{Мпром|O}} е во надворешноста на триаголникот (како на долниот дијаграм). За да ја проверите големината, забележете дека плоштината на триаголник со дадена висина е пропорционална на неговата основа. Значи : <math>\frac{|\triangle BOD|}{|\triangle COD|}=\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{|\triangle BAD|}{|\triangle CAD|}.</math> Затоа, : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}= \frac{|\triangle BAD|-|\triangle BOD|}{|\triangle CAD|-|\triangle COD|} =\frac{|\triangle ABO|}{|\triangle CAO|}.</math> (Заменете го минусот со плус ако {{Мпром|A}} и {{Мпром|O}} се на спротивни страни од {{Мпром|BC}}.) Слично, : <math>\frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{|\triangle BCO|}{|\triangle ABO|},</math> и : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{|\triangle CAO|}{|\triangle BCO|}.</math> Множењето на овие три равенства дава : <math>\left|\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} \cdot \frac{\overline{BD}}{\overline{DC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} \right|= 1,</math> што и се бараше да се докаже. Теоремата може лесно да се докаже и со користење на [[Менелаева теорема|теоремата на Менелај]].<ref>Follows {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inductiveplanege00hopkrich|title=Inductive Plane Geometry|last=Hopkins|first=George Irving|publisher=D.C. Heath & Co.|year=1902|chapter=Art. 986}}</ref> Од трансверзалата {{Мпром|BOE}} на триаголникот {{Мат|△''ACF''}}, имаме : <math>\frac{\overline{AB}}{\overline{BF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}} = -1</math> а од трансверзалата {{Мпром|AOD}} на триаголникот {{Мат|△''BCF''}}, имаме : <math>\frac{\overline{BA}}{\overline{AF}} \cdot \frac{\overline{FO}}{\overline{OC}} \cdot \frac{\overline{CD}}{\overline{DB}} = -1.</math> Равенството во теоремата се добива со делење на овие две равенки. Обратното следува како последица.<ref name="r1" /> Нека {{Мпром|D, E, F}} се точки на правите {{Мпром|BC, CA, AB}} такви што равенката важи. Нека {{Мпром|AD, BE}} се сечат во {{Мпром|O}} и нека {{Мпром|F'}} е точката каде што {{Мпром|CO}} се сече со {{Мпром|AB}}. Тогаш, според теоремата, равенката важи и за {{Мпром|D, E, F'}}. Споредувајќи ги двете равенства, имаме : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}} = \frac{\overline{AF'}}{\overline{F'B}} .</math> Но, најмногу една точка може да ја подели дадена отсечка во даден однос, па затоа {{Мпром|1=F = F’}}. === Со користење на барицентрични координати === Нека се дадени три точки {{Мпром|A, B, C}} кои не се [[Колинеарност|колинеарни]] и точка {{Мпром|O}}, која лежи во [[Рамнина (математика)|рамнината]] {{Мпром|ABC}}. [[Афин простор|Барицентрични координати]] на точката {{Мпром|O}} во однос на {{Мпром|A, B, C}} се единствените три броја <math>\lambda_A, \lambda_B, \lambda_C</math> за кои : <math>\lambda_A + \lambda_B + \lambda_C =1,</math> и : <math>\overrightarrow{XO}=\lambda_A\overrightarrow{XA} + \lambda_B\overrightarrow{XB} + \lambda_C\overrightarrow{XC},</math> за секоја точка {{Мпром|X}} (за дефиницијата на оваа нотација со стрелка и понатамошни детали, видете го текстот [[Афин простор]]). За да ја докажеме теоремата на Чева, ќе претпоставиме дека точката {{Мпром|O}} не припаѓа на ниедна права што минува низ две темиња на триаголникот {{Мпром|ABC}}. Ова имплицира дека <math>\lambda_A \lambda_B \lambda_C\ne 0.</math> Ако за {{Мпром|X}} се земе пресекот {{Мпром|F}} на правите {{Мпром|AB}} и {{Мпром|OC}} (видете ги цртежите), последната равенка може да се запише како : <math>\overrightarrow{FO}-\lambda_C\overrightarrow{FC}=\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}.</math> Левата страна на оваа равенка е вектор кој има иста насока како и правата {{Мпром|CF}}, а десната страна има иста насока како и правата {{Мпром|AB}}. Овие прави имаат различни насоки бидејќи {{Мпром|A, B, C}} не се колинеарни. Оттука следува дека двата члена на равенката се еднакви на нултиот вектор, и : <math>\lambda_A\overrightarrow{FA} + \lambda_B\overrightarrow{FB}=0.</math> Следува дека : <math>\frac{\overline{AF}}{\overline{FB}}=\frac{\lambda_B}{\lambda_A},</math> каде што левиот дел е означениот однос на должините на колинеарните [[Отсечка|отсечки]] {{Мпром|{{overline|AF}}}} и {{Мпром|{{overline|FB}}}} . Со аналогно расудување се добива дека : <math>\frac{\overline{BD}}{\overline{DC}}=\frac{\lambda_C}{\lambda_B}\quad \text{и}\quad \frac{\overline{CE}}{\overline{EA}}=\frac{\lambda_A}{\lambda_C}.</math> Теоремата на Чева следува веднаш со множење на последните три равенки. == Генерализации == Друга генерализација на симплекси со повисоки димензии го проширува заклучокот од теоремата на Чева дека производот на одредени односи е 1. Почнувајќи од точка во симплекс, индуктивно се дефинира точка на секое {{Мпром|k}} -лице (фасет). Оваа точка е подножје на чевијаната што оди од темето наспроти {{Мпром|k}} -лицето, во ({{Мат|''k'' + 1}})-лице што ја содржи, низ точката што е веќе дефинирана на ова ({{Мат|''k'' + 1}})-лице. Секоја од овие точки го дели лицето на кое лежи на делови. За даден циклус од парови од вакви делови, производот од односите на волумените на деловите во секој пар е 1. <ref>{{Наведено списание|last=Samet|first=Dov|date=May 2021|title=An Extension of Ceva's Theorem to ''n''-Simplices|journal=The American Mathematical Monthly|volume=128|issue=5|pages=435–445|doi=10.1080/00029890.2021.1896292}}</ref> Торемата на Рут ја дава плоштината на триаголникот формиран од три чевијани во случај кога тие не се конкурентни (не минуваатниз иста точка). Теоремата на Чева може да се добие од неа со поставување на плоштината на тој триаголник да е еднаква на нула и со решавање. Аналогот на теоремата за општи [[Многуаголник|полигони]] во рамнината е познат уште од почетокот на деветнаесеттиот век.<ref>{{Наведено списание|last=Grünbaum|first=Branko|last2=Shephard|first2=G. C.|year=1995|title=Ceva, Menelaus and the Area Principle|journal=Mathematics Magazine|volume=68|issue=4|pages=254–268|doi=10.2307/2690569|jstor=2690569}}</ref> Теоремата е генерализирана и на триаголници на други површини со константна закривеност.<ref>{{Наведено списание|last=Masal'tsev|first=L. A.|year=1994|title=Incidence theorems in spaces of constant curvature|journal=Journal of Mathematical Sciences|volume=72|issue=4|pages=3201–3206|doi=10.1007/BF01249519}}</ref> Теоремата, исто така, има добро позната генерализација во сферна и хиперболична геометрија, така што должините во односите се заменуваат со нивните синуси и хиперболични синуси, соодветно. * [[Проективна геометрија]] * [[Тежишна линија|Медијана (геометрија)]] – апликација * Опишан евин триаголник * [[Менелаева теорема|Теорема на Менелај]] * [[Триаголник]] * [[Стјуартова теорема|Теорема на Стјуарт]] * Чевијана == Референци == == Дополнително читање == == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20180809152726/http://www.mathpages.com/home/kmath442/kmath442.htm Менелај и Чева] на MathPages * [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml Изводи и примени на теоремата на Чева] на cut-the-knot * [http://www.cut-the-knot.org/triangle/TrigCeva.shtml Тригонометриска форма на] [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml теоремата на Чева] на cut-the-knot * [https://web.archive.org/web/20120423103438/http://faculty.evansville.edu/ck6/encyclopedia/glossary.html Речник на Енциклопедијата на триаголни центри] вклучува дефиниции за Чевин триаголник, Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат и Чева-точка * [http://forumgeom.fau.edu/FG2001volume1/FG200121.pdf Конуси поврзани со Чевино гнездо, од Кларк Кимберлинг] * ''[http://demonstrations.wolfram.com/CevasTheorem/ Теорема на Чева]'' од Џеј Варендорф, Проект за демонстрации на Волфрам . * == Поврзано == * [[Проективна геометрија]] * [[Тежишна линија|Медијана (геометрија)]] – апликација * [[Менелаева теорема|Теорема на Менелај]] * [[Триаголник]] * [[Стјуартова теорема|Теорема на Стјуарт]] == Наводи == {{Наводи}} == Литераура == * {{Наведено списание|last=Hogendijk|first=J. B.|year=1995|title=Al-Mutaman ibn Hűd, 11the century king of Saragossa and brilliant mathematician|journal=Historia Mathematica|volume=22|pages=1–18|doi=10.1006/hmat.1995.1001|doi-access=free}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20180809152726/http://www.mathpages.com/home/kmath442/kmath442.htm Менелај и Чева] на MathPages * [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml Изводи и примени на теоремата на Чева] на cut-the-knot * [http://www.cut-the-knot.org/triangle/TrigCeva.shtml Тригонометриска форма на] [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml теоремата на Чева] * [https://web.archive.org/web/20120423103438/http://faculty.evansville.edu/ck6/encyclopedia/glossary.html Речник на Енциклопедијата на триаголни центри] вклучува дефиниции за Чевин триаголник, Чевино гнездо, анти-Чевин триаголник, Чевин конјугат и Чева-точка * [http://forumgeom.fau.edu/FG2001volume1/FG200121.pdf Коники поврзани со Чевиното гнездо, од Кларк Кимберлинг] * ''[http://demonstrations.wolfram.com/CevasTheorem/ Теорема на Чева]'' од Џеј Варендорф, Проект за демонстрации на Волфрам [[Категорија:Планиметрија]] [[Категорија:Теореми за триаголници]] [[Категорија:Афина геометрија]] k5ky0smlddswptxabt6db4pgq7aru92 0 1380731 5642514 5639063 2026-10-09T17:51:32Z Ehrlich91 24281 5642514 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Слободан Јованоски | портрет = Слободан Јованоски - Боби.jpg | роден-дата = 1961 год. | националност = Македонец | занимање = |date_of_birth=[[1961]]}} '''Слободан Јованоски''' (р. 1961 г.) — македонски [[алпинист]], инструктор, [[планинар]] и учесник на македонските алпинистички експедиции. == Планинарство == Станал член на планинарското друштво „Драчево“ во 1980 година. Веднаш потоа одговорил на повикот за подготовки за циклусот Македонски алпинистички експедиции. == Алпинизам == [[Податотека:Слободан Јованоски при искачување на Манаслу, во рамките на I МАХЕ „Манаслѕ '86“ во 1986 година..jpg|алт=Слободан Јованоски при искачување на Манаслу, во рамките на I МАХЕ „Манаслу '86“ во 1986 година.|мини|Слободан Јованоски при искачување на Манаслу, во рамките на [[Македонска алпинистичка хималајска експедиција „Манаслу '86“|I МАХЕ „Манаслу '86“]] во 1986 година.]] Слободан Јованоски бил дел од Македонските алпинистички експедиции. Во рамките на подготовките, учествува при првенствените искачувања на насоките: „Матка - десна варијанта“ и „Панчев“ на Матка, како и многу други во Демиркаписката Клисура и многу други места. Во 1980-тите години, по подготовките, тој учествува во [[Македонска алпинистичка експедиција „Анди '82“|Првата Македонската алпинистичка експедиција „Анди '82“]]. По учеството на [[Македонска алпинистичка експедиција „Анди '82“|I MAE „Анди '82“]], две години подоцна, тој учествува и на [[Македонска Алпинистичка Експедиција „Памир '84“|Втората Македонска алпинистичка експедиција „Памир '84“]]. Две години потоа, во рамките на [[Македонска алпинистичка хималајска експедиција „Манаслу '88“|Првата Македонска алпинистичка хималајска експедиција „Манаслу '86“]] Слободан Јованоски, [[Борче Јовчевски]] и [[Димитар Илиевски]] се дел од екипата која тргнува кон врвот но стигнува до Јужното Седло на височина од околу 7600 m н.в. и со тоа направиле прво повторување на Полската насока. [[Податотека:Борче Јовчевски, Слободан Јованоски и Димитар Илиевски на Матка..jpg|алт=Борче Јовчевски, Слободан Јованоски и Димитар Илиевски на Матка.|мини|[[Борче Јовчевски]], Слободан Јованоски и [[Димитар Илиевски-Мурато|Димитар Илиевски]] на Матка.]] [[Податотека:Од лево кон десно- Слободан Јованоски, Цветан Павловски и Панче Ѓорѓиевски, во Перу, во рамките на МАХЕ „Анди '82“ во 1982 година..jpg|алт=Од лево кон десно: Слободан Јованоски, Цветан Павловски и Панче Ѓорѓиевски, во Перу, во рамките на МАХЕ „Анди '82“ во 1982 година.|мини|Од лево кон десно: Слободан Јованоски, Цветан Павловски и Панче Ѓорѓиевски, во Перу, во рамките на [[Македонска алпинистичка експедиција „Анди '82“|I МАЕ „Анди '82“]] во 1982 година.]] [[Податотека:Слободaн Јованоски.jpg|алт=Слободaн Јованоски|мини|Слободaн Јованоски]] На 5 јули 2006 година сам се искачува на врвот Матерхорн по гребенот Хорнли, и со тоа го прави првото македонско соло искачување на овој врв во историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mountainguide.mk/nekategorizirano/makedonci_na_matterhorn/|title=Македонци на врвот Матерхорн 4478 мнв|last=admin|date=2026-08-31|work=Mountain Guide|language=en|accessdate=2026-10-09}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јованоски, Слободан}} [[Категорија:Македонски планинари]] [[Категорија:Македонски алпинисти]] nmg1sw9uw5q9rqtfrjip1ufctas3qun 0 1384281 5642559 5642209 2026-10-09T21:55:16Z Buli 2648 5642559 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Карта на териториите на Редот на свети Јован на Карибите | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Службени јазици:''' * [[латински]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Италијански јазик|италијански]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Говорен јазик:''' * [[Малтешки јазик|малтешки]] (го зборувало мнозинството од населението) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Теократија|Теократска]] [[изборна монархија]] | title_leader = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор]] | leader1 = [[Филип Виље де Л'ил-Адам]] {{small|(прв)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Фердинанд фон Хомпеш цу Болхајм]] {{small|(последен)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 март | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 октомври 1530 | event2 = [[Опсада на Триполи (1551)|Губиток на Триполи]] | date_event2 = 15 август 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 мај 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 јуни | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Историска заднина и воспоставување на власта == Редот на свети Јован потекнувал од верска и болничка заедница основана во Ерусалим, која се грижела за болните и за христијанските аџии. Во текот на крстоносните војни добил и воена функција, а по губењето на последните крстоносни поседи во Светата Земја во 1291 година, неговото седиште било префрлено на Кипар. Во 1309 година редот го освоил Родос, каде што воспоставил утврдена база и развил поморски сили. Во 1522 година, по долга опсада, османлиската војска предводена од султанот [[Сулејман I]] го освоила Родос. Витезите го напуштиле островот и во следните години престојувале на различни места во Средоземјето. Нивното преселување било дел од пошироките судири меѓу Османлиското Царство и христијанските сили за контрола врз поморските патишта. На 24 март 1530 година, императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] му ги отстапил Малта и Гоцо на редот, со одобрение од папата Климент VII. Во отстапувањето бил вклучен и Триполи, во денешна Либија, кој останал под хоспиталерска власт до неговото освојување од османлиските сили во 1551 година. Малта била доделена како феуд, со обврска редот годишно да му испраќа сокол на сицилискиот вицекрал како симболичен знак на вазалниот однос. Под водство на големиот мајстор Филип Вилие де л’Ил-Адам, витезите пристигнале на Малта во октомври 1530 година. За свое седиште го избрале Биргу, утврдена населба на источната страна на Големото пристаниште, во чија одбрана значајна улога имала тврдината Сант Анџело. Преселувањето го променило политичкиот статус на островите: Малта станала територијален центар на меѓународен верско-воен ред, чии членови и финансиски средства потекнувале од различни делови на католичка Европа. == Османлиски напади и Големата опсада == === Нападот врз Гоцо во 1551 година === Во 1551 година, османлиски сили и нивни сојузници, меѓу кои се истакнувал Тургут Реис, познат во европските извори како Драгут, нападнале делови од малтешкиот архипелаг. Нападот имал тешки последици за Гоцо. Османлиските сили ја зазеле утврдената населба на островот и одвеле голем дел од населението во заробеништво. Историските истражувања го оценуваат овој настан како демографска катастрофа за Гоцо. Обновувањето на населението и стопанството траело со децении, а хоспиталерската управа презела мерки за повторно населување и зајакнување на одбраната на островот. Нападот покажал дека постојните утврдувања не биле доволни за целосна заштита на островите и дополнително ја нагласил потребата од посилен одбранбен систем. === Големата опсада на Малта во 1565 година === Најзначајниот воен настан од хоспиталерскиот период била Големата опсада на Малта во 1565 година. Османлиското Царство испратило голема воена експедиција со цел да го освои островот и да ја отстрани хоспиталерската база од централното Средоземје. Одбраната ја предводел големиот мајстор Жан Паризо де ла Валет, со помош на витезите, војниците и локалното население. Главните борби се воделе околу тврдината Сент Елмо на полуостровот Шиберас и утврдените населби [[Биргу]] и [[Сенглеа]]. По жестоки борби, Османлиите го зазеле Сент Елмо во јуни 1565 година, но претрпеле значителни загуби. Потоа ги насочиле нападите кон главните одбранбени позиции на редот, кои продолжиле да даваат отпор и покрај недостигот од луѓе, храна и воени средства. Во септември пристигнале засилувања од Сицилија, познати како Големиот релјеф. Нивното пристигнување, заедно со исцрпеноста на османлиската војска и продолжениот отпор на бранителите, придонело за повлекувањето на напаѓачите. Опсадата завршила со победа на хоспиталерските сили. Победата имала големо политичко и симболично значење за редот и за христијанските сили во Европа. Таа ја зацврстила положбата на Малта како стратешки воен центар и го поттикнала финансирањето на нови утврдувања. Сепак, победата не значела крај на османлиските и корсарските напади во Средоземјето. == Француско освојување и крај на хоспиталерската Малта == Во јуни 1798 година, француската експедициска војска под водство на [[Наполеон Бонапарт]] пристигнала пред Малта на пат кон Египет. Наполеон побарал неговите бродови да влезат во пристаништата за снабдување со вода и други потреби. Големиот мајстор [[Фердинанд фон Хомпеш]], повикувајќи се на неутралноста на редот, не дозволил целата флота да влезе истовремено во Големото пристаниште. Француските сили на 10 и 11 јуни извршиле десант на повеќе места на островот. Отпорот на хоспиталерската војска бил ограничен, делумно поради слабата подготвеност и внатрешните поделби во редот. Незадоволството кај дел од локалното население и француските витези дополнително ја ослабнало одбраната. На 12 јуни 1798 година била потпишана капитулацијата, со која редот ја предал Малта на Француската Република. Француската управа вовела административни и правни промени, ги укинала феудалните привилегии и инквизицијата, а го укинала и ропството. Меѓутоа, мерките против црковниот имот и верските институции, заедно со други реформи, предизвикале силно незадоволство. Во септември 1798 година избувнало востание на малтешкото население против француската власт. Востаниците ги опколиле француските сили во Валета и во утврдувањата околу Големото пристаниште, со помош од британските и други сојузнички сили. Блокадата траела до септември 1800 година, кога францускиот гарнизон капитулирал поради влошените услови и недостигот од снабдување. Со тоа завршила француската окупација и започнал периодот на британска власт на Малта. Редот на свети Јован не се вратил на островите, иако неговото постоење продолжило надвор од Малта. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] ec39wu5o2i86o0gkde41of6mx5yc01l 5642561 5642559 2026-10-09T21:59:51Z Buli 2648 /* Историска заднина и воспоставување на власта */ 5642561 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Карта на териториите на Редот на свети Јован на Карибите | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Службени јазици:''' * [[латински]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Италијански јазик|италијански]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Говорен јазик:''' * [[Малтешки јазик|малтешки]] (го зборувало мнозинството од населението) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Теократија|Теократска]] [[изборна монархија]] | title_leader = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор]] | leader1 = [[Филип Виље де Л'ил-Адам]] {{small|(прв)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Фердинанд фон Хомпеш цу Болхајм]] {{small|(последен)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 март | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 октомври 1530 | event2 = [[Опсада на Триполи (1551)|Губиток на Триполи]] | date_event2 = 15 август 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 мај 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 јуни | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Историска заднина и воспоставување на власта == Редот на свети Јован потекнувал од верска и болничка заедница основана во Ерусалим, која се грижела за болните и за христијанските аџии. Во текот на крстоносните војни добил и воена функција, а по губењето на последните крстоносни поседи во Светата Земја во 1291 година, неговото седиште било префрлено на Кипар. Во 1309 година редот го освоил Родос, каде што воспоставил утврдена база и развил поморски сили. Во 1522 година, по долга опсада, османлиската војска предводена од султанот [[Сулејман I]] го освоила Родос. Витезите го напуштиле островот и во следните години престојувале на различни места во Средоземјето. Нивното преселување било дел од пошироките судири меѓу Османлиското Царство и христијанските сили за контрола врз поморските патишта. [[Податотека:Deed of Donation, 1530.jpg|лево|мини|Повелба за дарување на Малта, Гозо и Триполи на Редот на свети Јован од Ерусалим од страна на Карло V, 1530 година]] На 24 март 1530 година, императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] му ги отстапил Малта и Гоцо на редот, со одобрение од папата Климент VII. Во отстапувањето бил вклучен и Триполи, во денешна Либија, кој останал под хоспиталерска власт до неговото освојување од османлиските сили во 1551 година. Малта била доделена како феуд, со обврска редот годишно да му испраќа сокол на сицилискиот вицекрал како симболичен знак на вазалниот однос. Под водство на големиот мајстор Филип Вилие де л’Ил-Адам, витезите пристигнале на Малта во октомври 1530 година. За свое седиште го избрале Биргу, утврдена населба на источната страна на Големото пристаниште, во чија одбрана значајна улога имала тврдината Сант Анџело. Преселувањето го променило политичкиот статус на островите: Малта станала територијален центар на меѓународен верско-воен ред, чии членови и финансиски средства потекнувале од различни делови на католичка Европа. == Османлиски напади и Големата опсада == === Нападот врз Гоцо во 1551 година === Во 1551 година, османлиски сили и нивни сојузници, меѓу кои се истакнувал Тургут Реис, познат во европските извори како Драгут, нападнале делови од малтешкиот архипелаг. Нападот имал тешки последици за Гоцо. Османлиските сили ја зазеле утврдената населба на островот и одвеле голем дел од населението во заробеништво. Историските истражувања го оценуваат овој настан како демографска катастрофа за Гоцо. Обновувањето на населението и стопанството траело со децении, а хоспиталерската управа презела мерки за повторно населување и зајакнување на одбраната на островот. Нападот покажал дека постојните утврдувања не биле доволни за целосна заштита на островите и дополнително ја нагласил потребата од посилен одбранбен систем. === Големата опсада на Малта во 1565 година === Најзначајниот воен настан од хоспиталерскиот период била Големата опсада на Малта во 1565 година. Османлиското Царство испратило голема воена експедиција со цел да го освои островот и да ја отстрани хоспиталерската база од централното Средоземје. Одбраната ја предводел големиот мајстор Жан Паризо де ла Валет, со помош на витезите, војниците и локалното население. Главните борби се воделе околу тврдината Сент Елмо на полуостровот Шиберас и утврдените населби [[Биргу]] и [[Сенглеа]]. По жестоки борби, Османлиите го зазеле Сент Елмо во јуни 1565 година, но претрпеле значителни загуби. Потоа ги насочиле нападите кон главните одбранбени позиции на редот, кои продолжиле да даваат отпор и покрај недостигот од луѓе, храна и воени средства. Во септември пристигнале засилувања од Сицилија, познати како Големиот релјеф. Нивното пристигнување, заедно со исцрпеноста на османлиската војска и продолжениот отпор на бранителите, придонело за повлекувањето на напаѓачите. Опсадата завршила со победа на хоспиталерските сили. Победата имала големо политичко и симболично значење за редот и за христијанските сили во Европа. Таа ја зацврстила положбата на Малта како стратешки воен центар и го поттикнала финансирањето на нови утврдувања. Сепак, победата не значела крај на османлиските и корсарските напади во Средоземјето. == Француско освојување и крај на хоспиталерската Малта == Во јуни 1798 година, француската експедициска војска под водство на [[Наполеон Бонапарт]] пристигнала пред Малта на пат кон Египет. Наполеон побарал неговите бродови да влезат во пристаништата за снабдување со вода и други потреби. Големиот мајстор [[Фердинанд фон Хомпеш]], повикувајќи се на неутралноста на редот, не дозволил целата флота да влезе истовремено во Големото пристаниште. Француските сили на 10 и 11 јуни извршиле десант на повеќе места на островот. Отпорот на хоспиталерската војска бил ограничен, делумно поради слабата подготвеност и внатрешните поделби во редот. Незадоволството кај дел од локалното население и француските витези дополнително ја ослабнало одбраната. На 12 јуни 1798 година била потпишана капитулацијата, со која редот ја предал Малта на Француската Република. Француската управа вовела административни и правни промени, ги укинала феудалните привилегии и инквизицијата, а го укинала и ропството. Меѓутоа, мерките против црковниот имот и верските институции, заедно со други реформи, предизвикале силно незадоволство. Во септември 1798 година избувнало востание на малтешкото население против француската власт. Востаниците ги опколиле француските сили во Валета и во утврдувањата околу Големото пристаниште, со помош од британските и други сојузнички сили. Блокадата траела до септември 1800 година, кога францускиот гарнизон капитулирал поради влошените услови и недостигот од снабдување. Со тоа завршила француската окупација и започнал периодот на британска власт на Малта. Редот на свети Јован не се вратил на островите, иако неговото постоење продолжило надвор од Малта. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] glrhqdzr1ajkm6fs24dyllymofcvgso 5642562 5642561 2026-10-09T22:02:21Z Buli 2648 /* Големата опсада на Малта во 1565 година */ 5642562 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Карта на териториите на Редот на свети Јован на Карибите | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Службени јазици:''' * [[латински]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Италијански јазик|италијански]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Говорен јазик:''' * [[Малтешки јазик|малтешки]] (го зборувало мнозинството од населението) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Теократија|Теократска]] [[изборна монархија]] | title_leader = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор]] | leader1 = [[Филип Виље де Л'ил-Адам]] {{small|(прв)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Фердинанд фон Хомпеш цу Болхајм]] {{small|(последен)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 март | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 октомври 1530 | event2 = [[Опсада на Триполи (1551)|Губиток на Триполи]] | date_event2 = 15 август 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 мај 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 јуни | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Историска заднина и воспоставување на власта == Редот на свети Јован потекнувал од верска и болничка заедница основана во Ерусалим, која се грижела за болните и за христијанските аџии. Во текот на крстоносните војни добил и воена функција, а по губењето на последните крстоносни поседи во Светата Земја во 1291 година, неговото седиште било префрлено на Кипар. Во 1309 година редот го освоил Родос, каде што воспоставил утврдена база и развил поморски сили. Во 1522 година, по долга опсада, османлиската војска предводена од султанот [[Сулејман I]] го освоила Родос. Витезите го напуштиле островот и во следните години престојувале на различни места во Средоземјето. Нивното преселување било дел од пошироките судири меѓу Османлиското Царство и христијанските сили за контрола врз поморските патишта. [[Податотека:Deed of Donation, 1530.jpg|лево|мини|Повелба за дарување на Малта, Гозо и Триполи на Редот на свети Јован од Ерусалим од страна на Карло V, 1530 година]] На 24 март 1530 година, императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] му ги отстапил Малта и Гоцо на редот, со одобрение од папата Климент VII. Во отстапувањето бил вклучен и Триполи, во денешна Либија, кој останал под хоспиталерска власт до неговото освојување од османлиските сили во 1551 година. Малта била доделена како феуд, со обврска редот годишно да му испраќа сокол на сицилискиот вицекрал како симболичен знак на вазалниот однос. Под водство на големиот мајстор Филип Вилие де л’Ил-Адам, витезите пристигнале на Малта во октомври 1530 година. За свое седиште го избрале Биргу, утврдена населба на источната страна на Големото пристаниште, во чија одбрана значајна улога имала тврдината Сант Анџело. Преселувањето го променило политичкиот статус на островите: Малта станала територијален центар на меѓународен верско-воен ред, чии членови и финансиски средства потекнувале од различни делови на католичка Европа. == Османлиски напади и Големата опсада == === Нападот врз Гоцо во 1551 година === Во 1551 година, османлиски сили и нивни сојузници, меѓу кои се истакнувал Тургут Реис, познат во европските извори како Драгут, нападнале делови од малтешкиот архипелаг. Нападот имал тешки последици за Гоцо. Османлиските сили ја зазеле утврдената населба на островот и одвеле голем дел од населението во заробеништво. Историските истражувања го оценуваат овој настан како демографска катастрофа за Гоцо. Обновувањето на населението и стопанството траело со децении, а хоспиталерската управа презела мерки за повторно населување и зајакнување на одбраната на островот. Нападот покажал дека постојните утврдувања не биле доволни за целосна заштита на островите и дополнително ја нагласил потребата од посилен одбранбен систем. === Големата опсада на Малта во 1565 година === Најзначајниот воен настан од хоспиталерскиот период била Големата опсада на Малта во 1565 година. Османлиското Царство испратило голема воена експедиција со цел да го освои островот и да ја отстрани хоспиталерската база од централното Средоземје. Одбраната ја предводел големиот мајстор [[Жан Паризо де Валет]], со помош на витезите, војниците и локалното население. Главните борби се воделе околу тврдината Сент Елмо на полуостровот Шиберас и утврдените населби [[Биргу]] и [[Сенглеа]]. По жестоки борби, Османлиите го зазеле Сент Елмо во јуни 1565 година, но претрпеле значителни загуби. Потоа ги насочиле нападите кон главните одбранбени позиции на редот, кои продолжиле да даваат отпор и покрај недостигот од луѓе, храна и воени средства. Во септември пристигнале засилувања од Сицилија, познати како Големиот релјеф. Нивното пристигнување, заедно со исцрпеноста на османлиската војска и продолжениот отпор на бранителите, придонело за повлекувањето на напаѓачите. Опсадата завршила со победа на хоспиталерските сили. Победата имала големо политичко и симболично значење за редот и за христијанските сили во Европа. Таа ја зацврстила положбата на Малта како стратешки воен центар и го поттикнала финансирањето на нови утврдувања. Сепак, победата не значела крај на османлиските и корсарските напади во Средоземјето. == Француско освојување и крај на хоспиталерската Малта == Во јуни 1798 година, француската експедициска војска под водство на [[Наполеон Бонапарт]] пристигнала пред Малта на пат кон Египет. Наполеон побарал неговите бродови да влезат во пристаништата за снабдување со вода и други потреби. Големиот мајстор [[Фердинанд фон Хомпеш]], повикувајќи се на неутралноста на редот, не дозволил целата флота да влезе истовремено во Големото пристаниште. Француските сили на 10 и 11 јуни извршиле десант на повеќе места на островот. Отпорот на хоспиталерската војска бил ограничен, делумно поради слабата подготвеност и внатрешните поделби во редот. Незадоволството кај дел од локалното население и француските витези дополнително ја ослабнало одбраната. На 12 јуни 1798 година била потпишана капитулацијата, со која редот ја предал Малта на Француската Република. Француската управа вовела административни и правни промени, ги укинала феудалните привилегии и инквизицијата, а го укинала и ропството. Меѓутоа, мерките против црковниот имот и верските институции, заедно со други реформи, предизвикале силно незадоволство. Во септември 1798 година избувнало востание на малтешкото население против француската власт. Востаниците ги опколиле француските сили во Валета и во утврдувањата околу Големото пристаниште, со помош од британските и други сојузнички сили. Блокадата траела до септември 1800 година, кога францускиот гарнизон капитулирал поради влошените услови и недостигот од снабдување. Со тоа завршила француската окупација и започнал периодот на британска власт на Малта. Редот на свети Јован не се вратил на островите, иако неговото постоење продолжило надвор од Малта. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] ojuvt6sx5f01dj633hvqgk7jz2yxg3q 0 1386213 5642523 5510632 2026-10-09T18:50:52Z Gurther 105215 5642523 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија град со печат|име=Форн Вејн|изворно име=Fort Wayne|слика=Downtown Fort Wayne, Indiana Skyline from Old Fort, May 2014.jpg|знаме=Flag of Fort Wayne, Indiana.svg|печат=Seal of Fort Wayne, Indiana.jpg|lat_deg=41|lat_min=4|lat_sec=50|lat_dir=N|lon_deg=85|lon_min=8|lon_sec=21|lon_dir=W|часовен појас=[[UTC-5]]|вз-лето=[[UTC-6]]|прекар=Градот на црквите|мото=Кекионга|мото изворно=Kekionga|основан од=Жан Хамтрак|основан во=[[1794|1794 г.]]|поштенски код=46802–46809, 46814–46816, 46818, 46819, 46825, 46835, 46845, 46850|повикувачки број=260|официјална страница=[https://www.cityoffortwayne.in.gov/ cityoffortwayne.in.gov]|земја=[[САД]]|поделба-тип1=[[Држави во САД|Држава]]|поделба-име1=[[Индијана]]|поделба-тип2=[[Грофовија]]|поделба-име2=Ален|градоначалник=Шарон Такер|партија={{мали|[[Демократска партија (САД)|Демократска партија]]}}|надморска височина=231|население=265.974|година на попис1=2020}} '''Форт Вејн''' ({{Langx|en|Fort Wayne}}) — [[Список на градови во Соединетите Американски Држави по население|град во Соединетите Американски Држави]], вториот најголем град во [[Индијана]], после [[Индијанаполис (Индијана)|Индијанаполис]]. Основано во [[1794|1794 година]] но официјално признаено како град во [[1829|1829 година]]. Форт Вејн е историското седиште на [[Македонска патриотска организација|Македонската патриотска организација]] и [[Американски Македонци|македонската дијаспора во Америка]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%B8_%D0%93%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0/oXagAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%82+%D0%92%D0%B5%D1%98%D0%BD%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%9C%D0%9F%D0%9E%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%82+%D0%92%D0%B5%D1%98%D0%BD%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%9C%D0%9F%D0%9E%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Македонија и Грција, битката за дефинирање нова балканска држава|last=Антиќ|first=Бојан|publisher=Макавеј|year=2002|isbn=9789989922336|pages=150}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%9E%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B8/ZtERAQAAIAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%82+%D0%92%D0%B5%D1%98%D0%BD%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%9C%D0%9F%D0%9E%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%82+%D0%92%D0%B5%D1%98%D0%BD%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%9C%D0%9F%D0%9E%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Организацијата Обединети Македонци 1959-1999|last=Радеска-Шапас|first=Ратка|publisher=Менора|year=2000|isbn=9789989632808|pages=86}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA/TT8qAQAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%82+%D0%92%D0%B5%D1%98%D0%BD%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%9C%D0%9F%D0%9E%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%82+%D0%92%D0%B5%D1%98%D0%BD%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%9C%D0%9F%D0%9E%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Историја на македонскиот народ, Македонија меѓу Балканските и Втората светска војна (1912-1941)|last=Катарџиев|first=Иван|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=2000|pages=282|author-link=Иван Катарџиев}}</ref> == Историја == Во [[1922|1922 година]] основана е [[Македонска патриотска организација|Македонската патриотска организација]] во Форт Вејн. == Наводи == {{Наводи}}{{САД-гео-никулец}} [[Категорија:Градови во САД]] [[Категорија:Појавено во 18 век]] [[Категорија:Форт Вејн]] kf3n4tpon1h7ydy9g6vai2g47xrsaqt 0 1388524 5642475 5634588 2026-10-09T13:12:01Z SpectralWiz 106165 5642475 wikitext text/x-wiki {{Напласти|[[File:Cevahir Towers 2.jpg|thumb|[[Џевахир скај сити]], меѓу највисоките згради во Македонија.]]|[[File:MRT Center 3.jpg|220px|thumb|[[МРТ|Главната зграда на МРТ]], меѓу највисоките згради во државата.]]|[[File:Towers Karpos4 Skopje.jpg|220px|thumb|Згради во [[Карпош IV]], [[Град Скопје]].]]|[[File:Vodno Telecommunication Tower 2.jpg|thumb|220px|Телекомуникациската кула во [[Водно]], [[2023|2023 г.]]]]}} Ова е '''список на највисоките згради во [[Република Македонија]]''' според официјална висина. Моментално, највисоките згради во државата се [[Џевахир скај сити]], со висина 130 м. == Список == {{Легенда|#ddffdd|Згради кои во едно време биле највисоки}} {| class="wikitable sortable" !Број !Име !Местоположба !Висина (метри) !Година |- |1 |[[Телекомуникациска кула (Водно)|Телекомуникациска кула]] |[[Водно]] |155 |2023 |- style="background:#ddffdd;" | rowspan="4" |2 |[[Џевахир скај сити|Џевахир зграда А]] | rowspan="4" |[[Град Скопје]] |130 | rowspan="4" |2015 |- style="background:#ddffdd;" |[[Џевахир скај сити|Џевахир зграда Б]] |130 |- style="background:#ddffdd;" |[[Џевахир скај сити|Џевахир зграда В]] |130 |- style="background:#ddffdd;" |[[Џевахир скај сити|Џевахир зграда Г]] |130 |- style="background:#ddffdd;" |3 |[[МРТ|Главна зграда на МРТ]] |[[Град Скопје]] |80 |1984 |- |4 |[[Милениумски крст]] |[[Град Скопје]] |66 |2002 |- | rowspan="2" |5 |Флатирон Скопје |[[Град Скопје]] |60 |2016 |- |Сити тауер |[[Општина Карпош|Карпош]] |60 |2014 |- style="background:#ddffdd;" |5 |Воени кули |[[Општина Аеродром|Аеродром]] |60 |1975 |- | rowspan="3" |6 |Прва зграда [[Карпош IV]] | rowspan="3" |[[Општина Карпош|Карпош]] | |1982 |- |Втора зграда [[Карпош IV]] | | |- |Трета зграда [[Карпош IV]] | | |- |7 |Трговски центар „Сума“ |[[Куманово]] | |1982 |- | rowspan="3" |8 |„Трите убавици“ Кула I | rowspan="3" |[[Град Скопје]] |50 | rowspan="3" |1978 |- |„Трите убавици“ Кула II |50 |- |„Трите убавици“ Кула III |50 |- | rowspan="2" |9 |[[Нова Македонија|Печатница Нова Македонија]] |[[Град Скопје]] | |1985 |- |Хотел „Александар Македонски“ |[[Општина Центар|Центар]] | |1979 |- style="background:#ddffdd;" |10 |[[Градски ѕид]] |[[Град Скопје]] | |1971 |- |11 |Хотел „Континентал“ |[[Град Скопје]] | |1972 |- |12 |Убавици |[[Битола]] | | |- |13 |Соравиа центар |[[Град Скопје]] | |2008 |- |14 |12 Катница |[[Кавадарци]] | | |- |15 |Холидеј ин |[[Град Скопје]] | | |- |} == Саат кули == {| class="wikitable sortable" !Ранг ! Име ! Локација ! Висина (метри) ! Година ! Белешки |- | 1 | [[Саат-кула (Прилеп)|Прилепска саат кула]] | [[Прилеп]] | 55 | 1825/26 | |- | 2 | [[Саат-кула (Скопје)|Скопска саат кула]] | [[Град Скопје]] | 37 | 1572 | <ref name="esra">{{Наведени вести|url=http://www.dunyabizim.com/dunyada-kultur/24865/uskupte-450-yillik-saat-kulesi-video|title=Üsküp'te 450 Yıllık Saat Kulesi|date=17 November 2016|work=Dünya Bizim|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613031900/http://www.dunyabizim.com/dunyada-kultur/24865/uskupte-450-yillik-saat-kulesi-video|archive-date=13 June 2017|language=tr}}</ref> |- | 3 | [[Саат-кула (Битола)|Битолска саат кула]] | [[Битола]] | 32 | 1830 | |- | 4 | [[Саат-кула (Гостивар)|Гостиварска саат кула]] | [[Гостивар]] | 20.5 | 1728/29 | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wheninx.com/2020/03/26/visit-clock-tower-on-your-trip-to-gostivar/|title=Visit Clock Tower on your trip to Gostivar|date=26 March 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/pushteni-vo-upotreba-chasovnicite-na-saat-kulata-vo-gostivar/|title=Пуштени во употреба часовниците на Саат кулата во Гостивар|date=20 January 2017|publisher=A1on.mk|accessdate=2026-03-08|archive-date=2022-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220823164957/https://a1on.mk/culture/pushteni-vo-upotreba-chasovnicite-na-saat-kulata-vo-gostivar/|url-status=dead}}</ref> |- | 5 |[[Саат-кула (Охрид)|Охридска саат кула]] | [[Охрид]] | 12 | 1726 | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tvm.mk/news/ohrid/gradskiot-saat-otcukuval-ala-turka-i-ala-franka/|title=Градскиот саат отчукувал и ала турка и ала франка|date=18 June 2011}}</ref> |- | 6 | [[Саат-кула (Штип)|Штипска саат кула]] | [[Штип]] | 11 | 1650 | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stip.gov.mk/index.php/mk/2009-09-18-13-45-50/2009-09-23-12-36-52/319-2009-12-10-13-53-27|title=Саат кула|date=27 October 2012|publisher=Municipalité de Štip|archive-url=https://archive.today/20121219183745/http://www.stip.gov.mk/index.php/mk/2009-09-18-13-45-50/2009-09-23-12-36-52/319-2009-12-10-13-53-27|archive-date=December 19, 2012}}</ref> |} == Поврзано == * [[Список на највисоки згради во Балканот]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://skyscraperpage.com/diagrams/?c1058 Дијаграм на зградите во Македонија] на страницата со облакодер * {{Узурпирана|1=[https://web.archive.org/web/20040620205738/http://www.emporis.com/en/wm/co/?id=100040 Macedonia page]}} на Emporis.com [[Категорија:Згради и градби во Македонија]] [[Категорија:Списоци за Македонија]] [[Категорија:Саат-кули во Македонија]] ehyzo2yuyeqd3zpphw3bkfmkps7dng9 0 1389113 5642600 5525398 2026-10-10T07:36:12Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Правописна исправка, replaced: неможе → не може 5642600 wikitext text/x-wiki {{Infobox historical event|Event_Name=Странски делегати на Илинденското востание|Image_Name=1903-09-27 Novoe Vremya Miletich and Georgov Interview 1.jpg|Image_Caption=Интервју со [[Љубомир Милетиќ]] и [[Иван Георгов]] во рускиот весник „Новое время“ (Ново време), [[1903|1903 г.]]|Location=[[Западна Европа]] и [[Царство Русија]]|Participants=[[ВМОК]]|Date=[[септември]] [[1903]] – [[1904|1904 г.]]}} '''Странски делегати на Илинденското востание''' — обид на [[Врховниот македонски комитет]] за поставување [[меѓународни односи]] со [[Западна Европа]] и [[Руското Царство]]. Организирано и спроведено за време на [[Илинденското востание]] и нивниот обид траел сѐ до [[1904|1904 година]]. == Историја == Со нападот на [[Смилево]] на [[2 август]] [[1903|1903 година]], почнало [[Илинденското востание]]. Првите дипломатски обиди биле организирани во втората половина на август од страна на [[Врховниот македонски комитет]]. [[Александар Протогеров]] и [[Димитар Агура]] ги определиле [[Љубомир Милетиќ]] од [[Штип]] и [[Иван Георгов]] од [[Велес]] за претставници на [[Независна Македонија|идната македонска држава]] во странство.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Dimitrija_%C4%8Cupovski_1878_1940_i_Makedons/qgEcAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9E+%E2%80%9E1903%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%87%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9E+%E2%80%9E1903%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%87%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Димитрија Чуповски (1878-1940) и Македонското научно-литературно другарство во Петроград|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=Култура|year=1978|location=[[Скопје]]|pages=134|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Тогашната руска влада била против делегацијата бидејќи меѓу [[дипломат]]ите бил Одисеј Попов, митрополит на [[Бугарската егзархија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/pdf/jovanovski_miletich_2015.pdf|title=Љубомир Милетич (1863-1937)|last=Јовановски|first=Далибор|publisher=[[УКИМ]]|year=2015|isbn=978-608-238-073-5|location=[[Скопје]]|pages=60-61}}</ref> Во [[септември]], голем дел од делегатите одлучиле да патуваат во [[Западна Европа]] додека Милетиќ и Георгов самоволно отидоа во [[Санкт Петербург]]. Биле пријатно примени но [[Николај II (Русија)|Николај II]] одби да има средба со нив.<ref name=":0" /> Разговарале со кнезот Оболенски кој ги извести дека во Русија моментално се воведувале реформи и не можеа соодветна поддршка да прикажат. На [[27 септември]] нивен интервју со весникот „Ново време“ бил објавен, во интервјуто ги истакнале главните цели на [[Македонската револуционерна организација]] и востанието. Милетиќ побарал помош за населението во [[Македонија (регион)|Македонија]] и [[Одринско]].<ref name=":0" /> Во [[ноември]] првите македонски делегати пристигнале во Западна Европа, меѓу нив бил генерал [[Иван Цончев]] со Илија Гологанов.<ref name=":1">[https://macedonia.kroraina.com/ht/ht_p18.htm ''Писмо от д-р Хр. Татарчев до Борис Сарафов и Михаил Герджиков с указанията на въпросите, които трябва да засягат в интервютата си по време на мисията си в Европа и на възможните допирни точки на ВМОРО с ген. Иван Цончев.''] ([[Софија]], [[16 декември]] [[1903|1903 година]])</ref> Биле финансирани со 3.000 [[Бугарски лев|леви]] од тогашниот [[премиер на Бугарија]] [[Рачо Петров]]. После Цончев отидол [[Борис Сарафов]] и [[Михаил Герџиков]],<ref name=":1" /> како дел од [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Vnatre%C5%A1nata_makedonska_revolucionerna_o/t6QMAAAAIAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%B2%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%9E%E2%80%9E+%E2%80%9E1903%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%B2%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%9E%E2%80%9E+%E2%80%9E1903%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Внатрешната македонска револуционерна организација и неоврховизмот, 1904-1908|last=Пандевски|first=Манол|publisher=Култура|year=1983|location=[[Скопје]]|pages=39|author-link=Манол Пандевски}}</ref> После нив отидол Љубомир Стоенчев, претставник на [[Врховизам|Врховистите]] и Пјотор Дудорев, [[Руси|руски]] четник и учесник во востанието. Неколку месеци подоцна отидол [[Тома Карајовов]]. Во [[1904|1904 година]], со крајот на Илинденското востание, македонските делегати се повлекле и се вратиле во [[Етничка Македонија]]. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Илинденско востание]] [[Категорија:Врховен македонско-одрински комитет]] [[Категорија:Македонија во 1903 година]] [[Категорија:Македонија во 1904 година]] [[Категорија:Европа во 20 век]] [[Категорија:Борис Сарафов]] hrlfpms393re69ezc6ci9a4tw0ggkli 0 1390705 5642599 5605340 2026-10-10T07:36:04Z Bjankuloski06 332 /* Почетоци во кариерата */ Правописна исправка, replaced: неможе → не може 5642599 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Силвана Арменулиќ | image = Silvana Armeulić.JPG | image_size = | caption = | birth_name = Зилха Арменулиќ | alias = {{hlist|Зилха Арменулиќ|Кралица на [[севдалинка]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraf.rs/vesti/723088-sve-o-silvani-armenulic-legenda-cije-pesme-nikada-nece-umreti-1-deo-foto-video|title=Sve o Silvani Armenulić: Legenda čije pesme nikada neće umreti|publisher=Telegraf|date=29 May 2013|access-date=30 May 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Stampano-izdanje/27-11-2011/Od-nasih-dopisnika/182615/Knjiga-o-najvecoj-zvezdi-SFRJ/print|title=Knjiga o najvećoj zvezdi SFRJ|publisher=Vesti-Online|date=27 November 2011|access-date=30 May 2013|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917123347/http://www.vesti-online.com/Stampano-izdanje/27-11-2011/Od-nasih-dopisnika/182615/Knjiga-o-najvecoj-zvezdi-SFRJ/print|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.novosti.rs/vesti/spektakl.147.html:348390-Godisnjica-smrti-Silvane-Armenulic|title=Godišnjica smrti Silvane Armenulić|publisher=Novosti|date=9 October 2011|access-date=5 August 2013}}</ref>}} | birth_date = {{birth date|1939|02|10|df=y}} | birth_place = [[Добој]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{death date and age|1976|10|10|1939|02|10|df=y}} | death_place =[[Колари]], [[Социјалистичка Република Србија|СР Србија]], [[СФРЈ]] | occupation = {{flatlist| *Кантавторка *глумица }} | years_active = 1955–1976 | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|[[Радмило Арменулиќ]]<br>|1961}}}} | children = 1 | parents = {{unbulleted list|Мехмед Бајрактаревиќ (1909–1966)|Хајрија Бајрактаревиќ (1916–2008)}} | relatives = {{unbulleted list|[[Мирјана Бајрактаревиќ]] (сестра)|[[Дина Бајрактаревиќ]] (сестра)|[[Сабахудин Билаловиќ]] (внук)}} | module = {{Infobox musical artist |embed=yes | genre = {{flatlist| *[[Севдалинка]] *[[фолк музика]] }} | background = solo_singer<!--Mandatory field; do not delete--> | label = {{flatlist| *[[Diskos (record label)|Diskos]] *[[PGP-RTB]] *[[Југотон]] }} | associated_acts = {{flatlist| *[[Toma Zdravković]] *[[Ismet Alajbegović Šerbo]] *[[Predrag Gojković-Cune|Cune Gojković]] }} | website = }}}} '''Зилха Арменулиќ''' ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]:''Силвана Барјактаревић''; родена како '''Зилха Бајрактаревиќ,''' 10 февруари 1939 година – 10 октомври 1976 година,, професионално позната како '''Силвана Арменулиќ''' - југословенска кантавторка и глумица и една од најистакнатите пејачки на комерцијална народна музика и традиционални [[Севдалинка|севдалинки]] во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]. Ја нарекуваат „Кралица на севдалинките“. Нејзиниот живот бил прекинат кога загинала во сообраќајна несреќа на 37-годишна возраст, но таа продолжува да биде добро ценета во регионот и е препознаена по својот уникатен стил на пеење и глас. Песната на Арменулиќ „''Шта че ми живот''“, напишана од нејзиниот пријател и современик [[Тома Здравковиќ]], е еден од најпродаваните синглови од поранешна Југославија. Две од нејзините сестри биле и професионални пејачки: [[Мирјана Бајрактаревиќ|Мирсада „Мирјана“ Бајрактаревиќ]] и [[Дина Бајрактаревиќ|Хајрудина „Дина“ Бајрактаревиќ]]. == Живот == === 1939–55: Ран живот, семејство и интерес за музика === Родена како Зилха Бајрактаревиќ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://poznati.info/prava-imena-poznatih-licnosti/|title=Prava imena poznatih ličnosti|date=8 August 2010|publisher=Poznati|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711053832/http://poznati.info/prava-imena-poznatih-licnosti/|archive-date=11 July 2010|accessdate=28 May 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gracija.ba/novost/9356/silvana-armenulic|title=Ljudi koje volim – Silvana Armenulić|date=16 April 2010|publisher=Gracija|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912192125/http://www.gracija.ba/novost/9356/silvana-armenulic|archive-date=12 September 2017|accessdate=28 May 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rts.rs/page/radio/sr/story/23/Radio+Beograd+1/776446/Muzi%C4%8Dka+pletenica|title=Muzička pletenica|date=10 October 2010|publisher=RTS|accessdate=5 August 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/aktuelno.69.html:165471-Nema-imena--bez-nadimka|title=Nema imena bez nadimka|date=9 January 2005|publisher=Novosti|accessdate=5 August 2013}}</ref> во [[Добој]], [[Кралство Југославија]], таа била трето од тринаесетте деца во [[Бошњаци|босанско муслиманско]] семејство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://soundpower.nice-forum.com/t1800silvana-armenulicautobiografija|title=Silvana Armenulić Biografija|publisher=soundpower.nice-forum|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212034527/http://soundpower.nice-forum.com/t1800silvana-armenulicautobiografija|archive-date=12 December 2019|accessdate=19 October 2012}}</ref> Нејзиниот татко се викал Мехмед Бајрактаревиќ (1909–1966), сопственик на локална продавница за торти наречена Јагода а нејзината мајка била Хајрија (1916–2008).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aura.ba/article.php?article_id=8274|title=Nepoznati Detalji Iz Života Slavne Silvane Armenulić|date=12 January 2015|publisher=Aua|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404112535/http://www.aura.ba/article.php?article_id=8274|archive-date=4 April 2015|accessdate=17 January 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=eW5SBOtoDXU|title=Sjecanje na Mirjanu Bajraktarevic 1 dio|year=2006|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629230134/https://www.youtube.com/watch?v=eW5SBOtoDXU|archive-date=2025-06-29|accessdate=19 October 2012|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.glas-javnosti.rs/clanak/glas-javnosti-02-04-2008/trazio-zaplenu-imovine-sabana-saulica|title=Hajrija Barjaktarević apartman|publisher=glas-javnosti|accessdate=19 October 2012}}</ref> Зилха преживеала напад на [[дифтерија]] како дете кратко по [[Втората светска војна]]. Зилха имала брат по име Хајрудин, кој починал околу две недели откако бил нападнат од куче во 1940-тите. По смртта на нејзиниот брат, нејзиниот татко нашол утеха во алкохолот и осаменоста, занемарувајќи го семејството и својот бизнис. Откако слаткарницата на нејзиниот татко била затворена, семејството многу страдало. Некои од нејзините најрани спомени биле за отсуството на нејзиниот татко и Втората светска војна, кога мајката Хајрија и децата се криеле во подрумот од [[Усташи|усташките]] трупи. Семејството од тринаесет деца ги вклучувало сестрите на Зилха, Мирсада, Хајрудина, Абида и Шевка, и браќата Хајрудин, Мухамед, Изудин, Абудин и Исмет. Синот на нејзината сестра Шевка, [[Сабахудин Билаловиќ]], станал професионален кошаркар, кој починал на 43-годишна возраст од срцев удар на плажа додека пливал со својот син. Десет години подоцна, Шевка и нејзиниот сопруг Лутво починале од природна смрт во септември 2013 година, со само неколку дена разлика. Зилха започнала да пее уште од рана возраст и подоцна изјавила дека гласот го добила од својот татко, [[Боемство|боем]]. Како дете, му пеела додека седела во неговиот скут. Но, кога помислила да продолжи со професионална пејачка кариера, нејзиниот татко не ја поддржал во тоа. Потоа, еден ден, откако се вратила дома од ноќно пиење, ѝ рекол: „''Оди! Ако навистина сакаш да бидеш пејачка, оди''“. Во 1947 година, таа била запишана во основно училиште, каде што научила да свири [[мандолина]], што бил подарок од нејзините родители. После тоа, таа свирела мандолина и пеела сè повеќе и повеќе, но нејзините оценки во училиштето постојано опаѓале. Додека стигнала до осмо одделение, целиот интерес за училиштето бил изгубен и таа се прославила локално како истакната [[кафеана]] пејачка. === 1959–68: Брак и врски === Зилха го запознала својот сопруг, тенисерот [[Радмило Арменулиќ]], во 1959 година, кога пеела во ''Гранд Казино'' во [[Белград]]. Тие се венчале две години подоцна, на 26 октомври 1961 година, а нивната ќерка Гордана се родила на 13 јануари 1965 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija/|title=Silvana Armenulić (1939–1976) – Biografija|publisher=dobojcaffe|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102040957/http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija|archive-date=2 January 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mondo.rs/a227825/Zabava/Muzika/Knjiga-o-Silvani-Armenulic.html|title=Knjiga o Silvani Armenulić|date=9 December 2011|publisher=Mondo|accessdate=5 August 2013}}</ref> По седум години брак, Радмило наводно ја изневерувал на својата сопруга со нејзината пријателка, пејачката [[Лепа Лукиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kurir-info.rs/lepa-lukic-ceca-i-brena-su-moje-kopije-clanak-92188|title=Lepa Lukić: Ceca i Brena su moje kopije!|date=5 June 2011|publisher=Kurir-info|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017233924/http://www.kurir-info.rs/lepa-lukic-ceca-i-brena-su-moje-kopije-clanak-92188|archive-date=17 October 2014|accessdate=5 August 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svetplus.com/vesti.asp?vid=9257|title=Brena i Ceca su moje kopije|date=5 June 2011|publisher=Svetplus|accessdate=5 August 2013}}</ref> После тоа, таа снимила песна наречена „''Седам години љубав'' “.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svet.rs/najnovije-vesti/top-10-estradnih-ljubavnih-trouglova|title=Top 10 estradnih ljubavnih trouglova!|date=6 March 2012|publisher=svet|accessdate=19 October 2012|archive-date=2014-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015093133/http://www.svet.rs/najnovije-vesti/top-10-estradnih-ljubavnih-trouglova|url-status=dead}}</ref> Се верува дека таа и нејзиниот сопруг се развеле, иако многу години подоцна, Радмило открил дека се разделиле, но останале законски во брак до нејзината смрт. Зилха била [[Муслимани (народ)|етнички муслиманка]], а нејзиниот сопруг Радмило бил [[Срби]]н, што го направило нивниот брак етнички мешан во мултиетничка [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]. Мајката на Радмило, Гордана <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Skupljao-sam-lopte-Dilasu-Tudjmanu.lt.html|title=Skupljao sam lopte Đilasu, Tuđmanu...|date=13 April 2008|publisher=Politika|accessdate=5 August 2013}}</ref> не го одобрувала бракот, како и таткото на Зилха, Мехмед, кој дури и одбил да разговара со својата ќерка. Всушност, на Зилха не ѝ било дозволено да влезе во неговиот дом сè до неговата смрт во 1965 година, кога се вратила во Добој за неговиот погреб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://doznajemo.com/2012/10/12/tajne-koje-je-silvana-armenulic-odnijela-u-grob-da-ljudi-znaju-koliko-sam-nesretna-niko-me-ne-bi-volio/|title=Tajne Koje Je Silvana Armenulić Odnijela u Grob|date=12 October 2012|publisher=Doznajemo|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102194518/http://doznajemo.com/2012/10/12/tajne-koje-je-silvana-armenulic-odnijela-u-grob-da-ljudi-znaju-koliko-sam-nesretna-niko-me-ne-bi-volio/|archive-date=2 January 2014|accessdate=28 May 2013}}</ref> Откако нејзиниот брак завршил, голем број на мажи се натпреварувале за нејзината наклонетост, вклучувајќи ги политичарите [[Стане Доланц]] и [[Бранко Пешиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/suprug-suzane-perovic-doris-dragovic-je-bezala-od-mene-kod-arkana/40090|title=Suprug Suzane Perović: Doris Dragović je bežala od mene kod Arkana!|date=12 December 2013|publisher=Alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215081100/http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/suprug-suzane-perovic-doris-dragovic-je-bezala-od-mene-kod-arkana/40090|archive-date=15 December 2013|accessdate=3 January 2014}}</ref> == Кариера == === Почетоци во кариерата === Некаде во 1953 година, младата Зилха ја слушнала Аца Степиќ како пее во кафеана во Добој, и според него, тоа бил глас што тој не го заборавил. Тие се сретнале повторно шест години подоцна, во 1959 година, во [[Хотел Бристол (Белград)|хотелот Бристол]] во [[Белград]], откако таа почнала професионално да пее. Настапувала со оркестарот на Јовица Мариновиќ, а пејач/тапанар бил Цуне Гојковиќ. После тоа, таа започнала да пее со Аца во ''Гранд Казино'' во Белград, каде што го запознала својот иден сопруг Радмило.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Skupljao-sam-lopte-Dilasu-Tudjmanu.lt.html|title=Radmilo Armenulić – Skupljao sam lopte Đilasu, Tuđmanu...|date=13 April 2008|publisher=politika|accessdate=19 October 2012}}</ref> Зилха се преселила во [[Сараево]] кога наполнила 16 години, во 1954 година, каде што живеела со својата тетка и пеела во локалните кафеани за пари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.expressmag.ba/expressov-reporter/4689-silvana-armenulic-sve-sto-je-dotakla-pretvarala-je-u-suho-zlato.html|title=Silvana je sve pretvarala u zlato|publisher=ExpressMag|archive-url=https://web.archive.org/web/20130207171405/http://www.expressmag.ba/expressov-reporter/4689-silvana-armenulic-sve-sto-je-dotakla-pretvarala-je-u-suho-zlato.html|archive-date=7 February 2013|accessdate=28 May 2013}}</ref> Една ноќ Зилха го запознала хармоникашот [[Исмет Алајбеговиќ Шербо]] во сараевското предградие [[Илиџа]]. Воодушевен од нејзиниот глас, тој сакал да ја вклучи во својот оркестар, но девојчето било малолетно и ѝ била потребна дозвола од нејзините родители. Секако, тие дале согласност и Шербо ѝ ветил дека ќе има храна, место за престој и плата од 20.000 [[Југословенски динар|динари]] месечно. Таму, таа влегла во професионалниот свет на шоубизнисот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJEobNr4KJ8|title=SILVANA ( Zilha Bajraktarevic )...Gost na Radio Sarajevu'1973 (reemisija na BH1 '2000)|year=1973|publisher=YouTube|accessdate=19 October 2012}}</ref> Една студена ноќ во [[Лесковац]], пролетта 1958 година, Зилха шетала низ паркот пред настап во градината на ресторанот ''„Хисар“'' во хотел, кога видела млад човек како спие на некоја клупа. Тоа бил [[Тома Здравковиќ]]. Му се приближила, го разбудила, седнала и започнала разговор. Го прашала „''Од каде си? Што работиш''?“. Тој ѝ рекол дека е од село и дека дошол во градот и барал работа. Бидејќи не можел да најде работа и бил банкротиран, немал начин да си ја плати картата за дома. Зилха сакала да му помогне. Го донела на својот настап, дури и во еден момент му го предала микрофонот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.depo.ba/clanak/129024/cudni-su-putevi-zivota-znate-li-kako-su-se-upoznali-legendarni-toma-zdravkovic-i-silvana-armenulic|title=Čudni su putevi života: Znate li kako su se upoznali legendarni Toma Zdravkovic i Silvana Armenulic?|date=10 April 2015|publisher=Depo|accessdate=11 April 2015|archive-date=2016-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411031035/http://depo.ba/clanak/129024/cudni-su-putevi-zivota-znate-li-kako-su-se-upoznali-legendarni-toma-zdravkovic-i-silvana-armenulic|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dnevnik.hr/showbuzz/celebrity/toma-zdravkovic-prije-smrti-snimio-je-pjesmu-cekaj-me---423697.html|title=Neraskidiva veza – najveći boem i najljepša ljubavna pjesma|date=20 January 2016|publisher=Dnevnik|accessdate=31 March 2016}}</ref> Кога го слушнала Тома како пее, таа станала воодушевена, според ''„За друштво во ќошку“'', напишана од Александар Гајовиќ, новинар и културен работник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/kako-su-se-upoznali-silvana-armenulic-i-toma-zdravkovic-video/93054|title=Susret Koji Je Promenio Njihove Živote|date=10 April 2015|publisher=Alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723163727/http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/kako-su-se-upoznali-silvana-armenulic-i-toma-zdravkovic-video/93054|archive-date=23 July 2015|accessdate=11 April 2015}}</ref> Таа го замолила менаџерот на хотелот да му помогне на [[Тома Здравковиќ]] да најде работа. Тома започнал да пее со неа, а подоцна таа му го обезбедила сопствениот договор за снимање, а тој почнал сам да снима и да оди на турнеи. Двајцата станале легенди на поранешна Југославија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJEobNr4KJ8|title=SILVANA (Zilha Bajraktarević) ... Gost na Radio Sarajevu'1973 (reemisija na BH1 '2000)|year=1973|publisher=YouTube|accessdate=19 October 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.folkoteka.com/2012/04/silvana-je-sve-pretvarala-u-zlato/|title=Silvana je sve pretvarala u zlato|date=12 April 2012|publisher=folkoteka|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109063458/http://www.folkoteka.com/2012/04/silvana-je-sve-pretvarala-u-zlato/|archive-date=9 November 2012|accessdate=19 October 2012}}</ref> === Сценско име === На крајот, таа заминала да живее во Белград, главниот град на [[Југославија]], за да ја продолжи својата пејачка кариера. Таму го усвоила мононимното сценско име „Силвана“ според италијанската глумица [[Силвана Мангано]]. Кога била мала, нејзините пријатели на шега ја нарекувале Силвана откако го гледале филмот ''„Горчлив ориз'' “ (1949), бидејќи личела на глумицата. === 1965–69: Први снимки и телевизија === Додека била во Белград, Силвана често настапувала во боемската населба [[Скадарлија]]. Во тој период, ѝ биле понудени неколку договори за снимање од неверојатно конкурентните југословенски издавачки куќи. Првата песна што ја снимила била босанската [[севдалинка]] „Над извором врба се надвила“ иако официјално не била издадена сè до нејзиниот албум од 1968 година ''„Отишо си без поздрава“'' (''Замина без да се збогуваш''), три години по издавањето на нејзиниот прв албум. Откако снимила еден албум за издавачката куќа Дискос во [[Александровац]], таа била поканета од издавачката куќа PGP-RTB да снима во тогаш популарниот дуетски формат. Силвана снимила дуетски албуми со пејачите Петар Танасијевиќ, Александар Трандафиловиќ, Славко Перовиќ и Драган Живковиќ во 1960-тите. Откако обете компании конкурентно ги издавале нејзините плочи за одреден период, Силвана се „уморила“ од пеење во дуети. Можноста да сними како солист дошла од издавачката куќа [[Југотон|„Југотон“]] со седиште [[Загреб|во Загреб]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=H6XtL6XNO9oC&q=silvana+armenulic&pg=PA73|title=Newly Composed Folk Music of Yugoslavia; page 74|last=Rasmussen|first=Ljerka V.|year=2002|isbn=9780415939669|access-date=20 December 2012}}</ref> Нејзината кариера брзо се развила и таа станала една од најголемите комерцијални фолк ѕвезди во Југославија. Ова довело до бројни и добро публицизирани пејачки ангажмани низ целата земја. Таа, исто така, се појавила во многу популарни ТВ ситкоми како што е ''„Љубав на село''“ со познатиот српски комичар [[Миодраг Петровиќ - Чкаља|Миодраг Петровиќ Чкаља]] и фолк филмови како што е ''„Граѓани села Луга“'' (''Граѓани на село Луга''). === 1969–76: „Шта че ми живот“ и ''„Лов на елени'' “. === Во 1969 година, таа и пејачот [[Тома Здравковиќ]] пееле во иста група, а Здравковиќ го напишал нејзиниот најголем хит „Шта че ми живот, без тебе драги“<blockquote>''...Додека бевме на турнеја, се среќававме многу во различни градови низ цела Југославија, а во 1969 година дури и пеевме во ист бенд. Јас веќе бев добро познат и баран композитор. Таа беше целосно тажна. Постојано беше депресивна и сакаше да напишам песна за неа. Но, јас всушност не знаев што. Сите мои песни беа инспирирани од жени што ги сакав и од љубовниот живот, но бевме добри стари пријатели. Немав инспирација. Сè додека еден ден, не отидов да пијам со моите пријатели, бевме пијани три дена по ред, а четвртиот ден се разбудив во хотел, отидов во салонот, нарачав шолја кафе и така, додека се справував со мамурлак, ја напишав „Šta će mi život“. Ја снимив песната во студиото и сакав да ја искористам за претстојниот фестивал, но кога таа ја слушна, сакаше да ја има. А што можев да направам? Тоа беше нејзина песна, инспирирана од нејзиниот живот и нејзините проблеми. Ѝ ја дадов песната и беше бинго. Жалам што никогаш не ја напишав. Таа почина седум години подоцна, беше како песната да се оствари. Ќе беше подобро никогаш да не ја снимеше таа песна. Ќе беше подобро никогаш да не станеше славна. Можеби сè уште ќе беше жива...''</blockquote>Песната станала еден од најголемите фолк хитови некогаш напишани во Југославија, која била подадена во над 300.000 примероци и ги преобразила Здравковиќ и самата Силвана во суперѕвезди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/zabava/vesti/tuzna-godisnjica-39-godina-od-smrti-silvane-armenulic/v7q1qm8|title=Tužna Godišnjica 39 godina od smrti Silvane Armenulić|date=11 October 2015|publisher=Blic|accessdate=31 March 2016}}</ref> Но, животот на Силвана иронично завршил седум години подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sarajevo-x.com/forum/viewtopic.php?f=9&t=91319&start=25#p6415562|title=Re: Toma Zdravković – 20 godina posle...|date=30 September 2011|publisher=sarajevo-x|accessdate=19 October 2012}}</ref> Во интервју за весникот ''„Новости“'' која го дала во март 1971 година, Силвана не го криела фактот дека истото отфрлање и критики со кои се соочила на почетокот на нејзината кариера, продолжиле и во нејзините успешни денови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:593965-VREMEPLOV-Zafir-ide-u-vojnike|title=Zafir ide u vojnike|date=4 March 2016|publisher=Novosti|accessdate=31 March 2016}}</ref> Таа глумела во филмот ''[[Лов на елени|„Лов на елени]]'' “ од 1972 година, заедно со [[Борис Дворник]], [[Иво Сердар]] и [[Миха Балох]], меѓу другите. Филмот е напишан и режиран од Фадил Хаџиќ. Во [[Новогодишна ноќ|новогодишната]] програма на белградската телевизија во пресрет на 1972 година, режисерот [[Дејан Караклајиќ]] ѝ предложил на Силвана да се облече во бикини и да скокне во базен за да личи на [[холивуд]]ската глумица [[Естер Вилијамс]]. Таа првично одбила и не ѝ се допаднало како нејзиното тело изгледало во костимот за капење, но била принудена да го стори тоа бидејќи спонзорите платиле 13 милиони [[Југословенски динар|динари]]. Таа плачела, а потоа се согласила да се појави во програмата, но не во костимот за капење и одбила да плива во базен. Трикот предизвикал негодување кај нејзините обожаватели, кои не биле навикнати да ја гледаат како се сексуализира. Исто така, ѝ било забрането да се појавува на сите југословенски телевизии поради одбивање да ги исполни наредбите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.e-novine.com/index.php?news=17804|title=Embargo na smrt|date=11 October 2008|publisher=e-novine|accessdate=11 January 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/118369/Nemojte+da+me+zaboravite.html|title=Nemojte da me zaboravite|date=21 May 2010|publisher=pressonline|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204132934/http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/118369/Nemojte+da+me+zaboravite.html|archive-date=4 December 2021|accessdate=19 October 2012}}</ref> Во текот на 1970-тите и до нејзината смрт во 1976 година, таа имала неколку хит песни: ''„Ране моје“, „Циганине, свирај свирај“, „Срце гори јер те воли“, „Ја немам права никога да волим“, „Сречо моја“, „Кишо, кишо тихо паѓа“ и „Живот тече“.'' Како што станувала сè попопуларна во Југославија, таа често настапувала за претседателот [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]] и првата дама [[Јованка Броз]]. Таа била пријателка со многу [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистички]] политичари, вклучувајќи ги [[Бранко Микулиќ]], [[Хамдија Пождерац]] и [[Џемал Биједиќ]]. За време на радио интервју во Сараево во 1973 година, таа изјавила дека е обожавателка на колегата пејач на севдалинка Сафет Исовиќ и го нарекла „драг“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=4_AUNwM8KW8|title=Silvana (Zilha Bajraktarevic) ... Moj ljubimac je bio ostao – Safet Isovic|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619230159/http://www.youtube.com/watch?v=4_AUNwM8KW8&feature=plcp|archive-date=2014-06-19|accessdate=19 October 2012}}</ref> == Смрт == === Пред смртта === По смртта на Арменулиќ, нејзините пријатели изјавиле дека таа често се грижела за својата судбина. Во октомври 1971 година, таа доживеала сообраќајна несреќа во која речиси си го одзела животот, а која неодоливо потсетува на трагедијата што ѝ го одзела животот пет години подоцна. Три месеци по несреќата, таа изјавила: „''Голем песимист сум. Се плашам од животот. Иднината. Што ќе се случи утре. Се плашам дека, за мене, можеби дури и нема да има утре''...“ Во последните неколку години од својот живот, Арменулиќ станала сè повеќе опседната со учењето на сопствената судбина, толку многу што научила сè што можела за астрологијата, телепатијата и разговарала со самопрогласени пророци. На почетокот на август 1976 година, само два месеци пред нејзината смрт, таа била на турнеја во [[Народна Република Бугарија|Бугарија]] и решила да ја искористи можноста да се сретне со [[Баба Ванѓа]]. Средбата била непријатна. Ванѓа, која била слепа, само седела и гледала низ прозорецот со грбот свртен кон Арменулиќ. Не проговорила. По долго време, Ванѓа конечно проговорила: „''Ништо. Не мора да плаќаш. Не сакам да зборувам со тебе. Не сега. Оди и врати се за три месеци''.“ Додека Арменулиќ се свртела и тргнала кон вратата, Ванѓа рекла: „''Чекај. Всушност, нема да можеш да дојдеш. Оди, оди. Ако можеш да се вратиш за три месеци, направи го тоа''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1161559|title=Srpski Nišvil|date=26 December 2013|publisher=Vreme|accessdate=3 January 2014}}</ref> Таа го сфатила ова како потврда дека ќе умре и го напуштила домот на Ванѓа во солзи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija/|title=Silvana Armenulic – Biografija|publisher=dobojcaffe|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102040957/http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija|archive-date=2 January 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> Арменулиќ и нејзината помлада сестра Мирсада Бајрактаревиќ биле на отворањето на ресторанот наречен „Ленин Бар“ на [[9 октомври]] [[1976]] година, еден ден пред нивната смрт. Бидејќи внатрешноста на ресторанот требало да личи на пештера, од таванот виселе шилци во облик на [[сталактит]]и. Арменулиќ ја удрила главата во еден од нив кога станала од столот, што ѝ предизвикало огромна главоболка до крајот на денот. === Смрт и погреб === Во недела, 10 октомври 1976 година, околу 9:15 часот{{Меѓупростори}}попладне [[средноевропско летно време]], Арменулиќ загинала во сообраќајна несреќа во близина на српското село Колари во [[Смедерево]], заедно со нејзината 25-годишна бремена сестра Мирсада и виолинистот/диригент на народниот оркестар на [[Радио Белград]], Миодраг „Раде“ Јашаревиќ. Тие се возеле во автомобил „Форд Гранада“ на пат од [[Александровац]] до [[Белград]] по концертот. Арменулиќ била зад воланот кога тргнале, но некаде помеѓу нивното заминување и несреќата, 60-годишната Јашаревиќ го презела воланот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=193.0|title=Mirsada Mirjana Bajraktarević (1951—1976)|date=6 February 2011|publisher=riznicasrpska|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922053951/http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=193.0|archive-date=22 September 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> Нивниот автомобил наводно се движел со брзина од 130 км/ч, кога свртило во спротивната сообраќајна лента на 60-тиот километар од автопатот Белград-Ниш, судирајќи се челно со камион ФАП управуван од 52-годишниот Растко Грујиќ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=951.0|title=Miodrag Jašarević (1916—1976)|date=28 June 2011|publisher=riznicasprska|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029203632/http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=951.0|archive-date=29 October 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> Арменулиќ спиела на страничното седиште од совозачот, а нејзината помлада сестра спиела на задното седиште. Првично, била објавена само смртта на Јашаревиќ, бидејќи телевизиските емисии одбивале да ја споменат Арменулиќ поради инцидентот од 1972 година за време на преносот во живо на новогодишната емисија, поради кое и било забрането да се појавува на телевизија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2aIFBAAAQBAJ&q=Silvana+Armenuli%C4%87&pg=PA43|title=''Turbo-folk Music and Cultural Representations of National Identity in Former Yugoslavia''; page 43|last=Čvoro|first=Dr Uroš|date=28 July 2014|isbn=9781472420381|access-date=28 March 2015}}</ref> Точната причина за несреќата е непозната, но се верува дека несреќата е директно поврзана со проблем со сопирачките. Автомобилот [[Форд Гранада]] што го возеле бил повлечен поради „''опасни структурни дефекти забележани во контролниот механизам''“. До сите клиенти било испратено известување дека моделите произведени помеѓу септември 1975 и јуни 1976 година биле неисправни. Сопствениците биле советувани да ги вратат автомобилите; понатамошни детали во врска со овие настани останале непознати. На нивниот погреб присуствувале помеѓу 30.000 и 50.000 луѓе, вклучувајќи ги пејачите [[Лепа Лукиќ]] и Хашим Кучук Хоки (кој самиот загинал во речиси иста сообраќајна несреќа на 26 ноември 2002 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kvaka.rs/legende/hoki.htm|title=Hašim Kučuk Hoki 1946–2002|publisher=kvaka|accessdate=11 January 2013}}</ref> Таа и нејзината сестра биле погребани една до друга на гробиштата Ново гробље. === 1976–2026: Последици === Пејачката [[Лепа Лукиќ]] изјавила дека била замолена да настапи на концертот тој ден, но за прв пат во кариерата заспала и не стигнала на концертот;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telegraf.rs/vesti/727430-sve-o-silvani-armenulic-misterije-oko-smrti-slavne-pevacice-2-deo-foto|title=Sve o Silvani Armenulić: Misterije oko smrti slavne pevačice|date=30 May 2013|publisher=Telegraf|accessdate=30 May 2013}}</ref> подоцна изјавила дека верува оти, доколку заминала со нив, ќе го изгубела животот во несреќата со сестрите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=1lb9DhxhrGw|title=Silvana Armenulić – 35 Godina od Smrti|date=10 October 2011|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926022811/https://www.youtube.com/watch?si=2Og3phO2J5BR1-O_&v=1lb9DhxhrGw|archive-date=2025-09-26|accessdate=19 October 2012|url-status=bot: unknown}}</ref> Во 2013 година, Лепа открила во едно интервју дека не возела автомобил откако загинале сестрите, од страв дека ќе ја сподели нивната судбина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Zabava/Vesti/363833/Lepa-Lukic-Ne-vozim-da-ne-bih-dozivela-Silvaninu-sudbinu|title=Lepa Lukić: Ne vozim da ne bih doživela Silvaninu sudbinu|date=22 January 2013|publisher=blic|accessdate=5 February 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/vesti/hronika/plasim-se-da-bih-dozivela-silvaninu-sudbinu/10277|title=Plašim se da bih doživela Silvaninu sudbinu!|date=2 February 2013|publisher=alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227163000/http://www.alo.rs/vesti/hronika/plasim-se-da-bih-dozivela-silvaninu-sudbinu/10277|archive-date=27 December 2013|accessdate=5 February 2013}}</ref> За време на [[Босанска војна|Босанската војна]] во 1990-тите, мајката на Арменулиќ, Хајрија, и сестрата Дина, побегнале од својот дом во Добој во [[Данска]]. Во 2004 година, Хајрија (дотогаш имала речиси 88 години) поднела тужба против својот поранешен зет и поранешен сопруг на Арменулиќ, Радмило Арменулиќ, во која се тврдело дека шестсобен стан во кој живеел со својата втора сопруга му припаѓал на семејството Бајрактаревиќ. Таа изјавила дека Арменулиќ го купил станот откако се развела од Радмило и планирала да живее таму со нејзината ќерка Гордана, но набргу потоа го загубила животот. Радмило за печатот изјавил дека сè уште бил законски во брак со Арменулиќ до нејзината смрт и тврдел дека станот бил оставен на нивната ќерка Гордана. По смртта на Силвана, Радмило го добил старателството над тогаш дванаесетгодишното девојче и, како нејзин законски старател, го поседувал станот. Мајката на Силвана, Хајрија, живеела до своите 90-ти години, починала во 2008 година. Пет години по смртта на нивната мајка, најстарата сестра на Силвана, Шевка, починала на 30 септември 2013 година во [[Требиње]] на 79-годишна возраст, оставајќи ја Дина како последна жива од женските деца на семејството Бајрактаревиќ. Во едно интервју од 2013 година, нејзиниот поранешен сопруг Радмило изјавил дека сè уште го посетувал нејзиниот гроб и секогаш оставал свежо цвеќе. Тој исто така изјавил дека пријателот на Силвана, [[Предраг Живковиќ Тозовац]], често го посетувал нејзиниот гроб сè до неговата смрт во 2021 година. === Наследство === Колешката од Југославија, [[Лепа Брена]], двапати ги обработувала песните на Арменулиќ; во 1995 година ја обработила „Шта че ми живот“ за нејзиниот албум ''[[Лепа Брена|Казна Божија]]'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1016658|title=Brena, bre|date=27 October 2011|publisher=Vreme|accessdate=2 January 2014}}</ref> а во 2013 година ја обработила „''Циганине ти што свираш''“ на ''Изворни и новокомпонирани народни песни''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/lepa-brena-objavila-novi-album-poslusajte-sve-pesme-video/41167|title=Lepa Brena objavila novi album! Poslušajte sve pesme!|date=23 December 2013|publisher=Alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224185708/http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/lepa-brena-objavila-novi-album-poslusajte-sve-pesme-video/41167|archive-date=24 December 2013|accessdate=2 January 2014}}</ref> Иако Силвана и Брена никогаш не се запознале (кариерата на Брена започнала неколку години по смртта на Силвана), тие имале заеднички познаник: нивниот менаџер Милован Илиќ Минимакс. На 10 октомври 2011 година, по повод 35-годишнината од нејзината смрт, ''„Експлозив“'', емисија на српскиот телевизиски канал „Прва српска телевизија“, вклучил десетминутен сегмент во кој интервјуирале некои од преживеаните пријатели на Арменулиќ и нејзината ќерка, Гордана. Видеото, исто така, вклучувало и реконструкција на сообраќајната несреќа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=eBA7_FZRrOg|title=Silvana Armenulić – Legenda živi. 35 godina od smrti!|date=10 October 2011|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704080610/http://www.youtube.com/watch?v=eBA7_FZRrOg|archive-date=2014-07-04|accessdate=19 October 2012}}</ref> Српскиот писател Драган Марковиќ објавил биографија за нејзиниот живот насловен како „ ''Книга'' ''за Силвана'' “ на 9 декември 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/spektakl.147.html:356829-Knjiga-o-Silvani-Armenulic|title=Knjiga o Silvani Armenulić|date=9 December 2011|publisher=novosti|accessdate=25 December 2012}}</ref> Ќерката на Силвана, Гордана, била меѓу интервјуираните за книгата. Друга биографија за неа, насловена како ''Силвана'', била објавена во декември 2023 година. == Дискографија == {| class="wikitable" |+Албуми и синглови !Албуми и песни !Дата на објавување |- |'''Вољесмо се злато моје'''<ref>{{Citation|title=Duet Armenulić Zilha I Tanasijević Petar – Volesmo Se Zlato Moje (1965, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3887999-Duet-Armenulić-Zilha-I-Tanasijević-Petar-Volesmo-Se-Zlato-Moje|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Петар Танасијевиќ]] # Вољесмо се злато моје # Каранфиле цвијеће шарено # Отиш'о си драги # У сузама сви су дани |ноември 1965 година |- |'''Да ли чујеш, драги'''<ref>{{Citation|title=Zilha Armenulić - Silvana I Kruna Janković – Da Li Čujes Dragi (1965, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2828259-Zilha-Armenulić-Silvana-I-Kruna-Janković-Da-Li-Čujes-Dragi|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> са [[Круна Јанковиќ]] # Да ли чујеш, драги # Поветарац јутрос се прикрао # Ночи тамна # Да ли памтиш, злато моје |ноември 1965 година |- |'''Без тебе ми живот пуст и празан'''<ref>{{Citation|title=Zilha Armenulić - Silvana – Bez Tebe Mi Život Pust I Prazan (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2456846-Zilha-Armenulić-Silvana-Bez-Tebe-Mi-Život-Pust-I-Prazan|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Без тебе ми живот пуст и празан # Зашто те нема да доџеш # Сваке ночи ја заборав тражим # Зашто оде да ми срце пати |21 јуни 1966 година |- |'''Нисам више, нано, дјевојчица'''<ref>{{Citation|title=Zilha-Silvana Armenulić – Nisam Više, Nano, Devojčica (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3206938-Zilha-Silvana-Armenulić-Nisam-Više-Nano-Devojčica|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Нисам више, нано, девојчица # Зашто сумњаш, драги # Зашто мораш да одеш # Због растанка плачу очи |5 октомври 1966 година |- |'''Ником нечу речи да те волим'''<ref>{{Citation|title=Armenulić - Tanasijević – Nikom Neću Reći Da Te Volim (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127669-Armenulić-Tanasijević-Nikom-Neću-Reći-Da-Te-Volim|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Петар Танасијевиќ]] # Ником нечу речи да те волим # Питала ме звијезда сјајна # Ништа лијепо од прве љубави # Отиш'о си без поздрава |10 октомври 1966 година |- |'''Волесмо се злато моје''' со [[Петар Танасијевиќ]] # Волесмо се злато моје # Каранфиле цвијече шарено # Отиш'о си драги # У сузама сви су дани |1966. |- |'''Девојке смо са Мораве'''<ref>{{Citation|title=Duet Z. Armenulić - P. Tanasijević – Znaš Li, Dušo (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3638971-Duet-Z-Armenulić-P-Tanasijević-Znaš-Li-Dušo|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> са [[Петар Танасијевиќ]] # Девојке смо са Мораве # Знаш ли душо # Да л' још, драги, љубав чуваш # Сваке ночи чекам |10 ноември 1966 година |- |'''Крчмарице, дај ми вина'''<ref>{{Citation|title=Slavko Perović I Silvana Armenulić – Krčmarice, Daj Mi Vina (1967, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2472570-Slavko-Perović-I-Silvana-Armenulić-Krčmarice-Daj-Mi-Vina|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Славко Перовиќ]] # Крчмарице, дај ми вина # Када смо срели први пут # Катерина # Доџи, незнанко драга |23 јануари 1967 година |- |'''Кад једном одем'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić Zilha – Kad Jednom Odem (1967, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127661-Silvana-Armenulić-Zilha-Kad-Jednom-Odem|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Кад једном одем # Најлијепша сам дјевојчица била # За тебе пјевам ову пјесму # У вечери кад се дан смирује |14 февруари 1967 година |- |'''Мујо шаље хабер са мјесеца'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić I Aleksandar Trandafilović – Mujo Šalje Haber Sa Mjeseca (1967, Vinyl)|url=http://www.discogs.com/Silvana-Armenuli%C4%87-I-Aleksandar-Trandafilovi%C4%87-Mujo-%C5%A0alje-Haber-Sa-Mjeseca/release/2555649|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Александар Трандафиловиќ]] # Мујо шаље хабер са мјесеца # Сејдефу мајка бучаше # А што ти је, мила чери, јелек раскопчан # Има дана када не знам шта да радим |11. мај 1967. |- |'''Од дјевојке ништа драже''' со [[Предраг Живковиќ Тозовац]] # Од дјевојке ништа драже # Што те нема мој јаране # Заиграј коло моје шарено # Дјевојчице гарава |1967. |- |'''Нај – најлијепши''' # Нај – најлијепши # Сама у своме болу # Не вјеруј у приче те # Тебе сам вољела |17 јуно 1968 година |- |'''Отиш'о си без поздрава''' # Отиш'о си без поздрава # Кад ја поџем низ сокак # Над извором врба се наднела # Љубави, врати се |25 декември 1968 година |- |'''Моња / Над овором врба се наднела''' са [[The Montenegro Five]] # Моња (со The Montenegro Five) # Над извором врба се наднела (Силвана Арменулиќ) |1969. |- |'''Даруј ми ноч, даруј ми трен / Кап љубави''' # Даруј ми ноч, даруј ми трен # Кап љубави |21 јули 1969 година |- |'''Мајко, опрости ми'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Majko, Oprosti Mi (1970, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2305954-Silvana-Armenulić-Majko-Oprosti-Mi|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Мајко, опрости ми # Суморна јесен # Дала сам ти младост # Седам година љубави |17 ноември 1969 година |- |'''Шта ќе ми живот'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Šta Će Mi Život (1970, Vinyl)|url=http://www.discogs.com/Silvana-Armenuli%C4%87-%C5%A0ta-%C4%86e-Mi-%C5%BDivot/release/1367945|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Шта ќе ми живот # Кишо, кишо тихо падај # Среќо моја # Ја немам права никога да волим |6 август 1970 година |- |'''Оставите тугу моју / Живот тече'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Ostavite Tugu Moju / Život Teče (1970, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2233451-Silvana-Armenulić-Ostavite-Tugu-Moju-Život-Teče|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Оставите тугу моју # Живот тече |7 август 1970 година |- |'''Женидба и љубав'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić, Dragan Zarić, Ratko Sarić, Živka Matić – "Ženidba" I "Ljubav" (1970, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2823375-Silvana-Armenulić-Dragan-Zarić-3-Ratko-Sarić-Živka-Matić-Ženidba-I-Ljubav|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> * Страна А: Женидба # Дијалог Паун – Милорад # Милорад и Силвана пјевају у дуету композицију из шпице # Дијалог Паун – Живка * Страна Б: Љубав '''Ој љубави, да те није било''' # Дует Милорад – Силвана # Дијалог Живка – Милорад |2 ноември 1970 година |- |'''Живот тече''' с [[Арсен Дедиќ]] # Живот тече (Силвана Арменулиќ) # Све било је музика (Арсен Дедиќ) |4 ноември 1970 година |- |'''Ја молим за љубав / Ране моје'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Ja Molim Za Ljubav / Rane Moje (1971, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/1084534-Silvana-Armenulić-Ja-Molim-Za-Ljubav-Rane-Moje|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Ја молим за љубав # Ране моје |15 јуни 1971 година |- |'''Мајко опрости''' # Мајко опрости # Најлијепша сам дјевојчица била # Сречо моја # Даруј ми ноч, даруј ми трен # Отиш'о си без поздрава # Шта че ми живот # Над извором врба се наднела # Кад ја пођем низ сокак # Ја немам права никога да волим # Оставите тугу моју # Кад једном одем # Живот тече |16 јуни 1971 година |- |'''Југо, моја Југо / Кад се вратим у завичај'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Jugo, Moja Jugo / Kad Se Vratim U Zavičaj (1971, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2307418-Silvana-Armenulić-Jugo-Moja-Jugo-Kad-Se-Vratim-U-Zavičaj|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Југо, моја Југо # Кад се вратим у завичај |27 септември 1971 година |- |'''Грли ме, љуби ме'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Grli Me, Ljubi Me (1972, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3131688-Silvana-Armenulić-Grli-Me-Ljubi-Me|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Грли ме, љуби ме # Врати се, врати се |16 јуни 1972 година |- |'''Срце гори, јер те воли'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Srce Gori, Jer Te Voli (1972, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2367856-Silvana-Armenulić-Srce-Gori-Jer-Te-Voli|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Срце гори, јер те воли # Живи живот свој |12 септември 1972 година |- |'''Жељна сам родног дома / А што чемо љубав крити'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Željna Sam Rodnog Doma / A Što Ćemo Ljubav Kriti (1973, Vinyl)|url=http://www.discogs.com/Silvana-Armenuli%C4%87-%C5%BDeljna-Sam-Rodnog-Doma-A-%C5%A0to-%C4%86emo-Ljubav-Kriti/release/2481062|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Жељна сам родног дома # А што чемо љубав крити |6 јули 1973. година |- |'''Гдје си да си моје голубе / Кад у јесен лишче жути'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić i P. Gojković - Cune – Gde Si Da Si Moj Golube / Kad U Jesen Lišće Žuti (1973, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/1701082-Silvana-Armenulić-i-P-Gojković-Cune-Gde-Si-Da-Si-Moj-Golube-Kad-U-Jesen-Lišće-Žuti|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Предраг Гојковиќ Цуне]] # Гдје си да си мој голубе # Кад у јесен лишче жути |6 јули 1973 година |- |'''Сама сам / Циганине, свирај, свирај'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Sama Sam / Ciganine, Sviraj Sviraj (1973, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127625-Silvana-Armenulić-Sama-Sam-Ciganine-Sviraj-Sviraj|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Сама сам # Циганине, свирај, свирај |1 октомври 1973 година |- |'''Заплакаче стара мајка / Памтичу увијек тебе'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Zaplakaće Stara Majka / Pamtiću Uvek Tebe (1974, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2611700-Silvana-Armenulić-Zaplakaće-Stara-Majka-Pamtiću-Uvek-Tebe|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Заплакаче стара мајка # Памтичу увијек тебе |12 ноември 1974 година |- |'''Да сам птица''' # Да сам птица # С' оне стране Пливе # Ој љубави, да те није било # Румена ми ружа процвала # Срце гори, јер те воли # Грли ме, љуби ме # Пјесма растанка # Идем кучи а веч зора # Лажни снови, вјечна туга # Звук гитаре # Живи живот свој # Капетан Леши |10 декември 1974 година |- |'''Дани наше младости'''<ref>{{Citation|title=Silvana – Dani Naše Mladosti (1975, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127652-Silvana-Dani-Naše-Mladosti|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Дани наше младости # Болујем ја, болујеш ти |21 ноември 1975 година |- |'''Душо моја'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Dušo Moja (1976, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127638-Silvana-Armenulić-Dušo-Moja|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Душо моја # Године су прошле, живот жеље мијења |4 јуни 1976 година |- |'''Лудујем за тобом / Не сјечај се више мене'''<ref>{{Citation|title=Silvana – Ludujem Za Tobom / Ne Sjećaj Se Više Mene (1976, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2510441-Silvana-Ludujem-Za-Tobom-Ne-Sjećaj-Se-Više-Mene|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> Лудујем за тобом Не сјечај се више мене |2 ноември 1976 година |- |'''Голубе, полети'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Silvana Armenulić (1978, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2126943-Silvana-Armenulić-Silvana-Armenulić|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Голубе, полети # Над извором врба се наднела # Заплакаче стара мајка # А што чемо љубав крити # Сама сам # Ране моје # Низ поље иду бабо Сејмени # Душо моја # Лудујем за тобом # Срце гори, јер те воли |7 декември 1976 година |- |'''Сачували смо од заборава''' # Шта ми живот # Мајко опрости # Сама сам # Оставите тугу моју # Ране моје # Грли ме, љуби ме # Циганине, свирај, свирај # Да сам птица # Срце гори, јер те воли # Сречо моја # Лудујем за тобом # Најлијепша сам дјевојчица била |12 април 1983 година |- |'''Силвана''' # Запјевала сојка птица # Синоч ја и моја кона # Снијег паде, друми западоше # Тешко мени јадној, у Сарај'ву самој # Звијезда тјера мјесеца # Врбас вода носила јаблана # Крај потока бистре воде # Мој дилбере # Дјевојка виче # Над извором врба се наднела |1990 (повторно објавен во 1996) |- |'''Хитови''' # Звијезда тјера мјесеца # Кад ја поџем низ сокак # Љубави, врати се # Кишо, кишо тихо падај # Синоћ ја и моја кона # Мој дилбере # Запјевала сојка птица # Снијег паде, друми западоше # Крај потока бистре воде # Лажни снови, вјечна туга # А што ти је, мила чери, јелек раскопчан # Има дана када не знам шта радим # Румена ружа ми процвала # Врбас вода носила јаблана # Сејдефу мајка буђаше # Тешко мени јадној, у Сарај'ву самој # Отиш'о си без поздрава # Да сам птица |2010. |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Арменулиќ, Силвана}} [[Категорија:Починати во 1976 година]] [[Категорија:Родени во 1939 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Севдалинка]] [[Категорија:Босански пејачи]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] lx8flzfpmz4hcguk1gwwrq42s4egf37 0 1393361 5642570 5547630 2026-10-09T22:51:16Z Andrew012p 85224 5642570 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Видеоигра | title = | image = CliveBarkerHellraiserRevivalcover.jpg | developer = [[Saber Interactive]] | publisher = Saber Interactive | series = ''[[Господари на пеколот (франшиза)|Господари на пеколот]]'' | engine = [[Unreal Engine 5]] | platforms = {{ubl|[[PlayStation 5]]|[[Microsoft Windows|Windows]]|[[Xbox Series X/S]]}} | released = 2026 | genre = [[Акциона игра|акција]], [[ужас за преживување]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | director = Емил Есов | artist = Петра Николиќ | writer = Ентони де Фолт | media = [[Blue-ray диск|Blu-ray]] и дигитална распределба }} '''''Clive Barker’s Hellraiser: Revival''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Господарите на пеколот на Клајв Баркер: Преродба'') — [[Видеоигра|компјутерска игра]] во жанрот [[ужас за преживување]], развивана од страна на [[Saber Interactive]] во соработка со Boss Team Games. Играта е дел од медиумската франшиза ''Господари на пеколот''. == Играчки процес == Играта претставува [[ужас за преживување]] од прво лице. Играчот се движи низ пространство налик на [[лавиринт]], решавајќи различни загатки и бранејќи се од месните чудовишта со помош на артефакт наречен „Конфигурација Генезис“. == Содржина == Една ноќ, сенобитите предводени од [[Пинхед]] упаѓаат во домот на младиот Ејдан и ја грабнуваат неговата девојка Сани, бидејќи таа ја отворила Кутијата, станувајќи плен на пеколните суштества. Ејдан ги следи право во нивното пространство во облик на лавиринт, каде што мора да ја најде и спаси својата девојка, но и да ја открие тајната на „Конфигурацијата Генезис“ — артефакт што Ејдан го наоѓа за време на неговото патување. == Развој и издавање == Пет дена пред официјалната најава, Saber Interactive пуштила веб-страница со одбројување и објавила тизер на своите социјални мрежи.<ref>{{Cite web|url=https://www.cybersport.ru/tags/games/saber-interactive-zapustila-zagadochnyi-sait-s-obratnym-otschiotom-do-22-iiulia|title=Saber Interactive запустила загадочный сайт с обратным отсчётом до 22 июля|lang=ru|website=Cybersport|date=2025-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060937/https://www.cybersport.ru/tags/games/saber-interactive-zapustila-zagadochnyi-sait-s-obratnym-otschiotom-do-22-iiulia|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> Играта била официјално најавена на 22 јуни 2025 г.<ref>{{Cite web|url=https://stopgame.ru/newsdata/67849/saber_interactive_anonsirovala_horror_clive_barker_s_hellraiser_revival|title=Saber Interactive анонсировала хоррор Clive Barker’s Hellraiser: Revival|lang=ru-RU|website=StopGame.ru — всё про видеоигры|date=2025-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723061651/https://stopgame.ru/newsdata/67849/saber_interactive_anonsirovala_horror_clive_barker_s_hellraiser_revival|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> Била издадена за конзолите [[PlayStation 5]] и [[Xbox Series X/S]], како и за [[Сметач|сметачи]] со [[Windows]]. [[Даг Бредли]] се враќа во улогата на Пинхед, а творецот на франшизата, [[Клајв Баркер]], е целосно вклучен во развојот на играта, што ја прави ''Hellraiser: Revival'' трет проект за видеоигра со негово непосредно учество (по ''[[Clive Barker’s Undying|Undying]]'' и ''[[Clive Barker’s Jericho|Jericho]]'').<ref>{{Cite web|url=https://gamemag.ru/news/195300/hellraiser-revival-trailer|title=Мир запретных удовольствий: Saber Interactive анонсировала хоррор Clive Barker’s Hellraiser: Revival|lang=ru-RU|website=GameMAG|date=2025-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723061057/https://gamemag.ru/news/195300/hellraiser-revival-trailer|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://hellraiserrevival.com/}} * {{MobyGames|/245410/clive-barkers-hellraiser-revival/}} {{IMDb title|tt37672495}} [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Игри за Xbox Series X/S]] [[Категорија:Ужаси за преживување]] [[Категорија:Видеоигри од САД]] ij4mp0hp0legnlksvpeo4oy5ru1weiz 5642571 5642570 2026-10-09T22:52:40Z Andrew012p 85224 5642571 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Видеоигра | title = | image = CliveBarkerHellraiserRevivalcover.jpg | developer = [[Saber Interactive]] | publisher = Saber Interactive | series = ''[[Господари на пеколот (франшиза)|Господари на пеколот]]'' | engine = [[Unreal Engine 5]] | platforms = {{ubl|[[PlayStation 5]]|[[Microsoft Windows|Windows]]|[[Xbox Series X/S]]}} | released = 2026 | genre = [[Акциона игра|акција]], [[ужас за преживување]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | director = Емил Есов | artist = Петра Николиќ | writer = Ентони де Фолт | media = [[Blue-ray диск|Blu-ray]] и дигитална распределба }} '''''Clive Barker’s Hellraiser: Revival''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Господарите на пеколот на Клајв Баркер: Преродба'') — [[Видеоигра|компјутерска игра]] во жанрот [[ужас за преживување]], развивана од страна на [[Saber Interactive]] во соработка со Boss Team Games. Играта е дел од медиумската франшиза ''Господари на пеколот''. Добила мешани одзиви од критичарите. == Играчки процес == Играта претставува [[ужас за преживување]] од прво лице. Играчот се движи низ пространство налик на [[лавиринт]], решавајќи различни загатки и бранејќи се од месните чудовишта со помош на артефакт наречен „Конфигурација Генезис“. == Содржина == Една ноќ, сенобитите предводени од [[Пинхед]] упаѓаат во домот на младиот Ејдан и ја грабнуваат неговата девојка Сани, бидејќи таа ја отворила Кутијата, станувајќи плен на пеколните суштества. Ејдан ги следи право во нивното пространство во облик на лавиринт, каде што мора да ја најде и спаси својата девојка, но и да ја открие тајната на „Конфигурацијата Генезис“ — артефакт што Ејдан го наоѓа за време на неговото патување. == Развој и издавање == Пет дена пред официјалната најава, Saber Interactive пуштила веб-страница со одбројување и објавила тизер на своите социјални мрежи.<ref>{{Cite web|url=https://www.cybersport.ru/tags/games/saber-interactive-zapustila-zagadochnyi-sait-s-obratnym-otschiotom-do-22-iiulia|title=Saber Interactive запустила загадочный сайт с обратным отсчётом до 22 июля|lang=ru|website=Cybersport|date=2025-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060937/https://www.cybersport.ru/tags/games/saber-interactive-zapustila-zagadochnyi-sait-s-obratnym-otschiotom-do-22-iiulia|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> Играта била официјално најавена на 22 јуни 2025 г.<ref>{{Cite web|url=https://stopgame.ru/newsdata/67849/saber_interactive_anonsirovala_horror_clive_barker_s_hellraiser_revival|title=Saber Interactive анонсировала хоррор Clive Barker’s Hellraiser: Revival|lang=ru-RU|website=StopGame.ru — всё про видеоигры|date=2025-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723061651/https://stopgame.ru/newsdata/67849/saber_interactive_anonsirovala_horror_clive_barker_s_hellraiser_revival|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> Била издадена за конзолите [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] и [[Nintendo Switch 2]], како и за [[Сметач|сметачи]] со [[Windows]]. [[Даг Бредли]] се враќа во улогата на Пинхед, а творецот на франшизата, [[Клајв Баркер]], е целосно вклучен во развојот на играта, што ја прави ''Hellraiser: Revival'' трет проект за видеоигра со негово непосредно учество (по ''[[Clive Barker’s Undying|Undying]]'' и ''[[Clive Barker’s Jericho|Jericho]]'').<ref>{{Cite web|url=https://gamemag.ru/news/195300/hellraiser-revival-trailer|title=Мир запретных удовольствий: Saber Interactive анонсировала хоррор Clive Barker’s Hellraiser: Revival|lang=ru-RU|website=GameMAG|date=2025-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723061057/https://gamemag.ru/news/195300/hellraiser-revival-trailer|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://hellraiserrevival.com/}} * {{MobyGames|/245410/clive-barkers-hellraiser-revival/}} {{IMDb title|tt37672495}} [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Игри за Xbox Series X/S]] [[Категорија:Ужаси за преживување]] [[Категорија:Видеоигри од САД]] s952pdel77kwymnq4ylg5lr55hii80r 5642572 5642571 2026-10-09T22:53:20Z Andrew012p 85224 5642572 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Видеоигра | title = | image = CliveBarkerHellraiserRevivalcover.jpg | developer = [[Saber Interactive]] | publisher = Saber Interactive | series = ''[[Господари на пеколот (франшиза)|Господари на пеколот]]'' | engine = [[Unreal Engine 5]] | platforms = {{ubl|[[PlayStation 5]]|[[Microsoft Windows|Windows]]|[[Xbox Series X/S]]|[[Nintendo Switch 2]]}} | released = 2026 | genre = [[Акциона игра|акција]], [[ужас за преживување]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | director = Емил Есов | artist = Петра Николиќ | writer = Ентони де Фолт | media = [[Blue-ray диск|Blu-ray]] и дигитална распределба }} '''''Clive Barker’s Hellraiser: Revival''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Господарите на пеколот на Клајв Баркер: Преродба'') — [[Видеоигра|компјутерска игра]] во жанрот [[ужас за преживување]], развивана од страна на [[Saber Interactive]] во соработка со Boss Team Games. Играта е дел од медиумската франшиза ''Господари на пеколот''. Добила мешани одзиви од критичарите. == Играчки процес == Играта претставува [[ужас за преживување]] од прво лице. Играчот се движи низ пространство налик на [[лавиринт]], решавајќи различни загатки и бранејќи се од месните чудовишта со помош на артефакт наречен „Конфигурација Генезис“. == Содржина == Една ноќ, сенобитите предводени од [[Пинхед]] упаѓаат во домот на младиот Ејдан и ја грабнуваат неговата девојка Сани, бидејќи таа ја отворила Кутијата, станувајќи плен на пеколните суштества. Ејдан ги следи право во нивното пространство во облик на лавиринт, каде што мора да ја најде и спаси својата девојка, но и да ја открие тајната на „Конфигурацијата Генезис“ — артефакт што Ејдан го наоѓа за време на неговото патување. == Развој и издавање == Пет дена пред официјалната најава, Saber Interactive пуштила веб-страница со одбројување и објавила тизер на своите социјални мрежи.<ref>{{Cite web|url=https://www.cybersport.ru/tags/games/saber-interactive-zapustila-zagadochnyi-sait-s-obratnym-otschiotom-do-22-iiulia|title=Saber Interactive запустила загадочный сайт с обратным отсчётом до 22 июля|lang=ru|website=Cybersport|date=2025-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060937/https://www.cybersport.ru/tags/games/saber-interactive-zapustila-zagadochnyi-sait-s-obratnym-otschiotom-do-22-iiulia|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> Играта била официјално најавена на 22 јуни 2025 г.<ref>{{Cite web|url=https://stopgame.ru/newsdata/67849/saber_interactive_anonsirovala_horror_clive_barker_s_hellraiser_revival|title=Saber Interactive анонсировала хоррор Clive Barker’s Hellraiser: Revival|lang=ru-RU|website=StopGame.ru — всё про видеоигры|date=2025-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723061651/https://stopgame.ru/newsdata/67849/saber_interactive_anonsirovala_horror_clive_barker_s_hellraiser_revival|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> Била издадена за конзолите [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] и [[Nintendo Switch 2]], како и за [[Сметач|сметачи]] со [[Windows]]. [[Даг Бредли]] се враќа во улогата на Пинхед, а творецот на франшизата, [[Клајв Баркер]], е целосно вклучен во развојот на играта, што ја прави ''Hellraiser: Revival'' трет проект за видеоигра со негово непосредно учество (по ''[[Clive Barker’s Undying|Undying]]'' и ''[[Clive Barker’s Jericho|Jericho]]'').<ref>{{Cite web|url=https://gamemag.ru/news/195300/hellraiser-revival-trailer|title=Мир запретных удовольствий: Saber Interactive анонсировала хоррор Clive Barker’s Hellraiser: Revival|lang=ru-RU|website=GameMAG|date=2025-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723061057/https://gamemag.ru/news/195300/hellraiser-revival-trailer|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://hellraiserrevival.com/}} * {{MobyGames|/245410/clive-barkers-hellraiser-revival/}} {{IMDb title|tt37672495}} [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Игри за Xbox Series X/S]] [[Категорија:Ужаси за преживување]] [[Категорија:Видеоигри од САД]] 2v6m5k2pj5l79r23l70eiocp2z0l7m2 5642573 5642572 2026-10-09T22:54:27Z Andrew012p 85224 5642573 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Видеоигра | title = | image = CliveBarkerHellraiserRevivalcover.jpg | developer = [[Saber Interactive]] | publisher = Saber Interactive | series = ''[[Господари на пеколот (франшиза)|Господари на пеколот]]'' | engine = [[Unreal Engine 5]] | platforms = {{ubl|[[PlayStation 5]]|[[Microsoft Windows|Windows]]|[[Xbox Series X/S]]|[[Nintendo Switch 2]]}} | released = 8 октомври 2026 | genre = [[Акциона игра|акција]], [[ужас за преживување]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | director = Емил Есов | artist = Петра Николиќ | writer = Ентони де Фолт | media = [[Blue-ray диск|Blu-ray]] и дигитална распределба }} '''''Clive Barker’s Hellraiser: Revival''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Господарите на пеколот на Клајв Баркер: Преродба'') — [[Видеоигра|компјутерска игра]] во жанрот [[ужас за преживување]], развивана од страна на [[Saber Interactive]] во соработка со Boss Team Games. Играта е дел од медиумската франшиза ''Господари на пеколот''. Била пуштена на 8 октомври 2026 г. и добила мешани одзиви од критичарите. == Играчки процес == Играта претставува [[ужас за преживување]] од прво лице. Играчот се движи низ пространство налик на [[лавиринт]], решавајќи различни загатки и бранејќи се од месните чудовишта со помош на артефакт наречен „Конфигурација Генезис“. == Содржина == Една ноќ, сенобитите предводени од [[Пинхед]] упаѓаат во домот на младиот Ејдан и ја грабнуваат неговата девојка Сани, бидејќи таа ја отворила Кутијата, станувајќи плен на пеколните суштества. Ејдан ги следи право во нивното пространство во облик на лавиринт, каде што мора да ја најде и спаси својата девојка, но и да ја открие тајната на „Конфигурацијата Генезис“ — артефакт што Ејдан го наоѓа за време на неговото патување. == Развој и издавање == Пет дена пред официјалната најава, Saber Interactive пуштила веб-страница со одбројување и објавила тизер на своите социјални мрежи.<ref>{{Cite web|url=https://www.cybersport.ru/tags/games/saber-interactive-zapustila-zagadochnyi-sait-s-obratnym-otschiotom-do-22-iiulia|title=Saber Interactive запустила загадочный сайт с обратным отсчётом до 22 июля|lang=ru|website=Cybersport|date=2025-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060937/https://www.cybersport.ru/tags/games/saber-interactive-zapustila-zagadochnyi-sait-s-obratnym-otschiotom-do-22-iiulia|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> Играта била официјално најавена на 22 јуни 2025 г.<ref>{{Cite web|url=https://stopgame.ru/newsdata/67849/saber_interactive_anonsirovala_horror_clive_barker_s_hellraiser_revival|title=Saber Interactive анонсировала хоррор Clive Barker’s Hellraiser: Revival|lang=ru-RU|website=StopGame.ru — всё про видеоигры|date=2025-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723061651/https://stopgame.ru/newsdata/67849/saber_interactive_anonsirovala_horror_clive_barker_s_hellraiser_revival|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> Била издадена за конзолите [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] и [[Nintendo Switch 2]], како и за [[Сметач|сметачи]] со [[Windows]]. [[Даг Бредли]] се враќа во улогата на Пинхед, а творецот на франшизата, [[Клајв Баркер]], е целосно вклучен во развојот на играта, што ја прави ''Hellraiser: Revival'' трет проект за видеоигра со негово непосредно учество (по ''[[Clive Barker’s Undying|Undying]]'' и ''[[Clive Barker’s Jericho|Jericho]]'').<ref>{{Cite web|url=https://gamemag.ru/news/195300/hellraiser-revival-trailer|title=Мир запретных удовольствий: Saber Interactive анонсировала хоррор Clive Barker’s Hellraiser: Revival|lang=ru-RU|website=GameMAG|date=2025-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250723061057/https://gamemag.ru/news/195300/hellraiser-revival-trailer|archive-date=2025-07-23|access-date=2025-07-23}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://hellraiserrevival.com/}} * {{MobyGames|/245410/clive-barkers-hellraiser-revival/}} {{IMDb title|tt37672495}} [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Игри за Xbox Series X/S]] [[Категорија:Ужаси за преживување]] [[Категорија:Видеоигри од САД]] 6xd0ypz0raf6i8d81bwsd48f46qwwrj 0 1395312 5642497 5561113 2026-10-09T14:27:59Z ~2026-54348-02 137575 /* */ 5642497 wikitext text/x-wiki  {{Инфокутија Трговски центар|name=Ист гејт мол|image=Skopje East Gate image render.jpg|image_width=270px|coordinates={{Coord|42|00|00|N|21|25|59.9|E|display=inline,title}}|location=[[Скопје]], [[Македонија]]|opening_date=29 октомври 2021|closing_date=|owner=[[Балфин Груп]]|architect=[[Керем Јазган]], [[Бегум Јазган]]|number_of_stores=|floor_area=168,000 м2|website={{URL|eastgate.mk}}}} Трговскиот и забавен центар '''„Ист Гејт Мол“''', бил отворен на 29 октомври 2021 година и е убедливо најголемиот трговски центар во [[Македонија]] и трет најголем на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. == Преглед == Вкупната површина на '''Ист Гејт Мол''' е 500,000 м2, од кои 201,000 м2 се планирани за станбената површина што се состои од 627 станбени единици, 57,000 м2 за трговскиот и забавен центар ''Ист Гејт Мол'', 50,000 м2 за деловната канцелариска област и 25,000 м2 за зелена површина што се состои од паркови. Овој проект бил најавен во 2017 година од страна на извршниот директор на „Балфин груп“, Самир Мане. На 1 јуни 2018 година, на настан на кој присуствуваа [[Премиер|премиерот]] на [[Македонија]][[Зоран Заев|, Зоран Заев]], Самир Мане и други политички и бизнис личности, било објавено дека проектот ќе биде завршен во текот на есента 2021 година и ќе претставува инвестиција од 350 милиони евра, што е убедливо најголемата странска инвестиција досега во [[Македонија]]. == Ист Гејт Ливинг == '''Ист Гејт Ливинг''' е станбен комплекс дел од Скопје Ист Гејт со површина од 201,000 м2 кој се состои од четири згради и 25,000 м2 за зелена површина. Четирите станбени згради се наоѓаат на растојание од 50 метри една меѓу друга, со 20 ката. Четирите станбени згради нудат 672 станбени единици, со станови со површина од 42 до 210 m. == Трговски центар „Ист Гејт“ == '''Трговскиот центар „Ист Гејт Мол“''' исто така познат како '''„Ист Гејт Шопинг''', е најголемиот трговски центар во [[Скопје|Скопјe]] и во Македонија, со вкупна малопродажна површина од 57,000 м2 и 2000 паркинг места. Трговскиот центар „Ист Гејт“ е зграда на пет ката и има над 220 меѓународни и локални брендови, супермаркет, продавници за електроника и други услуги. Исто така, има и гастрономска зона со повеќекратен избор на кујни и над 800 седишта. Трговскиот центар има и пет „Кафе Авенија“, фитнес центар и видео игралиште. Во трговскиот центар „Ист Гејт“ се наоѓаат светски познати брендови како „Зара“, [[Бершка|„Бершка“]], [[Келвин Клајн|„Келвин Клајн“ (модна куќа)]], [[Tommy Hilfiger (компанија)|„Томи Хилфигер“ (компанија)]], [[Адидас|„Адидас“]], [[Nike, Inc.|„Најк“]], „ Ајстајл“, [[Kiko Milano|„Кико Милано“]], „Масимо Дути“, [[OYSHO|„Ојшо“]], „Страдивариус“ . Трговскиот центар „Ист Гејт“ исто така претстави 40 нови брендови во македонскиот шопинг стил, како што се „Твинсет“, „Патриција Пепе“, [[Валентино (модна куќа)|„Валентино“ (модна куќа)]], „Барбери“, [[Армани|„Армани“]], „ДСкваред2“, [[Манго (облека)|„Манго“]], „Пилип Плејн “, „Мајкл Корс“ итн. == Надворешни врски == * https://seenews.com/news/albanias-balfin-unveils-350-mln-euro-real-estate-project-in-macedonia-615038 * https://www.filmneweurope.com/news/macedonia-news/item/122020-eight-screen-multiplex-to-open-in-skopje * https://makfax.com.mk/ekonomija/%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%98%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B5-%D0%B2%D0%BE-east-gate-living-%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D1%9A%D0%B5-%D0%B2/ * https://www.slobodenpecat.mk/video-ist-gejt-mol-se-otvora-na-krajot-na-oktomvri/ [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Згради и градби во Скопје]] rv1mi5tuahtq8iqe73qubiw527bc82p 0 1397039 5642597 5640271 2026-10-10T07:35:42Z Bjankuloski06 332 /* Рани настани */ Правописна исправка, replaced: неможе → не може 5642597 wikitext text/x-wiki '''Историјата на ропството''' опфаќа многу различни [[Култура|култури]], [[националност]]и и религии, и постоело од [[Стар век|античко време]] па сè до [[Сегашност|денес]] и неговите жртви потекнуваат од многу различни етникуми и религиозни групи, а имала и голема разлика во социјалните, [[Стопанство|економските]] и правните позиции на робовите во различни системи на ропство во различни времиња и места.<ref>{{Наведена книга|title=African Slavery in Latin America and the Caribbean|url=https://archive.org/details/africanslaveryin0000herb|last=Klein|first=Herbert S.|last2=III, Ben Vinson|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0195189421|edition=2nd|location=New York [etc.]}}</ref> [[Ропство]]то е наведено во [[Месопотамија|месопотамскиот]] ''[[Хамурабиев законик|законик на Хамураби]]'' (околу 1750 година п.н.е.), и било широко распространето во античкиот свет во Европа, Азија, Блискиот Исток, Африка,<ref name="Hunt Slavery">{{Наведено списание|last=Hunt|first=Peter|date=2015|title=Slavery|journal=The Cambridge World History: Volume 4: A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE|volume=4|pages=76–100|doi=10.1017/CBO9781139059251.006|isbn=9781139059251|quote=}}</ref><ref name="Stilwell africa">{{Наведување|last=Stilwell|first=Sean|title=Slavery in African History|journal=Slavery and Slaving in African History|year=2013|page=38|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9781139034999.003|isbn=978-1-139-03499-9|quote=}}</ref><ref name="Perbi Ghana">{{Наведена книга|title=A History of Indigenous Slavery in Ghana: from the 15th to the 19th century|url=https://archive.org/details/historyofindigen0000perb|last=Perbi|first=Akosua Adoma|date=2004|publisher=Sub-Saharan Publishers|isbn=9789988550325|location=Legon, Accra, Ghana|page=[https://archive.org/details/historyofindigen0000perb/page/15 15]|quote=}}</ref> и Америка. Ропството станало помалку честа практика низ цела Европа за време на [[Ран среден век|раниот среден век]], но продолжила да се практикува во некои области, а се заробувале и се поробувале едни со други и [[христијани]]те и [[муслимани]]те за време на вековите војни во Медитеранот и Европа.<ref>{{Наведено списание|last=Salzmann|first=Ariel|year=2013|title=Migrants in Chains: On the Enslavement of Muslims in Renaissance and Enlightenment Europe|journal=Religions|volume=4|issue=3|pages=391–411|doi=10.3390/rel4030391|quote=|doi-access=free}}</ref> Од почеток на [[16 век]], европските [[Трговец|трговци]], главно трговци од [[Португалија]], ја започнале трансатлантската трговија со робови, а малку трговци се осмелиле да се пробијат далеку во внатрешноста, обидувајќи се да избегнат тропски болести и насилство. Трговците биле најдобар избор на посакувани стоки, вклучувајќи оружје, барут, бакарни пари и ткаенина, а побарувачката за увезена стока довела до локални војни и други начини за поробување на Африканците во сè поголем број.<ref>{{Наведена книга|title=The slave trade : the history of the Atlantic slave trade, 1440-1870|last=Thomas|first=Hugh|date=2006|publisher=Phoenix|isbn=978-0753820568|edition=New|location=London}}</ref> Во Индија и низ целиот Нов свет, луѓето биле принудени да се занимаваат со ропство со цел да создадат локална работна сила. Трансатлантската трговија со робови на крајот била ограничена откако европските и американските влади донеле закон [[Аболиционизам|со кој се укинувало]] учеството на нивните нации во неа. Во модерното време, [[Трговија со луѓе|трговијата со луѓе]] останува меѓународен проблем, а [[Современо ропство|ропството во 21 век]] продолжува и генерира околу 150 милијарди долари годишен профит,<ref name="Guardian">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/news/2019/feb/25/modern-slavery-trafficking-persons-one-in-200|title=One in 200 people is a slave. Why?|last=Hodal|first=Kate|date=2016-05-31|work=[[The Guardian]]}}</ref> и особено ранливо е населението во регионите со [[Војна|вооружени конфликти]], додека модерниот транспорт ја олеснил трговијата со луѓе. Во 2019 година, околу 40,3 милиони луѓе ширум светот биле предмет на некаква форма на ропство, од кои 25% биле деца. Од нив 24,9 милиони биле користени за принудна работа, претежно во приватниот сектор, а 15,4 милиони живеат во принудни бракови.<ref name="Guardian" /> Формите на ропство вклучуваат домашна работа, принудна работа во производството, риболовот, рударството и градежништвото и [[сексуално ропство]]. == Праисториско и античко ропство == {{Multiple image | direction = horizontal | total_width = 360 | perrow = 1 / 2 | caption_align = center | image1 = Roman collared slaves - Ashmolean Museum.jpg | caption1 = Робови во синџири за време на [[Римското Царство|Римското владеење]] во Смирна (денешен [[Измир]]), 200 година од нашата ера.| image2 = Slave treaty tablet.jpg | image3 = Mummy soles with the images of two foreign captives (332 BCE–395) - Museo Egizio - (cropped).jpg | footer_align = center | footer = Лево: околу 1480 година п.н.е., договор за бегалци и робови помеѓу Идрими од Алаках (сега [[Тел Ачана]]) и Пилија од [[Кизуватна]] (сега Киликија). Десно: Антички египетски ѓонови од обувки на [[мумија]] на кои се прикажани двајца заробени странци, [[Сирија (регион)|Сириец]] (лево) и [[Нубиец]] (десно),<ref>{{cite web|date=2018-06-02|language=en-CA|title=Ancient Egyptian Footwear at the Bata Shoe Museum|url=https://nilescribes.org/2018/06/02/egyptian-footwear-bata-shoe-museum/|website=Nile Scribes}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> помеѓу 332 п.н.е. и 395 н.е. ([[Римски Египет|Птоломејски или римски период]]). }} На пишаните закони им претходеле доказите за ропство, практика што постоела во многу култури и можела да се проследи пред 11.000 години поради условите создадени со пронаоѓањето на земјоделството за време на [[Неолитска револуција|неолитската револуција]], а поради економските вишоци и високата густина на населението се формирале услови што го направија масовното ропство одржливо. Ропството се појавувало во цивилизации како: [[Стар Египет|Древниот Египет]], Древната Кина, [[Акад|Акадското Царство]], [[Асирија]], [[Вавилонија]], [[Иран|Персија]], Древна Јудеа,<ref>John Byron, ''Slavery Metaphors in Early Judaism and Pauline Christianity: A Traditio-historical and Exegetical Examination'', Mohr Siebeck, 2003, {{ISBN|3161480791}}, p. 40</ref><ref>Roland De Vaux, John McHugh, ''Ancient Israel: Its Life and Institutions'', Wm. B. Eerdmans Publishing, 1997, {{ISBN|080284278X}}, p. 80</ref> [[Стара Грција]], [[Историја на Индија|античка Индија]], [[Римско Царство|Римското Царство]], [[Арапи|Арапските]] исламски [[калифат]]и и [[султан]]ати, [[Нубија]], Аксум, претколонијалните империи на Потсахарска Африка и [[Список на претколумбовски култури|претколумбовските цивилизации]] на Америка. Античкото ропство се состело од мешавина од [[должничко ропство]], казна за криминал, [[Воен заробеник|воени заробеници]], напуштање на деца и деца родени од робови. == Африка == Францускиот историчар [[Фернанд Браудел]] во 1984 година, пишувајќи забележал дека ропството било ендемско во Африка и дел од структурата на секојдневниот живот во текот на 15 до 18 век. „Ропството се појавувало во различни форми во различни општества: имало дворски робови, робови вклучени во кнежевските армии, домашни и домашни робови, робови кои работеле на земјата, во индустријата, како курири и посредници, дури и како трговци“.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=n8yMAAAAIAAJ|title=Civilization and Capitalism, 15th-18th Century: The perspective of the world|last=Braudel|first=Fernand|date=26 September 1984|publisher=[[Harper & Row]]|isbn=978-0060153175|volume=3|page=435|author-link=Fernand Braudel}}</ref> Во текот на 16 век, Европа почнала да го надминува арапскиот свет во извозниот сообраќај на трговијата со робови од Африка во Америка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nps.gov/ethnography/aah/aaheritage/histcontextsd.htm|title=NPS Ethnography: African American Heritage & Ethnography|work=www.nps.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20100523120301/http://www.nps.gov/ethnography/aah/aaheritage/histContextsD.htm|archive-date=23 May 2010|accessdate=2024-10-05}}</ref> Во 17 век Холанѓаните увезувале робови од Азија во нивната колонија на [['Рт Добра Надеж|’Ртот Добра Надеж]], сега [[Кејптаун]], [[Западен Кејп]], [[Јужноафриканска Република]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sahistory.org.za/article/early-cape-slave-trade|title=The Early Cape Slave Trade {{!}} South African History Online|work=www.sahistory.org.za|accessdate=2024-10-05}}</ref> Во 1807 година, Британија која веќе поседувала мала крајбрежна територија, наменета за преселување на поранешни робови, во [[Фритаун]], [[Сиера Леоне]] ја направила трговијата со робови во рамките на својата империја нелегална со [[Закон за трговија со робови од 1807 година|Законот за трговија со робови од 1807 година]] и работела на проширување на забраната на друга територија,<ref name="Grindal 2016">{{Наведена книга|title=Opposing the Slavers. The Royal Navy's Campaign against the Atlantic Slave Trade|last=Grindal|first=Peter|date=2016|publisher=I.B.Tauris & Co. Ltd|isbn=978-0-85773-938-4|edition=Kindle|location=London}}</ref>{{Rp|42}} исто како како и Соединетите Американски Држави во 1808 година.<ref>{{Наведување|title=A Century of Lawmaking for a New Nation: U.S. Congressional Documents and Debates, 1774–1875 Statutes at Large, 9th Congress, 2nd Session|url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=llsl&fileName=002/llsl002.db&recNum=0463|journal=The Library of Congress|access-date=26 January 2017}}</ref> Помеѓу 1300 и 1900 година близу една третина од населението на [[Сенегамбија]] било поробено. Околу една третина од населението било поробено во раните исламски држави на Западен Судан, вклучувајќи ги Гана (750–1076), [[Малиско Царство|Мали]] (1235–1645), Сегу (1712–1861) и [[Сонгајско Царство]] (1275–1591). Околу половина од населението на најраната држава Акан од Бономан, чие население било поробено во 17 век, се состоело од робови. Во 19 век, најмалку половина од населението било поробено меѓу Дуалите од [[Камерун]], Игбо и други народи од долниот [[Нигер (река)|Нигер]], Конго и кралството Касанџе и Чокве од [[Ангола]]. Една третина од населението меѓу [[Ашанти]] [[Сиера Леоне|и]] [[Јоруба]] како и од Боно се состоело од робови.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Om12BgAAQBAJ&pg=PA113|title=The Politics of Heritage in Africa|last=Peterson|first=Derek R.|last2=Gavua|first2=Kodzo|last3=Rassool|first3=Ciraj|date=2015-03-02|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-09485-7|language=en}}</ref> Населението на Канем било околу една третина поробено, а во Борну (1396–1893) можеби 40% биле робови. Помеѓу 1750 и 1900 година, од една до две третини од целото население на џихадските држави Фулани се состоело од робови. Во 19 век, населението на [[Сокото|калифатот Сокото]] кој бил формиран од Хаусите во северна [[Нигерија]] и Камерун, било полупоробено. Се проценувало дека до 90% од населението на [[Арапи|арапско]] - [[Свахили (народ)|свахилискиот]] [[Занзибар]] било поробено. Приближно половина од населението на [[Мадагаскар]] било поробено.<ref name="LovejoyHogendorn1993">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=AWrgygRWERsC|title=Slow Death for Slavery: The Course of Abolition in Northern Nigeria 1897–1936|last=Lovejoy|first=Paul E.|last2=Hogendorn|first2=Jan S.|date=1 July 1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521447027|location=Cambridge}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.digitalhistory.uh.edu/historyonline/slav_fact.cfm|title=Digital History Slavery Fact Sheets|last=Digital History, Steven Mintz|publisher=Digitalhistory.uh.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209215003/http://www.digitalhistory.uh.edu/historyonline/slav_fact.cfm|archive-date=9 February 2014|accessdate=4 December 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bartelby.com/67/871.html|title=18th and Early 19th centuries. The Encyclopedia of World History|publisher=Bartelby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080202190709/http://bartelby.com/67/871.html|archive-date=2 February 2008|accessdate=4 December 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0857229.html|title=Central African Republic: History|date=13 August 1960|publisher=Infoplease.com|accessdate=4 December 2011}}</ref> [[Ропство во Етиопија|Ропството во Етиопија]] постоело до 1942 година, а Друштвото против ропството проценило дека во раните 30 години на 20 век имало 2.000.000 робови, од проценето население помеѓу 8 и 16 милиони,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yale.edu/glc/events/cbss/Miers.pdf|title=Twentieth Century Solutions of the Abolition of Slavery|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515192003/http://www.yale.edu/glc/events/cbss/Miers.pdf|archive-date=15 May 2011|accessdate=4 December 2011}}</ref> а на 26 август 1942 година било конечно укинато по наредба на царот [[Хајле Селасие]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.loc.gov/law/2012/02/abolition-of-slavery-in-ethiopia/|title=Abolition of Slavery in Ethiopia|last=Goitom|first=Hanibal|date=14 February 2012|work=On Custodia Legis: Law Librarians of Congress|publisher=Library of Congress|accessdate=18 November 2019}}</ref> Кога на почетокот од 20 век британската власт првпат била наметната врз калифатот Сокото и околните области во [[северна Нигерија]], приближно од 2 до 2,5 милиони луѓе што живееле таму биле поробени, а во 1936 година конечно било забрането. Во 1998 година пишувајќи за обемот на трговијата што доаѓала преку и од Африка, конгоанската новинарка Еликија М'боколо напишала: „Африканскиот континент беше лишен од своите човечки ресурси преку сите можни патишта. Преку [[Сахара]], преку Црвеното Море, од пристаништата во Индискиот Океан и преку Атлантикот. Четири милиони робови беа извезени преку [[Црвено Море|Црвеното Море]], уште четири милиони преку свахилиските пристаништа во Индискиот Океан, можеби дури девет милиони по транссахарската караванска рута, и единаесет до дваесет милиони (во зависност од авторот) преку Атлантскиот Океан“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondediplo.com/1998/04/02africa|title=The impact of the slave trade on Africa|date=22 March 1998|publisher=Mondediplo.com|accessdate=4 December 2011}}</ref> === Субсахарска Африка === [[Податотека:A_long_line_of_men_are_marching_with_their_hands_thrust_thro_Wellcome_V0041263.jpg|мини|250x250пкс|Арапски караван за трговија со робови што превезува робови од Субсахарска Африка низ Сахара, гравура од 19 век]] [[Податотека:Black_slave_Louvre_Br361.jpg|мини|Црн роб, Птоломејски Египет, 2 или 1 век п.н.е.]] За време на трговијата со робови во Индискиот Океан и под власт на оманските Арапи во 19 век, главно пристаниште за робови во Источна Африка било [[Занзибар]] со дури 50.000 робови што минувале низ градот секоја година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www7.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html|title=Swahili Coast|date=17 October 2002|publisher=.nationalgeographic.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071206102932/http://www7.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html|archive-date=6 December 2007|accessdate=4 December 2011}}</ref> Пред 16 век, најголемиот дел од робовите кои биле извезени од Африка се транспортирале од Источна Африка до [[Арапски Полуостров|Арапскиот Полуостров]], а [[Занзибар]] станал водечко пристаниште во оваа трговија.<ref>{{Наведена книга|title=Slave trade and slavery on the Swahili Coast (1500-1700)|last=Vernet|first=Thomas|publisher=archieves.ouvertes.fr|year=2009|pages=37–76}}</ref> Арапските трговци со робови се разликувале од европските по тоа што честопати самите спроведувале напади, понекогаш продирајќи длабоко во континентот и исто така се разликувале по тоа што нивниот пазар во голема мера претпочитал купување на поробени жени отколку мажи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.uw.edu/ses9/hstcmp-358-spring-2015/body-for-trade/traditional-gender-roles-and-slavery/|title=Traditional Gender Roles and Slavery {{!}} Colonialism, Slavery, and Race|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427121842/https://blogs.uw.edu/ses9/hstcmp-358-spring-2015/body-for-trade/traditional-gender-roles-and-slavery/|archive-date=27 April 2021|accessdate=2021-04-27}}</ref> Зголеменото присуство на европски соперници по должината на источниот брег ги навело арапските трговци да се концентрираат на копнените каравани за робови низ [[Сахара]] од [[Сахел]] до Северна Африка. Германскиот истражувач [[Густав Нахтигал]] известил дека видел каравани за робови кои тргнувале од Кукава во Борну кон [[Триполи]] и [[Египет]] во 1870 година. Трговијата со робови за државата Борну претставувала главен извор на приходи дури до 1898 година. Источните региони на [[Централноафриканска Република|Централноафриканската Република]] никогаш демографски не се опоравиле од влијанието на нападите од [[Судан]] во 19 век, и сè уште имаат густина на население помала од 1 лице/km².<ref name="ReferenceB">{{Наведена енциклопедија|access-date=4 December 2011}}</ref> Во текот на 1870-ти години, европските иницијативи против трговијата со робови предизвикале економска криза во северен Судан, предизвикувајќи го подемот на махдистичките сили. Победата на [[Мухамед Ахмад|Махди]] создала [[Махдистичка држава|исламска држава]], која брзо го воспоставила ропството.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american.edu/ted/ice/sudan.htm|title=Civil War in the Sudan: Resources or Religion?|publisher=American.edu|accessdate=4 December 2011}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Moore-Harell|first=Alice|year=1998|title=Slave Trade in the Sudan in the Nineteenth Century and Its Suppression in the Years 1877–80|url=https://archive.org/details/sim_middle-eastern-studies_1998-04_34_2/page/113|journal=Middle Eastern Studies|volume=34|issue=2|pages=113–28|doi=10.1080/00263209808701225|jstor=4283940}}</ref> Преминувањето на [[Атлантски Океан|Атлантикот]] кон [[Америка]], или уште познато како „средниот премин“, кое го поминувале робови распоредени во редови во товарните простори на бродовите, бил само еден елемент од добро познатата триаголна трговија што ја воделе Португалците, Американците, Холанѓаните, Данците и Норвежаните,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.norgeshistorie.no/enevelde/religion-og-verdensbilder/1214-nordmennene-har-aldri-vaert-alene-i-verden.html|title=Nordmennene har aldri vært alene i verden (in Norwegian)|date=17 October 2002|publisher=.norgeshistorie.no (published by the University of Oslo)|accessdate=3 May 2019}}</ref> Французите, Британците и другите. Бродовите што се истоварувале со робови во [[Кариби|карипските]] пристаништа превезувале шеќер, индиго, суров памук, а подоцна и кафе, и се упатувале кон [[Ливерпул]], [[Нант]], Лисабон или [[Амстердам]], а бродовите кои ги напуштале европските пристаништа за Западна Африка, носеле печатен памучен текстил по потекло од Индија, бакарен прибор и нараквици, чинии и садови од калај, железни прачки повредни од злато, капи, ситници, барут, огнено оружје и алкохол. Европејците ретко влегувале во внатрешноста на Африка, поради страв од тропски болести, а освен тоа проблем предизвикувал и жестокиот африкански отпор. Робовите биле носени во крајбрежните предградија каде што биле тргувани за стоки и биле испраќани од европски трговци до колониите на [[Нов Свет|Новиот свет]]. Се проценува дека во текот на вековите европските трговци испратиле од 12 до 20 милиони робови од Африка, а од нив околу 15% починале за време на ужасното патување, многумина за време на тешкото патување низ средниот премин, и иако големото мнозинство биле испратени со брод во Америка, сепак некои отишле и во Европа и Јужна Африка === Учеството на Африканците во трговијата со робови === [[Податотека:Gezo_King_of_Dahomey.jpg|мини|Гезо, крал на Дахомеј]] Клучна улога во трговијата со робови играле африканските држави, а ропството било вообичаена практика меѓу [[Потсахарска Африка|жителите на потсахарска Африка]] дури и пред вклучувањето на [[Арапи]]те, [[Бербери]]те и Европејците. Постоеле три вида поробување: преку освојување, наместо преку неплатени долгови или оние чии родители им ги дале како имот на племенските поглавари. Поглаварите ги разменувале своите робови со арапски, берберски, отомански или европски купувачи за рум, зачини, ткаенина или друга стока,<ref name="afbis">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.afbis.com/analysis/slave.htm|title=Slave trade: a root of contemporary African Crisis|last=Tunde Obadina|publisher=Africa Business Information Services|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502172215/http://www.afbis.com/analysis/slave.htm|archive-date=2 May 2012|accessdate=19 September 2010}}</ref> практика која била вообичаена меѓу Африканците, Турците, Берберите и Арапите во таа ера. Меѓутоа, како што атлантската трговија со робови ја зголемила својата побарувачка и дошло до проширување на локалните системи кои првенствено опслужувале договорено ропство, а европската трговија со робови, како резултат на тоа, била најпресудната промена во социјалната, економската, културната, духовната, религиозната и политичката динамика на концептот на трговија со робови. На крајот, тоа ги поткопало локалните економии и политичката стабилност, бидејќи виталните работни сили на селата биле испраќани во странство, а откако нападите на робови и граѓанските војни станале вообичаени, наместо тие злосторствата да се казнуваат со некои други средства како претходно, тие станале казниви со поробување.[[Податотека:The_inspection_and_sale_of_a_slave.jpg|мини|250x250пкс|Инспекција и продажба на роб.]] Пред доаѓањето на [[Португалци]]те во Кралството Конго, ропството било веќе познато, бидејќи било воспоставено во кралство, а кралот [[Афонсо I од Конго]] верувал дека трговијата со робови требала да биде предмет на законот на Конго, но кога се посомневал дека Португалците примале нелегални робови за продажба, тој му напишал молбени писма на кралот Жоао III од Португалија во 1526 со цел да стави крај на оваа практика.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://run.edu.ng/media/11850929233241.pdf|title=African Political Ethics and the Slave Trade|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117073626/http://run.edu.ng/media/11850929233241.pdf|archive-date=17 January 2016|accessdate=14 October 2015}}</ref> Кралевите на [[Дахомеј]] ги продавале своите воени заробеници во трансатлантско ропство, кои во спротивно би биле убиени на церемонија позната како „годишни обичаи“. Дахомеј како една од главните држави на робови во Западна Африка, станала исклучително непопуларна кај соседните народи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.museeouidah.org/Theme-Dahomey.htm|title=Museum Theme: The Kingdom of Dahomey|publisher=Museeouidah.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001202140/http://www.museeouidah.org/Theme-Dahomey.htm|archive-date=1 October 2018|accessdate=4 December 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.finalcall.com/national/slave_trade10-08-2002.htm|title=Benin seeks forgiveness for role in slave trade|publisher=Finalcall.com|accessdate=4 December 2011}}</ref> Како и империјата Бамбара на исток, кралствата Хасо во голема мера зависеле од трговијата со робови за нивната економија. Статусот на семејството бил означен според бројот на робови што ги поседувало, што довело до војни со единствена цел да земат повеќе заробеници и оваа трговија ги довела Хасо во зголемен контакт со европските населби на западниот брег на Африка, особено со [[Франција|француските]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.histoire-afrique.org/article76.html?artsuite=5|title=Le Mali précolonial|publisher=Histoire-afrique.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20111201193105/http://www.histoire-afrique.org/article76.html?artsuite=5|archive-date=1 December 2011|accessdate=4 December 2011}}</ref> Во текот на 16 и 17 век кралството Бенин се збогатувало сè повеќе преку трговијата со робови со Европа, а робовите од непријателските држави од внатрешноста биле продавани и носени во Америка со [[Холандија|холандски]] и [[Португалија|португалски]] бродови, додека брегот на Бенинскиот Залив наскоро станал познат како „Брег на робовите“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter7.shtml|title=The Story of Africa|publisher=BBC|accessdate=4 December 2011}}</ref> Во 40 години на 19 век, кралот Гезо од [[Дахомеј]] изјавил:<ref>Ibn Warraq. ''Why the West is Best: A Muslim Apostate's Defense of Liberal Democracy.'' Encounter Books: London. 2011. {{ISBN|978-1594035760}}. p. 114.</ref>{{Блок-цитат|„Трговијата со робови е владејачкиот принцип на мојот народ. Таа е изворот и славата на нивното богатство... мајката го успива детето со ноти на триумф над непријателот кој е доведен во ропство.“}} Во 1807 година, [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] со донесување на Законот за трговија со робови ја направил меѓународната трговија со робови нелегална. Џозеф Милер навел дека африканските купувачи повеќе претпочитале мажи, но всушност, жените и децата биле полесно заробувани додека мажите бегале и биле продавани од различни причини како храна, долгови или ропство, а откако ќе бидат заробени, патувањето до брегот убивало многумина, а други ослабувало, многумина биле зафатени од болести, додека недостатокот на храна ги оштетувал оние што стигнале до бреговите. Честа болест била [[скорбут]]от кој често се нарекувал „Луанданска болест“ именувана по пристаништето во Ангола. Претпоставка е дека оние што починале на патувањето починале од [[неисхранетост]], а бидејќи храната била ограничена, водата можеби била исто толку лоша. [[Дизентерија]]та била широко распространета, а лошите санитарни услови во пристаништата одмагале, и бидејќи залихите биле оскудни, робовите не биле опремени со најдобра облека, што значело дека биле уште повеќе изложени на болести. Покрај стравот од болести, луѓето се плашеле и од причината зошто биле заробени, а популарната претпоставка била дека Европејците биле [[Канибализам|канибали]] и биле ширени приказни и гласини дека белците ги заробувале Африканците за да ги јадат. Други верувале дека трговците со робови имале личен интерес да ги заробуваат, а не да ги убиваат, да ги одржуваат живи своите заробеници и дека ова заедно со непропорционалното отстранување на мажите и воведувањето нови култури од Америка како маниока и пченка што би го ограничило општото [[Пад на населението|намалување на популацијата]] на одредени региони на западна Африка околу 1760–1810 година, и во [[Мозамбик]] и соседните области половина век подоцна. Исто така, постоеле шпекулации дека во Африка, жените најчесто биле заробувани како невести, а нивните машки заштитници биле „случаен улов“ кој би бил убиен доколку немало извозен пазар за нив. Британскиот истражувач [[Манго Парк]] наишол на група робови додека патувал низ земјата на народот [[Мандинки луѓе|Мандинки]], и рекол: ,,Сите беа многу љубопитни, но на почетокот ме гледаа со ужаснат поглед и постојано ме прашуваа дали моите сонародници се канибали. Тие беа многу желни да дознаат што се случило со робовите откако ја преминале солената вода. Им кажав дека се занимаваат со обработка на земјата, но тие не ми веруваа... Длабоко вкоренетата идеја дека белците купуваат црнци со цел да ги проголтаат или да ги продадат на други за да бидат проголтани подоцна, природно ги тера робовите да размислуваат за патување кон брегот со голем ужас, толку многу што белците се принудени постојано да ги држат во окови и да ги набљудуваат многу внимателно, за да го спречат нивното бегство".<ref>Mungo Park, ''[https://web.archive.org/web/20080727200546/http://ebooks.adelaide.edu.au/p/park/mungo/travels/chapter24.html Travels in the Interior Districts of Africa, 1795–7] ''</ref> === Африканци на бродови === [[Податотека:Barconegrero.jpg|мини|Илустрација на брод со робови што се користи за транспорт [[Ропство|на робови]] во Европа и [[Ропството во САД|Америка]]]] Главната борба била да се преживее патувањето со бродот во тесните простории кои значеле дека сите биле заразени од болести што се ширеле, вклучително и екипажот, а смртта била толку честа што бродовите биле наречени пловечки гробници. Она што најмногу ги шокирало Африканците бил начинот на кој се справувале со смртта на бродовите. На бродовите, телата биле фрлани во морето, а бидејќи тоа претставувало лоши предзнаци, телата во морето претставувле форма на чистилиште, а бродот форма на пекол. Секој Африканец што успешно ќе го остварел патувањето, преживеал екстремни болести и неухранетост, како и трауми од престојот на отворен океан и смртта на своите пријатели. === Северна Африка === [[Податотека:Debarquement_et_maltraitement_de_prisonniers_a_alger.JPG|мини|[[Ропството во Отоманското Царство|Христијански робови]] во Алжир, 1706 година]] Во [[Алжир (град)|Алжир]] за време на [[Отомански Алжир]] во Северна Африка во 19 век, до 1,25 милиони [[христијани]] и [[Европа|Европејци]] биле заробени и принудени во ропство на брегот на Барбари<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/whitegoldextraor00milt|title=White Gold: The Extraordinary Story of Thomas Pellow and Islam's One Million White Slaves|last=Milton|first=Giles|date=8 June 2005|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0374289355|edition=1st American|language=en}}</ref> што на крајот во 1816 година довело до бомбардирање на Алжир од страна на [[Обединето Кралство|Британците]] и [[Холандија|Холанѓаните]], принудувајќи го Алжирскиот деј да ослободи многу од робовите. === Модерни времиња === Трговијата со деца била пријавена во современа [[Нигерија]] и [[Бенин]], а во делови од [[Гана]], семејството можело да добие казна за прекршок со тоа што морало да предаде девица жена да служи како сексуален роб во рамките на навреденото семејство, и не ја добивала титулата или статусот на „сопруга“. Во делови од [[Гана]], [[Того]] и [[Бенин]], ропството во светилиштата продолжува, и покрај тоа што од 1998 година станало нелегално во Гана. Во овој систем на ритуално ропство, понекогаш наречен ''трокоси'' во Гана или ''вудуси'' во Того и Бенин каде биле давани млади девици како робинки во традиционалните светилишта каде и покрај тоа што обезбедувале бесплатна работна сила за свештеништвото, воедно биле и сексуално злоупотребувани од страна на свештениците. За време на [[Втора суданска граѓанска војна|Втората суданска граѓанска војна]], луѓето биле одведени во ропство кое било честа појава каде биле киндапирани жени и деца [[Динки|од племето Динка]], а проценките за киднапирања се движеле од 14.000 до 200.000.<ref name="US Department of State">{{Наведена мрежна страница|url=https://2001-2009.state.gov/p/af/rls/rpt/2002/10445.htm|title=Slavery, Abduction and Forced Servitude in Sudan|date=22 May 2002|publisher=US Department of State|accessdate=20 March 2014}}</ref> Во [[Мавританија]] се проценувало дека до 600.000 мажи, жени и деца, или 20% од населението, моментално биле поробени, од кои многумина биле користат за [[Должничко ропство|принудна работа]].<ref name="bbc.co.uk">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1458_abolition/page4.shtml|title=The Abolition season on BBC World Service|publisher=BBC|accessdate=4 December 2011}}</ref> Во август 2007 година [[Ропство во современа Африка|ропството во Мавританија]] било криминализирано.<ref name="Mauritanian MPs pass slavery law">{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6938032.stm|title=Mauritanian MPs pass slavery law|date=9 August 2007|work=BBC News|access-date=4 December 2011}}</ref> За време на [[Војна во Дарфур|конфликтот во Дарфур]] што започнал во 2003 година, многу луѓе биле киднапирани од Џанџавид и биле продадени во ропство како земјоделска работна сила, домашни слугинки и сексуални робови.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/sudan/3795607/Darfur-civilians-seized-as-slaves-by-Sudan-military.html|title=Darfur civilians 'seized as slaves by Sudan military'|last=Pflanz|first=Mike|date=16 December 2008|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/sudan/3795607/Darfur-civilians-seized-as-slaves-by-Sudan-military.html|archive-date=11 January 2022|via=www.telegraph.co.uk}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://slaverytoday.org/darfur-abductions-sexual-slavery-forced-labour/|title=Darfur Abductions: Sexual Slavery and Forced Labour|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115024705/http://slaverytoday.org/darfur-abductions-sexual-slavery-forced-labour/|archive-date=15 January 2019|accessdate=29 May 2017}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7786612.stm|title='Thousands made slaves' in Darfur|date=17 December 2008|via=news.bbc.co.uk}}</ref> Во Нигер, ропството исто така било актуелен феномен, а во една студија таму се покажало дека повеќе од 800.000 луѓе биле поробени што било речиси 8% од населението.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://abcnews.go.com/International/Story?id=813618&page=1|title=The Shackles of Slavery in Niger|date=3 June 2005|publisher=ABC News|accessdate=29 August 2010}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4250709.stm|title=Born to be a slave in Niger|last=Andersson|first=Hilary|date=11 February 2005|work=BBC News|access-date=29 August 2010}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1357_slavery_today/page3.shtml|title=Slavery Today|work=BBC News|access-date=29 August 2010}}</ref> Во 2003 година Нигер вовел одредба против ропството,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13943662|title=Niger Profile|work=BBC News|access-date=8 September 2012|year=2012}}</ref> а во значајна пресуда во 2008 година, [[Суд на ЕКОВАС|Заедничкиот суд на правдата на ЕКОВАС]] пресудил дека Република Нигер не успеала да го заштити Хадијату Мани Корау од ропство, и му доделила репарација од 10.000.000 западноафрикански франци, или приближно 20.000 долари.<ref name="Duffy">{{Наведено списание|last=Duffy|first=Helen|year=2008|title=HadijatouMani Koroua v Niger: Slavery Unveiled by the ECOWAS Court|url=http://www.interights.org/files/28/HelenDuffyHRLR.pdf|journal=Human Rights Law Review|pages=1–20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150604021132/http://www.interights.org/files/28/HelenDuffyHRLR.pdf|archive-date=4 June 2015}}</ref> Во [[Демократска Република Конго]] вообичаено било сексуалното ропство и принудната работа,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/global-development/2016/jan/19/children-as-young-as-seven-mining-cobalt-for-use-in-smartphones-says-amnesty|title=Children as young as seven mining cobalt used in smartphones, says Amnesty|last=Kelly|first=Annie|date=19 January 2016|work=The Guardian|via=www.theguardian.com}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/jul/23/sexual-slavery-democratic-republic-congo-msf|title=Sexual slavery rife in Democratic Republic of the Congo, says MSF|last=Kelly|first=Annie|date=23 July 2014|work=The Guardian|via=www.theguardian.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/countries/2015/243418.htm|title=Congo, Democratic Republic of the|work=U.S. Department of State}}</ref> а многу Пигмејци во [[Република Конго]] и [[Демократска Република Конго]] припаѓале од раѓање до [[Банту-народи|Банту]] во систем на ропство.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.newsobserver.com/110/story/552528.html|title=Congo's Pygmies live as slaves|last=Thomas|first=Katie|date=12 March 2007|work=The News & Observer|archive-url=https://web.archive.org/web/20090228160138/http://newsobserver.com/110/story/552528.html|archive-date=28 February 2009}}</ref> Кон крајот на 1990-ти години се појавиле докази за систематско ропство на [[Какао|плантажите со какао]] во [[Западна Африка]].<ref name="theAustralian-20867">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20855855-28737,00.html|title=West is master of slave trade guilt|last=5 Minutes 10 Minutes <!-- // .tier-2 -->|publisher=[[The Australian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613155944/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20855855-28737,00.html|archive-date=13 June 2007|accessdate=4 December 2011}}</ref> Според [[Стејт департмент|американскиот Стејт департмент]], само во [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] на фарми за какао работеле повеќе од 109.000 деца „најлошите форми на [[детски труд]]“ во 2002 година. Ноќта помеѓу 14 и 15 април 2014 година, во Чибок, [[Нигерија]] во владиното средно улилиште за девојки упаднале група милитанти преправајќи се дека се чувари<ref name="GuardApr19">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2014/apr/19/88-nigerian-schoolgirls-abducted-by-islamic-extremists-still-missing|title=88 Nigerian schoolgirls abducted by Islamic extremists still missing|date=19 April 2014|work=[[The Guardian]]|access-date=23 April 2014|agency=Associated Press}}</ref> и велејќи им на девојчињата да излезат и да појдат со нив.<ref name="TheTimes">Maclean, Ruth (17 April 2014) [https://www.thetimes.com/uk/defence/article/nigerian-schoolgirls-still-missing-after-military-fabricated-rescue-pmbl90ls2hj Nigerian schoolgirls still missing after military 'fabricated' rescue] The Times, (may need a subscription to view online), Retrieved 10 May 2014</ref> Голем број ученици биле однесени со камиони, веројатно во областа Кондуга во шумата Самбиса, каде што било познато дека членовите на [[Боко Харам]] имале утврдени кампови. Во инцидентот куќите во Чибок исто така биле запалени,<ref name="GuardApr23">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/apr/23/200-girls-missing-nigeria-care-sewol-tragedy|title=200 girls are missing in Nigeria – so why doesn't anybody care?|last=Perkins|first=Anne|date=23 April 2014|work=[[The Guardian]]|access-date=23 April 2014}}</ref> а според полицијата, приближно 276 деца биле однесени во нападот, од кои 53 избегале до 2 мај,<ref name="AA52">{{Наведени вести|url=http://allafrica.com/stories/201405021865.html|title=Nigerian Police Begin Documentation of Kidnapped Girls|date=2 May 2014|work=Premium Times|access-date=2 May 2014|publisher=All Africa}}</ref> додека други извештаи велат дека 329 девојчиња биле киднапирани, 53 избегале, а 276 сè уште се водат како исчезнати.<ref name="VOA52">{{Наведени вести|url=http://allafrica.com/stories/201405021859.html|title=Authorities – 276 Kidnapped Girls Still Missing in Nigeria|date=2 May 2014|work=VOA|access-date=2 May 2014|publisher=All Africa|location=Nigeria}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.nbcnews.com/storyline/missing-nigeria-schoolgirls/united-states-sending-manned-flights-over-nigeria-look-girls-n103701|title=United States Sending Manned Flights Over Nigeria to Look for Girls|work=ABC news|access-date=21 October 2014}}</ref> Учениците биле присилени да се преобратат во ислам<ref name="csmonitor1">{{Наведени вести|url=https://www.csmonitor.com/USA/Foreign-Policy/2014/0505/What-role-for-US-in-efforts-to-rescue-Nigeria-s-kidnapped-girls-video|title=What role for US in efforts to rescue Nigeria's kidnapped girls? (+video)|last=Howard LaFranchi|date=5 May 2014|access-date=9 May 2014|publisher=CSMonitor}}</ref> и да се оженат со членови на Боко Харам, со наводна „цена за невеста“ од 2.000 [[Нигериска наира|наири]] по лице или 12,50 [[Американски долар|долари]].<ref>{{Наведени вести|url=http://therainbow.com.ng/boko-haram-kidnapped-the-230-school-girls-as-wives-for-its-insurgents/|title=Boko Haram kidnapped the 230 school girls as wives for its insurgents|date=29 April 2014|work=The Rainbow|access-date=4 July 2016|archive-date=2017-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326073328/http://therainbow.com.ng/boko-haram-kidnapped-the-230-school-girls-as-wives-for-its-insurgents/|url-status=dead}}</ref><ref name="TelegApr30">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/nigeria/10797454/Nigeria-kidnapped-schoolgirls-sold-as-wives-to-Islamist-fighters.html|title=Nigeria: kidnapped schoolgirls 'sold as wives to Islamist fighters'|last=Heaton|first=Laura|date=30 April 2014|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=2 May 2014|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/nigeria/10797454/Nigeria-kidnapped-schoolgirls-sold-as-wives-to-Islamist-fighters.html|archive-date=11 January 2022}}</ref> Многу од учениците биле однесени во соседните земји како [[Чад]] и [[Камерун]], при што биле пријавени видувања на ученици како ги преминуваат границите со милитантите.<ref name="TelegApr30" /><ref>{{Наведени вести|url=http://dailytrust.info/index.php/top-stories/22791-abducted-girls-moved-abroad|title=Abducted girls moved abroad|last=Hassan|first=Turaki A|date=29 April 2014|work=Daily Trust|access-date=6 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506232533/http://www.dailytrust.info/index.php/top-stories/22791-abducted-girls-moved-abroad|archive-date=6 May 2014|last2=Sule|first2=Ibrahim Kabiru|last3=Mutum|first3=Ronald}}</ref> На 5 мај 2014 година се појавило видео во кое лидерот на [[Боко Харам]], [[Абубакар Шекау]], ја презел одговорноста за киднапирањата со изговор дека наводно „Алах ми наложи да ги продадам... Ќе ги спроведам неговите инструкции“<ref name="BBC">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-27283383|title=Boko Haram admits abducting Nigeria girls from Chibok|date=5 May 2014|work=BBC News|accessdate=5 May 2014}}</ref> и „ ропството е дозволено во мојата религија, и ќе ги заробувам луѓето и ќе ги правам робови“<ref name="CNNEssenceTerror">{{Наведени вести|url=http://www.cnn.com/2014/05/06/world/africa/nigeria-boko-haram-analysis/|title=Boko Haram: The essence of terror|last=Lister|first=Tim|date=6 May 2014|access-date=13 May 2014|publisher=CNN}}</ref> и воедно рекол дека девојчињата не требало да одат на училиште, туку требало да се мажат, бидејќи девојчиња на возраст од 9 години биле погодни за брак.<ref name="BBC" /><ref name="CNNEssenceTerror" /> === Либиска трговија со робови === За време на [[Втора либиска граѓанска војна|Втората либиска граѓанска војна,]] Либијците почнале да заробуваат<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://shoebat.com/2017/04/12/muslims-are-taking-countless-africans-as-slaves-starving-them-to-death-selling-them-and-taking-the-women-to-rape-them/|title=Muslims Are Taking Countless Africans As Slaves, Starving Them To Death, Selling Them And Taking The Women To Rape Them|date=13 April 2017}}</ref> некои од мигрантите од [[Потсахарска Африка]] кои се обидувале да стигнат до Европа преку Либија и да ги продаваат на пазарите на робови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=j5Oo21chusE|title=Libya Slave Trade: Rights group says migrants sold off in markets|last=TRT World|date=12 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20250804090822/https://www.youtube.com/watch?v=j5Oo21chusE|archive-date=2025-08-04|accessdate=2026-06-06|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=N2mKWRjASmo|title=Profiting off the misery of others: Libya's migrant 'slave trade'|last=TRT World|date=26 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240324011116/https://www.youtube.com/watch?v=N2mKWRjASmo|archive-date=2024-03-24|accessdate=2026-06-06|url-status=bot: unknown}}</ref> За робовите често се барало откуп од нивните семејства, а во меѓувреме, додека не се плати откупот, можеле да бидат мачени, принудени да работат дури и до смрт, а на крајот можеле да бидат погубени или оставени да гладуваат ако плаќањето не се изврши по одреден временски период, а жените често биле силувани и користени како сексуални робинки и биле продавани на бордели.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-39567632|title=African migrants 'sold in slave markets'|date=11 April 2017|work=BBC News}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2017/apr/10/libya-public-slave-auctions-un-migration|title=Migrants from west Africa being 'sold in Libyan slave markets'|last=Graham-Harrison|first=Emma|date=10 April 2017|work=The Guardian|via=www.theguardian.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nation.co.ke/news/africa/African-migrants-sold-as-slaves-in-Libya-/1066-3886812-5hy4xoz/index.html|title=African migrants sold as 'slaves' in Libya|date=3 July 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://boingboing.net/2017/04/11/international-organization-for.html|title=West African migrants are kidnapped and sold in Libyan slave markets / Boing Boing|date=11 April 2017|work=boingboing.net|accessdate=2026-06-06|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607130201/https://boingboing.net/2017/04/11/international-organization-for.html|url-status=dead}}</ref> Многу деца мигранти страдале и од злоупотреба и [[Сексуална злоупотреба на деца|силување на деца]] во Либија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-39109585|title=Libya exposed as child migrant abuse hub|last=Adams|first=Paul|date=28 February 2017|work=BBC News}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://alwaght.com/en/News/89562/Immigrant-Women,-Children-Raped,-Starved-in-Libya%E2%80%99s-Hellholes-Unicef|title=Immigrant Women, Children Raped, Starved in Libya's Hellholes: Unicef|date=28 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910085159/http://alwaght.com/en/News/89562/Immigrant-Women,-Children-Raped,-Starved-in-Libya%E2%80%99s-Hellholes-Unicef|archive-date=10 September 2017|accessdate=11 June 2017}}</ref> == Америка == [[Податотека:João_Ferreira_Villela_com_a_Ama-de-Leite_Mônica,_1860.jpg|мини|Младо момче со робинка, [[Бразил]], 1860 година.]] Со цел банкарите и трговските компании да можат да земат учество во трговијата со робови во [[Шпанска Америка]], морале да му платат на шпанскиот крал за лиценца, но голем дел од трговијата била нелегална. По 1670 година, кога [[Шпанско Царство|Шпанското Царство]] значително се намалило, дел од трговијата со робови ја префрлиле на Холанѓаните (1685–1687), Португалците, Французите (1698–1713) и Англичаните (1713–1750), обезбедувајќи организирани депоа на Карипските Острови. Како резултат на [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]] (1701–1714), британската влада го добила монополот за продажба на африкански робови во Шпанска Америка, додека во меѓувреме, трговијата со робови станала основна дејност за приватните претпријатија во Америка. === Меѓу домородните народи === Во претколумбовската Средна Америка, најчестите форми на ропство биле оние на воени заробеници и должници, па така луѓето кои не можеле да ги вратат долговите можеле да бидат осудени да работат како робови на луѓето на кои им должеле сè додека долговите не биле отплатени, како форма на договорено ропство. За [[Мајанско општество|Мајанското општество]] војувањето било доста важно бидејќи нападите на околните области ги обезбедувале жртвите потребни за човечка [[Жртвување|жртва]], како и робови за изградба на храмови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.library.umaine.edu/hudson/palmer/Maya/society.asp|title=Maya Society|publisher=Library.umaine.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601202507/https://library.umaine.edu/hudson/palmer/Maya/society.asp|archive-date=1 June 2020|accessdate=4 December 2011}}</ref> Повеќето жртви на човечка жртва биле воени заробеници или робови,<ref name="ReferenceB"/> а ропството обично не било наследно па така децата на робовите се раѓале слободни. Во [[Царство на Инките|царството на Инките]], работниците биле предмет на ''[[Мита (служба)|мита]]'' наместо даноци што ги плаќале работејќи за владата, а секој ''[[ајлу]]'', или пошироко семејство, одлучувал кој член на семејството да го испрати да ја заврши работата и не е сеуште јасно дали оваа работна обврска или [[Кулук|корве]] се смета за ропство, а овој систем бил усвоен од [[Шпанско Царство|Шпанците]], особено за нивните рудници за сребро во Боливија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://countrystudies.us/bolivia/29.htm|title=Bolivia – Ethnic Groups|publisher=Countrystudies.us|accessdate=4 December 2011}}</ref> Други робовладетелски друштва и племиња на Новиот свет биле, на пример, народите Теуелче од Патагонија, [[Команчи|Команче]] од Тексас, Карибите од Доминика, Тупинамба од Бразил, рибарските друштва, како Јуроците, кои живееле по должината на западниот брег на Северна Америка од денешна Алјаска до Калифорнија, Пауни и Кламат.<ref name="ReferenceB"/> Многу од домородните народи на северозападниот брег на тихоокеанскиот регион, како Хаидите и Тлингитите, традиционално биле познати како жестоки воини и трговци со робови, кои ограбувале дури до Калифорнија, ропството било наследно, а робовите биле воени заробеници, кај некои племиња од северозападниот дел на Пацификот, околу една четвртина од населението било поробено.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.digitalhistory.uh.edu/|title=UH - Digital History|work=www.digitalhistory.uh.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715143811/http://www.digitalhistory.uh.edu/black_voices/voices_display.cfm?id=2|archive-date=15 July 2007}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.civilization.ca/aborig/haida/havwa01e.html|title=Warfare|date=30 November 1998|work=www.civilization.ca|publisher=[[Canadian Museum of History]]|location=[[Gatineau]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923232313/http://www.civilization.ca/aborig/haida/havwa01e.html|archive-date=23 September 2008|accessdate=14 October 2015}}</ref> === Бразил === [[Податотека:Johann_Moritz_Rugendas_in_Brazil_2.jpg|мини|[[Ропство во Бразил]], [[Јохан Мориц Ругендас]] .]] [[Податотека:Indian_Soldiers_from_the_Coritiba_Province_Escorting_Native_Prisoners.jpg|мини|Семејство [[Гварани]] заробено од индиски ловци на робови. Од [[Жан Батист Дебре]]]] Ропството бил главен столб на бразилската колонијална економија, и тоа особено во рударството и производството на [[шеќерна трска]], а 35,3% од сите робови од атлантската трговија со робови отишле во колонијален Бразил кој добил 4 милиони робови, што било за 1.500.000 повеќе од која било друга земја. Почнувајќи од околу 1550 година, Португалците почнале да тргуваат со поробени Африканци за да работат на плантажите со шеќер, откако домородниот народ Тупи исчезнал, и иако [[Португалско Царство|португалскиот]] премиер Себастијао Хозе де Карваљо е Мело, 1-ви маркиз од Помбал го забранил увозот на робови во континентална Португалија на 12 февруари 1761 година, ропството пак продолжило во нејзините прекуокеански колонии. Ропството се практикувало меѓу сите класи, и биле во сопственост на горните и средните класи, на сиромашните, па дури и на други робови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://isc.temple.edu/evanson/brazilhistory/Bahia.htm|title=Rebellions in Bahia, 1798–1838. Culture of slavery|publisher=Isc.temple.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20111121024219/http://isc.temple.edu/evanson/brazilhistory/Bahia.htm|archive-date=21 November 2011|accessdate=4 December 2011}}</ref> Од [[Саун Пауло|Сао Паоло]], Бандеирантите, авантуристи претежно со мешано [[Португалци|португалско]] и домородно потекло, постојано навлегувале кон запад во потрагата по Индијанци за поробување. Во 1740-ти години еден француски патник опишал ''стотици милји речни брегови без знаци на човечки живот и некогаш просперитетни села кои биле опустошени и празни.'' Во средината и крајот на 19 век, многу [[Американски староседелци|американски Индијанци]] биле поробени со цел да работат на плантажи за гума.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9356505/bandeira|title=Bandeira – Encyclopædia Britannica|publisher=Concise.britannica.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20061128222917/http://concise.britannica.com/ebc/article-9356505/bandeira|archive-date=28 November 2006|accessdate=4 December 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.v-brazil.com/information/history/bandeirantes.html|title=Bandeirantes|publisher=V-brazil.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016125905/http://www.v-brazil.com/information/history/bandeirantes.html|archive-date=16 October 2018|accessdate=4 December 2011}}</ref> ==== Отпор и укинување ==== Робовите што успеале да избегаат формирале заедници на Марунците, кои одиграле важна улога во историјата на [[Историја на Бразил|Бразил]] и други земји како [[Историја на Суринам|Суринам]], Порторико, Куба и Јамајка. Марунците преживувале одгледувајќи зеленчук и лов и напаѓале плантажи, палеле посеви, краделе добиток и алатки, а воедно ги убивале робовладетелите, и ги повикувале другите робови да се приклучат на нивните заедници. Францускиот сликар [[Жан-Батист Дебре]], кој бил активен во Бразил во првите децении на 19 век, започнал со сликање портрети на членови на бразилското царско семејство, но наскоро се заинтересирал за ропството и на црнците и на домородното население, и благодарение на неговите слики на оваа тема се привлекло вниманието кон темата и во Европа и во самиот Бразил. Во поголемиот дел од 19 век група евангелистички реформатори Клапам, водела кампања за Британија да го искористи своето влијание и моќ за да го спречи тргувањето со робови во Бразил. Освен моралните сомнежи, ниската цена на бразилскиот шеќер произведен од робови значел дека [[Британски Западни Инди|Британските Западни Инди]] не биле во можност да ги достигнат пазарните цени на бразилскиот шеќер. Па така најпрво во 1850 година била забранета надворешната трговија со робови, во 1871 година, синовите на робовите биле ослободени, а подоцна биле ослободени и робовите на возраст над 60 години во 1885 година, исто така за ставањето крај на ропството придонела и парагвајската војна, бидејќи многу робови се пријавиле во замена за слобода. Во колонијален Бразил, ропството било повеќе социјална отколку расна состојба,<ref name=":1"> {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C|title=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East|last=Tetlow|first=Elisabeth Meier Jr.|date=2004|publisher=A&C Black|isbn=9780826416285|series=Women, Crime, and Punishment in Ancient Law and Society|volume=1|location=New York|page=7|chapter=Sumer|quote=|access-date=17 March 2019}} </ref> а некои од најголемите личности од тоа време биле писателот [[Мачадо де Асис]] и инженерот [[Андре Ребусас]]. На североистокот на Бразил каде што се одгледувал памук, големата суша од 1877/1878 година довелa до големи превирања, глад, сиромаштија и внатрешна миграција, а бидејќи богатите сопственици на плантажи брзале да ги продадат своите робови на југ, народниот отпор и негодување сè повеќе растел, инспирирајќи бројни друштва за еманципација кои до 1884 година успеале целосно да го забранат ропството во покраината Сеара, а на 13 мај 1888 година ропството било законски укинато на национално ниво со „''Златниот закон"'' од 1888 година. Тоа била институција во декаденција во тие времиња, бидејќи од 1880-ти години земјата почнала да користи европски имигрантски труд. Бразил бил последната нација на западната хемисфера што го укинала ропството. === Британски и француски Кариби === [[Податотека:Slaves_cutting_the_sugar_cane_-_Ten_Views_in_the_Island_of_Antigua_(1823),_plate_IV_-_BL.jpg|мини|Робови сечат [[шеќерна трска]], британска колонија [[Антигва]], 1823 година]] Ропството било вообичаено користено во деловите од [[Кариби]]те контролирани од Франција и [[Британска Империја|Британската Империја]]. До крајот на 17 век широка употреба на поробени Африканци започнале [[Мали Антили|Малите Антилиски]] острови [[Барбадос]], [[Историја на Свети Кристофер и Невис|Свети Кристофер и Невис]], [[Антигва и Барбуда|Антигва]], [[Мартиник]] и [[Гваделуп]], кои биле првите важни друштва на робови во [[Кариби]]те.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CEEDC103EF934A1575BC0A963958260|title=Involuntary Immigrants|date=27 August 1995|work=[[The New York Times]]|accessdate=4 December 2011}}</ref> Англија имала повеќе шеќерни колонии на Карибите, особено [[Јамајка]], [[Барбадос]], [[Невис]] и [[Антигва]], што обезбедувало постојан проток на продажба на шеќер кој бил произведуван од принудната работа на робовите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QUV98bwrqscC&pg=PA415|title=Sugar and Slavery: An Economic History of the British West Indies, 1623–1775|last=Richard B. Sheridan|publisher=Canoe Press|year=1974|isbn=978-9768125132|pages=415–26}}</ref> До првата деценија на 18 век, во Барбадос имало повеќе робови отколку во сите англиски колонии на копното заедно, а бидејќи Барбадос немал многу планини, англиските плантажи можеле да расчистат земја за шеќерна трска, а слугите биле првично испраќани да работат на полињата со шеќер со договор, и биле третирани толку лошо, што идните слуги со договор престанале да одат на Барбадос, и немало доволно луѓе да ги работат полињата. Тогаш Британците почнале да ги доведуваат поробените Африканци. За англиските плантажи на Барбадос, потпирањето врз поробената работна сила било неопходно за да можат да профитираат од производството на шеќер со потекло од трска за растечкиот пазар за шеќер во Европа и на други пазари. Во [[Договор од Утрехт (1713)|Договорот од Утрехт]], со кој завршила [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]] (1702–1714), различните европски сили кои преговарале за условите на договорот, воедно разговарале и за колонијални прашања.<ref>{{Наведено списание|last=Waddel|first=David A.G.|year=1960|title=Queen Anne's Government and the Slave Trade|url=https://archive.org/details/sim_caribbean-quarterly_1960_6_1/page/n36|journal=Caribbean Quarterly|volume=6|issue=1|pages=7–10|doi=10.1080/00086495.1960.11829793}}</ref> Од особена важност во преговорите во Утрехт биле успешните преговори меѓу британската и француската делегација за Британија да добие монопол од 30 години врз правото на продажба на робови во шпанска Америка, и исто така [[Ана (британска кралица)|кралицата Ана]], им дозволила на своите северноамерикански колонии како Вирџинија, да донесуваат закони што го промовирале увозот на робови. [[Ана (британска кралица)|Кралицата Ана]] тајно преговарала со Франција за да го добие нејзино одобрение во врска со монополот за продажба на робови'','' а во 1712 година одржала говор во кој било вклучено јавното објавување на нејзиниот успех во одземањето на монополот за продажба на робови од Франција, економски пресврт што многу лондонски трговци го прославиле.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lmPFnzXU7o0C&pg=PA236|title=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade: 1440–1870|last=Hugh Thomas|publisher=Simon and Schuster|year=1997|isbn=978-0684835655|page=236}}</ref> Поголемиот дел од трговијата со робови вклучувала продажба во шпански колонии во Карибите и Мексико, како и продажба на европски колонии во Карибите и Северна Америка.<ref>{{Наведено списание|last=Sheridan|first=Richard B.|year=1972|title=Africa and the Caribbean in the Atlantic slave trade|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1972-02_77_1/page/n26|journal=American Historical Review|volume=77|issue=1|pages=15–35|doi=10.2307/1856592|jstor=1856592}}</ref> Историчарката Винита Рикс рекла дека договорот ѝ доделил на кралицата Ана „22,5% (а на кралот [[Филип V (Шпанија)|Филип V од Шпанија]] 28%) од целиот профит собран преку монополот за продажба на робови, и заклучила дека „врската на кралицата со приходите од трговија со робови значела дека таа повеќе не била неутрален набљудувач. Таа имала личен интерес за тоа што се случувало на бродовите со робови“.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=HKtZDQAAQBAJ&pg=PT77|title=Through the Lens of the Transatlantic Slave Trade|last=Vinita Moch Ricks|date=1 August 2013|publisher=BookBaby|isbn=978-1483513645|page=77}}{{Мртва врска|date=September 2023}}</ref> Французите до 1778 година, годишно увезувале приближно 13.000 Африканци за ропство во Француските Западни Инди.<ref name="Kitchin1">{{Наведена книга|url=http://www.wdl.org/en/item/4397/view/1/21/|title=The Present State of the West-Indies: Containing an Accurate Description of What Parts Are Possessed by the Several Powers in Europe|last=Kitchin|first=Thomas|publisher=R. Baldwin|year=1778|location=London|page=21|access-date=2026-06-06|archive-date=2024-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511184618/https://www.loc.gov/item/02008613|url-status=dead}}</ref> Во 1685 година со цел да го регулира ропството, [[Луј XIV]] го донел [[Црн кодекс|Црниот кодекс]], односно кодекс за робови кој им доделувал одредени [[човекови права]] на робовите и одговорности на господарот, што бил должен да ги храни, облекува и да се грижи за општата благосостојба на својот човечки имот. Слободните луѓе со различна боја на кожа поседувале една третина од имотот на плантажата и една четвртина од робовите во Сен Доминг (подоцна [[Хаити]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://chnm.gmu.edu/revolution/chap8a.html|title=Slavery and the Haitian Revolution|publisher=Chnm.gmu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105214459/http://chnm.gmu.edu/revolution/chap8a.html|archive-date=5 November 2011|accessdate=4 December 2011}}</ref> На 4 фебруари 1794 година било укинато ропството во [[Прва Француска Република|Првата Француска Република]], а кога станало јасно дека [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] имал намера повторно да го воспостави ропството во Сен Доминг (Хаити), [[Жан-Жак Десалин]] и [[Александар Петион]] ја смениле страната во октомври 1802 година. На 1 јануари 1804 година, Десалин, кој станал новиот водач според диктаторскиот устав од 1801 година, го прогласил [[Хаити]] за слободна република<ref name="Haiti">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.webster.edu/~corbetre/haiti/history/earlyhaiti/dessalines.htm|title=A Brief History of Dessalines|year=1825|work=Missionary Journal|publisher=Webster.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20130901072137/http://www2.webster.edu/~corbetre/haiti/history/earlyhaiti/dessalines.htm|archive-date=1 September 2013|accessdate=4 December 2011}}</ref> со што станала втората независна нација на западната хемисфера, по Соединетите Американски Држави, како резултат на единствениот успешен бунт на робовите во светската историја.<ref name="Revolution">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fsmitha.com/h3/h34-np2.html|title=Haiti, 1789 to 1806|work=www.fsmitha.com}}</ref>[[Податотека:KMS376_Dirk_Valkenburg_-_Ritual_Slave_Party_on_a_Sugar_Plantation_in_Surinam.jpg|мини|Слика од 18 век на [[Дирк Валкенбург]], на која се прикажани робови од плантажи за време на церемонијален танц.]] Во 1833 година, [[Вајтхол]] во Англија објавил дека робовите во британските колонии ќе бидат целосно ослободени до 1838 година, а во меѓувреме, владата им кажувала на робовите дека мора да останат на своите плантажи, и дека ќе имаат статус на „чираци“ во следните 6 години. На 1 август 1834 година во [[Порт оф Спејн]], [[Тринидад]] невооружена група претежно постари црнци, на кои гувернерот им се обратил во Владината куќа за новите закони, почнале да скандираат: „Не шест години. Никако шест години“, пригушувајќи го гласот на гувернерот. Мирните протести продолжиле сè додека не била донесена резолуција за укинување на чиракувањето, и не била постигната ''фактичка'' слобода, а на 1 август 1838 година била законски доделена целосна еманципација пред предвиденото време, со што Тринидад станала првата британска колонија со робови што целосно го укинала ропството. Откако Велика Британија го укинала ропството, почнала да врши притисок врз другите нации да го сторат истото. Франција, исто така, го укинала ропството, а дотогаш Сен Доминг веќе ја добил својата независност, и ја формирал независната [[Република Хаити (1820–1849)|Република Хаити]], иако Франција сè уште ги контролирала [[Гваделуп]], [[Мартиник]] и неколку помали острови. === Канада === Ропството во Канада го практикувале [[Први народи|Првите народи]] и продолжило за време на европската колонизација на Канада.<ref name="LawsonLawson2019">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ou6yDwAAQBAJ&pg=PA16|title=Race and Ethnicity in America: From Pre-contact to the Present &#91;4 volumes&#93;|last=Russell M. Lawson|last2=Benjamin A. Lawson|date=11 October 2019|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-5097-4|pages=16–}}</ref> Се проценува дека имало 4.200 робови во француската колонија Канада, а подоцна и во Британска Северна Америка помеѓу 1671 и 1831 година<ref name="Marcel"> {{Наведена книга|title=Canada's Forgotten Slaves: Two Centuries of Bondage|url=https://archive.org/details/canadasforgotten0000trud|last=Marcel Trudel|last2=Micheline d' Allaire|publisher=Independent Publishing Group|year=2013|isbn=978-1-55065-327-4|page=Intro}}</ref> од кои две третини биле од домородно потекло (''[[Панис (робови)|панис]]'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.historymuseum.ca/virtual-museum-of-new-france/population/slavery/|title=Slavery|work=Virtual Museum of New France|publisher=Canadian Museum of History|accessdate=15 May 2018}}</ref>, додека другата третина биле од африканско потекло. Тие биле домашни слуги и земјоделски работници,<ref name="AppiahGates2005">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&pg=PA722|title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience|last=Anthony Appiah|last2=Henry Louis Gates|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-517055-9|page=722}}</ref> а бројот на робови од различни раси се зголемил за време на [[Историја на Канада (1763–1867)|британското владеење]], особено со доаѓањето на лојалистите на Обединетата Империја по 1783 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/black-enslavement|title=Black Enslavement in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|work=www.thecanadianencyclopedia.ca}}</ref> и само мал дел од црните Канаѓани денес се потомци на овие робови.<ref name="Marsh1999">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=wR_-aSFyvuYC&pg=PA259|title=The Canadian Encyclopedia|last=James H. Marsh|publisher=The Canadian Encyclopedia|year=1999|isbn=978-0-7710-2099-5|page=259}}</ref> Практиката на ропство во Канада завршила преку судска пракса откако исчезнала на почетокот на 19 век преку судски постапки водени во име на робови кои барале ослободување,<ref name="Shadd2016">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Ob1aDwAAQBAJ&pg=PA11|title=A Plea for Emigration; or Notes of Canada West: A Broadview Anthology of British Literature Edition|last=Mary Ann Shadd|publisher=Broadview Press|year=2016|isbn=978-1-55481-321-6|page=11}}</ref> а во различен степен судовите го направиле ропството неприменливо и во Долна Канада и [[Нова Шкотска]] како на пример, во Долна Канада, по судските одлуки кон крајот на последната деценија од 18 век, „робовите не можеле да бидат принудени да служат подолго отколку што би работеле и... можеле да го напуштат својот господар по своја волја“.<ref name="archive.org">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.org/stream/slaveincanada00ridd/slaveincanada00ridd_djvu.txt|title=Full text of "The slave in Canada"|year=1920|work=archive.org}}</ref> Во 1793 година Горна Канада го донела ''[[Закон против ропството|Законот против ропството]]'' кој бил еден од најраните закони против ропството во светот,<ref name="OnufGould2005">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YZw-CwAAQBAJ&pg=PA298|title=Empire and Nation: The American Revolution in the Atlantic World|last=Peter S. Onuf|last2=Eliga H. Gould|publisher=JHU Press|year=2005|isbn=978-1-4214-1842-1|page=298}}</ref> а во 1834 година институцијата била формално забранета низ поголемиот дел од Британската Империја, вклучително и Канада по донесувањето на ''[[Закон за укинување на ропството од 1833 година|Законот за укинување на ропството од 1833 година]]'' во британскиот парламент што резултирало со тоа што голем број црнци (слободни и робови) од Соединетите Американски Држави се преселиле во Канада по [[Американска револуција|Американската револуција]], познати како црни лојалисти и повторно по [[Војната од 1812.|војната од 1812 година]], со голем број црни бегалци кои се населиле во Канада. Во средината на 19 век, Британска Северна Америка служела како терминал за подземната железница, мрежа од патишта што ги користеле поробените Афроамериканци со цел да избегаат од ропска држава. === Латинска Америка === [[Податотека:Tropenmuseum_Royal_Tropical_Institute_Objectnumber_3444-7_Begrafenis_bij_plantageslaven2.jpg|мини|Погреб на плантажа со робови за време на холандското колонијално владеење, [[Суринам]]. Литографија во боја печатена околу 1840–1850 година, дигитално реставрирана.]] Во периодот од крајот на 19 век и почетокот на 20 век, побарувачката за собирање гума довело до гранична експанзија и ропство во Латинска Америка и на други места, а домородните народи биле поробени како дел од бумот на гумата во [[Еквадор]], [[Перу]], [[Колумбија]] и [[Бразил]]. Во Средна Америка, преработувачите на гума учествувале во поробувањето на домородниот народ Гватусо-Малеку за домашна работа. === Соединети Американски Држави === ==== Рани настани ==== Историчарите не можеле да одлучат дали законската практика на ропството започнала во колонијата, бидејќи некои од нив имале статус на слуги со договор. Алден Т. Вон рекол дека повеќето се согласувале дека и црните робови и слугите со договор постоеле до 1640 година.<ref>{{Наведено списание|last=Vaughan|first=Alden T.|date=1989|title=The Origins Debate: Slavery and Racism in Seventeenth-Century Virginia|url=https://archive.org/details/sim_virginia-magazine-of-history-and-biography_1989-07_97_3/page/311|journal=The Virginia Magazine of History and Biography|volume=97|issue=3|pages=311–54|jstor=4249092}}</ref> Само мал дел од поробените Африканци кои биле донесени во [[Нов Свет|Новиот свет]] дошле во [[Британска Северна Америка]] и тоа можеби само 5% од вкупниот број, додека огромното мнозинство робови биле испратени во [[Кариби|карипските]] шеќерни колонии, [[Бразил]] или [[Шпанска Америка]]. До 1680-ти години, со консолидацијата на англиската Кралска африканска компанија, поробените Африканци пристигнувале во англиските колонии во поголем број, а институцијата продолжила да биде заштитена од британската влада, додека колонистите веќе почнале да купуваат робови во поголем број. ==== Ропство во американското колонијално право ==== [[Податотека:Virginia_one_hundred_years_ago.jpg|мини|Добро облечен сопственик на плантажа и неговото семејство ги посетуваат просториите на робовите.]] * 1640: Судовите во Вирџинија го осудила Џон Панч на доживотно ропство, што е најраното законско санкционирање на ропството во англиските колонии.<ref name="Donoghue 2010">{{Наведена книга|url=http://ahr.oxfordjournals.org/content/115/4/943.full.pdf+html?sid=dc069c4e-7758-487c-a4d7-4d23f203e0df|title=Out of the Land of Bondage": The English Revolution and the Atlantic Origins of Abolition|last=Donoghue|first=John|work=The American Historical Review|year=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904020937/http://ahr.oxfordjournals.org/content/115/4/943.full.pdf+html?sid=dc069c4e-7758-487c-a4d7-4d23f203e0df|archive-date=2015-09-04}}</ref> * 1641: Масачусетс го легализирала ропството.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4X44KbDBl9gC&pg=PA3|title=Slavery in the United States: A Social, Political, and Historical Encyclopedia|last=Junius P. Rodriguez|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1851095445|page=3}}</ref> * 1650: Конектикат го легализирала ропството. * 1652: Род Ајленд го забранувала ропството или присилното ропство на кој било бел или црнец повеќе од 10 години или по наполнувањето на 24 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/jcbexhibit/Pages/exhibSlavery.html#anchor|title=Rhode Island bans slavery: 18 May 1652|date=18 May 1652|accessdate=2026-06-06|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131015913/https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/jcbexhibit/Pages/exhibSlavery.html#anchor|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=U2YFAAAAQAAJ&q=Whereas%2C+it+is+a+common+course+practiced+amongst+English+men+to+buy+negers%2C+to+that+end+they+have+them+for+service+or+slave+forever%3A+let+it+be+ordered%2C+no+blacke&pg=PA262|title=History of the Negro Race in America from 1619 to 1880, Vol. 1|last=Williams|first=George Washington|date=1882|publisher=G.P. Putnam's Sons|isbn=9780722297803}}</ref> * 1654: Вирџинија го санкционирала „правото на црнците да поседуваат робови од сопствената раса“ откако Африканецот Ентони Џонсон, поранешен слуга со договор, тужел за колегата Африканец Џон Касор да го прогласи не за слуга со договор, туку за „доживотен роб“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.org/stream/jstor-3035621/3035621#page/n3/mode/2up/search/Johnson|title=Records of the County Court of Northampton, Virginia, Orders Deeds and Wills, 1651–1654|date=June 1916|publisher=The Journal of Negro History|page=10}}</ref> * 1661: Вирџинија официјално го признала ропството со закон. * 1662: Статут на Вирџинија прогласил дека родените деца имаат ист статус како и нивната мајка. * 1663: Мериленд го легализирала ропството. * 1664: Ропството било легализирано во Њујорк и Њу Џерси. * 1670: Каролина (подоцна, Јужна Каролина и Северна Каролина) била основана главно од плантажисти од пренаселената британска колонија на шеќерните острови [[Барбадос]], кои донеле релативно голем број африкански робови од тој остров. * 1676: Род Ајленд го забранила ропството на Индијанците. ==== Развој на ропството ==== Новоослободените слуги ретко можеле удобно да се издржуваат, а тутунската индустрија сè повеќе била доминирана од големите плантажи што предизвикало домашни немири кои кулминирале со [[Беконово востание|Беконовото востание]] и на крајот, ропството станало норма во регионите доминирани од плантажи. Фундаменталните устави на Каролина воспоставиле модел во кој ригидната општествена хиерархија ги ставила робовите под апсолутна власт на нивниот господар, а со подемот на плантажната економија во низините на Каролина, заснована на одгледување ориз, било создадено општество на робови кое подоцна станало модел за економијата на кралскиот памук низ длабокиот југ. Моделот создаден од Јужна Каролина бил поттикнат од појавата на мнозинско поробено население кое барало репресивна и честопати брутална сила за контрола со оправдувањето кое се развило во концептуална рамка на белата доминантност во американските колонии. Во текот на 17 и 18 век се случиле неколку локални робовски бунтови: Бунтот во округот Глостер, Вирџинија (1663); Робовскиот бунт во Њујорк од 1712 година ; Бунтот во Стоно (1739); Робовскиот бунт во Њујорк од 1741 година.<ref>{{Наведено списание|last=Tang|first=Joyce|year=1997|title=Enslaved African Rebellions in Virginia|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-black-studies_1997-05_27_5/page/598|journal=Journal of Black Studies|volume=27|issue=5|pages=598–614|doi=10.1177/002193479702700502|jstor=2784871}}</ref> ==== Почетоците на правото во САД ==== [[Податотека:James_Hopkinsons_Plantation_Slaves_Going_to_Field.jpg|мини|Плантажата на Џејмс Хопкинсон, Јужна Каролина, околу 1862 година.]] Кога во 1772 година Англија станала првата земја што ја забранила трговијата со робови во своите граници (''Сомерсет против Стјуарт'') по што следела одлуката ''[[Џозеф Најт (роб)|Најт против Ведербурн во Шкотска во 1778 година]],'' примерот во рамките на [[Британска Империја|Британската Империја]], почнале да го следат и судовите во Масачусетс. Помеѓу 1764 и 1774 година, 17 робови се појавиле во судовите во Масачусетс со цел да ги тужат своите сопственици за слобода,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=8e-wBAAAQBAJ|title=Tyrannicide: Forging an American Law of Slavery in Revolutionary South Carolina and Massachusetts|last=Blanck|first=Emily|date=6 March 2014|publisher=University of Georgia Press|isbn=9780820338644|via=Google Books}}</ref> а во 1766 година, колегата на [[Џон Адамс]], [[Бенџамин Кент]], го добил првото судење во САД за ослободување на роб (''Слу против Випл'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://founders.archives.gov/documents/Adams/05-02-02-0004-0002-0002|title=Founders Online: Adams' Minutes of the Argument: Essex Superior Court, Salem, N …|work=founders.archives.gov}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kentakepage.com/jenny-slew-the-first-enslaved-person-to-win-her-freedom-via-jury-trial/|title=Jenny Slew: The first enslaved person to win her freedom via jury trial|last=Meserette|date=29 January 2016|publisher=Kentake Page|accessdate=24 July 2019}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=dlSpAgAAQBAJ&dq=%22benjamin+kent%22+lawyer+boston+woman&pg=PA130|title=Love of Freedom: Black Women in Colonial and Revolutionary New England|last=Adams|first=Catherine|last2=Pleck|first2=Elizabeth H.|date=1 February 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974178-6|via=Google Books}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cambridgehistory.org/wp-content/uploads/2017/08/Proceedings-Volume-40-1964-1966.pdf|title=The Proceedings of the Cambridge Historical Society, Volume 40, 1964-1966}}</ref> Република Вермонт со својот [[Устав на Вермонт (1777)|устав од 1777 година]] дозволила поробување на деца, сугерирајќи дека луѓето „не треба“ да поробуваат возрасни, но овој предлог за среќа не се спровел, а во 1791 година Вермонт влегол во САД со истите уставни одредби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vermonthistory.org/problem-of-slavery#:~:text=%E2%80%9CThe%20Problem%20of%20Slavery%20in,of%20History%2C%20University%20of%20Kentucky.|title=The Problem of Slavery in Early Vermont|last=Whitefield|first=Harvey Amani|date=2014|work=Vermont History|publisher=Vermont Historical Society|accessdate=14 October 2015}}</ref> Преку Северозападната уредба од 1787 година под Конгресот на Конфедерацијата, ропството било забрането на териториите северозападно од [[Охајо (река)|реката Охајо]], а во 1794 година со [[Закон за трговија со робови од 1794 година|Законот за трговија со робови од 1794 година]] забранил американски бродови да се користат во трговијата со робови и воедно го забранил и извозот на робови од Америка во други земји.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://abolition.nypl.org/essays/us_constitution/4/|title=REGULATING THE TRADE|publisher=New York Public Library|accessdate=24 June 2014}}</ref> Сепак, биле вложени малку напори за спроведување на ова законодавство, а сопствениците на бродови за робови од Род Ајленд можеле да продолжат со трговијата, а во 1806 година флотата за робови на САД се проценувала дека е речиси 75% поголема од онаа на Велика Британија, со доминација во транспортот на робови во Куба.{{R|Grindal 2016}} До 1804 година, аболиционистите успеале да донесат закон со кој се ставил крај на законското ропство во секоја северна држава со робови над одредена возраст кои законски се трансформирале во слуги со договор). Конгресот донел [[Закон за забрана на увоз на робови|Закон со кој се забранува увозот на робови]] од 1 јануари 1808 година, но не и [[Ропството во САД|внатрешната трговија со робови]]. Покрај постапките на аболиционистите, слободните црнци сега биле предмет на расна сегрегација во северните држави. Иако до 1833 година Обединетото Кралство не го забранило ропството низ поголемиот дел од империјата, вклучувајќи ја и британската Северна Америка, сепак слободните црнци нашле засолниште во Канада по [[Американска војна за независност|Американската војна за независност]] и повторно по [[Војната од 1812.|војната од 1812 година]] бегајќи од југот преку реката Охајо кон север преку подземната железница. Владите на државите од Средниот Запад ги наметнале аргументите за правата на државите со цел да ја одбијат федералната надлежност над бегалците, а некои пороти го искористиле своето право на поништување на поротата и одбиле да ги осудат обвинетите според Законот за бегалци-робови од 1850 година. По донесувањето на [[Закон Канзас-Небраска|законот Канзас-Небраска]] во 1854 година, на територијата на Канзас избувнал вооружен конфликт, каде што прашањето дали ќе биде примена во Унијата како ропска држава или слободна држава им било оставено на жителите. Радикалниот аболиционист Џон Браун бил активен во хаосот и убиствата во „[[Крварење во Канзас|Крварењето на Канзас]]“, а вистинската пресвртница во јавното мислење била подобро фиксирана на измамата со Уставот на Лекомптон. ==== Американска граѓанска војна ==== Бројот на робовладејачкото население во Соединетите Американски Држави изнесувал 4 милиони,<ref name="itd.nps.gov">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nps.gov/civilwar/soldiers-and-sailors-database.htm|title=Introduction – Social Aspects of the Civil War|publisher=Itd.nps.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20070714073725/http://www.itd.nps.gov/cwss/manassas/social/introsoc.htm|archive-date=14 July 2007|accessdate=4 December 2011}}</ref> од кои 95% живеле на Југот, што претставувало една третина од населението таму, наспроти 1% од населението на Северот. Во политиката во средината на 19 век како централното прашање било проширувањето на ропството на [[Запад (САД)|западните територии]], на што се спротивставиле доселениците од северните држави. По прашањето за ропството Виговската партија се поделила и се распаднала за да биде заменета на Северот од новата Републиканска партија, која била посветена на запирање на ширењето на ропството, и која добила мнозинство во секоја северна држава со апсорбирање на фракција на демократи против ропството, предупредувајќи дека ропството било заостанат систем што ги поткопува либералната демократија и економската модернизација. Биле поднесени бројни компромисни предлози, но сите пропаднале, а мнозинството гласачи од Северот биле посветени на запирање на ширењето на ропството, за кое верувале дека на крајот ќе го заврши ропството. На изборите во 1860 година, републиканците го донеле [[Абрахам Линколн]] на [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседателската функција]], а неговата партија ја презела контролата со пратеници во [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Американски Држави]], додека државите од Длабокиот Југ биле убедени дека економската моќ на она што го нарекувале „кралот памук“ ќе го совлада Северот и ќе добие поддршка од Европа, гласале за отцепување од САД (Унијата) и формирале [[Конфедеративни Американски Држави|Конфедеративните Американски Држави]], врз основа на ветувањето за одржување на ропството. Така во 1861 година избувнала граѓанската војната, бидејќи двете страни барале бран по бран ентузијазам кај младите лица кои доброволно се пријавувале да формираат нови полкови и нови армии. На Северот, главната цел било да се зачува унијата како израз на американскиот национализам.[[Податотека:Company_E_of_the_4th_US_Colored_Infantry.jpg|мини|Чета Е од 4-тиот американски обоен пешадиски полк [[Обоени војници на Соединетите Американски Држави|на САД]]]] Бунтовничките водачи [[Џеферсон Дејвис]], [[Роберт Е. Ли]], [[Натан Бедфорд Форест]] и други, биле [[Ропство|трговци со робови]]. До 1862 година, повеќето северни лидери сфатиле дека главниот столб на јужната сецесија, ропството, морала да биде нападнат директно, а сите гранични држави го отфрлиле предлогот на претседателот Линколн за компензирана еманципација, но сепак, до 1865 година сите започнале со укинување на ропството, освен [[Кентаки]] и [[Делавер]]. Прогласот за еманципација претставувала извршна наредба издадена од Линколн на 1 јануари 1863 година која со еден удар го променила правниот статус, како што го признавала владата на САД и така на 3 милиони робови во одредени области на Конфедерацијата од „робови“ станале „слободни“. Имал практичен ефект дека штом роб избегал од контролата на владата на Конфедерацијата, бегајќи или преку напредување на Армијата на Унијата, робот станувал легалнен и всушност слободен, а сопствениците на плантажи, сфаќајќи дека еманципацијата ќе го уништи нивниот економски систем, понекогаш го преместувале својот човечки имот што е можно подалеку од дофатот на Армијата на Унијата. До јуни 1865 година, Армијата на Унијата ја контролирала целата Конфедерација и ги ослободила сите назначени робови, сопствениците никогаш не биле компензирани. Тешките дислокации од војната и реконструкцијата имале сериозно негативно влијание врз црното население, со голем број болести и смртни случаи. По ослободувањето, многу од ослободените останвувале на истата плантажа, а други избегале или се насобрале во бегалски кампови управувани од Бирото на ослободените кое обезбедувало храна, сместување, облека, медицинска грижа, црковни служби, одредено школување, правна поддршка и договори за работа. Ерата на реконструкцијата (1863–1877) ја одбележале жестоки дебати за правата на ослободените и на поразените Конфедерати, честопати придружени со убиства на црни лидери. Ропството никогаш не било повторно воспоставено, но откако претседателот [[Јулисиз С. Грант]] ја напуштил [[Белата куќа]] во 1877 година, белите конфедеративци „спасители“ на Јужните демократи ја презеле контролата врз сите јужни држави, а црнците ја изгубиле речиси целата политичка моќ што ја стекнале за време на Реконструкцијата, и до 1900 година го изгубиле и правото на глас и станале граѓани од втор ред. Големото мнозинство живеело на руралниот Југ во сиромаштија, работејќи како работници или закупувачи на земјоделски производи, мал дел поседувал сопствена земја, а центар на сите активности и лидерството во заедницата биле црните цркви, особено [[Баптизам|Баптистичката црква]]. == Азија == [[Податотека:Naturales_1.png|мини|Плоча во Боксерскиот кодек на која се прикажани робови во претколонијалните Филипини.]] [[Податотека:Chinese_Slave_trade.jpg|мини|Договор од [[Танг (династија)|династијата Танг]] во кој е евидентирано купување на 15-годишен роб за шест болт обична свила и пет [[Древнокинески монети|кинески монети]] .]] Ропството постоело и низ цела Азија, а форми на ропство постојат и денес. На древниот [[Близок Исток]] и [[Мала Азија]], ропството било вообичаена практика, која датирала од најраните регистрирани цивилизации во светот, како [[Сумер]]ите, [[Елам]], [[Стар Египет]], [[Акад]], [[Асирија]], [[Ебла]] и [[Вавилонија]], а воедно и меѓу [[Хатите]], [[Хетити|Хетите]], [[Хурити]]те, [[Микенска цивилизација|Микенската цивилизација]], [[Лувијци]]те, [[Ханан|Ханаанците]], [[Израилци|Јудејци]], [[Аморејци]]те, [[Феникија|Феникијците]], [[Арамејци]]те, [[Амонци]]те, [[Идумеја|Едомците]], [[Моав]]ците, [[Византија|Византијците]], [[Филистејци]]те, [[Меди]]те, [[Фригијци]]те, [[Лидијци]]те, [[Митани|Митанците]], [[Касити]]те, [[Партско Царство|Партите]], [[Урарту|Урарците]], [[Колхијци]]те, [[Халдејци]]те и [[Ерменци]]те.<ref>Hopkins, Keith (31 January 1981). Conquerors and Slaves. Cambridge: Cambridge University Press. p. 101. {{ISBN|978-0521281812}}.</ref> Ропството на Блискиот Исток првпат се развило од практиките на [[ропство]] на античкиот Близок Исток, практики кои понекогаш биле радикално различни, во зависност од општествено-политичките фактори. Две проценки од научници за бројот на робови држени во текот на дванаесет века во муслиманските земји биле 11.500.000 и 14.000.000.<ref name="nyt-2015">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/books/01/03/04/reviews/010304.04hochsct.html|title=Human Cargo|last=Hochschild|first=Ada|date=4 March 2001|access-date=1 September 2015|agency=New York Times}}</ref> Според [[шеријат]]от (исламскиот закон), децата на робовите или воените заробеници можеле да станат робови, но само доколку не биле муслимани, што довело до тоа исламскиот свет да увезува многу робови од други региони, а претежно од Европа. Ослободувањето на робови било охрабрувано како начин за искупување на гревовите, а многу рани преобратеници во исламот, како Билал ибн Рабах ал-Хабаши, биле сиромашни и поранешни робови. === Византиско Царство === Ропството играло значајна улога во економијата на [[Византиското Царство]], а многу од робовите потекнувале од војните во Медитеранот и Европа, додека други потекнувале од трговијата со [[Викинзите]] кои го посетувале царството, но сепак улогата на ропството во економијата и моќта на сопствениците на робови полека се намалувале, додека законите постепено ги подобрувале правата на робовите.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-world-history-of-slavery/slavery-in-the-byzantine-empire/6BC93914928532A51E2D9BE5EF40771F|title=The Cambridge World History of Slavery: Volume 2: AD 500–AD 1420|last=Lenski|first=Noel|date=6 March 2021|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521840675|editor-last=Perry|editor-first=Craig|volume=2|pages=453–481|chapter=Slavery in the Byzantine Empire|doi=10.1017/9781139024723.019|editor-last2=Eltis|editor-first2=David|editor-last3=Richardson|editor-first3=David|editor-last4=Engerman|editor-first4=Stanley L.}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qlU37xo9LeUC&q=slavery|title=Change in Byzantine Culture in the Eleventh and Twelfth Centuries|last=Kazhdan|first=Aleksandr Petrovich|last2=Epstein|first2=Ann Wharton|last3=Wharton|first3=Annabel Jane|date=1 January 1985|publisher=University of California Press|isbn=9780520051294|via=Google Books}}</ref><ref name="books.google.gr">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ZW9DjTAox6EC&q=Orthodox|title=Islam and the Abolition of Slavery|last=Clarence-Smith|first=W. G.|date=6 March 2006|publisher=Hurst|isbn=9781850657088|via=Google Books}}</ref> Под влијание на христијанството, ставовите за ропството се промениле, што довело до тоа робовите да добијат повеќе права, и независност и иако ропството станало ретко и многу граѓани го сметале за зло, сепак било легално. За време на [[Византиско-арапски војни|арапско-византиските војни,]] многу воени заробеници биле откупени во ропство, додека други учествувале во арапско-византиските размени на заробеници кои станале редовна карактеристика на односите меѓу Византија и [[Абасидски Калифат|Абасидскиот Калифат]].{{Sfn|Toynbee|1973}}{{Sfn|Oikonomides|1991}}{{Sfn|Toynbee|1973}} По падот на Византија, илјадници византиски граѓани биле поробени, а 30.000–50.000 граѓани биле поробени од Отоманското Царство по [[Пад на Цариград (1453)|падот на Цариград]].<ref name="Akbar2002">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=d_iBAgAAQBAJ&pg=PA86|title=The Shade of Swords: Jihad and the Conflict Between Islam and Christianity|last=M.J Akbar|date=3 May 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-45259-0|page=86|quote=Some 30,000 Christians were either enslaved or sold.|access-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012040247/https://books.google.com/books?id=d_iBAgAAQBAJ&pg=PA86|archive-date=12 October 2020}}</ref><ref name="Davis">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=eKhZHVtIX8UC&pg=PA84|title=Besieged: 100 Great Sieges from Jericho to Sarajevo|last=Davis|first=Paul K.|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-521930-2|pages=84|language=en}}</ref> === Отоманско Царство === [[Податотека:Yasyr_3.jpg|мини|Отомански Турци со заробеници од [[Стогодишна хрватско-отоманска војна|Стогодишната хрватско-отоманска војна]]]] Во [[Отоманското Царство]] ропството било легален и важен дел од нејзината економијата и османлиското општество<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html|title=Supply of Slaves}}</ref> сè додека ропството на [[Кавкаски народи|белците]] не било забрането на почетокот на 19 век, иако биле дозволени робови од други групи. Во [[Цариград]] (денешен [[Истанбул]]), административниот и политички центар на царството, околу една петтина од населението се состоело од робови во 1609 година. Дури и по неколку мерки за забрана на ропството кон крајот на 19 век, практиката продолжила во голема мера непроменета и во почетокот на 20 век. Дури и во 1908 година, женските робинки сè уште се продавале во Отоманското Царство, а сексуалното ропство било централен дел од османлискиот робовски систем низ целата историја на институцијата.<ref name="Schierbrand1886">{{Наведени вести|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1886/03/28/106300694.pdf|title=Slaves sold to the Turk; How the vile traffic is still carried on in the East. Sights our correspondent saw for twenty dollars—in the house of a grand old Turk of a dealer. (news was reported on March 4)|last=Wolf Von Schierbrand|date=28 March 1886|work=[[The New York Times]]|access-date=19 January 2011|author-link=Wolf Curt von Schierbrand}}</ref> Член на османлиската робовска класа можел да постигне висок статус, а чуварите на [[харем]]от и [[јаничар]]ите биле некои од попознатите позиции што можел да ги држи робот, но робовите всушност честопати биле на чело на османлиската политика, и додека поголемиот дел од службениците во османлиската влада биле купени робови, сепак биле одгледувани како робови на султанот и составен дел од успехот на Отоманското Царство од 14 век до 19 век и многу од нив поседувале голем број робови, а самиот [[Список на султани на Османлиското Царство|султан]] поседувал убедливо најголем број.<ref name="Dursteler2006">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LF8uer6PMfAC&pg=PA72|title=Venetians in Constantinople: Nation, Identity, and Coexistence in the Early Modern Mediterranean|last=Eric Dursteler|publisher=JHU Press|year=2006|isbn=978-0801883248|page=72}}</ref> Со одгледување и посебна обука на робови како службеници во дворските училишта како [[Ендерун]], Османлиите создале администратори со сложено познавање на владата и фанатичка лојалност. Османлиите практикувале ''[[данок во крв]]'' односно „собирање деца“ со кој млади христијански момчиња од [[Балкански Полуостров|Балканот]] и [[Мала Азија|Анадолија]] биле грабнувани од нивните домови и семејства, и воспитувани како муслимани, запишувани во најпознатата гранка на ''[[Капикулу|капикулите]]'', [[јаничар]]ите кои претставувале посебна класа војници на [[Османлиска војска|османлиската војска]] и одлучувачка фракција во [[Османлиски војни во Европа|османлиските војни во Европа]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.everything2.com/index.pl?node_id=266205|title=Janissary|work=www.everything2.com}}</ref> За време на различните походи за прогонство на христијаните во 18 и 19 век, како и за време на кулминирачките [[Асирски геноцид|асирски]], [[Ерменски геноцид|ерменски]] и грчки геноциди од [[Прва светска војна|Првата светска војна]], многу домородни ерменски, асирски и грчки христијански жени и деца биле одведени како робови од страна на отоманските Турци и нивните курдски сојузници. Амбасадорот на САД во Цариград од 1913 до 1916 година, [[Хенри Моргентау постариот]] известувал во својата ''„Приказна на амбасадорот Моргентау“'' дека имало банди кои тргувале со бели робови за време на неговиот мандат во Цариград<ref>{{Наведена книга|title=Ambassador Morgenthau's Story|last=Morgenthau|first=Henry|date=1918|publisher=Doubleday, Page & Co.|location=Garden City, N.Y|chapter=8|access-date=24 July 2019|chapter-url=http://www.gwpda.org/wwi-www/morgenthau/MorgenTC.htm}}</ref> и воедно, известувал дека ерменски девојки биле продавани како робови за време на ерменскиот геноцид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gwpda.org/wwi-www/morgenthau/Morgen24.htm|title=Ambassador Morgenthau's Story. 1918. Chapter Twenty-Four.|work=www.gwpda.org}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=L-fpAwAAQBAJ&q=HENRY+I+MORGENTHAU+slavery+ottoman+empire&pg=PA41|title=Remembering Genocide|last=Eltringham|first=Nigel|last2=Maclean|first2=Pam|date=27 June 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1317754220|via=Google Books}}</ref> Според [[Роналд Сегал]], односот машки/женски пол во атлантската трговија со робови бил 2:1, додека во исламските земји односот бил 1:2, а друга разлика помеѓу нив била тоа што ропството на запад имало расна компонента, додека Куранот експлицитно го осудувал расизмот што го олеснило асимилирањето на ослободените робови во општеството. Мажите честопати ги земале своите робинки како конкубини, а всушност, повеќето отомански султани биле синови на такви конкубини. === Античка историја === [[Податотека:S._V._Ivanov._Trade_negotiations_in_the_country_of_Eastern_Slavs._Pictures_of_Russian_history._(1909).jpg|мини|Трговијата со робови во Источна Европа за време на развиениот среден век, слика од [[Сергеј Иванов (сликар)|Сергеј Иванов]] (1864-1910)]] ==== Античка Индија ==== Научниците не се согласуваат околу тоа дали робовите и институцијата на ропството постоеле во [[Историја на Индија|древна Индија]]. Овие англиски зборови немале директен, универзално прифатен еквивалент на [[санскрит]] или други индиски јазици, но некои научници го преведувале зборот ''даса'', споменат во текстови како ''[[Мануов законик|Мануовиот законик]]''<ref name="Stein">B. Stein, D. Arnold. ''A History of India'', p. 212 . John Wiley and Sons, 2010, 444 pp. {{ISBN|1405195096}}</ref> како робови. Античките историчари кои ја посетиле Индија нудат најтесни увиди за природата на индиското општество и ропството во другите древни цивилизации. На пример, римскиот историчар [[Аријан]], кој ја запишал Индија за времето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]], напишал во својата ''„Индика“: „''Индијците дури и не ги користат странците како робови, а камоли свои сонародници.“<ref name="jwc">J.W. McCrindle (Translator), [https://archive.org/stream/AncientIndiaAsDescribedByMegasthenesAndArrianByMccrindleJ.W#page/n217/mode/2up/search/slaves Ancient India] Trubner & Co. London</ref> ==== Античка Кина ==== * [[Ќин (династија)|Династија Ќин]] (221–206 п.н.е.) Мажите осудени на [[кастрација]] станале [[Евнух|евнуси]] робови на државата на династијата Ќин, и како резултат на тоа биле принудени да работат на проекти како што е [[Теракотна војска|Теракотната војска]].<ref>{{Наведена книга|url={{Google books |id=V6U2AQAAIAAJ |plainurl=yes }}|title=Qin Shihuang|last=Bayerischen Landesamtes für Denkmalpflege|publisher=Bayerisches Landesamt für Denkmalpflege|year=2001|isbn=978-3874907118|page=273|access-date=11 January 2011}}</ref> Владата на Ќин го конфискувала имотот и ги поробувала семејствата на оние кои биле кастрирани како казна за силување.<ref>{{Наведена книга|url={{Google books |id=EHKxM31e408C |page=252 |plainurl=yes }}|title=The early Chinese empires: Qin and Han|last=Mark Edward Lewis|publisher=Harvard University Press|year=2007|isbn=978-0674024779|access-date=11 January 2011}}</ref> ** Робовите биле лишени од своите права и врски со своите семејства.<ref>{{Наведена книга|url={{Google books |id=hYNuAAAAMAAJ |plainurl=yes }}|title=Journal of East Asian archaeology, Volume 3|last=Society for East Asian Studies|publisher=Brill|year=2001|page=299|access-date=11 January 2011}}</ref> * [[Хан (династија)|Династијата Хан (206 п.н.е. – 220 н.е.)]] Едно од првите дејствија на [[Гао Цу (династија Хан)|царот Гао]] било ослободување од ропство на земјоделските работници кои биле поробени за време на периодот на завојуваните држави, иако домашните слуги го задржале својот статус. ** Мажите казнувани со кастрација за време на [[Хан (династија)|династијата Хан]] биле користени и како робови.<ref>{{Наведена книга|url={{Google books |id=8IktAAAAIAAJ |plainurl=yes }}|title=Osiris, Volume 10|last=History of Science Society|publisher=Saint Catherine Press|year=1952|page=144|access-date=11 January 2011}}</ref> ** Врз основа на претходните закони, династијата Хан воспоставила правила според кои имотот и семејствата на криминалците кои вршеле тригодишна тешка работа или биле осудени на кастрација требало да бидат запленети и задржани како имот од страна на владата.<ref>{{Наведена книга|url={{Google books |id=6M26AAAAIAAJ |plainurl=yes }}|title=Artisans in early imperial China|last=Anthony Jerome Barbieri-Low|publisher=University of Washington Press|year=2007|page=146|author-link=Anthony Jerome Barbieri|access-date=11 January 2011}}</ref> За време на милениумската кинеска доминација во Виетнам, [[Виетнам]] бил голем извор на робинки кои биле користени како сексуални робинки во Кина<ref name="Henley">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gKCea9iRga4C&q=%22slave+girls+of+viet%22&pg=PT232|title=Vietnam Past and Present: The North|last=Henley|first=Andrew Forbes, David|date=26 December 2012|publisher=Cognoscenti Books|isbn=9781300568070|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/vermilionbirdtan00scha|title=The Vermilion Bird|last=Schafer|first=Edward Hetzel|date=1967|publisher=University of California Press|page=[https://archive.org/details/vermilionbirdtan00scha/page/56 56]|language=en|quote=slave girls of viet.|url-access=registration}}</ref> кои воедно биле и еротизирани во поезијата на династијата Танг.<ref name="Henley" /> [[Танг (династија)|Династијата Танг]] купувала западни робови од Евреите Раданити,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=zq9iAwAAQBAJ&pg=PA51|title=The Early Jews and Muslims of England and Wales: A Genetic and Genealogical History|last=Hirschman|first=Elizabeth Caldwell|last2=Yates|first2=Donald N.|date=29 April 2014|publisher=McFarland|isbn=978-0786476848|page=51|language=en|access-date=14 February 2017}}</ref> а кинеските војници и пирати од династијата Танг ги поробувале Корејците, Турците, Персијците, Индонезијците и луѓето од Внатрешна Монголија, Централна Азија и северна Индија,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=IZ_WAAAAMAAJ&q=korean+girls+ming|title=Memoirs of the Research Department, Issue 2|last=(Japan)|first=Tōyō Bunko|page=63|access-date=4 July 2010}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XrZQs-6KswMC&q=chinese+slaves+korea&pg=PA49|title=Korea and East Asia: the story of a Phoenix|last=Kenneth B. Lee|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1997|isbn=978-0275958237|page=49|access-date=4 July 2010}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=IyodFB4SdOIC&pg=PA51|title=The Problem of Slavery in Western Culture|last=Davis|first=David Brion|publisher=Oxford University Press|year=1966|isbn=978-0195056396|page=51|language=en|access-date=14 February 2017}}</ref><ref>{{Наведена книга|url={{Google books |id=T9AZAQAAIAAJ |plainurl=yes }}|title=The Greenwood Encyclopedia of Daily Life: The medieval world|last=Joyce E. Salisbury|publisher=Greenwood Press|year=2004|isbn=978-0313325434|page=316|author-link=Joyce E. Salisbury|access-date=9 January 2011}}</ref> а Најголемиот извор на робови доаѓал од јужните племиња, вклучувајќи ги Тајланѓаните и Абориџините од јужните провинции [[Фуџјиан]], [[Гуангдонг]], [[Гуангси]] и [[Гуејџоу]], а воедно купувани како робови биле и Малајците, Кмерите, Индијците и црните Африканци.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jqAGIL02BWQC&pg=PA45|title=The Golden Peaches of Samarkand: A Study of Tʻang Exotics|last=Schafer|first=Edward H.|publisher=University of California Press|year=1963|isbn=978-0520054622|pages=45–46|language=en|access-date=14 February 2017}}</ref> Ропството било распространето до крајот на 19 век и почетокот на 20 век во Кина, а од 1910 година сите форми на ропство станале нелегални. === Посткласична историја === ==== Индиски потконтинент ==== Исламските инвазии, почнувајќи од 8 век, резултирале со стотици илјади Индијци кои биле поробени од страна на напаѓачките армии, а една од најраните инвазии биле тие на умајадскиот командант Мухамед бин Касим. Неколку робови биле донесени во Индија и преку трговците од Индискиот Океан како Сиди кои се потомци на робовите [[Банту-народи|Банту]] донесени во Индија од арапски и португалски трговци.<ref>{{Наведено списание|last=Shah|first=Anish M.|displayauthors=etal|date=15 July 2011|title=Indian Siddis: African Descendants with Indian Admixture|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-07-15_89_1/page/154|journal=American Journal of Human Genetics|volume=89|issue=1|pages=154–61|doi=10.1016/j.ajhg.2011.05.030|pmc=3135801|pmid=21741027}}</ref> Андре Винк го сумирал ропството во Индија во 8 и 9 век на следниов начин: (За време на инвазијата на Мухамед ал-Касим), неизбежно бројни жени и деца биле поробени. Изворите инсистираат дека сега, во согласност со религиозниот закон, „една петтина од робовите и пленот“ биле издвоени за калифската ризница и испратени во Ирак и Сирија. Остатокот бил расфрлан меѓу војската на исламот. Во Рур, случајно 60.000 заробеници биле доведени во ропство. Во Брахаманабад наводно биле земени 30.000 робови. Во Мултан 6.000. Нападите на робови продолжиле да се вршат во текот на доцниот период на Умајадите во Синд, но и многу подалеку во Хинд, сè до Уџаин и Малва. Абасидските гувернери го нападнале Пенџаб, каде што биле земени многу затвореници и робови. — Ал Хинд, Андре Винк<ref>Andre Wink (1991), Al-Hind: the Making of the Indo-Islamic World, vol. 1, Brill Academic (Leiden), {{ISBN|978-9004095090}}, pages 172-173</ref> На почетокот на 11 век, Тарих ал-Јамини, арапскиот историчар Ал-Утби, запишал дека во 1001 година, армиите на [[Махмуд од Газна]] ги освоиле [[Пешавар]] и главниот град на Гандара, [[Ваиханд]] по [[Битката кај Пешавар (1001)|Битката кај Пешавар]] (1001), „во средината на земјата Хиндустан“ и заробиле околу 100.000 млади луѓе, а подоцна, по неговата дванаесетта експедиција во Индија во 1018/1019 година, се вели дека Махмуд се вратил со толку голем број робови што нивната вредност се намалила на само два до десет дирхами за секој што било невообичаено ниска цена, според Ал-Утби која довела до „трговци [доаѓаат] од далечни градови за да ги купат, така што земјите од Централна Азија, Ирак и Курасан биле преполни со нив, а убавите и темните, богатите и сиромашните, се измешале во едно заедничко ропство“. Елиот и Даусон се осврнуваат на „петстотини илјади робови, убави мажи и жени“. Подоцна, за време на периодот на [[Делхиски султанат|Делхискиот султанат]] (1206–1555), имало многу споменувања за изобилството на евтино достапни индиски робови, а Леви го припишувал првенствено на огромните човечки ресурси на Индија, во споредба со нејзините соседи на север и запад ([[Могулско Царство|Могулците]] во Индија биле приближно 12 до 20 пати повеќе од она во [[Туран]] и [[Иран]] на крајот на 16 век). —Ал Хинд, Андре Винк<ref>Andre Wink (1991), Al-Hind: the Making of the Indo-Islamic World, vol. 1, Brill Academic (Leiden), {{ISBN|978-9004095090}}, pages 14-15</ref> Муслиманското освојување на [[Гуџарат]] во Западна Индија имало две главни цели, освојувачите барале и почесто насилно ја одземале земјата во сопственост на Хиндусите, а робувањето на жените неизбежно водело до нивно преобраќање во ислам. Во битките што ги воделе муслиманите против Хиндусите во Малва и висорамнината Декан, биле заробени голем број заробеници, а на муслиманските војници им било дозволено да ги задржат и поробат воените заробеници како плен. Првиот [[Бахмански Султанат|Бахмански]] султан, [[Ала-уд-Дин Бахман Шах]] бил познат по тоа што заробил 1.000 девојки кои пееле и танцувале од хиндуистичките храмови, откако се борел со северните [[Карнатскиот регион|карнатски]] поглавари, а подоцнежните Бахмани, исто така, ги заробувале цивилните жени и деца во војните од кои многумина биле преобратени во ислам во заробеништво. За [[Могулско Царство|Могулите]], В.Х. Морленд забележал: „станало мода да се напаѓа село или група села без никакво очигледно оправдување и да се одведуваат жителите како робови“.<ref>{{Наведена книга|title=Maasir-ul-Umara|last=Khan|first=Samsam ud Daula Shah Nawaz|last2=Khan|first2=Abdul Hai|volume=III|location=Calcutta|page=442|language=fa|translator-last=Beni Prasad|translator-last2=Beveridge|translator-first2=H}}</ref> За време на владеењето на [[Шах Џахан]], многу селани биле принудени да ги продаваат своите жени и деца во ропство за да ги задоволат барањата за приходи од земја, но со Законот за индиско ропство од 1843 година ропството официјално било укинато во Британска Индија, но сепак, во современа Индија, Пакистан и Непал, има милиони работници под задолжување, кои работат како робови за да ги отплатат долговите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.csmonitor.com/2004/0901/p16s01-wogi.html|title=Slavery is not dead, just less recognizable|date=1 September 2004|publisher=Csmonitor.com|accessdate=4 December 2011}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4042207.stm|title=Life as a modern slave in Pakistan|date=25 November 2004|work=BBC News|access-date=4 December 2011}}</ref> === Современа историја === ==== Иран ==== Потсетувајќи се на операциите извршени против племињата во [[Систан и Балуџистан|ирански Балуџистан]] во 1916 година, [[Реџиналд Даер]] во мемоари од 1921 година наведл дека локалните племиња Балучи редовно вршеле напади врз патници и мали градови за време на кои често биле киднапирани жените и децата за да станат робови, и биле продавани по цени што варирале во зависност од квалитетот, возраста и изгледот. Дополнително навел дека просечната цена за млада жена била 300 рупии, а просечната цена за мало дете 25 рупии, а како што било забележано честопати биле полугладни.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/raidersofsarhadb00dyerrich/page/42/mode/2up|title=The raiders of the Sarhad|last=Dyer|first=Reginald|publisher=London, H.F. & G. Witherby|year=1921|pages=42–44}}</ref> ==== Јапонија ==== Во поголемиот дел од историјата на Јапонија, ропството било автохтоно, бидејќи извозот и увозот на робови бил ограничен од Јапонија како група острови, а веќе кон крајот на 16 век, било официјално забрането, но формите на договорна работа опстојувале заедно со принудната работа од тој период на казнените закони. За време на [[Втора кинеско-јапонска војна|Втората кинеско-јапонска војна]] и Тихоокеанската војна, царските јапонски вооружени сили користеле милиони цивили и воени заробеници од неколку земји како принудни работници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fas.harvard.edu/~asiactr/sino-japanese/minutes_2002.htm|title=Japan's Atrocities of Conscripting and Abusing North China Draftees after the Outbreak of the Pacific War|last=Ju Zhifen|year=2002|work=Joint study of the Sino-Japanese war}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1990|url=https://archive.org/details/statisticsofdemo0000rumm|last=Rummel|first=R. J.|publisher=Lit Verlag|year=1999|isbn=978-3825840105}} Available online: {{Наведена мрежна страница|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP3.HTM|title=Statistics of Democide: Chapter 3 – Statistics Of Japanese Democide Estimates, Calculations, And Sources|work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War|accessdate=1 March 2006}}</ref> ==== Кореја ==== Во [[Кореја]], ропството било официјално укинато со реформата Габо од 1894 година.<ref name="seoul">{{Наведена мрежна страница|url=https://ideas.repec.org/p/snu/ioerwp/no26.html|title=Korean Nobi in American Mirror: Yi Dynasty Coerced Labor in Comparison to the Slavery in the Antebellum Southern United States|last=Rhee|first=Young-hoon|last2=Yang|first2=Donghyu|date=December 1999|work=Working Paper Series|publisher=Institute of Economic Research, Seoul National University}}</ref> ==== Југоисточна Азија ==== Во [[Кмерско Царство|Кмерското Царство]] во југоисточна Азија постоела голема робовска класа која ги градела трајните споменици во [[Ангкор Ват]] и го извршувала поголемиот дел од тешката работа,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://travel.mongabay.com/cambodia/angkorwat.htm|title=Cambodia Angkor Wat|publisher=Travel.mongabay.com|accessdate=4 December 2011}}</ref> а помеѓу 17 и почетокот на 20 век, една четвртина до една третина од населението на некои области на [[Тајланд]] и [[Мјанмар|Бурма]] биле робови.<ref name="ReferenceB"/> До 19 век, [[Бутан]] развил трговија со робови со [[Сиким]] и [[Тибет]], поробувајќи британски поданици и брамини.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.279230|title=Sikhim & Bhutan: Twenty-one Years on the North-east Frontier, 1887-1908|last=White|first=John Claude|date=1909|publisher=E. Arnold|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/britishrelations0000gupt|title=British Relations With Bhutan|last=Gupta|first=Shantiswarup|date=1974|publisher=Panchsheel Prakashan|language=en|url-access=registration}}</ref> Во [[Мјанмар]], според [[Меѓународна организација на трудот|Меѓународната организација на трудот]] (МОТ), во текот на почетокот на 21 век околу 800.000 луѓе биле предмет на принудна работа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GC29Ae02.html|title=ILO cracks the whip at Yangon|date=29 March 2005|publisher=Atimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20050404025755/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GC29Ae02.html|archive-date=4 April 2005|accessdate=4 December 2011}}</ref> Робството на предшпанските Филипини го практикувале племенските австронезиски народи кои ги населувале културно разновидните острови, а од 17 до 18 век соседните [[Муслимани|муслимански]] држави вршеле робовски напади во крајбрежните области на [[Тајландски Залив|Тајландскиот Залив]] и [[Филипини]]те.<ref>{{Наведена книга|title=Muslim Rulers and Rebels|url=https://archive.org/details/muslimrulersrebe0000mcke|last=McKenna|first=Thomas H.|publisher=University of California Press|year=1998}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/15569/1/200000079942_000127000_303.pdf|title=The Port of Jolo and the Sulu Zone Slave Trade|last=Warren|first=James Francis|year=2007|work=The Journal of Sophia Asian Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216235524/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/15569/1/200000079942_000127000_303.pdf|archive-date=16 December 2014}}</ref> === Трговијата со робови на Исламската Држава === Според медиумските извештаи од крајот на 2014 година, [[Исламска Држава]] (ИД) продавала [[езиди]] и [[Христијанство|христијанки]] како робинки, а според Халех Есфандијари од Меѓународниот центар за научници „Вудро Вилсон“, откако милитантите на ИД ќе освојат област „тие обично ги носат постарите жени на импровизиран пазар за робови и се обидуваат да ги продадат“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/09/08/isis-attacks-on-women_n_5775106.html?cps=gravity|title=ISIS Is Attacking Women, And Nobody Is Talking About It|last=Brekke|first=Kira|date=8 September 2014|work=The Huffington Post|access-date=11 September 2014}}</ref> Во средината на октомври 2014 година, ОН проценил дека од 5.000 до 7.000 јазиди жени и деца биле киднапирани од ИД и продадени во ропство, а во дигиталното списание ''„Дабик“'', ИСИС тврдел дека има религиозно оправдување за поробување на јазиди жени за кои сметл дека биле од еретичка секта и понатаму тврдел дека јазидите биле обожаватели на идоли и нивното поробување било дел од старата [[шеријат]]ска практика на воен плен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://au.ibtimes.com/articles/569402/20141013/islamic-state-dabiq-magazine-isis-slavery.htm#.V6wTbzU3BnI|title=Judgment Day Justifies Sex Slavery Of Women – ISIS Out With Its 4th Edition Of Dabiq Magazine|date=13 October 2014|work=[[International Business Times]]-Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014091529/http://au.ibtimes.com/articles/569402/20141013/islamic-state-dabiq-magazine-isis-slavery.htm#.V6wTbzU3BnI|archive-date=14 October 2014}}</ref> ИСИС најавил оживување на ропството како институција<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.atheistrepublic.com/news/islamic-state-cites-koran-reinstate-sex-slavery|title=Islamic State Cites the Koran to Reinstate Sex Slavery|date=4 September 2015|work=www.atheistrepublic.com}}</ref> и во 2015 година, биле утврдени официјалните цени на робовите:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://newenglishreview.com/blog_direct_link.cfm/blog_id/60655|title=Islamic State Price List for Captured Christian Women|work=newenglishreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012083726/http://newenglishreview.com/blog_direct_link.cfm/blog_id/60655|archive-date=12 October 2017|accessdate=13 May 2017}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-05-12/trump-s-china-deal-gives-u-s-lng-a-boost-without-changing-rules|title=Trump's China Deal Boosts U.S. LNG Without Rule Change|date=12 May 2017|work=Bloomberg.com|via=www.bloomberg.com}}</ref> {{col div}} * Деца на возраст од 1 до 9 години се продаваа за 200.000 динари (169 долари). * Жени и деца од 10 до 20 години се продаваа за 150.000 динари (127 долари). * Жени од 20 до 30 години за 100.000 динари (85 долари). * Жени од 30 до 40 години 75.000 динари (63 долари). * Жени од 40 до 50 години за 50.000 динари (42 долари). * {{col div end}} Сепак, некои робови биле продадени за само кутија [[Цигара|цигари]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2015/jun/09/isis-slave-markets-sell-girls-for-as-little-as-a-pack-of-cigarettes-un-envoy-says|title=Isis slave markets sell girls for 'as little as a pack of cigarettes', UN envoy says|date=9 June 2015|work=The Guardian|agency=Agence France-Presse|via=www.theguardian.com}}</ref> а сексуалните робови биле продавани во Саудиска Арабија и други земји од [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] и Турција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.indiatimes.com/news/world/saudi-arabian-buyers-are-shopping-for-sex-slaves-at-isis-auctions-262564.html|title=Saudi Arabian Buyers Are Shopping For Sex Slaves – At ISIS Auctions!|date=28 September 2016|work=Indiatimes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521003232/https://www.indiatimes.com/news/world/saudi-arabian-buyers-are-shopping-for-sex-slaves-at-isis-auctions-262564.html|archive-date=21 May 2019|accessdate=13 May 2017}}</ref> == Европа == [[Податотека:Charles_Bartlett_-_Captives_in_Rome,_1888.jpg|мини|''Заробеници во Рим'', слика од Чарлс В. Бартлет од деветнаесеттиот век]] === Античка историја === Се проценува дека во [[Атина]], мнозинството [[Полис|граѓани]] поседувале барем еден роб, а повеќето антички писатели сметале дека ропството не било само природно, туку и неопходно, но почнале да се појавуваат изолирани дебати против ропството, особено во сократовите дијалози, а стоиците ја издале првата осуда на ропството забележана во историјата. Во текот на 8 и 9 век п.н.е., во текот на двете месенски војни, [[Спарта]]нците го свеле целото население на псевдо-ропство наречено ''хелотрија,''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ancienthistory.about.com/cs/sparta/a/spartamilitstat.htm|title=Sparta – A Military City-State|date=7 August 2010|publisher=Ancienthistory.about.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20051107173313/http://ancienthistory.about.com/cs/sparta/a/spartamilitstat.htm|archive-date=7 November 2005|accessdate=4 December 2011}}</ref> а според [[Херодот]] (IX, 28–29), хелотите биле седум пати побројни од Спартанците па така по неколку хелотски бунтови околу 600 година п.н.е., Спартанците го реструктуирале својот град-држава по авторитарни линии, бидејќи водачите одлучиле дека само со претворање на своето општество во вооружен логор можеле да се надеваат дека ќе ја одржат контролата врз бројно доминантното хелотско население. Во некои старогрчки градови-држави, околу 30% од населението се состоело од робови, но платената и робовската работа биле подеднакво важни. Римјаните ја наследиле институцијата на ропството од [[Грци]]те и [[Феникија|Феникијците]], и како што [[Римска Република|Римската Република]] се ширела кон надвор, таа поробила цели народи, со што обезбедила доволно работници за работа во римските фарми, каменоломи и домаќинства, а луѓето подложени на [[Ропството во Стариот Рим|римско ропство]] доаѓале од цела Европа и Медитеранот. Робовите биле користени за работна сила, а и за забава (на пр. [[гладијатор]]и и сексуални робови). Различни племиња од Европа биле запишани во римски извори како сопственици на робови, па така [[Страбон]] ги запишувал робовите како извозна стока од Британија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://museum.wales/collections/online/object/3d333bab-eb3a-378c-97f0-a1ca1caf8765/Iron-Age-iron-gang-chain/?field0=string&value0=llyn%20cerrig%20bach%20chain&field1=with_images&value1=1&page=3&index=33|title=Iron Age iron gang chain|work=Museum Wales|language=en|accessdate=2023-08-11}}</ref> ===Посткласична историја=== Хаосот од инвазиите и честите војни, исто така, резултирал со тоа што победничките страни земале робови низ цела Европа во [[раниот среден век]], а меѓу еден од заробените бил и [[Свети Патрик]] кој бил продаден како роб.<ref> {{cite book |last1 = Campbelly |first1 = Jamesetta |chapter = Part I: The Romans to the Norman Conquest, 500 BC – AD 1066 |editor1-last = Clark |editor1-first = Jonathan |editor1-link = J. C. D. Clark |title = A World by Itself: A History of the British Isles |chapter-url = https://books.google.com/books?id=UN8CAR5EEmgC |publisher = Random House |publication-date = 2011 |page = [https://archive.org/details/worldbyitselfhis0000clar/page/n58 23] |isbn = 978-0712664967 |access-date = 23 February 2014 |quote = |year = 2011 |url = https://archive.org/details/worldbyitselfhis0000clar |url-access = registration }} </ref> Ропството за време на [[раниот среден век]] имало неколку различни извори. Викинзите вршеле напади низ Европа, каде што земале робови. Додека Викинзите држеле некои робови како слуги, познати како „[[робови]]“, тие ги продавале повеќето заробеници во Византија преку трговијата со робови на Црното Море или исламските пазари како што се трговијата со робови на Хазарците, трговијата со робови на Волга и трговијата со робови во Бухара. На Запад, нивната целна популација била првенствено Англичани, Ирци и Шкоти, додека на Исток биле главно Словени. Трговијата со робови на Викинзите полека завршила во 11 век, бидејќи Викинзите се населиле на европските територии што некогаш ги ограбиле, и се споиле со локалното население.<ref name="vikings">{{cite book|author=Junius P Rodriguez, Ph.D.|title=The Historical Encyclopedia of World Slavery. vol 1. A–K|url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=PA674|year=1997|publisher=ABC-CLIO|page=674|isbn=978-0874368857}}</ref> [[Шпанија во средниот век|Средновековна Шпанија]] и [[Историја на Португалија|Португалија]] имале речиси постојани [[војни]] меѓу муслиманите и христијаните. Во последователен напад врз Силвес, Португалија во 1191 година, неговиот гувернер на [[Кордоба]] зел 3.000 христијански робови.<ref> {{cite web|author=James William Brodman |url=http://libro.uca.edu/rc/rc1.htm |title=Ransoming Captives in Crusader Spain: The Order of Merced on the Christian-Islamic Frontier |publisher=Libro.uca.edu |access-date=4 December 2011}}</ref>[[File:Meccan merchant and his Circassian slave.jpg|thumb|250px|Мекански трговец (десно) и неговиот [[черкези]]ски роб, од [[Кристијан Снук Хургроње]],{{circa|1888}}.]] Византиско-отоманските војни и Отоманските војни во Европа резултирале со земање голем број христијански робови и нивно користење или продажба во исламскиот свет.<ref>{{cite book|last=Phillips|first=William D. Jr.|title=Slavery from Roman times to the Early Transatlantic Trade | year = 1985| publisher = Manchester University Press | location = Manchester | isbn = 978-0719018251 | url = https://books.google.com/books?id=0B8NAQAAIAAJ&q=Byzantine-Ottoman%20wars%20slavery&pg=PA37|page=37}} </ref> По битката кај Лепанто, победниците ослободиле приближно 12.000 христијански робови од галијата од отоманската флота.<ref>{{cite web|url=http://www.trivia-library.com/b/famous-battles-in-history-the-turks-and-christians-at-lepanto.htm |title=Famous Battles in History The Turks and Christians at Lepanto |publisher=Trivia-library.com |access-date=4 December 2011}}</ref> Слично на тоа, христијаните продавале муслимански робови заробени во војна. Редот на [[Витези Болничари|Витези на Малта]] ги напаѓал пиратите и муслиманските бродови, а нивната база станала центар за трговија со робови, продавајќи заробени Северноафриканци и [[Турци]]. [[Малта]] останала пазар на робови сè до крајот на 18 век. Илјада робови биле потребни за да ги управуваат галиите (бродовите) на Редот.<ref>{{cite journal|title=A medical service for slaves in Malta during the rule of the Order of St. John of Jerusalem |date=20 April 2015 |pmc=1033829 | pmid=4875614 |volume=12 |issue=3 |journal=Med Hist |pages=270–77 | last1 = Cassar | first1 = P | doi = 10.1017/s0025727300013314}}</ref><ref> {{cite web |url=http://www.hmml.org/centers/malta/hospitallers/hospitallers.html |title=Brief History of the Knights of St. John of Jerusalem |publisher=Hmml.org |date=23 September 2010 |access-date=4 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929074357/http://www.hmml.org/centers/malta/hospitallers/hospitallers.html |archive-date=29 September 2011 }}</ref> Полска го забранила ропството во 14 век, а во [[Литванија]] ропството било формално укинато во 1588 година. Ропството останало мала институција во Русија сè до 1723 година, кога [[Петар Велики]] ги претворил домашните робови во домашни кметови. Руските земјоделски робови биле формално претворени во кметови порано, во 1679 година.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |title=Historical survey > Ways of ending slavery |encyclopedia=Britannica.com |date=31 January 1910 |access-date=4 December 2011}}</ref> Ропството постоело во 9 и 10 век [[Корнвол]] и многу сопственици на робови од Корнвол ги ослободувале своите робови. Робовите рутински се купувале и продавале. Бегањето исто така било вообичаено, а ропството никогаш не било главен економски фактор на Британските Острови во текот на средниот век. Ирска и Данска обезбедувале пазари за заробените англосаксонски и келтски робови. По норманското освојување, законот повеќе не го поддржувал ропството и робовите станале дел од поголемото тело на кметови.<ref>Allen J. Frantzen and Douglas Moffat, eds. ''The Work of Work: Servitude, Slavery, and Labor in Medieval England'' (1994)</ref> Во раниот среден век, градот Верден бил центар на просперитетна европска трговија со робови на млади момчиња кои биле продавани на исламските емирати во Шпанија каде што биле поробени како евнуси.<ref>{{cite book |last1=Rousseau |first1=Félix |title=Mélanges Félix Rousseau, Études sur l'histoire du pays mosan au moyen age, 673-686 |date=1958 |publisher=La Renaissance du Livre |language=fr|oclc=30141458 }}</ref> Италијанскиот амбасадор Лиутпранд од Кремона, како еден пример во 10 век, му подарил подарок од четири евнуси на царот [[Константин VII]].<ref>{{Cite book|last=Stevenson|first=Walter|url=https://books.google.com/books?id=_yPaAAAAMAAJ|title=Eunuchs in Antiquity and Beyond|date=2002|publisher=Classical Press of Wales and Duckworth|isbn=978-0-7156-3129-4|editor-last=Tougher|editor-first=Shaun|location=|pages=148|language=en|chapter=Eunuchs and early Christianity}}</ref>[[File:360Niklas Stör Entführung in die Sklaverei.jpg|thumb|Отоманските напредувања резултирале со тоа што многу заробени христијани биле однесени длабоко на муслиманска територија.]]Во доцниот [[среден век]], од 1100 до 1500 година, европската трговија со робови продолжила. Градовите-држави [[Венеција]] и [[Џенова]] го контролирале Источниот Медитеран од 12 век и [[Црното Море]] од 13 век. Продажбата на европски робови од страна на Европејците полека завршила кога словенските и балтичките етнички групи се христијанизирале до [[доцниот среден век]]. Од 1440-ти години до 18 век, Европејците од Италија, Шпанија, Португалија, Франција и Англија биле продадени во ропство од страна на Северноафриканците. Во 1575 година, [[Кримските Татари|Татарите]] заробиле над 35.000 Украинци. Во нападот од 1676 година биле убиени речиси 40.000. Околу 60.000 Украинци биле заробени во 1688 година, некои биле откупени, но повеќето биле продадени во ропство.<ref> Junius A. Rodriguez, ed., ''The Historical Encyclopedia of World Slavery'' (1997) 2:659</ref><ref> Paul E. Lovejoy, ''Slavery on the Frontiers of Islam''. (2004) p. 27</ref> Околу 150.000–200.000 од [[Роми]]те биле поробени во текот на пет века во [[Романија]], сè до укинувањето на ропството во 1864 година.<ref>{{cite web |url=http://www.roconsulboston.com/Pages/InfoPages/Culture/Roma150Yrs.html |title=Roma Celebrate 150 years of Freedom 2005 Romania |publisher=Roconsulboston.com |date=21 February 2006 |access-date=4 December 2011 |archive-date=15 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215180146/http://www.roconsulboston.com/Pages/InfoPages/Culture/Roma150Yrs.html |url-status=dead }}</ref>[[File:Giovanni Maria Morandi - Religieux.jpg|thumb|[[Џовани Марија Моранди]], „Откупот на христијанските робови држени во турски раце“, 17 век]]Монголските инвазии и освојувања во 13 век, исто така, резултирале со земање на бројни заробеници во ропство. Многу од овие робови биле испраќани на пазарот на робови во [[Новгородска Република|Новгород]].<ref> {{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/rubruck.html |title=William of Rubruck's Account of the Mongols |publisher=Depts.washington.edu |access-date=4 December 2011}} </ref><ref> {{cite web|url=http://geocities.com/medievalnovgorod/nov10.html |title=Life in 13th Century Novgorod – Women and Class Structure |date=26 October 2009 |access-date=4 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091026193520/http://geocities.com/medievalnovgorod/nov10.html |archive-date=26 October 2009 }}</ref><ref>{{cite web |author=Sras.Org |url=http://www.sras.org/news2.phtml?m=477 |title=The Effects of the Mongol Empire on Russia |publisher=Sras.org |date=15 July 2003 |access-date=4 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080224043031/http://www.sras.org/news2.phtml?m=477 |archive-date=24 February 2008 |url-status=dead }}</ref> Трговијата со робови во текот на [[доцниот среден век]] била главно во рацете на [[Венецијанска Република|венецијански]] и џеновски трговци и картели, кои биле вклучени во трговијата со робови со [[Златната Орда]].<ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Alan W. |title=The Crimean Tatars |date=1987 |publisher=Hoover Institution Press |location=Stanford, Calif. |isbn=0817966633 |pages=26–28}}</ref> Во 1382 година, Златната Орда под водство на ханот [[Тохтамиш]] ја ограбила Москва, го запалила градот и одвела илјадници жители како робови. Помеѓу 1414 и 1423 година, околу 10.000 источноевропски робови биле продадени во [[Република Венеција|Венеција]].<ref>{{cite web|last1=Rawlins|first1=Gregory J.E.|title=Rebooting Reality – Chapter 2, Labor|url=http://www.roxie.org/books/shoulders/ch02-labor.html|website=roxie.org|access-date=14 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20081223185836/http://www.roxie.org/books/shoulders/ch02-labor.html|archive-date=23 December 2008}}</ref> Џеновските трговци ја организирале трговијата со робови од [[Крим]] до Мамлучки Египет. Со години, Казанските ханати и Астрахан рутински вршеле напади врз руските кнежевства за робови и за ограбување на градовите. Руските хроники бележат околу 40 напади од казански ханови врз руските територии во првата половина на 16 век.<ref name="Annals 13">''The Full Collection of the Russian Annals'', vol. 13, SPb, 1904</ref> Во 1441 година, [[Хаџи I Гирај]] прогласил независност од Златната Орда и го основал Кримското ханство.<ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Alan W. |title=The Crimean Tatars |date=1987 |publisher=Hoover Institution Press |location=Stanford, Calif. |isbn=0817966633 |pages=1–8}}</ref> Долго време, сè до почетокот на 18 век, Татарското ханство одржувало обемна трговија со робови со [[Отоманското Царство]] и Блискиот Исток. Во процес наречен „жетва на степата“ тие поробиле многу словенски селани. [[Царство Русија|Московја]] регистрирало околу 30 големи напади на своите територии помеѓу 1558 и 1596 година.<ref name="Inalcik">{{cite book |last1=Inalcik |first1=Halil |editor1-last=Ascher |editor1-first=Abraham |editor2-last=Halasi-Kun |editor2-first=Tibor |editor3-last=Király |editor3-first=Béla K |title=The mutual effects of the Islamic and Judeo-Christian worlds: The East European pattern |date=1979 |publisher=Brooklyn College Press, Distributed by Columbia University Press |location=Brooklyn, N.Y. |isbn=0930888006 |url=http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101092722/http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |url-status=dead |access-date=8 March 2021 |archive-date=1 January 2016 |chapter=Servile Labor in the Ottoman Empire |series=Studies on society in change, no.3.}}</ref> Москва постојано била цел.<ref>{{cite journal |last1=KOŁODZIEJCZYK |first1=DARIUSZ |title=Slave hunting and slave redemption as a business enterprise: The northern Black Sea region in the sixteenth to seventeenth centuries |journal=Oriente Moderno |date=2006 |volume=25 (86) |issue=1 |pages=149–159 |jstor=25818051 |url=https://www.jstor.org/stable/25818051 |access-date=8 March 2021 |issn=0030-5472}}</ref> Во 1521 година, здружените сили на kримскиот хан [[Мехмед I Гирај]] и неговите казански сојузници го нападнале градот и заробиле илјадници робови.<ref>{{cite web |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=The_Crimean_Khanate |title=The Tatar Khanate of Crimea – All Empires |publisher=Allempires.com |access-date=4 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323101012/http://www.allempires.com/article/index.php?q=The_Crimean_Khanate |archive-date=23 March 2016 |url-status=dead }}</ref> Во 1571 година, Кримските Татари ја нападнале и ограбиле Москва, запалувајќи сè освен Кремљ и земајќи илјадници заробеници како робови.<ref>{{cite journal |last1=MATSUKI |first1=Eizo |title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves: An Aspect of Muscovite-Crimean Relations in the 16th and 17th Centuries |journal=Mediterranean World |date=2006 |volume=XVIII |pages=171–182 |url=http://www6.econ.hit-u.ac.jp/areastd/mediterranean/en/mw/mw-18.html |access-date=8 March 2021 |publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University |location=Tokyo |archive-date=2023-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419201141/http://www6.econ.hit-u.ac.jp/areastd/mediterranean/en/mw/mw-18.html |url-status=dead }}</ref> Многу ирски робови патувале во експедиции за колонизација на [[Исланд]].<ref>{{Cite web|url=http://naturalhistory.si.edu/research/anthropology/programs/arctic-studies-center|title=Arctic Studies Center &#124; Smithsonian National Museum of Natural History|website=naturalhistory.si.edu}}</ref> Нордијците, исто така, земале германски, балтички, словенски и латински робови. Трговијата со робови била еден од столбовите на нордиската трговија во текот на 9 до 11 век. Персискиот патник од 10 век Ибн Рустах опишал како шведските Викинзи, познати како Варангијци или [[Руси]], ги тероризирале и поробувале [[Источните Словени|Словените]] земени во нивните напади по должината на реката Волга, и ги продавале како робови во Абасидскиот калифат преку Волшката бугарска трговија со робови и Саманидската трговија со робови. Системот на ропство конечно бил укинат во средината на 14 век во Скандинавија.<ref>{{cite journal | last1 = Skyum-Nielsen | first1 = Niels | year = 1978 | title = Nordic Slavery in an International Context | journal = Medieval Scandinavia | volume = 11 | pages = 126–48 }}</ref> ===Рана модерна историја=== [[File:Livorno Quattro mori monument 07.JPG|thumb|upright|Еден од четирите оковани робови прикажани на дното од Споменикот на четирите мавари од 17 век во [[Ливорно]], [[Италија]].]] Медитеранските сили често ги осудувале криминалците да веслаат во воените [[галии]] на државата (првично само во време на војна).<ref>{{cite web|url=http://www.uh.edu/engines/epi303.htm |title=The Last Galleys |publisher=Uh.edu |date=1 August 2004 |access-date=4 December 2011}}</ref> По отповикувањето на Нантскиот едикт во 1685 година и востанието Камизар, француската круна ги наполнила своите галии со француски хугеноти, протестанти осудени за отпор кон државата.<ref>{{cite web |url=http://manakin.addr.com/galleys.html |title=Huguenots and the Galleys |publisher=Manakin.addr.com |date=14 June 2011 |access-date=4 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202123700/http://manakin.addr.com/galleys.html |archive-date=2 February 2009 }}</ref> [[Данска-Норвешка]] била првата европска земја што ја забранила трговијата со робови. Ова се случило со декрет издаден од кралот [[Кристијан VII]] во 1792 година, за да стапи целосно во сила до 1803 година. Робството како институција не било забрането сè до 1848 година. Во тоа време [[Исланд]] бил дел од [[Данска-Норвешка]], но трговијата со робови била укината во Исланд во 1117 година и никогаш не била повторно воспоставена.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&q=abolish+slavery+iceland&pg=PA8 |title=The Historical encyclopedia of world slavery, Volume 1 By Junius P. Rodriguez |access-date=4 December 2011|isbn=978-0874368857 |year=1997 |last1=Rodriguez |first1=Junius P. |publisher=Bloomsbury Academic }}</ref> Ропството во Првата француска република било укинато на 4 февруари 1794 година, вклучително и во нејзините колонии. Долгата Хаитиска револуција од страна на нејзините робови и слободните луѓе од различни раси го воспоставила [[Хаити]] како слободна република во 1804 година, управувана од црнци, прва од ваков вид.<ref name=Haiti/> Во времето на револуцијата, Хаити бил колонија на Франција.<ref>Jeremy Popkin, ''You Are All Free: The Haitian Revolution and the Abolition of Slavery''(Cambridge University Press; 2010)</ref> [[Наполеон Бонапарта]] се откажал од Хаити во 1803 година, но повторно го воспоставил ропството во Гвадалупе и Мартиник во 1804 година. Ропството било трајно укинато во Француската империја за време на Француската револуција од 1848 година.<ref>{{Cite book|title=Abolitions as a global experience|publisher=NUS Press, National University of Singapore|editor=Hideaki Suzuki, 鈴木英明|year=2016|isbn=978-981-4722-72-8|location=Singapore|pages=32|oclc=1040594362}}</ref> Иако е тешко да се утврдат точните бројки, се проценува дека над еден милион муслимани биле поробени во Европа во раниот модерен период (1500-1800). Слично на тоа, историчарот Салваторе Боно проценува дека вкупно околу 400.000 до 500.000 муслимански мажи, жени и деца (првенствено Северноафриканци и Турци) биле поробени во различни делови на италијанскиот полуостров за време на раниот модерен период.<ref name=":3">{{Cite web |date=2016-06-16 |title=Муслимански робови во раната модерна Европа: заборавена историја на ропството. Универзитет во Лајден. |url=https://www.leidenislamblog.nl/articles/muslim-slaves-in-early-modern-europe-a-forgotten-history-of-slavery |access-date=2025-06-21 |website=www.leidenislamblog.nl |language=en}}</ref> Овие робови биле заробени од христијански корсари, пирати и гусари, како и од Витези болничари на Малта, кои ги напаѓале муслиманските крајбрежни области во Медитеранот, покрај воените заробеници.<ref name=":4">{{Цитирајте ја книгата |last=Bono |first=Salvatore |url= |title=Schiavi musulmani nell'Italia moderna: galeotti, vu' cumpra', domestici |date=1999 |publisher=Edizioni Scientifiche Italiane |isbn=978-88-8114-883-7 |series=Pubblications / Универзитет на Перуџа, Оддел за историски науки |location=Наполи}}</ref> Овие робови дошле и по копно, бидејќи Светото Римско Царство и Република Венеција поробувале голем број отомански муслимани за време на повторното освојување и антиотоманските кампањи на Балканот. Во Западна Европа, муслиманските мажи честопати биле користени како робови на галии (кои биле познати по својата бруталност и немилосрдност) и градежни работници, додека муслиманските жени честопати станувале конкубини и домашни слугинки.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Salzmann |first=Ariel |date=2013-09-04 |title=Мигранти во синџири: За ропството на муслиманите во ренесансна и просветителска Европа |journal=Религии |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=391–411 |doi=10.3390/rel4030391 |doi-access=free |issn=2077-1444 }}</ref>[[File:African man portrait Mostaert.jpg|right|thumb|upright|„Портрет на Африканец“, околу 1525–1530. Инсинзинијата на неговата шапка алудира на можно шпанско или португалско потекло.]] Истражувањето на африканскиот брег од страна на Португалците во 15 век најчесто се смета за предвесник на европскиот колонијализам. Во 1452 година, папата Никола V ја издал [[Папска була|папската була]] Дум Диверсас, давајќи му на Афонсо V од Португалија право да ги сведе сите „Сарацени, пагани и сите други неверници“ на наследно ропство, што ја легитимирало трговијата со робови според католичките верувања од тоа време. Ова одобрување на ропството било потврдено и проширено во неговата Роман Понтифекс була од 1455 година. Овие папски були дошле да послужат како оправдување за последователната ера на трговијата со робови и европскиот [[колонијализам]], иако за краток период, како во 1462 година, Пиј II го прогласил ропството за „голем злостор“. За разлика од Португалија, [[Протестантизмот|протестантските]] нации не ја користеле папската була како оправдување за нивната вмешаност во трговијата со робови. Ставот на црквата бил да го осуди ропството на христијаните, но ропството се сметало за стара воспоставена и неопходна институција која ја снабдувала Европа со потребната работна сила. Во 16 век, африканските робови ги замениле речиси сите други етнички групи и религиозни поробени групи во Европа.<ref name="ReferenceA">Клајн, Херберт. ''Атлантската трговија со робови''.</ref> Меѓу многу други европски пазари на робови, во [[Џенова]] и [[Венеција]] имало некои добро познати пазари, чија важност и побарувачка растеле по големата чума од 14 век, која уништила голем дел од европската работна сила.<ref>Бејлс, Кевин. ''Разбирање на глобалното ропство: Читател''</ref> Поморскиот град Лагос бил првиот пазар на робови создаден во Португалија за продажба на увезени африкански робови, кој се отворил во 1444 година.<ref name="Гудман">Гудман, Џоан Е. (2001). [https://books.google.com/books?id=Ziv7J90u-mAC&dq=Lagos,+Portugal+first+slave+market&pg=PT14 Долго и неизвесно патување: Патувањето од 27.000 милји на Васко да Гама]. Mikaya Press, {{ISBN|978-0965049375}}.</ref> Во 1441 година, првите робови биле донесени во Португалија од северна [[Мавританија]]. Принцот [[Хенри Морепловецот]], главен спонзор на португалските африкански експедиции, како и за секоја друга стока, оданочувал една петтина од продажната цена на робовите увезени во Португалија. До 1552 година, африканските робови сочинувале 10 проценти од населението на [[Лисабон]].<ref>Томас Фостер Ерл, К.Ј.П. Лоу „Црни Африканци во ренесансна Европа“ стр. 157 [https://books.google.com/books?id=d2dN5vh2200C&dq=slaves+black+in+portugal&pg=PA156 Google]</ref><ref>Дејвид Нортрап, „Откривањето на Европа од страна на Африка“ стр. 8 ([https://books.google.com/books?id=RzJzjQ4eOgQC&dq=lisbon+balck+slaves+percent&pg=PA8 Google])</ref> Во втората половина на 16 век, Круната се откажа од монополот врз трговијата со робови и фокусот на европската трговија со африкански робови се префрлил од увоз во Европа на транспорт на робови директно во тропските колонии во Америка - во случајот со Португалија, особено [[Бразил]]. Во 15 век, една третина од робовите биле препродадени на африканскиот пазар во замена за злато. Увозот на црни робови бил забранет во континентална Португалија и Португалска Индија во 1761 година, но ропството продолжило во португалските прекуокеански колонии. Ропството конечно било укинато во сите португалски колонии во 1869 година. Шпанците биле првите Европејци кои користеа африкански робови во [[Новиот свет]] на острови како што се [[Куба]] и [[Хиспаниола]], поради недостаток на работна сила предизвикан од ширењето на болести, и затоа шпанските колонисти постепено се вклучија во Атлантската трговија со робови. Првите африкански робови пристигнале во Хиспаниола во 1501 година;<ref>{{cite web|title=Поглавје 1: Здравје во ропство|url=http://www.ukcouncilhumanrights.co.uk/webbook-chap1.html|website=www.ukcouncilhumanrights.co.uk|access-date=14 октомври 2015 година|archive-url=https://web.archive.org/web/20090103011956/http://www.ukcouncilhumanrights.co.uk/webbook-chap1.html|archive-date=3 јануари 2009 година}}</ref> до 1517 година, домородците биле „практично уништени“ главно од болести.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2028.html?countryName=Haiti&countryCode=ha&regionCode=ca&#ha |archive-url=https://web.archive.org/web/20090612230135/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2028.html?countryName=Haiti&countryCode=HA&regionCode=ca&#ha |url-status=dead |archive-date=12 јуни 2009 година |title=CIA Factbook: Хаити |publisher=Cia.gov |access-date=4 декември 2011 година}}</ref> Во Шпанските колонии на Куба и Порторико, каде што производството на шеќерна трска било многу профитабилно врз основа на ропскиот труд, африканското ропство постоело до 1873 година во Порторико „со одредби за периоди на чиракување“, и 1886 година во Куба. ====Холандија==== Иако ропството било нелегално во [[Историја на Холандија|Холандија]], тоа цветало низ холандската империја во Америка, Африка, Цејлон и Индонезија.<ref>Јоханес Постма, „Холандците во атлантската трговија со робови, 1600–1815“ (2008)</ref> „Холандскиот брег на робови“ се однесувал на трговските места на Холандската Западноиндиска компанија на Робовиот брег, кој се наоѓа во современите [[Гана]], [[Бенин]], [[Того]] и [[Нигерија]]. Првично, Холанѓаните испраќале робови во холандски Бразил, а во текот на втората половина на 17 век имале контролен удел во трговијата со шпанските колонии. Денешни Суринам и Гвајана станале истакнати пазари во 18 век. Помеѓу 1612 и 1872 година, Холанѓаните работеле од околу 10 тврдини долж Златниот Брег (денешна Гана), од каде што робовите биле транспортирани преку Атлантикот. Вклученоста на Холанѓаните на Брегот на Робовите се зголемила со воспоставувањето на трговска станица во Офра во 1660 година. Од 1660 година па наваму, холандското присуство во Алада, а особено во Офра, станало потрајно.<ref name="AMH-Allada">{{cite web|url=http://www.atlasofmutualheritage.nl/detail.aspx?page=dpost&lang=nl&id=827#tab2|title=Plaats: Allada (Ardra, Ardres, Arder, Allada, Harder)|author=Atlas of Mutual Heritage|access-date=6 April 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503000054/http://www.atlasofmutualheritage.nl/detail.aspx?page=dpost&lang=nl&id=827#tab2|archive-date=3 May 2013}}</ref> Извештај од оваа година тврди дека холандските трговски места, освен Алада и Офра, постојат во Бенин Град, Гранд-Попо и Сави. Трговската станица Офра наскоро станала најважната холандска канцеларија на брегот на робовите. Според извештај од 1670 година, годишно од 2.500 до 3.000 робови биле транспортирани од Офра во Америка. Сепак, овие бројки биле изводливи само во време на мир, а се намалувале во време на конфликт. [[File:Frans Hals - Familiegroep in een landschap.jpg|alt=Домашен роб во центарот на композицијата „Семејна група во пејзаж“ (1645-1648) од Фран Халс, сега во Националниот музеј Тисен-Борнемиза, Мадрид.|thumb|Домашен роб во холандско семејство, како што е насликано од [[Франс Халс]]. Изложено во Тисен.]] До 1650 година, Холанѓаните ја имале најистакнатата трговија со робови во Европа и Југоисточна Азија. Во обид да ја прошири својата трговска област, Хертог преговарал со локалните племиња и се мешал во локалните политички борби. Сепак, тој застанал на погрешната страна, што довело до конфликт со генералниот директор Јан Прангер и до негово прогонство на островот Апа во 1732 година. Холандскиот удел во атлантската трговија со робови се проценува на 5–7 проценти, бидејќи тие пренеле околу 550.000–600.000 африкански робови преку Атлантикот, од кои околу 75.000 починале на бродот пред да стигнат до своите одредишта. Од 1596 до 1829 година, холандските трговци продале 250.000 робови во Холандска Гвајана, 142.000 во Холандски Кариби и 28.000 во холандски Бразил.<ref>Рик Ван Вели, „Трговија со робови и ропство во холандската колонијална империја: Глобална споредба“, ''NWIG: Нов водич за западните Индијанци / Nieuwe West-Indische Gids'', 2008, том. 82 Број 1/2, стр. 47–96 [http://www.kitlv-journals.nl/index.php/nwig/article/view/3580/4340 табели 2 и 3]</ref> Покрај тоа, десетици илјади робови, претежно од Индија и некои од Африка, биле однесени во Холандските Источни Инди.<ref>Винк Маркус, „„Најстарата трговија во светот“: Холандско ропство и трговија со робови во Индискиот Океан во седумнаесеттиот век“, „Весник за светска историја“, јуни 2003 година [http://www.historycooperative.org/journals/jwh/14.2/vink.html 24 декември 2010 година] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090924124618/http://www.historycooperative.org/journals/jwh/14.2/vink.html |датум=24 септември 2009 }}.</ref> Холандија го укинала ропството во 1863 година. Иако одлуката била донесена во 1848 година, биле потребни многу години за законот да се спроведе. ====Барбарски корсари==== Муслиманските пирати, првенствено Алжирци со поддршка на [[Отоманското Царство]], ги напаѓале европските брегови и бродови од 16 до 19 век и земале илјадници заробеници, кои ги продавале. Многумина биле држени за откуп, а европските заедници собирале средства како што е Монте дела Реденционе дељи Скијави во Малта за да ги откупат назад своите граѓани. Нападите постепено завршиле со поморскиот пад на Отоманското Царство кон крајот на 16 и 17 [[век]], како и со европското освојување на Северна Африка во текот на 19 век.<ref name="muslim"> ''[https://books.google.com/books?id=5q9zcB3JS40C&pg=PA45 Христијански робови, муслимански господари: Бело ропство во Медитеранот, Барбарскиот брег и Италија, 1500–1800]''. Роберт Дејвис (2004). стр. 45. {{ISBN|1403945519}}. </ref> Од 1609 до 1616 година, Англија изгубила 466 трговски бродови од Барбарските пирати. 160 англиски бродови биле заробени од Алжирци помеѓу 1677 и 1680 година.<ref name="Британски робови на Барбарскиот брег">Рис Дејвис, [https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_01.shtml Британски робови на Барбарскиот брег], [[BBC]], 1 јули 2003 година</ref> Во 1627 година Барбарските пирати под команда на холандскиот отпадник Јан Јанзун (Мурат Реис), кои дејствувале од мароканското пристаниште [[Сале]], го окупирале островот Ланди. Во овој период имало извештаи за заробени робови кои биле испраќани во Алжир.<ref>{{Cite book| title=Европа: историја | url=https://books.google.com/books?id=jrVW9W9eiYMC&q=barbary+lundy&pg=PA561 | access-date=25 ноември 2007| isbn=978-0198201717 | last1=Davies | first1=Norman | year=1996 | publisher=Oxford University Press }}</ref> Во јуни 1631 година, Јанзун, со пирати од [[Алжир]] и вооружени трупи на [[Отоманското Царство]], нападнале на брегот на малото пристаниште село Балтимор, округ Корк. Тие ги заробиле речиси сите селани и ги одвеле во ропство во Северна Африка.<ref name=EB1911>{{Cite EB1911|wstitle=Барбарски пирати |volume=3 |pages=383–384 |first=Дејвид Мекдауел |last=Хани|authorlink=Дејвид Хани (историчар)}}</ref> Затворениците биле предодредени за различни судбини - некои ги живееле своите денови оковани за веслата како робови на галии, додека други поминале долги години во харемот или во рамки на ѕидовите на султанската палата. Само двајца од нив повторно ја виделе Ирска. Ограбувањето на Палма на островот [[Сардинија]] од страна на туниска ескадрила, која однесла 158 жители, предизвикала негодување. Велика Британија дотогаш ја забранила трговијата со робови и се обидувала да ги натера другите земји да го сторат истото. Државите што беа поранливи на корсарите се жалеа дека Велика Британија повеќе се грижи за прекинување на трговијата со африкански робови отколку за запирање на поробувањето на Европејците и Американците од страна на Барбарските држави. За да го неутрализира овој приговор и да ја продолжи кампањата против ропството, во 1816 година Британија го испратила лордот Ексмут за да обезбеди нови отстапки од [[Отоманска Триполитанија|Триполи]], Тунис и [[Отомански Алжир|Алжир]], вклучувајќи и ветување дека ќе се однесуваат кон христијанските заробеници во секој иден конфликт како кон воени заробеници, а не кон робови. Тој наметнал мир меѓу Алжир и кралствата Сардинија и Сицилија. При својата прва посета, Лорд Ексмут преговарал за задоволителни договори и отпловил дома. Додека тој преговарал, голем број сардински рибари кои се населиле во [[Анаба]] на тунискиот брег, и биле брутално третирани без негово знаење.<ref name=EB1911/> На 17 август, во комбинација со холандска ескадрила под водство на адмиралот Ван де Капелен, Ексмут го бомбардирал Алжир. И Алжир и Тунис направиле нови отстапки како резултат на тоа. Барбарските држави имале тешкотии да обезбедат еднообразно почитување на целосната забрана за грабежи со робови, бидејќи ова традиционално било од централно значење за северноафриканската економија. Робовладетелите продолжиле да земаат заробеници жртвувајќи ги помалку заштитените народи. Алжир последователно ги обновил своите ограбувања на робови, иако во помал обем. Во 1820 година, британска флота под водство на адмиралот Сер Хари Нил го бомбардирала Алжир. Активностите на Корсар со седиште во Алжир не престанале целосно сè додека Франција не ја освои државата во 1830 година. Долго време, сè до почетокот на 18 век, Кримското ханство одржувало масовна трговија со робови со Отоманското Царство и Блискиот Исток, извезувајќи околу 2 милиони робови од Русија и Полска-Литванија во периодот 1500–1700 година. Раните модерни извори се полни со описи на страдањата на христијанските робови заробени од Кримските Татари во текот на нивните напади. ===Доцна модерна историја=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-E10855, Polen, Juden zur Zwangsarbeit befohlen.jpg|thumb|Полските Евреи се наредени од германски војници за принудна работа, септември 1939 година, Полска окупирана од Германија]] [[File:Bundesarchiv Bild 101I-185-0112-12, Belgrad, Erfassung von Juden.jpg|thumb|Регистрација на [[Евреи]] од страна на нацистите за принудна работа, 1941 година]] За време на [[Втората светска војна]] [[Нацистичка Германија]] управувала со неколку категории на работни логори за различни категории затвореници. Најголемиот број од нив држеле [[Полјаци]] неЕвреи и [[Евреи]] цивили насилно киднапирани во окупираните земји за да обезбедат работна сила во германската воена индустрија, да поправаат бомбардирани железници и мостови или да работат на фарми. До 1944 година, 20% од сите работници биле странци, или цивили или воени заробеници.<ref>{{cite journal |last1=Херберт |first1=Улрих |year=2000 |title=Принудени работници во Третиот Рајх: Преглед (Прв дел) |journal=Меѓународна историја на трудот и работничката класа |volume=58 |url=http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich,%20Part%20One.pdf |access-date=12 мај 2013 година |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509054212/http://www.nathaninc.com/sites/default/files/Pub%20PDFs/Forced%20Labor%20Under%20the%20Third%20Reich,%20Part%20One.pdf |archive-date=9 мај 2013 |url-status=dead |doi=10.1017/S0147547900003677 |s2cid=145344942 }} (извадок)</ref><ref>[http://avalon.law.yale.edu/imt/chap_10.asp Проект Авалон на Правниот факултет Јеил] преземено на 8 јануари 2011 година</ref><ref>[http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005180 Музеј на холокаустот на Соединетите Американски Држави] преземено на 8 јануари 2011 година</ref> До 1947 година, се проценува дека 400.000 Германци (цивили и воени заробеници) биле користени за принудна работа од страна на САД, Франција, Велика Британија и Советскиот Сојуз. Германските затвореници биле принудени на пример да ги чистат минските полиња во Франција и Ниските Земји. До декември 1945 година, француските власти процениле дека 2.000 германски затвореници биле убиени или повредени секој месец во несреќи.<ref>{{cite journal|first=S.P. |last=Макензи |title=Третманот со воените заробеници во Втората светска војна|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1994-09_66_3/page/487 |journal= Весник за модерна историја|volume= 66|number= 3|date=септември 1994|pages= 487–520|doi=10.1086/244883|s2cid=143467546 }}</ref> Во Норвешка, последниот достапен запис за жртви, од 29 август 1945 година, покажува дека до тогаш вкупно 275 германски војници загинале додека чистеле мини, додека 392 биле повредени.<ref>{{cite web | url = http://www.vg.no/pub/vgart.hbs?artid=166207| title=Тајски војници користени како рудари |language=no|trans-title=Германски војници користени за чистење мини| access-date = 2 јуни 2007 | last = Тјерсланд | прв = Јонас| датум = 8 април 2006 | издавач = VG Nett}}</ref> Во 1954 година, една година по смртта на Сталин, новата советска влада на [[Никита Хрушчов]] почнала да ослободува политички затвореници и да ги затвора логорите. До крајот на 1950-ти години, практично сите „корективни работни логори“ биле реорганизирани, главно во систем на корективни работни колонии. За време на периодот на [[сталинизмот]], работните логори [[Гулаг]] во [[Советскиот Сојуз]] биле официјално наречени „Поправни работни логори“. Вкупно околу 14 милиони затвореници поминале низ работните логори [[Гулаг]].<ref>Robert Conquest in [http://sovietinfo.tripod.com/CNQ-Victims_Stalinism.pdf "Victims of Stalinism: A Comment."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110927152248/http://sovietinfo.tripod.com/CNQ-Victims_Stalinism.pdf |date=2011-09-27 }} ''Europe-Asia Studies'', Vol. 49, No. 7 (Nov. 1997), pp. 1317–19 states: "We are all inclined to accept the Zemskov totals (even if not as complete) with their 14 million intake to Gulag 'camps' alone, to which must be added 4–5 million going to Gulag 'colonies', to say nothing of the 3.5 million already in, or sent to, 'labor settlements'. However taken, these are surely 'high' figures."</ref> ==Океанија== Во првата половина на 19 век, низ [[Полинезија]] се одвивале мали напади на робови за да се обезбеди работна сила и сексуални работнички за занаетите лов на китови и лов на фоки. Антички Хаваи бил кастинско општество. Луѓето се родени во специфични општествени класи. Каува биле оние од класата на отпадници или робови. Се верува дека биле воени заробеници или нивни потомци. Бракот помеѓу повисоките касти и каува бил строго забранет. Каувата работеле за поглаварите и често биле користени како човечки жртви. Системот капу бил укинат во 1819 година, а со него и разликата помеѓу класата на робови и обичните луѓе.<ref>{{cite journal|last=Levin|first=Стефени Сето|title=Превршувањето на Капу системот на Хаваи|journal=Journal of the Polynesian Општество|том=77|година=1968|страници=402–30|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_77_1968/Volume_77,_No._4/The_overthrow_of_the_kapu_system_in_Hawaii,_by_Stephenie_Seto_Levin,_p_402_-_430/p1|датум-на-пристап=31 август 2018|датум-на-архива=19 април 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419202518/https://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_77_1968/Volume_77,_No._4/The_overthrow_of_the_kapu_system_in_Hawaii,_by_Stephenie_Seto_Levin,_p_402_-_430/p1|url-status=dead}}</ref> Уставот на Кралството Хаваи од 1852 година официјално го направи ропството нелегално.<ref name="WongRayson1987">{{cite book|last1=Wong|first1=Helen|last2=Rayson|first2=Ann|title=Кралскиот дом на Хаваите Историја|url=https://books.google.com/books?id=sY8iLDyCltMC|year=1987|publisher=Bess Press|location=Honolulu|isbn=978-0935848489|page=101}}</ref> Пред доаѓањето на европските доселеници, Нов Зеланд се состоел од многу индивидуални полити, при што секое [[Маори]] племе претставувало посебен ентитет еквивалентен на нација. Во традиционалното маорско општество на Аотеароа, воените заробеници станувале робови - освен ако не биле ослободени, откупени или изедени.<ref>{{cite journal |jstor= 480764 |title={{Како што е напишано|Маори}} Затвореници и робови во деветнаесеттиот век | том= 8 |број= 2 | страници= 144–55| весник= [[Етноисторија (журнал)|Етноисторија]] | датум= Пролет 1961 | doi= 10.2307/480764|последен1= Вајда |прв1= Ендру П. }}</ref> Со некои исклучоци, детето на робот останувало роб. Меѓуплеменските војни со мускети траеле од 1807 до 1843 година. Северните племиња кои стекнале мускети заробиле голем број робови. Околу 20.000 Маори загинале во војните. Непознат број робови биле заробени. Северните племиња користеле робови за да одгледуваат големи површини компири за трговија со бродовите што доаѓале во посета. Поглаварите започнале обемна сексуална трговија во Заливот на Островите во 1830-ти години, користејќи главно робинки. До 1835 година, околу 70 до 80 бродови годишно влегувале во пристаништето. Еден француски капетан ја опишал невозможноста да се ослободи од девојките кои се насобрале над неговиот брод, надминувајќи го неговиот екипаж од 70 во сооднос 3 спрема 1. Сите исплати за девојките биле украдени од страна на шефот.<ref>{{Cite book |last=O'Malley |first=Vincent |url=https://books.google.com/books?id=4-haAwAAQBAJ |title=Местото за средба: Средби на Маорите и Пакеха, 1642-1840 |date=2013-10-01 |publisher=Auckland University Press |isbn=978-1-86940-757-5 |language=en}}</ref> До 1833 година, христијанството се воспоставило на север од Нов Зеланд и голем број робови биле ослободени. Ропството било забрането во 1840 година преку Договорот од Ваитанги. Една група [[Полинезијци]] кои мигрирале на Островите Чатам станале Мориори кои развиле во голема мера пацифистичка култура. Две племиња Таранаки, Нгати Тама и Нгати Мутунга, раселени од Мускетските војни, извршиле внимателно планирана инвазија на островите Чатам, 800 км источно од [[Крајстчерч]], во 1835 година. Околу 15% од полинезиските домородци Мориори кои мигрирале на островите околу 1500 година од нашата ера биле убиени, а многу жени биле мачени до смрт. Преостанатото население било поробено за одгледување храна, особено компири. Мориорите биле третирани на нехуман и понижувачки начин многу години. Нивната култура била забранета и им било забрането да се мажат или женат.<ref name="Moriori. M. King. Penguin. 2003">''Moriori''. [[Мајкл Кинг (историчар)|М. Кинг]]. Пингвин. 2003.</ref> Околу 300 мажи, жени и деца од Мориори биле масакрирани, а преостанатите 1.200 до 1.300 преживеани биле поробени. Во 1870 година, Нгати Мутунга, едно од племињата што напаѓале, тврдело пред Судот за домородно земјиште во Нов Зеланд дека нивното грубо малтретирање на Мориорите била стандардна маорска практика или [[тиканга]].<ref> ''Мориори''. Мајкл Кинг. Пингвин. 2003. </ref> Изолираниот [[Велигденски Остров]] бил населен од [[Рапануи]], кои претрпеле серија напади од робови од 1805 година или порано, што кулминирало со речиси геноцидно искуство во 1860-ти години. Нападот од 1805 година бил извршен од американски ловци на фоки, и бил еден од серијата што го променила ставот на островјаните кон надворешните посетители, со извештаи во 1820-ти и 1830-ти години дека сите посетители биле непријателски пречекани. Во декември 1862 година, [[Перу]]виски робограбувачи однеле помеѓу 1.400 и 2.000 островјани назад во Перу за да работат во индустријата за гуано. По интервенцијата на францускиот амбасадор во [[Лима]], последните 15 преживеани биле вратени на островот, но донесле со себе [[големи сипаници]], кои дополнително го опустошиле островот. ==Аболиционистички движења== {{Главно|Аболиционизам}} [[File:Proclamation esclavage.jpg|thumb|Прогласување на укинувањето на ропството од [[Виктор Иго]] во Гваделупа, 1 ноември 1794 година]] Околу 1500 година, ропството практично исчезнало во Западна Европа, но било нормална појава практично насекаде на друго место. Империјалните сили - британската, француската, шпанската, португалската и холандската империја, како и неколку други - изградиле светски империи засновани првенствено на плантажно земјоделство користејќи робови увезени од Африка. Сепак, силите се погрижија да го минимизираат присуството на ропството во нивните татковини. Во 1807 година, Велика Британија, а набргу потоа и Соединетите Американски Држави, ја криминализираа меѓународната трговија со робови. Кралската морнарица била сè поефикасна во пресретнувањето на бродовите со робови, ослободувањето на заробениците и изведувањето на екипажот на суд. Иако имало бројни бунтови на робови во Карибите, единственото успешно востание се случило во француската колонија Хаити во 1790-ти години, каде што робовите се кренале, ги убиле мулатите и белците, и ја основале независната Република Хаити. Континуираната профитабилност на плантажите базирани на робови и заканите од расна војна го забавиле развојот на движењата за укинување на робовите во текот на првата половина на 19 век. Овие движења биле најсилни во Велика Британија, а по 1840 година и во САД. Северните држави на САД го укинале ропството, делумно како одговор на Декларацијата за независност на Соединетите Американски Држави, помеѓу 1777 и 1804 година. Британија го укинала ропството во својата империја во 1830-ти години. Сепак, плантажните економии на јужниот дел од Соединетите Американски Држави, засновани на памук, и оние во Бразил и Куба, засновани на шеќер, се прошириле и станале уште попрофитабилни. Крвавата [[Американска граѓанска војна]] го заврши ропството во Соединетите Американски Држави во 1865 година. Ропството продолжило да постои во Африка, каде што арапските трговци со робови ги напаѓале црнечките области за нови заробеници да бидат продадени во системот. Европското колонијално владеење и дипломатскиот притисок полека ставиле крај на трговијата, а на крајот и на самата практика на ропство.<ref>Сејмур Дрешер, „Аболиција: Историја на ропството и антиропството“ (Издаваштво на Универзитетот Кембриџ, 2009)</ref>[[File:The Anti-Slavery Society Convention, 1840 by Benjamin Robert Haydon.jpg|thumb|Слика од Конференцијата против ропството од 1840 година.]] [[File:Protector of Slaves Office (Trinidad) by Richard Bridgens.jpg|thumb|„Служба за заштита на робовите (Тринидад)“, Ричард Бриџенс, 1838 година.<ref>"{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150414211920/http://databases.tanap.net/ead/html/CapeTown_1.21/index.html?N100A7 Inventory of the Archives of the Registrar and Guardian of Slaves, 1717–1848]}}"</ref>]] Во 1772 година, Случајот Сомерсет<ref>(1772) 20 State Tr 1; (1772) Lofft 1</ref> на англискиот Суд на кралската клупа пресуди дека е незаконско роб да биде насилно однесен во странство. Случајот оттогаш е погрешно претставен како утврдување дека ропството е незаконско во Англија (иако не на друго место во [[Британската Империја]]). Сличен случај, оној на Џозеф Најт, се случил во Шкотска пет години подоцна, и пресудил дека ропството е спротивно на законот на Шкотска. По работата на активистите во Обединетото Кралство, како што се [[Вилијам Вилберфорс]], Хенри Дандас, 1-ви виконт Мелвил и [[Томас Кларксон]], кои го основале Друштвото за спроведување на укинување на трговијата со робови во мај 1787 година, Законот за трговија со робови од 1807 година бил донесен од Парламент на 25 март 1807 година, стапувајќи на сила следната година. Законот наметнувал казна од 100 фунти за секој роб пронајден на британски брод. Велика Британија превезла 2.532.300 Африканци преку Атлантикот, што е еднакво на 41% од вкупниот транспорт на 6.132.900 лица. Ова ја направило Британската Империја најголем придонесувач во трговијата со робови во светот поради големината на империјата, што го направи актот за укинување уште поштетен за глобалната трговија со робови.<ref>Пол Е. Лавџој: „Обемот на атлантската трговија со робови: Синтеза“. „Весник за африканска историја“, том. 23, бр. 4 (1982).</ref> Британија го искористила своето дипломатско влијание за да изврши притисок врз другите нации да склучат договори за забрана на нивната трговија со робови и да ѝ даде на Кралската морнарица право да забрани бродови со робови да пловат под нивното национално знаме. Законот за укинување на ропството од 1833 година, донесен на 1 август 1833 година, го забрани самото ропство низ целиот свет Британската Империја, со исклучок на Индија. На 1 август 1834 година, робовите станале договорени со нивните поранешни сопственици во систем на чиракување за шест години. Целосна еманципација била доделена пред предвидениот рок на 1 август 1838 година.<ref>Драјден, Џон. 1992 „Pas de Six Ans!“ Во: „Седум робови и ропство: Тринидад 1777–1838“, од Ентони де Вертеј, Порт оф Спејн, стр. 371–79.</ref> Британија го укинала ропството и во [[хинду]] и во муслиманска Индија со Законот за индиско ропство, 1843. Друштвото за ублажување и постепено укинување на ропството низ британските доминиони (подоцна Лондонско друштво против ропството), е основано во 1823 година и постоело до 1838 година.<ref name=dnb>{{cite ODNB|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-96359|title=Друштво против ропството|first=Catherine|last=Hall| year=2008| doi=10.1093/ref:odnb/96359|access-date=20 декември 2020 година}}</ref> Домашното ропство кое го практикувале образованите африкански крајбрежни елити (како и внатрешните традиционални владетели) во [[Сиера Леоне]] било укинато во 1928 година. Британско и странско друштво против ропството, основано во 1839 година и кое оттогаш неколку пати го променило името, сè уште постои како Интернационално против ропството.<ref>{{cite web | title=Нашата историја | website=Анти-Славерија Интернационално | url=https://www.antislavery.org/about-us/history/ | access-date=20 декември 2020}}</ref> Правниот случај на Жан Буко во 1739 година ја разјаснил нејасната правна положба на можните робови во Франција, а потоа следеле закони со кои се воспоставиле регистри за робови во континентална Франција, кои биле ограничени на тригодишен престој, за посети или учење занает. Нерегистрираните „робови“ во Франција се сметале за слободни. Во 1793 година, под влијание на француската [[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] од август 1789 година и вознемирени од масовното востание на робовите од август 1791 година, кое прерасна во Хаитиска револуција, со закана да се сојузи со Британците, комесарите Леже-Фелисите Сонтонакс и Етјен Полверел прогласиле општа еманципација за да се помират со Франција. Во Париз, на 4 февруари 1794 година, Абе Грегоар и Конвенцијата ја ратификувале оваа акција со официјално укинување на ропството на сите француски територии надвор од копнена Франција, ослободувајќи ги сите робови и од морални и од безбедносни причини. ====Наполеон и ропството==== [[Наполеон]] дошол на власт во 1799 година и наскоро имал грандиозни планови за француските шеќерни колонии, а за да ги постигне, тој повторно го вовел ропството. Главната авантура на Наполеон во Карибите - испраќање 30.000 војници во 1802 година за да го вратат Хаити од поранешните робови под Тусен Л'Увертур кои се побуниле. Наполеон сакал да ги зачува финансиските придобивки на Франција од посевите на шеќер и кафе во колонијата; потоа планирал да воспостави голема база во Њу Орлеанс. Робовите и црните ослободени се бореле против Французите за својата слобода и независност. Француските трупи под водство на генералот Шарл Леклерк се бореле за враќање на редот на „стариот режим“. Целта за повторно воспоставување на ропството експлицитно била во спротивност со идеалите на Француската револуција. Француските војници не биле во можност да се справат со тропските болести, а повеќето починале од [[жолта треска]]. Ропството било повторно воведено во [[Гваделуп]], но не и на Хаити, која станала независна црна република. Огромните колонијални соништа на Наполеон за Египет, Индија, Карибите, Луизијана, па дури и Австралија, биле осудени на пропаст поради недостаток на флота способна да се спореди со британската Кралска морнарица. Сфаќајќи го фијаското, Наполеон го ликвидирал проектот за Хаити, ги вратил преживеаните дома и ја продал огромната територија на Луизијана во САД во 1803 година.<ref>Стивен Енглунд, „Наполеон: Политички живот“ (2004) стр. 259.</ref> Во 1794 година, ропството било укинато во Француската империја. Откако го освоил [[Долен Египет]] во 1798 година, [[Наполеон|Наполеон Бонапарта]] издал проглас на [[арапски]], прогласувајќи ги сите мажи за слободни и еднакви. Сепак, Французите купувале мажи како војници, а жени како конкубини. Наполеон лично се спротивставил на укинувањето, и го вратил колонијалното ропство во 1802 година, една година по капитулацијата на неговите трупи во Египет.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZW9DjTAox6EC|title=Ислам и укинување на ропството|first=W. G.|last=Clarence-Smith|date=26 април 2006 година|publisher=C. Hurst & Company|via=Google Books|isbn=9781850657088}}</ref> Наполеон го прогласил укинувањето на трговијата со робови по враќањето од [[Елба]] во обид да ја смири Британија. Неговата одлука била потврдена со Договорот од Париз на 20 ноември 1815 година и со наредба на [[Луј XVIII]] на 8 јануари 1817 година. Сепак, трговијата со луѓе продолжила и покрај санкциите. Ропството во француските колонии конечно било укинато во 1848 година, три месеци по почетокот на револуцијата против Јулската монархија. Тоа во голема мера било резултат на неуморната 18-годишна кампања на [[Виктор Шелхер]]. На 3 март 1848 година, тој бил назначен за потсекретар на морнарицата и предизвика да се издаде декрет од страна на привремената влада со кој се признава принципот на право на глас на робовите преку француските поседи. ===Соединети Американски Држави=== Во 1688 година, четири германски квакери во Германтаун презентирале протест против институцијата на ропството на нивниот локален состанок на квакерите. Петицијата од 1688 година била првиот американски јавен документ од ваков вид за протест против ропството, а покрај тоа била еден од првите јавни документи што ги дефинирале универзалните човекови права. Американското колонизаторско друштво, главното средство за враќање на црните Американци кон поголема слобода во Африка, ја основало колонијата [[Либерија]] во 1821–1823 година, врз основа на претпоставката дека поранешните американски робови таму ќе имаат поголема слобода и еднаквост.<ref>{{cite web|title=Позадина на конфликтот во Либерија|url=http://www.fcnl.org/issues/item.php?item_id=731&issue_id=75|website=fcnl.org|publisher=[[Комитет на пријателите за национално законодавство]]|access-date=14 октомври 2015 година|archive-url=https://web.archive.org/web/20110108042234/http://www.fcnl.org/issues/item.php?item_id=731&issue_id=75|archive-date=8 јануари 2011 година|location=[[Вашингтон, Д.Ц.]]|date=30 Јули 2003 година}}</ref> Различни општества за колонизација на држави имале и африкански колонии кои подоцна биле споени со Либерија, вклучувајќи ги Република Мериленд, Мисисипи-во-Африка и Кентаки во Африка. Овие општества помогнале во преселбата на илјадници Афроамериканци во Либерија. [[Абрахам Линколн]], ентузијастичен поддржувач на Клеј, го усвоил неговиот став за враќање на црнците на нивната сопствена земја.<ref>Меги Монтесинос Сејл (1997). „Заспаниот вулкан: Бунтовите на американските бродови за робови и производството на бунтовна машкост.“ стр. 264. Дјук Универзити Прес, 1997. {{ISBN|978-0822319924}}</ref> Робовите во САД кои избегале од сопственост честопати се упатувале кон северните Соединети Американски Држави и Канада преку „Подземна железница“. Попознати од афроамериканските аболиционисти се поранешните робови [[Хариет Табман]], [[Соџурнер Трут]] и [[Фредерик Даглас]]. Многу повеќе луѓе кои се спротивставиле на ропството и работеле за негово укинување биле северни белци, како што се [[Вилијам Лојд Гарисон]] и Џон Браун. Ропството било законски укинато во 1865 година со Тринаесеттиот амандман на Уставот на Соединетите Американски Држави. Иако аболиционистите се согласувале за злото на ропството, имало различни мислења за тоа што треба да се случи откако Афроамериканците ќе бидат ослободени. До времето на еманципацијата, Афроамериканците веќе биле староседелци во Соединетите Американски Држави и не сакале да заминат. Повеќето верувале дека нивниот труд ја направил земјата нивна, како и онаа на белците.<ref>Робин Д.Г. Кели и Ерл Луис, „Да го направиме нашиот свет одново: Том I“ (2005) стр. 255</ref> „Декларацијата на силите за укинување на трговијата со робови од 8 февруари 1815 година“ (која исто така го сочинуваше ACT, бр. XV. од Завршен акт од [[Виенскиот конгрес]] од истата година) во својата прва реченица го вклучила концептот на „принципите на човештвото и универзалниот морал“ како оправдување за прекинување на трговијата што била „омразна во своето продолжување“.<ref>Парламентарните дебати од 1803 година до денес, објавени од s.n., 1816 година, том 32. [https://books.google.com/books?id=I8ETAAAAYAAJ&pg=P74 стр. 200]</ref> ===Дваесетти век=== [[File:The British Army in North-west Europe 1944-45 BU3097.jpg|thumb|Ослободени руски работници од логорите, [[Нацистичка Германија]], април 1945 година]] Во текот на 20 век, прашањето за ропството го разгледа [[Лигата на народите]], која основа комисии за истражување и искоренување на институцијата на ропството и трговијата со робови низ целиот свет. Нивните напори ја продолжиле работата на првиот меѓународен обид за решавање на прашањето направен од Бриселската конференција против ропството 1889–1890, кој заврши со Законот на Бриселската конференција од 1890 година. Законот од 1890 година бил ревидиран од Конвенцијата од Сен Жермен-ан-Ле 1919 година, а кога била основана Лигата на народите во 1920 година, се почувствувала потреба да се ревидира и продолжи борбата против ропството. Привремената комисија за ропство била основана од Лигата во 1924 година, која спровела глобална истрага и поднесла извештај, а била изготвена и конвенција со цел забрзување на целосното укинување на ропството и трговијата со робови.<ref>Miers, S. (2003). Ропство во дваесеттиот век: Еволуција на глобален проблем. САД: AltaMira Press. 100-121</ref> Конвенцијата за ропство од 1926 година, која била основана врз основа на истрагата на [[Лигата на народите]], била пресвртница во забраната на глобалното ропство. Во 1932 година, Лигата го формирала Комитетот на експерти за ропство за да го разгледа резултатот и спроведувањето на Конвенцијата за ропство од 1926 година, што резултирало со нова меѓународна истрага под првиот постојан комитет за ропство, Советничкиот комитет на експерти за ропство.<ref>Miers, S. (2003). Ропство во дваесеттиот век: Еволуција на глобален проблем. Велика Британија: AltaMira Press. стр. 216</ref> Член 4 од [[Универзалната декларација за човекови права]], усвоен во 1948 година од [[Генералното собрание на ООН]], експлицитно го забранува ропството. Кога Лигата на народите била наследена од [[Обединетите нации]] (ОН) по завршувањето на [[Втората светска војна]], [[Чарлс Вилтон Вуд Гриниџ]] од Меѓународната организација против ропството работел за ОН за да продолжи со истрагата за глобалното ропство спроведена од комитетот на Лигата. Дополнителната конвенција на Обединетите нации од 1956 година за укинување на ропството била свикана за да се забрани ропството низ целиот свет, вклучувајќи го и детското ропство. Во ноември 1962 година, Фејсал од Саудиска Арабија конечно го забранил поседувањето робови во Саудиска Арабија, по што следело укинување на ропството во Јемен во 1962 година, ропството во Дубаи во 1963 година и ропството во Оман во 1970 година. Во декември 1966 година, Генералното собрание на ООН го усвои Меѓународниот пакт за граѓански и политички права, кој бил развиен од [[Универзалната декларација за човекови права]]. Договорот стапил на сила во март 1976 година откако бил ратификуван од 35 нации.Заклучно со ноември 2003 година, 104 нации го ратификувале договорот. Сепак, нелегалната принудна работа вклучува милиони луѓе во 21 век, 43% за сексуална експлоатација и 32% за економска експлоатација.<ref>{{cite book|editor=David P. Forsythe|title=Encyclopedia of human rights|url=https://books.google.com/books?id=1QbX90fmCVUC&pg=RA1-PA494|year=2009|publisher=Oxford University Press|pages=494–502|isbn=978-0195334029}}</ref> Во мај 2004 година, 22-те членки на [[Арапската лига]] ја усвоиле Арапската повелба за човекови права, која ја вклучила Каирската декларација за човекови права во исламот од 1990 година,<ref>{{cite web|title=Ропство во Ислам|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_1.shtml|website=BBC.co.uk|publisher=BBC|access-date=6 октомври 2015 година}}</ref> во која се наведува: {{Blockquote|Луѓето се раѓаат слободни и никој нема право да ги поробува, понижува, угнетува или експлоатира, и не може да има потчинување освен на Бога Севишниот. —Член 11, Каирска декларација за човекови права во исламот, 1990 година}} Моментално, Иницијативата за координација на тимот за борба против трговијата со луѓе, координиран напор помеѓу Министерството за правда на САД, Домашна безбедност и Труд, се занимава со трговијата со луѓе.<ref>{{cite news|last1=McKee|first1=Caroline|title=САД работи на борба против современото ропство|url=http://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2015/07/07/U-S-works-to-fight-modern-day-slavery.html|access-date=21 јули 2015|date=7 јули 2015}}</ref> Меѓународната организација на трудот проценува дека има 20,9 милиони жртви на трговија со луѓе во светот, вклучувајќи 5,5 милиони деца, од кои 55% се жени и девојчиња.<ref>{{cite web|title=Trafficking со луѓе|url=http://www.polarisproject.org/human-trafficking/overview|website=polarisproject.org|access-date=21 јули 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721184701/http://www.polarisproject.org/human-trafficking/overview|archive-date=21 јули 2015|url-статус=мртво}}</ref> ==Современо ропство== Според Глобалниот индекс на ропство, ропството продолжува и во 21 век. Се тврди дека од 2018 година, земјите со најмногу робови биле: Индија (8 милиони), Кина (3,86 милиони), Пакистан (3,19 милиони) и Северна Кореја (2,64 милиони).<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/world/which-countries-have-highest-rates-modern-slavery-and-most-victims|title=Кои земји имаат највисоки стапки на современо ропство и најмногу жртви? - Свет &#124; ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=31 јули 2018 }}</ref> Земјите со највисока распространетост на ропството биле Северна Кореја (10,5%) и Еритреја (9,3%).<ref name="globalslaveryindex.org">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.globalslaveryindex.org/2018/findings/global-findings/|title=|work=Global Slavery Index|language=en-US|accessdate=2020-06-03}}</ref> ==Историографија== ===Историографија во САД=== [[File:Wes Brady, ex-slave, Marshall edited.jpg|thumb|Вес Брејди, поранешен роб, Маршал, Тексас, 1937 година. Оваа фотографија е направена како дел од Проектот на федералните писатели Збирката на наративи за робови, која често се користи како примарен извор од страна на историчарите.]] Во поголемиот дел од 19 и почетокот на 20 век, историчарите го прикажувале американското ропство првенствено низ призмата на белите робовладетели. Раните научници како Улрих Бонел Филипс го опишувале ропството како патерналистички систем и ги карактеризирале поробените луѓе како пасивни зависни лица. Ова толкување делумно опстојувало затоа што робовладетелите оставиле зад себе обемни пишани записи, додека повеќето робови, бидејќи им било одбиено образованието, не можеле да ги документираат своите искуства.<ref>Питер Колчин, „Американско ропство: 1619–1877“ (1993), стр. 134–135.</ref> Голем пресврт се случил во средината на 20 век со работата на историчари како [[Кенет М. Стамп]], чија книга „Необичната институција“ (1956) ги отфрлила романтизираните извештаи и ја истакнала бруталноста и отпорот својствени на ропството.{{sfn|Дејвид|Темин|1974|p=741}} Подоцнежните научници, вклучувајќи ги [[Џон Бласингејм]], [[Јуџин Џеновезе]] и [[Херберт Гутман]], користеле извори како што се наративи за робови, интервјуа, фолклор и археологија за да ги реконструираат животите на поробените. Нивната работа ги прикажува поробените луѓе како активни агенти кои градат заедници, ја зачувуваат културата и остваруваат автономија во рамките на угнетувачки систем. Паралелно, економските историчари како [[Роберт Фогел]] и [[Стенли Енгерман]] контроверзно тврдат во „Време на крстот“ (1974) дека ропството е економски ефикасно и дека материјалните услови на поробените работници се во некои аспекти подобри од оние на слободните работници - аргумент кој предизвика остри критики за минимизирање на човечките трошоци на ропството.<ref>Kolchin, стр. 136.</ref> Неодамнешната историографија сè повеќе го става американското ропство во глобален и компаративен контекст. Научниците испитуваат како ропството во Соединетите Држави личи или се разликува од другите форми, како што е ропството во Карибите, Бразил или исламскиот свет. Во споредба со релативно високата смртност и ниските стапки на репродукција во карипското ропство, американското ропство доживеало саморепродуктивно, всушност природно растечко, робовско население,{{sfn|Џеновезе|1976|p=5}} што ги обликувало семејните структури и отпорот поинаку.{{sfn|Дејвис|2006|pp=142–160}} ===Економија на ропството во Западните Инди=== Во 18 век, британските трговски бродови биле најголемиот елемент во „Средниот премин“ кој транспортирал милиони робови до Западната хемисфера. Повеќето од оние што го преживеале патувањето завршиле на Карибите, каде што империјата имала многу профитабилни шеќерни колонии, а условите за живот биле лоши (сопствениците на плантажи живееле во Британија). Парламентот го прекинал меѓународниот транспорт на робови во 1807 година и ја користел Кралската морнарица за да ја спроведе таа забрана. Во 1833 година ги откупил сопствениците на плантажи и го забранил ропството. Историскиот ревизионизам се појавил кога западноиндискиот историчар [[Ерик Вилијамс]], марксист, во „Капитализам и ропство“ (1944), го отфрлил ова морално објаснување и тврдел дека укинувањето сега е попрофитабилно, бидејќи еден век одгледување шеќерна трска ја исцрпило почвата на островите, а плантажите станале непрофитабилни. Попрофитабилно било да се продаваат робовите на владата отколку да се продолжат операциите. Забраната за меѓународна трговија од 1807 година, тврдел Вилијамс, ја спречила француската експанзија на други острови. Во меѓувреме, британските инвеститори се свртеле кон Азија, каде што работната сила била толку обилна што ропството било непотребно. Од 1970-ти години, бројни историчари го оспоруваат Вилијамс од различни агли, а Гад Хојман заклучува: „Поновите истражувања го отфрлија овој заклучок; сега е јасно дека колониите на британските Кариби профитирале значително за време на Револуционерните и Наполеоновите војни.“<ref>Гад Хојман „Британските Западни Инди“ во Ендру Портер, уредник, „Оксфордската историја на Британската Империја – том 3: 19 век“ (1999) 3:470</ref><ref>Сејмур Дрешер, „Ерик Вилијамс: Британски капитализам и британско ропство“. ''Историја и теорија'' (1987): 180–96. [http://his693.clevelandhistory.org/files/2015/01/Drescher-WilliamThesis.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329123920/http://his693.clevelandhistory.org/files/2015/01/Drescher-WilliamThesis.pdf |date=29 март 2017 }}</ref> Во својот голем напад врз тезата на Вилијамс, Сејмур Дрешер тврди дека укинувањето на трговијата со робови во Британија во 1807 година не е резултат на намалувањето на вредноста на ропството за Британија, туку на моралниот гнев на британската гласачка јавност.<ref>Сејмур Дрешер, „Еконоцид: Британско ропство во ерата на аболиција“ (1977).</ref> Критичарите, исто така, тврдат дека ропството останало профитабилно во 1830-ти години поради иновациите во земјоделството, па затоа мотивот за профит не бил централен за укинувањето.<ref>Џ.Р. Ворд, „Британските Западни Инди во ерата на аболиција“, во П.Ј. Маршал, уредник. „Оксфордската историја на Британската Империја: Том II: Осумнаесеттиот век“ (1998) стр. 415–39.</ref> Ричардсон (1998) смета дека тврдењата на Вилијамс во врска со [[индустриската револуција]] се претерани, бидејќи профитот од трговијата со робови изнесувал помалку од 1% од домашните инвестиции во Британија. Ричардсон дополнително ги оспорува тврдењата (од африканските научници) дека трговијата со робови предизвикала широко распространета депопулација и економска криза во Африка - всушност, дека предизвикала „неразвиеност“ на Африка. Признавајќи го ужасното страдање на робовите, тој забележува дека многу Африканци имале директна корист, бидејќи првата фаза од трговијата отсекогаш била цврсто во рацете на Африканците. Европските бродови со робови чекале во пристаништата за да купат товари од луѓе кои биле заробени во внатрешноста од страна на африканските трговци и племенски водачи. Ричардсон открива дека „условите за трговија“ (колку сопствениците на бродови плаќале за товарот со робови) значително се промениле во корист на Африканците по околу 1750 година. Тоа значи дека домородните елити во Западна и Централна Африка оствариле големи и растечки профити од ропството, со што го зголемиле своето богатство и моќ.<ref>Дејвид Ричардсон, „Британската Империја и атлантската трговија со робови, 1660–1807“, во П.Ј. Маршал, ед. „Оксфордската историја на Британската Империја: Том II: Осумнаесеттиот век“ (1998) стр. 440–64.</ref> Економскиот историчар Стенли Енгерман открива дека дури и без одземање на поврзаните трошоци за трговијата со робови (на пр., трошоци за превоз, смртност на робови, смртност на Британците во Африка, трошоци за одбрана) или реинвестирање на профитот назад во трговијата со робови, вкупниот профит од трговијата со робови и од плантажите во Западна Индија изнесувал помалку од 5% од британската економија во текот на која било година од [[индустриската револуција]]. Историчарот Ричард Парес, во статија напишана пред книгата на Вилијамс, го отфрла влијанието на богатството генерирано од плантажите во Западна Индија врз финансирањето на индустриската револуција, наведувајќи дека каков било значителен тек на инвестиции од профитот на Западна Индија во индустријата се случил по еманципацијата, а не пред тоа.<ref>{{Cite journal |jstor = 2590147|title = Економските фактори во историјата на Империјата|journal = The Economic History Review|том = 7|број = 2|страници = 119–144|last1 = Pares|first1 = Richard|година = 1937|doi = 10.2307/2590147}}</ref> ==Поврзано== {{div col}} ;Општо * Видови ропство: ** [[Детски труд]] ** [[Принудна работа]] ** [[Принуден брак]] ** [[Гулаг]] ** [[Сексуално ропство]] * Видови трговија со робови: ** [[Атлантска трговија со робови]] ** [[Трговија со робови од Барбари]] ** [[Црвено ропство]] ** [[Крајбрежна трговија со робови]] **[[Трговија со робови во Индискиот Океан]] **[[Транссахарска трговија со робови]] ** [[Ропство во Африка]] ** [[Ропство во Отоманското Царство]] ** [[Шведска трговија со робови]] * Денешно ропство: ** [[Трговија со луѓе]] ** [[Ропство во современа Африка]] ** [[Ропство во 21 век]] ** [[Ропство во џихадизмот на 21 век]] ;Луѓе * Видови робови-војници: ** [[Јаничарство]] ** [[Мамлук]] ** [[Сакалиба]] ;Идеали и организации * [[Аболиционизам]]: ** [[Компензирана еманципација]] * [[Аболиционизам во Соединетите Американски Држави]] * [[Меѓународна организација против ропството]], основана како Британско и странско друштво против ропството во 1839 година * [[Друштво против ропството (1823–1838)]] * [[Коалиција за укинување на ропството и трговијата со луѓе]] * [[Квакери]] – Религиозно друштво на пријатели * [[Друштво за спроведување на укинување на трговијата со робови]] (1787–1807?) * [[Национален музеј на ропство на Соединетите Американски Држави]] * ''[[Поеми за ропството]]'' од Лонгфелоу ;Друго * [[Фазенда]] * [[Историја на ропството во муслиманскиот свет]] * [[Робови што поседувале робови]] * [[Ропство во Соединетите Американски Држави]]: ** ''[[Северна Каролина против Ман]]'' * [[Педро Бланко]] * [[Гробот на Самбо]] * [[Санте Кимес]] * [[Закон за трговија со робови]] * [[Ропство и религија]] * [[Говорот на Вилијам Линч]] {{div col end}} == Наводи == == Библиографија == * ''Светската историја на ропството во Кембриџ'', Кембриџ, Cambridge University Press, 2011–2021 ** Том 1: ''Античкиот медитерански свет'', уредено од Кит Бредли и Пол Картлеџ, 2011 ** Том 2: ''500 година од н.е.–1420 година од н.е.'', уредник: Крег Пери, Дејвид Елтис, Стенли Л. Енгерман, Дејвид Ричардсон, 2021 година ** Том 3: ''1420 година од н.е.–1804 година од н.е.'', уредено од Дејвид Елтис и Стенли Л. Енгерман, 2011 година ** Том 4: ''1804 година од н.е.–2016 година од н.е.'', уредено од Дејвид Елтис, Стенли Л. Енгерман, Сејмур Дрешер и Дејвид Ричардсон, 2017 година * Дејвис, Дејвид Брион . ''Робство и човечки напредок'' (1984). * Дејвис, Дејвид Брион. ''Проблемот со ропството во западната култура'' (1966) * Дејвис, Дејвид Брион. ''Нечовечко ропство: Подемот и падот на ропството во Новиот свет'' (2006) * Дрешер, Сејмур. ''Аболиција: Историја на ропството и антиропството'' (Издаваштво на Универзитетот Кембриџ, 2009) * Финкелман, Пол, уредник. ''Робство и историографија'' (Њујорк: Гарланд, 1989) * Финкелман, Пол и Џозеф Милер, уредници. ''Енциклопедија на светското ропство „Макмилан“'' (2 том 1998) * Хинкс, Питер и Џон МекКивиган, уредници. ''Енциклопедија против ропството и аболицијата'' (2 том 2007) 795 стр.; * Линден, Марсел ван дер, уредник. ''Хуманитарна интервенција и промена на работните односи: Долгорочните последици од укинувањето на трговијата со робови'' (Brill Academic Publishers, 2011) [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/id=15833 онлајн преглед] * Мекграт, Елизабет и Масинг, Жан Мишел, ''Робот во европската уметност: Од ренесансен трофеј до аболиционистички амблем'' (Лондон: Институтот Варбург, 2012 година) * Милер, Џозеф Ц. ''Проблемот со ропството како историја: глобален пристап'' (Јејл Универзити Прес, 2012.) * Париш, Питер Џ. ''Робство: Историја и историчари'' (1989) * Филипс, Вилијам Д. ''Робство од римско време до раната атлантска трговија со робови'' (1984) * Родригез, Јуниус П., уредник. ''Историска енциклопедија на светското ропство'' (2 том 1997) * Родригез, Јуниус П. уредник. ''Енциклопедија за отпор и бунт на робовите'' (2 том 2007) === Грција и Рим === * Бредли, Кит. ''Ропството и општеството во Рим'' (1994) * Кафел, Викторија. „Класичниот грчки концепт на ропство“, ''Весник за историјата на идеите'', том 27, бр. 3 (јули-септември 1966), стр.323–42 {{JSTOR|2708589}} * Финли, Мојсеј, уредник. ''Робство во класичната антика'' (1960) * Вестерман, Вилијам Л. ''Системите на робови во грчката и римската антика'' (1955) 182 стр. === Европа: Среден век === * {{Наведена книга|url=http://www.ethesis.net/wic/wic_inhoud.htm|title=Nederlands Elmina: een socio-economische analyse van de Tweede Westindische Compagnie in West-Afrika in 1715|last=Delepeleire|first=Y.|publisher=Universiteit Gent|year=2004|location=Gent}} * Rio, Alice. ''Slavery After Rome, 500-1100'' (Oxford University Press, 2017) [https://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=54675 online review] * Stark, Rodney. ''The victory of reason: How Christianity led to freedom, capitalism, and Western success'' (Random House, 2006). * Verhulst, Adriaan. "The decline of slavery and the economic expansion of the Early Middle Ages." ''Past & Present'' No. 133 (Nov., 1991), pp.&nbsp;195–203 [https://www.jstor.org/stable/650772 online] === Африка и Блискиот Исток === * Браун, Одри и Ентони Кнап. „Етнографија на NPS: Афроамериканско наследство и етнографија“. ''Служба за национални паркови, Министерство за внатрешни работи на САД.'' 2003 [https://web.archive.org/web/20100523120301/http://www.nps.gov/ethnography/aah/aaheritage/histContextsD.htm онлајн] * Кембел, Гвин. ''Структурата на ропството во Африка и Азија во Индискиот Океан'' (Френк Кас, 2004) * Дејвис, Роберт Ц., ''Христијански робови, муслимански господари: Бело ропство во Медитеранот, Барбарскиот брег и Италија, 1500–1800'' (Палгрејв Мекмилан, Њујорк, 2003) * Хершензон, Даниел. „Кон поврзана историја на ропството во Медитеранот: Неодамнешни трендови во оваа област.“ ''Историски компас'' 15.8 (2017). за христијанските заробеници * Лавџој, Пол. ''Трансформации во ропството: Историја на ропството во Африка'' (Универзитет Кембриџ, 1983) * {{ODB|last=Oikonomides|first=Nicolas|authorlink=Nikolaos Oikonomides|title=Prisoners, Exchanges of|page=1722}} * „Раната трговија со робови на Кејп“. ''Јужноафриканска историја онлајн'', 2 април 2015 година [https://www.sahistory.org.za/article/early-cape-slave-trade онлајн] * Толедано, Ехуд Р. ''Како да молчат и отсуствуваат: Врски на ропство на исламскиот Близок Исток'' (Јејл Универзити Прес, 2007)[https://www.sahistory.org.za/article/early-cape-slave-trade online] * {{cite book|title=Constantine Porphyrogenitus and His World|url=https://archive.org/details/constantineporph0000toyn|last=Toynbee|first=Arnold|publisher=Oxford University Press|year=1973|isbn=0-19-215253-X|location=London and New York|author-link=Arnold J. Toynbee}} === Атлантска трговија, Латинска Америка и Британска Империја === * Блекбурн, Робин. ''Американскиот ропство: Ропство, еманципација и човекови права'' (Версо, 2011) 498 стр.; за ропството и неговата аболиција во Америка од 16-ти до крајот на 19-ти век. * Блекбурн, Робин. ''Создавањето на ропството во Новиот свет: Од барокот до модерното, 1492-1800'' (Версо, 2010) * Фрадера, Јозеп М. и Кристофер Шмит-Новара, уредници. ''Ропство и антиропство во шпанската Атлантска империја'' (2013) [https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qd02x онлајн] * Клајн, Херберт С. ''Африканско ропство во Латинска Америка и Карибите'' (Оксфорд Универзити Прес, 1988) * Клајн, Херберт. ''Атлантската трговија со робови'' (1970) * Клајн, Херберт С. ''Ропство во Бразил'' (Издаваштво на Универзитетот Кембриџ, 2009) * Морган, Кенет. ''Ропството и Британската Империја: Од Африка до Америка'' (2008) * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z2gpCgAAQBAJ&q=Rese%CC%81ndez%2C%20Andre%CC%81s.%202017.%20The%20other%20slavery%3A%20the%20uncovered%20story%20of%20indian%20enslavement%20in%20America.&pg=PP1|title=The Other Slavery: The Uncovered Story of Indian Enslavement in America|last=[[Andres Resendez|Resendez]]|first=Andres|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2016|isbn=978-0544602670|pages=448}} * {{cite journal|last1=Jensen|first1=Niklas Thode|last2=Simonsen|first2=Gunvor|year=2016|title=Introduction: The historiography of slavery in the Danish-Norwegian West Indies, c. 1950-2016|journal=[[Scandinavian Journal of History]]|volume=41|issue=4–5|pages=475–494|doi=10.1080/03468755.2016.1210880|doi-access=free|hdl-access=free|hdl=109.1.5/469ed487-ad15-4504-a969-8eb9a0ea0d17}} * Стинчкомб, Артур Л. ''Ропство на Шугар Ајленд во ерата на просветителството: Политичката економија на карипскиот свет'' (Принстон Универзитетски Прес, 1995) * Томас, Хју . ''Трговијата со робови: Приказната за атлантската трговија со робови: 1440–1870'' (Сајмон и Шустер, 1997) * Волвин, Џејмс. ''Црна слонова коска: Ропство во Британската Империја'' (2-ро издание 2001) * Ворд, Џуниор, ''Британско ропство во Западните Индија, 1750–1834'' (Оксфорд UP 1988) * Рајт, Гевин. „Ропството и англо-американскиот капитализам повторно разгледани.“ ''Economic History'' Review 73.2 (2020): 353–383. [https://www.gwern.net/docs/economics/2020-wright.pdf онлајн] * Вајман‐Меккарти, Метју. „Британскиот аболиционизам и глобалната империја кон крајот на 18 век: Историографски преглед.“ History Compass 16.10 (2018): e12480. https://doi.org/10.1111/hic3.12480 * Зеуске, Мајкл. „Исторографија и истражувачки проблеми на ропството и трговијата со робови во глобално-историска перспектива.“ ''Меѓународен преглед на општествената историја'' 57#1 (2012): 87–111. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oGpnDAAAQBAJ|title=Inhuman Bondage: The Rise and Fall of Slavery in the New World|last=Davis|first=David Brion|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=978-0-19-533944-4|author-link=David Brion Davis}} * {{Наведено списание|last=David|first=Paul A.|last2=Temin|first2=Peter|author-link2=Peter Temin|year=1974|title=Slavery: The progressive institution?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1974-09_34_3/page/n214|journal=Journal of Economic History|volume=34|issue=3|pages=739–783|doi=10.1017/S0022050700079882}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/withoutconsentor00foge|title=Without Consent or Contract: The Rise and Fall of American Slavery|last=Fogel, Robert|publisher=Norton|year=1989|isbn=9780393018875|author-link=Robert Fogel|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Roll, Jordan, Roll: The World the Slaves Made|url=https://archive.org/details/rolljor_gen_1976_00_0402|last=Genovese|first=Eugene D.|publisher=Vintage Books|year=1976|isbn=978-0-394-71652-7|location=New York|author-link=Eugene D. Genovese}} * {{Наведена книга|title=The Counter-Revolution of 1776: Slave Resistance and the Origins of the United States of America|last=Horne, Gerald|year=2014|author-link=Gerald Horne}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uUleEW07AvgC&pg=PA8|title=Slavery and the Making of America|last=Horton|first=James Oliver|last2=Horton|first2=Lois E.|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=9780195304510|author-link2=Lois E. Horton}} * {{Наведена книга|title=American Slavery: 1619–1877|url=https://archive.org/details/isbn_9780809015542|last=Kolchin|first=Peter|year=1993}} * {{Наведена книга|title=Black history and the historical profession, 1915–80|last=Meier|first=August|last2=Rudwick|first2=Elliott M.|year=1986}} * Miller, Randall M., and John David Smith, eds. ''Dictionary of Afro-American Slavery'' (1988) * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americannegrosl03philgoog|title=American Negro Slavery: A Survey of the Supply, Employment and Control of Negro Labor as Determined by the plantation Regime|last=Phillips, Ulrich B|publisher=D. Appleton and company|year=1918|author-link=Ulrich Bonnell Phillips}} * Rael, Patrick. ''Eighty-eight years: the long death of slavery in the United States, 1777–1865'' (U of Georgia Press, 2015) * {{Наведена книга|title=Slavery in the United States: A Social, Political, and Historical Encyclopedia vol. 2|year=2007|editor-last=Rodriguez|editor-first=Junius P|author-link=Junius P. Rodriguez}} * Sinha, Manisha. ''The slave's cause: A history of abolition'' (Yale University Press, 2016). * Wilson, Thomas D. ''The Ashley Cooper Plan: The Founding of Carolina and the Origins of Southern Political Culture''. Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press, 2016. == Надворешни врски == * [https://www.digitalhistory.uh.edu/disp_textbook.cfm?psid=3807&smtID=11 ''Дигитална историја – факти и митови за ропството''] * [https://www.blackhistory4schools.com/slavetrade/ Ресурси за настава за ропството и аболицијата на blackhistory4schools.com] * [https://www.liverpoolmuseums.org.uk/international-slavery-museum Меѓународен музеј на ропство. Велика Британија.] * [https://www.abolitionseminar.org/lesson-plans/ Семинар за аболиционисти], резимеа, планови за лекции, документи и илустрации за училишта; фокус на Соединетите Американски Држави * [https://web.archive.org/web/20051227154013/http://americanabolitionist.liberalarts.iupui.edu/index.htm Американски аболиционизам], резимеа и документи; фокус на Соединетите Американски Држави <references /> [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Општествена историја]] [[Категорија:Историја на ропството]] [[Категорија:Ропство]] oyuk0n8nufpew3pjg56xsbhs215oon9 4 1398207 5642620 5622046 2026-10-10T09:21:45Z Bjankuloski06 332 5642620 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец август 2026 година е планирано да се одржат 8 (осум) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Видови лен === [[Податотека:Environment - The Noun Project.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови лен“]] На 4 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови лен“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на лен може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на видови лен|Видови лен]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Алпски лен]] (Н)|[[Луисов лен]] (Н)|[[Среден лен]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Староегипетски династии === [[Податотека:Pyramide2.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Староегипетски династии“]] На 6 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Староегипетски династии“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за староегипетските династии може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на староегипетски династии|Староегипетски династии]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Абидоска династија]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Тринаесетта египетска династија]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметнста во 1820-ти и 1830-ти години“]] На 11 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1820-ти и 1830-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1820-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1830-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Уметноста во 1839 година]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година === [[Податотека:Nobel_Prize.png|десно|230п|Уредувачки ден „Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година“]] На 13 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за нобеловците за хемија од 1926 до 1950 година може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Нобелова награда за хемија#1926–1950|Предлошка:Нобелова награда за хемија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ѓерѓ де Хевеши]] (Н)|[[Теодор Сведберг]] (Н)|[[Хајнрих Ото Виланд]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:Historic Place on River (6282) - The Noun Project.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 18 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Реки во Нов Зеланд|Реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Таиери]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години“]] На 20 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1880-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1890-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Книжевноста во 1899 година]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Министерства на Србија === [[Податотека:Flag of Serbia.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Министерства на Србија“]] На 25 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Министерства на Србија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за министерствата на Србија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Министерства на Србија|Министерства на Србија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Министерство за култура и информации (Србија)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Населени места во Општина Гросупље === [[Податотека:Karte_Grosuplje_si.png|десно|230п|Уредувачки ден „Населени места во Општина Гросупље“]] На 27 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Населени места во Општина Гросупље“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за населените места во општина Гросупље може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Гросупље|Населени места во Општина Гросупље]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Блечји Врх]] (Н)|[[Бичје]] (Н)|[[Брваце]] (Н)|[[Брезје кај Гросупље]] (Н)|[[Велика Илова Гора]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|8]] d4kskdae11jchg83dy7g3a03t268u34 0 1399695 5642598 5636168 2026-10-10T07:35:56Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: неможе → не може 5642598 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Сато Вејселов|birth_name=Сато Алиов Вејселов|birth_date=[[1920]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[ноември]] [[1944]] {{мали|(возр. 22)}}|death_place=[[Седларево]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|relatives=[[Риза Вејселов]] {{мали|(брат)}}|native_name=Sato Veyselov}} '''Сато Алиов Вејселов''' ({{Langx|tr|Sato Aliov Veyselov}}; [[Велес]], [[1920]] — [[ноември]] [[1944]], [[Седларево]]) — [[Македонија|македонски]] [[партизан]] од [[Македонски Турци|турско потекло]], учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] и подоцна [[Комунистичката партија на Македонија]]. Борец од [[Четиринаесетта македонска ударна бригада]].<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Велес]]|page=79|author-link=Ѓорѓи Малковски}} {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Животопис == Сато Вејселов е роден во [[1920|1920 година]] во градот [[Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Али Вејселов се занимавал со [[земјоделие]]. Продавал [[зеленчук]] и [[овошје]] во градскиот пазар. Сато Вејселов стекнал основно образование во неговиот роден град. Поради нивните сиромашни услови не можел да продолжи со неговото образование. По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Македонија паднала под бугарска фашистичка окупација]].<ref name=":0" /> Сато Вејселов бил против режимот, особено кога во [[1943|1943 година]] го уапсиле неговиот помлад брат [[Риза Вејселов|Риза]] и го убиле [[Скопско|по патот кон Скопје]]. Во [[јануари]] [[1944|1944 година]] Сато бил привремено уапсан и интерниран во Скопскиот затвор. Откако го ослободиле во [[ноември]], Сато се приклучил во [[Комунистичката партија на Македонија]] и [[Четиринаесетта македонска ударна бригада]]. Дејствувал во скопската околина. Меѓу [[14 ноември|14]]-[[15 ноември]] учествувал во борбата кај [[Сарај (населба)|село Сарај]] против [[Балистите]]. Учествувал во борбата кај [[Матка (село)|Матка]]. По [[Ослободувањето на Скопје]], учествувал во прогонството на албански фашисти од [[Тетовско]]. Во втората половина на ноември 1944 година, Сато бил ликвидиран од Балисти кај село [[Седларево]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вејселов, Сато}} [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Родени во 1920 година]] [[Категорија:Починати во Седларево]] [[Категорија:Починати во 1944 година]] [[Категорија:Македонски Турци]] [[Категорија:Дејци на КПМ]] [[Категорија:Дејци на КПЈ]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Македонски партизани]] pybwy5z8znaid14bxn4rlzcpa58dm1l 0 1401243 5642615 5611060 2026-10-10T09:21:07Z Bjankuloski06 332 5642615 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Река Таиери | image = File:Red Deer on the Upper Taieri Watermeadow - panoramio (1).jpg | image_size = | image_caption = Реката Таиери во горниот тек, [[Отаго]] | map = | map_size = | map_caption = Текот на реката Таиери | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = 270px | pushpin_caption = Устието на реката Таиери | pushpin_alt = | source1 = [[Венец Ламерло]] | source1_location = | source1_coordinates = {{coord|-45.71073|169.69397|region:NZ|format=dms}} | source1_elevation = | mouth_location = [[Тихи Океан]] | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | mouth_coordinates = {{coord|-46.054224|170.199673|region:NZ|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = Нов Зеланд | length = {{convert|288|km|mi|abbr=on}} | discharge1_avg = | basin_size = | progression = '''Река Таиери''' → [[Тихи Океан]] | tributaries_left = | tributaries_right = | waterfalls = | bridges = Мост Хајд-Макрис, Мост Таиери Маут }} '''Таиери''' (грешка во пишувањето на изворното маорско име ''Taiari'') — четвртата најдолга река во [[Нов Зеланд]], се наоѓа во регионот [[Отаго]] на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Нејзините извори се на [[Ламерло (планински венец)|венецот Ламерло]], прво тече северно, потоа источно околу венецот Рок енд Пилар пред да сврти југоисточно и се влива во морето 30 км јужно од Данидин. Горните текови меандрираат во низа заоблени јамки низ поплавна рамнина над Паерау, близу до соодветно именуваната месност [[Serpentine, New Zealand|Серпентин]]. Реката создала многу мали [[Мртвица|езера]] во оваа област, од кои некои се претворени во водни ливади. Оттука реката тече поминува низ две мали [[Хидроелектрана|хидроелектрани]] пред да стигне до [[Патеароа]] во [[Маниотото]]. Потоа Таиери се извива за речиси 180 степени, влегувајќи во широка ледничка долина (Страт-Таиери) опкружена со карпести ридски венци. Веднаш низводно, реката ја образувала стрмата [[клисура Таиери]]. Низ неа минува железничка пруга, која води по рута до [[Среден Отаго]]. Во долниот дел од реката Таиери има широка поплавна рамнина која содржи голем дел од најплодното земјоделско земјиште во Отаго. Потоа реката тече низ долната клисура Таиери до [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] кај устието Таиери. Островот Таиери се наоѓа во [[Тихиот Океан]] на неколку стотици метри од устието на реката. Таиери е долга 288 км, од кои последните 20 км се пловни. И покрај својата должина, Таиери има најмала зафатнина на вода во споредба со другите реки во Нов Зеланд, со просечен проток од околу 35 кубни метри во секунда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lawa.org.nz/explore-data/otago-region/water-quantity/monitoring-sites/taieri-river-at-outram/|title=Taieri River at Outram Water Quantity|work=Land, Air, Water Aotearoa (LAWA)|accessdate=2023-03-06}}</ref> Градовите покрај реката се [[Мидлмарч (Нов Зеланд)|Мидлмарч]], [[Аутрам (Нов Зеланд)|Аутрам]], [[Алантон (Нов Зеланд)|Алантон]], [[Мозгил (Нов Зеланд)|Мозгил]], [[Хенли (Нов Зеланд)|Хенли]] и [[Таиери Маут]]. Негова главна притока е [[Ваипори (река)|реката Ваипори]], која се влева во Таиери во близина на Хенли во рамнините Таиери. Гугл мапс погрешно го прикажува делот од реката од устието до устието како река Ваипори.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.google.co.nz/maps/@-46.0209973,170.1486486,13.25z?hl=en-GB|title=Google Maps}}</ref> Официјалното точно име е прикажано на официјалната топографска мапа на Нов Зеланд на владата на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.topomap.co.nz/NZTopoMap?v=2&ll=-46.022774,170.177879&z=13|title=New Zealand Topographic Map - NZ Topo Map}}</ref> Меѓутоа, иако официјалното име на реката е Таиери, познато е дека ова име е погрешно напишано од зборот ''Таиари'' на јазикот Те Рео Маори, што значи ''пролетна плима'' или ''сјајна вода''. == Галерија == <gallery> Податотека:Taieri_at_Allanton.jpg|алт=The Taieri River at Allanton| Реката Таиери кај Алантон Податотека:View_of_a_railway_line_winding_along_the_hills_above_the_Taieri_River,_circa_1926_ATLIB_311897.png|алт=Section of Taieri River and adjacent railway line circa 1926| Делница од реката Таиери и соседната железничка линија околу 1926 година Податотека:Hyde_-_Macraes_bridge_over_Taieri_River,_Otago,_NZ.jpg|алт=Hyde-Macraes Bridge| Мост Хајд-Макрес Податотека:Taieri_Mouth_Bridge.jpg|алт=Taieri Mouth Bridge| Мост на устието Таиери Податотека:Moturata.jpg|алт=Taieri Island / Moturata, offshore from the mouth of the Taieri River| Островот Таиери / Мотурата, на брегот од устието на реката Таиери Податотека:Taieri_River_east_of_Flat_Stream.jpg|алт=river flowing though gorge| Реката Таиери источно од Флет Стрим </gallery> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 8sa751f8k70iykr9fwu7jwsmj5vo5d2 5642616 5642615 2026-10-10T09:21:13Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Река Таиери]] на [[Таиери]] 5642615 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Река Таиери | image = File:Red Deer on the Upper Taieri Watermeadow - panoramio (1).jpg | image_size = | image_caption = Реката Таиери во горниот тек, [[Отаго]] | map = | map_size = | map_caption = Текот на реката Таиери | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = 270px | pushpin_caption = Устието на реката Таиери | pushpin_alt = | source1 = [[Венец Ламерло]] | source1_location = | source1_coordinates = {{coord|-45.71073|169.69397|region:NZ|format=dms}} | source1_elevation = | mouth_location = [[Тихи Океан]] | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | mouth_coordinates = {{coord|-46.054224|170.199673|region:NZ|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = Нов Зеланд | length = {{convert|288|km|mi|abbr=on}} | discharge1_avg = | basin_size = | progression = '''Река Таиери''' → [[Тихи Океан]] | tributaries_left = | tributaries_right = | waterfalls = | bridges = Мост Хајд-Макрис, Мост Таиери Маут }} '''Таиери''' (грешка во пишувањето на изворното маорско име ''Taiari'') — четвртата најдолга река во [[Нов Зеланд]], се наоѓа во регионот [[Отаго]] на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Нејзините извори се на [[Ламерло (планински венец)|венецот Ламерло]], прво тече северно, потоа источно околу венецот Рок енд Пилар пред да сврти југоисточно и се влива во морето 30 км јужно од Данидин. Горните текови меандрираат во низа заоблени јамки низ поплавна рамнина над Паерау, близу до соодветно именуваната месност [[Serpentine, New Zealand|Серпентин]]. Реката создала многу мали [[Мртвица|езера]] во оваа област, од кои некои се претворени во водни ливади. Оттука реката тече поминува низ две мали [[Хидроелектрана|хидроелектрани]] пред да стигне до [[Патеароа]] во [[Маниотото]]. Потоа Таиери се извива за речиси 180 степени, влегувајќи во широка ледничка долина (Страт-Таиери) опкружена со карпести ридски венци. Веднаш низводно, реката ја образувала стрмата [[клисура Таиери]]. Низ неа минува железничка пруга, која води по рута до [[Среден Отаго]]. Во долниот дел од реката Таиери има широка поплавна рамнина која содржи голем дел од најплодното земјоделско земјиште во Отаго. Потоа реката тече низ долната клисура Таиери до [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] кај устието Таиери. Островот Таиери се наоѓа во [[Тихиот Океан]] на неколку стотици метри од устието на реката. Таиери е долга 288 км, од кои последните 20 км се пловни. И покрај својата должина, Таиери има најмала зафатнина на вода во споредба со другите реки во Нов Зеланд, со просечен проток од околу 35 кубни метри во секунда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lawa.org.nz/explore-data/otago-region/water-quantity/monitoring-sites/taieri-river-at-outram/|title=Taieri River at Outram Water Quantity|work=Land, Air, Water Aotearoa (LAWA)|accessdate=2023-03-06}}</ref> Градовите покрај реката се [[Мидлмарч (Нов Зеланд)|Мидлмарч]], [[Аутрам (Нов Зеланд)|Аутрам]], [[Алантон (Нов Зеланд)|Алантон]], [[Мозгил (Нов Зеланд)|Мозгил]], [[Хенли (Нов Зеланд)|Хенли]] и [[Таиери Маут]]. Негова главна притока е [[Ваипори (река)|реката Ваипори]], која се влева во Таиери во близина на Хенли во рамнините Таиери. Гугл мапс погрешно го прикажува делот од реката од устието до устието како река Ваипори.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.google.co.nz/maps/@-46.0209973,170.1486486,13.25z?hl=en-GB|title=Google Maps}}</ref> Официјалното точно име е прикажано на официјалната топографска мапа на Нов Зеланд на владата на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.topomap.co.nz/NZTopoMap?v=2&ll=-46.022774,170.177879&z=13|title=New Zealand Topographic Map - NZ Topo Map}}</ref> Меѓутоа, иако официјалното име на реката е Таиери, познато е дека ова име е погрешно напишано од зборот ''Таиари'' на јазикот Те Рео Маори, што значи ''пролетна плима'' или ''сјајна вода''. == Галерија == <gallery> Податотека:Taieri_at_Allanton.jpg|алт=The Taieri River at Allanton| Реката Таиери кај Алантон Податотека:View_of_a_railway_line_winding_along_the_hills_above_the_Taieri_River,_circa_1926_ATLIB_311897.png|алт=Section of Taieri River and adjacent railway line circa 1926| Делница од реката Таиери и соседната железничка линија околу 1926 година Податотека:Hyde_-_Macraes_bridge_over_Taieri_River,_Otago,_NZ.jpg|алт=Hyde-Macraes Bridge| Мост Хајд-Макрес Податотека:Taieri_Mouth_Bridge.jpg|алт=Taieri Mouth Bridge| Мост на устието Таиери Податотека:Moturata.jpg|алт=Taieri Island / Moturata, offshore from the mouth of the Taieri River| Островот Таиери / Мотурата, на брегот од устието на реката Таиери Податотека:Taieri_River_east_of_Flat_Stream.jpg|алт=river flowing though gorge| Реката Таиери источно од Флет Стрим </gallery> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 8sa751f8k70iykr9fwu7jwsmj5vo5d2 1 1401244 5642618 5610949 2026-10-10T09:21:14Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Река Таиери]] на [[Разговор:Таиери]] 5610949 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 4 1402664 5642423 5641723 2026-10-09T12:01:52Z Jtasevski123 69538 5642423 wikitext text/x-wiki Список на учесници и нивните придонеси од [[Википедија:Викикамп Охрид|Викикампот Охрид 2026]] {| class="wikitable" | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Бр.''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Корисничко име''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статии''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статус на статија <br>(Н/П)''' |- | colspan="14" style="text-align: center; text-indent: 30px;"|'''Учесници на Викикамп 2026''' |- | 1 | [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]] | # [[ Карло Алиони]] # [[Даниел И. Акселрод]] # [[Лоренс Баас Бекинг]] # [[Нина Августиновна Адолф]] # [[Јасухико Асахина]] # [[Аскел Лове]] # [[Лусил Алорџ]] # [[Едвард Александар Њуел Арбер]] # [[Вилијам Арчер (архитект)]] # [[Артур Хју Гарфит Алстон]] # [[Лерој Абрамс]] # [[Беатрис Армари ]] # [[Анџелика М. Арамбари]] # [[Паул Фридрих Август Ашерсон]] # [[Џефри Клаф Ајнсворт]] # [[Фердинанд Кристијан Густав Арнолд]] # [[Вернон Ахмадџијан]] # [[Џон Акеројд]] # [[Габриел Арно]] # [[Вејн П. Армстронг]] # [[Дајана Маргарет Напер]] # [[Сергеј Навашин]] # [[Јохан Петер Фалк]] # [[Сибил Форд]] # [[Кери Форд]] # [[Адриен Рене Франше]] # [[Вилијам Даглас Френсис]] # [[Емануел фон Фридрихстал]] # [[Александра Гамајунова]] # [[Џорџ Гарднер (ботаничар)]] # [[Џон Рослин Гарнет]] # [[Ахмад Гахреман]] # [[Карл Андреас Гејер]] # [[Верн Грант]] # [[Жан-Жак де Гранвил]] # [[Август Гремли]] # [[Ирина Грудзинскаја]] # [[Џастин Гудо]] # [[Рафаел Говарц]] # [[Пол Гуре]] # [[Антон Хартингер]] # [[Флоренс Хеџис]] # [[Ернст Халиер]] # [[Жан Антоан Артур Грис]] # [[Питер Хартинг]] | Н |- | 2 | [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]] | # [[Карл Адолф Агард]] # [[Фернандо Алтамирано]] # [[Тимоти Филд Ален]] # [[Карло Лучијано Алесио]] # [[Сидни Френсис Ешби]] # [[Џејмс Дејвид Акерман]] # [[Кларк Абел]] # [[Џон Ерол Чандос Абердин]] # [[Роберт Стивен Адамсон]] # [[Рудолф Адерхолд]] # [[Казимир Арвет-Тувет]] # [[Франческо Ардисоне ]] # [[Едмунд Тирел Артис]] # [[Фредерик-Луј Аламанд]] # [[Талита Фонтура Алвес]] # [[Франциско Фреире Алемао]] # [[Џејмс Едвард Тирни Ејчисон]] # [[Ида Аугуста Келер]] # [[Хенри Бејнс]] # [[Вело Јаска]] # [[Џон Џорџ Џек]] # [[Вилијам Џек (ботаничар)]] # [[Алберт Брус Џексон]] # [[Бенџамин Дејдон Џексон]] # [[Џорџ Џексон]] # [[Рејмонд Карл Џексон]] # [[Максвел Ралф Џејкобс]] # [[Сари Вилфрид Лоренс Џејкобс]] # [[Јенс Питер Јакобсен]] # [[Ејми Жакот Гилармод]] # [[Виктор Жакмон]] # [[Анри Антоан Жак]] # [[Јозеф Франц фон Жакен]] # [[Францишек Каменски]] # [[Лино Вакари]] # [[Јено Вадаш]] | Н |- | 3 | [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] | # [[Ото Апел]] # [[Џумат Хаџи Адам]] # [[Патриша Берјак]] # [[Франциско Бернис]] # [[Ото Карл Берг]] # [[Расел Линдзи Барет]] # [[Фридрих Готлиб Бартлинг]] # [[Хајнрих Карл Бејрих]] # [[Конрад Бекхаус]] # [[Жак Филип Мартин Селс]] # [[Франсис А. Бартлет]] # [[Џејмс Дон]] # [[Мигел Колмеиро Пенидо]] # [[Орацио Комес]] # [[Дејвид А. Броди]] # [[Емил Бешерел]] # [[Ернст Беси]] # [[Сајмон Бинендајк]] # [[Елеонор Мерион Бенет]] # [[Пер Карл Хјалмар Дусен]] # [[Мајлс Џозеф Беркли]] | Н |- | 4 | [[Корисник:Mito999|Mito999]] | # [[Александар Андерсон (ботаничар)]] # [[Честер А. Арнолд]] # [[Гетулио Агостини]] # [[Јулиус Леополд Едуард Аве-Лалеман]] # [[Јохан Ангстрем]] # [[Хенри Кренк Ендрус]] # [[Едмунд Гилберт Бејкер]] # [[Теодор Фридрих Јулиус Басинер]] # [[Ноел Бидл]] # [[Сара Марта Бејкер]] # [[Ричард Томас Бејкер]] # [[Џовани Антонио Батара]] # [[Хенри Чарлтон Бастијан]] # [[Ричард Бејтман]] # [[Рандал Џејмс Баер]] # [[Жил Еме Батандие]] # [[Турхан Бајтоп]] # [[Андрес Барберо]] # [[Фредерик Батај]] # [[Луис Кејлеб Бек]] # [[Карлтон Рој Бол]] # [[Џовани Батиста Балбис]] | Н |- | 5 | [[Корисник:Izabelaa pesovaa|Izabelaa pesovaa]] | # [[Жил Аман]] # [[Феликс де Асара]] # [[Урбен Одибер]] # [[Џозеф Себин]] # [[Стенли А. Кејн]] # [[Џон Дру Салмон ]] # [[Херберт Л. Едлин]] # [[Инес Састре де Хесус]] # [[Иса Дегенер ]] # [[ Камило Сбарбаро]] # [[Валериј Талиев]] # [[Луј Антоан Франсоа Бајлон]] # [[Џејкоб Витман Бејли]] # [[Вилијам Џејмс Бил]] # [[Мило Самуел Бејкер]] # [[Џенис Ц. Битли]] # [[Елиз Каролин Бомер]] # [[Вилијам Бракенриџ]] # [[Доналд Фредерик Блексел]] # [[Сабин Бертело]] # [[Денис Јуџин Бридлав]] # [[Ориол де Болос]] # [[Аксел Гудбранд Блит]] | Н |- | 6 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | # [[Маргарет Бирн]] # [[Џејмс В. Бинг]] # [[Робер ди Буисон]] # [[Рихард Битнер]] # [[Валтер Карл Ото Бусе]] # [[Макс Бурет]] # [[Емил Бурна]] # [[Хуго Баум]] # [[Жан Бовери]] # [[Дау Бакстер]] # [[Андреј Бекетов]] # [[Доминго Бело и Еспиноза]] # [[Александру Борза]] # [[Жан Луј Емил Будие]] # [[Џорџ Симондс Булгер]] # [[Т. Ф. Бурдилон]] # [[Ибер Бурдо]] # [[Фредерик Орпен Бауер]] # [[Клас Бјеркандер]] # [[Џулио Камус]] # [[Жак Камбесед]] # [[Едвин Чил]] # [[Бари Џон Кон]] # [[Тригве Браруд]] # [[Ричард Бредли]] # [[Езра Брејнерд]] # [[Август Бренд]] # [[Мари Катрин Брендџи]] # [[Таунсенд Стит Брендџи]] # [[Мари Максим Корни]] # [[Винченцо де Чезати]] # [[Вилијам Арнолд Бромфилд]] # [[Кристијан Казимир Бритингер]] # [[Хенри Вилијам Бристоу]] | Н |- | 7 | [[Корисник:Alekdone|Alekdone]] | # [[Николас Лоренс Бурман]] # [[Јоханес Бурман]] # [[Марк Бургман]] # [[Алан Бурџис]] # [[Питер Бар (раководител на градинa)]] # [[Шрипад Нарајан Агаше]] # [[Бјаџо Барталини]] # [[Стенли Тачер Блејк]] # [[Френк Елис Бојнтон]] # [[Феличе Касоне]] # [[Ајра Водел Клоки]] # [[Џон Џорџ Чемпион]] # [[Вилијам Бурк]] # [[Беван Бурчел]] # [[Алберт Фредерик Хендрик Буининг]] # [[Фридрих Александар Бухзе]] # [[Адам Бадл]] # [[Самуел Ботсфорд Бакли]] # [[Пјер-Жозеф Букоз]] # [[Франц Георг Филип Бухенау]] # [[Ладислав Франтишек Челаковски]] # [[Артур Бертрам Корт]] # [[Џон Ф. Коуел]] # [[Елизабет Џил Каули]] # [[Алберт Готфрид Дитрих]] # [[Емил Дејрол]] # [[Доминик Клос]] # [[Џовани Занардини]] # [[Густав Адолф Цванцигер]] # [[Силвија Зенари]] | Н |- | 8 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | # [[Егил Бардсет]] # [[Хулијан Акуња Гале]] # [[Ајмар Чарлс д'Алеизет]] # [[Нелида Марија Басигалупо]] # [[Римо Бачигалупи]] # [[Робин Мери Баркер]] # [[Маријано де ла Барсена]] # [[Морис Бели]] # [[Џон Џозеф Бенет]] # [[Лудвиг Бенџамин]] # [[Ајрин Бејкер]] # [[Жан-Батист Барла]] # [[Рола Кент Бити]] # [[Густав Бовер]] # [[Алан Блек]] # [[Џон Бјус]] # [[Јан Јуст Бос]] # [[Нина Флој Брејслин]] # [[Александар Курт Браде]] # [[Цај Ситао]] # [[Ралф Ерскин Клиланд]] # [[Херман Крист]] # [[Анри Шермезон]] # [[Џенифер Ан Чапил]] # [[Вилијам Бриџ Кук]] # [[Лин Г. Кук]] # [[Карл Кристенсен]] # [[Шарл Кокерел]] # [[Стивен Ерл Клемантс]] # [[Вера Чаподи]] # [[Семјуел Кертис]] | Н |- | 9 | [[Корисник: Tomica Radovanovskii|Tomica Radovanovskii]] | # [[Август Бач]] # [[Пол Бергон]] # [[Лоис Брако]] # [[Јоаким Брем]] # [[Карел Цејп]] # [[Џејмс Александар Бруер]] # [[Мајкл О. Дилон]] # [[Леополд Дипел]] # [[Андреј Ерст]] # [[Алберт Грунов]] # [[Јулиус Гронтвед]] | Н |- | 10 | [[Корисник:Kirca 08|Kirca 08]] | # [[Аверил Мод Ботомли]] # [[Едвин Џон Батлер]] # [[Роџер Чарлс Каролин]] # [[Луис Себаљос и Фернандес де Кордоба]] # [[Ладислав Јозеф Челаковски]] # [[Џозеф Карсон (фармацевт)]] # [[Ели-Абел Кариер]] # [[Натаниел Кантли]] # [[Јенс Клаузен]] # [[Џон Маквин Кован]] # [[Хајнрих Јохан Непомук фон Кранц]] # [[Питер Вогелиус Дејнбол]] # [[Емил Депланш]] # [[Дејвид Ф. Катлер]] | Н |- | 11 | [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] | # [[Ендру Џон Скот]] # [[Леополд Квел]] # [[Жан Рене Констан Куа]] # [[Јакоб Корнелис Матие Радермахер]] # [[Роберт Алмер Харпер]] # [[Рудолф Рајман]] # [[Ричард Канингем]] # [[Израел Рајхерт]] # [[Пјер Огистен Данжер]] # [[Кристијан Хајнрих Пандер]] # [[Вилијам Патерсон]] # [[Пол Греам Вилсон]] # [[Едвин Блејк Пејсон]] # [[Пит де Јонг]] | Н |- | 12 | [[Корисник:MilaFKliment|MilaFKliment]] | # [[Едвард Џонстон Александар]] # [[Џералдин А. Ален]] # [[Марселеин Русарио Алмеида]] # [[Адолф Алфан]] # [[Нета Елизабет Греј]] # [[Франц Јозеф Ниденцу]] # [[Паул Херман Вилхелм Тауберт]] # [[Рудолф Шефер]] # [[Вилхелм Филип Шимпер]] # [[Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин]] | Н |- | 13 | [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]] | # [[Гонтран Амел]] # [[Георг Волфганг Франц Панцер]] # [[Ралф Хофман]] # [[Вернер Раух]] # [[Роберт Браун (новозеландски ботаничар)]] | Н |- | 14 | [[Корисник:Sterjovski Hristo|Sterjovski Hristo]] | # [[Ира Ноел Габриелсон]] # [[Алберт Гајард]] # [[Шарл Гајардо]] # [[Хелмут Гамс]] # [[Халија Ибрахим]] # [[Ејштајн Паше]] # [[Том Петч]] # [[Артур Едвард Вејд]] | Н |- | 15 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | # [[Пјер Мартин Реми Ошер-Елој]] # [[Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург]] # [[Џејмс Вотсон Робинс]] # [[Висенте Сервантес]] # [[Томас Џонатан Бурил]] # [[Анри Касини]] # [[Алфред Шаберт]] # [[Гај Н. Колинс]] # [[ Дејвид Стотон Конант]] # [[Мартин Чик]] # [[Луиџи Алојзиус Кола]] # [[Ван-Чуен Ченг]] # [[Хенри Шумејкер Конард]] # [[Денис Е. Дежардин]] # [[Честер Дјуи]] # [[Ернеста Ди Капуа]] # [[Даки Јорданов]] # [[Паул Дител]] # [[Вилард Вебстер Еглестон]] # [[Дајан Едвардс]] # [[Саломон Дрејер]] # [[Емил Дукло]] # [[Алфред Ернст]] # [[Жан Дибовски]] # [[Родриго Ескобар]] # [[Галфрид Клемент Киворт Данстервил]] # [[Јан Фредерик Гроновиус]] # [[Густав Карл Гиргенсон]] # [[Хенри Гроувс (ботаничар)]] # [[Роберт Џејмс Даглас Греам]] # [[Теодор Хартиг]] # [[Густав Хеги]] # [[А. А. Хендерсон]] # [[Вилијам Х. Харис (ботаничар)]] # [[Гвен Харден]] | Н |- | 16 | [[Корисник:Andrej Simjanov|Andrej Simjanov]] | # [[Арон Аронсон]] # [[Антон Аусердорфер]] # [[Карл Фридрих Вилхелм Валрот]] # [[Вилхелм Герхард Валперс]] # [[Имануел Лев]] # [[Хју Илтис]] # [[Ира Шрајбер Нелсон]] # [[Ирвинг Видмер Бејли]] # [[Дуан Исели]] # [[Јоланде Далпе]] # [[Дејвид А. Кит]] # [[ Густав Адолф Хуго Далштет]] # [[ Џејмс Едгар Денди]] # [[Пол Огист Дангај]] # [[ Вилијам Фримен Даниел]] # [[ Пјер Дансеро]] # [[ Карл Лебрехт Удо Дамер]] # [[Бенедиктус Хубертус Дансер]] # [[Џон М. Дарби]] # [[Вилијам Дарлингтон]] # [[Самуел Тејлор Дарлинг]] # [[ Карл Хајнрих Бергиус]] # [[Кен Хил (ботаничар)]] # [[Томас Хенри Кирни]] # [[Вилијам Х. Китинг]] # [[Карл фон Кајслер]] # [[ Роналд Вилијам Џон Киј]] # [[Огист Татон ]] | Н |- | 17 | [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]] | # [[Август Хенинг Вајмарк]] # [[ Чарлс Луис Андерсон]] # [[Карл Рајнхолд Салберг]] # [[ Димитрие Бранџа]] # [[Чарлс Џон Бренд]] # [[Пол Едвард Бери ]] # [[Чарлс Лусиен де Берман]] # [[Марсел Бон]] # [[Александар Боро]] # [[Морис А.Ф. Брајстрофер]] # [[Клод Виктор де Боасие]] # [[Роберт Луис Дреслер]] # [[Јунас Карлсон Дријандер]] # [[Џон Алан Еликс]] | Н |- | 18 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | # [[Роберт Шо Еган]] #[[Хенри Бике]] #[[Амос Итон]] #[[Џоан Криб]] #[[Б. Л. Барт]] #[[Франц Буксбаум]] #[[Едвин Бантинг Бартрам]] #[[Алфред Вилијам Бенет]] #[[Роберт Џон Бејтс]] #[[Коу Финч Остин]] #[[Хенри Натаниел Ендрјус]] | Н |- | 19 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | # [[Жан Башело Ла Пиле ]] # [[Јан Комелин]] | Н |- | 20 | [[Корисник:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] | # [[Елизабет Вилер]] # [[Шарлот Џорџија Наст]] | Н |- | 21 | [[Корисник:Aleksandra.Shundovski|Aleksandra.Shundovski]] | # [[Ајлмер Бурк Ламберт]] # [[Себастјен Рене Ленорман]] # [[Емануел Лие]] # [[Мартин Лихтенштајн]] | Н |- |} iyazyfvejcpkxky9dzoab0yib1fseqw 0 1403014 5642431 5627721 2026-10-09T12:17:10Z Jtasevski123 69538 5642431 wikitext text/x-wiki [[File:Emile_Duclaux.jpg|мини| Емил Дукло, околу 1890 година]]'''Емил Дикло''' (р. {{роден на|24|јуни|1840}}, Оријак, [[Кантал]] – п. {{починат на|2|мај|1904}}) — француски микробиолог и хемичар Во 1862 година започнал да работи како асистент во лабораторијата на [[Луј Пастер]] (1822–1895). За време на неговата кариера, тој држел часови во [[Тур]] (1865), [[Клермон Феран]] (1866), [[Лион]] (од 1873) и [[Париз]] (од 1878). Во Париз, тој бил професор по [[метеорологија]] на Институтот за [[агрономија]]. Во поголемиот дел од својата кариера тој бил поврзан со делото на Луј Пастер. Во 1888 година бил избран во Француската академијата на науките, а во 1894 година станал член на Националната академија за медицина''.'' Работата на Дикло била во голема мера во областите на [[Хемија|хемијата]], [[Бактериологија|бактериологијата]], [[Хигиена|хигиената]] и [[Земјоделство|земјоделството]]. Дикло го иницирал обичајот за именување на ензимите со додавање на наставката „ -aза “ на подлогата на ензимот. Неговата намера била да им оддаде почит на првите научници (имено Анселм Пајен, 1795–1871; и Жан-Франсоа Персоз, 1805–1868) кои изолирале ензим; „дијастаза“, во 1833 година.<ref name="da">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=I4VzaPjTnxUC&pg=PA27|title=Junk Science: How Politicians, Corporations, and Other Hucksters Betray Us|last=Dan Agin, Ph.D.|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=2006|isbn=978-0-312-37480-8|pages=27}}</ref> Со Пастер, тој соработувал во проучувањето на болестите [[Свилена буба|кај свилените буби]], а учествувал и во експерименти за побивање на теоријата за спонтано генерирање. Во 1870-тите, тој презел студии за филоксера, штетник сличен на вошки што ги мачел [[Лоза (род)|лозјата]]. Покрај тоа, тој извршил истражување за составот на млекото и спровел студии за пивото и виното. Во 1887 година тој започнал со објавување на ''Анали на Инситутот Пастер'', со Чарлс Чемберленд (1851-1908), Жак-Жозеф Граншер (1843-1907), Едмонд Нокард (1850-1903) и Пјер Пол Емил е-Ру како 3 членови на одборот (1935). По смртта на Пастер во 1895 година, Дикло станал директор на Институтот, а Ру и Шамберлен служеле како негови потдиректори. Бидејќи бил активно вклучен во францускиот политички живот, тој отворено го поддржувал [[Алфред Драјфус]] (1859-1935) во периодот кога Драјфус бил неправедно обвинет за предавство. Втората сопруга на Дикло, Агнес Мери Франсес Дикло (моминско презиме Агнес Мери Франсес Робинсон 1857–1944), била позната авторка, додека неговиот син, Жак Ежен Дикло (1877–1978), бил ценет хемичар. {{Ботаничар|Duclaux}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pasteurbrewing.com/colleagues/biographies/emile-duclaux-1840-1905.html Биографија на Емил Дукло], Пастерова пиварница * Works by or about Émile Duclaux * [https://webext.pasteur.fr/archives/e_duc0.html Archives de l'Institut Pasteur] (хронолошка биографија) [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Француски микробиолози]] [[Категорија:Починати во 1904 година]] [[Категорија:Родени во 1840 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 2mqrgcz1d2a8cvy2by3qqxoxjobelew 5642432 5642431 2026-10-09T12:17:23Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Емил Дукло]] на [[Емил Дикло]] 5642431 wikitext text/x-wiki [[File:Emile_Duclaux.jpg|мини| Емил Дукло, околу 1890 година]]'''Емил Дикло''' (р. {{роден на|24|јуни|1840}}, Оријак, [[Кантал]] – п. {{починат на|2|мај|1904}}) — француски микробиолог и хемичар Во 1862 година започнал да работи како асистент во лабораторијата на [[Луј Пастер]] (1822–1895). За време на неговата кариера, тој држел часови во [[Тур]] (1865), [[Клермон Феран]] (1866), [[Лион]] (од 1873) и [[Париз]] (од 1878). Во Париз, тој бил професор по [[метеорологија]] на Институтот за [[агрономија]]. Во поголемиот дел од својата кариера тој бил поврзан со делото на Луј Пастер. Во 1888 година бил избран во Француската академијата на науките, а во 1894 година станал член на Националната академија за медицина''.'' Работата на Дикло била во голема мера во областите на [[Хемија|хемијата]], [[Бактериологија|бактериологијата]], [[Хигиена|хигиената]] и [[Земјоделство|земјоделството]]. Дикло го иницирал обичајот за именување на ензимите со додавање на наставката „ -aза “ на подлогата на ензимот. Неговата намера била да им оддаде почит на првите научници (имено Анселм Пајен, 1795–1871; и Жан-Франсоа Персоз, 1805–1868) кои изолирале ензим; „дијастаза“, во 1833 година.<ref name="da">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=I4VzaPjTnxUC&pg=PA27|title=Junk Science: How Politicians, Corporations, and Other Hucksters Betray Us|last=Dan Agin, Ph.D.|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=2006|isbn=978-0-312-37480-8|pages=27}}</ref> Со Пастер, тој соработувал во проучувањето на болестите [[Свилена буба|кај свилените буби]], а учествувал и во експерименти за побивање на теоријата за спонтано генерирање. Во 1870-тите, тој презел студии за филоксера, штетник сличен на вошки што ги мачел [[Лоза (род)|лозјата]]. Покрај тоа, тој извршил истражување за составот на млекото и спровел студии за пивото и виното. Во 1887 година тој започнал со објавување на ''Анали на Инситутот Пастер'', со Чарлс Чемберленд (1851-1908), Жак-Жозеф Граншер (1843-1907), Едмонд Нокард (1850-1903) и Пјер Пол Емил е-Ру како 3 членови на одборот (1935). По смртта на Пастер во 1895 година, Дикло станал директор на Институтот, а Ру и Шамберлен служеле како негови потдиректори. Бидејќи бил активно вклучен во францускиот политички живот, тој отворено го поддржувал [[Алфред Драјфус]] (1859-1935) во периодот кога Драјфус бил неправедно обвинет за предавство. Втората сопруга на Дикло, Агнес Мери Франсес Дикло (моминско презиме Агнес Мери Франсес Робинсон 1857–1944), била позната авторка, додека неговиот син, Жак Ежен Дикло (1877–1978), бил ценет хемичар. {{Ботаничар|Duclaux}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pasteurbrewing.com/colleagues/biographies/emile-duclaux-1840-1905.html Биографија на Емил Дукло], Пастерова пиварница * Works by or about Émile Duclaux * [https://webext.pasteur.fr/archives/e_duc0.html Archives de l'Institut Pasteur] (хронолошка биографија) [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Француски микробиолози]] [[Категорија:Починати во 1904 година]] [[Категорија:Родени во 1840 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 2mqrgcz1d2a8cvy2by3qqxoxjobelew 0 1403033 5642415 5627796 2026-10-09T11:59:28Z Jtasevski123 69538 поп 5642415 wikitext text/x-wiki '''Галфрид Клемент Киворт „Сталки“ Данстервил''' (р. {{роден на|18|февруари|1905}}, [[Девон (грофовија)|Девон]] – п. {{починат на|26| ноември|1988}}) — бизнисмен и ботаничар кој ги проучувал [[Орхидеи|орхидеите]] од [[Венецуела]]. Роден бил во Девон, син на Лајонел Данстервил (кој го инспирирал главниот лик од „''Сталки и компанија“'' на [[Радјард Киплинг]], а подоцна станал генерал-мајор) и неговата сопруга, поранешната Маргарет „Дејзи“ Киворт. Галфрид дипломирал рударско инженерство на Универзитетот во Бирмингем во 1925 година.<ref name="KJ">{{Наведено списание|last=G. H. Webb|date=March 1990|title=Obituary: Mr. G. C. K. Dunsterville|url=http://www.kiplingjournal.com/acrobat/KJ253.pdf|journal=The Kipling Journal|volume=64|pages=37–38}}</ref> Потоа се вработил во ''[[Shell|Шел]]'' и работел во различни земји. Тој се оженил со Елинор „Нора“ Фримен во 1929 година; тие имале две ќерки.<ref name="AA">{{Наведено списание|last=Gustavo A. Romero|date=July 1989|title=G. C. K. Dunsterville, 1905-1988: An Appreciation|url=https://www.jstor.org/stable/43782592|journal=Journal of the Arnold Arboretum|volume=70|pages=439–441}}</ref> Данстервил никогаш не ги сакал своите имиња, а кога еден колега и обожавател на Киплинг го нарекол „Сталки“, тоа му останало во сеќавање.<ref name="KJ" /><ref name="Lank" /> Во 1947 година, Данстервилови биле префрлени во Венецуела, каде што Данстервил и живеел до крајот на својот живот. Тој станал претседател на венцуелската гранка на ''Шел'' во 1957 година и се пензионирал во 1959 година.<ref name="AA" /> Во раните 1950-ти, тој започнал да се интересира за автохтоните орхидеи на Венецуела, најпрво како мотиви за сликање. Подоцна стапил во контакт со орхидеологот [[Лесли Ендрју Гарај|Лесли Е. Гарај]], а по пензионирањето целосно се посветил на проучувањето на орхидеите. Заедно со својата сопруга патувал низ Венецуела, каде што ги цртал и собирал различните видови орхидеи. Неговата соработка со Гарај резултирала со шесттомното дело „Илустрирани венецуелски орхидеи“ (завршено во 1976 година), како и со „Орхидеи на Венецуела: Илустриран теренски прирачник“ (1979). Покрај тоа, тој објавил повеќе од 250 статии посветени на орхидеите, самостојно или во соработка со неговата сопруга, Гарај и други автори.<ref name="AA" /> Неговата книга со Елинор, ''„Лов на орхидеи во изгубениот свет (и на други места во Венецуела)“'' (1988), била збирка од 64 статии што првично се појавиле во Б''илтенот на Американското здружение на орхидеи''. == Растителни таксони именувани во негова чест == Гарај именувал два [[Род (биологија)|рода]] , секој со само еден познат [[Вид (биологија)|вид]], по него во негова чест: ''[[Dunstervillea]]'' и ''[[Stalkya]].''<ref name="Lank">{{Наведено списание|year=2010|title=Biographies|url=http://lankesteriana.org/lankesteriana/LANKESTERIANA%2010(2-3)/Lankesteriana%2010(2-3)%20Part%2010%20-%20Biographies.pdf|journal=Lankesteriana|volume=10|page=189}}</ref> {{Ботаничар|Dunst.}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Данстервил, Галфрид}} [[Категорија:Починати во 1988 година]] [[Категорија:Родени во 1905 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Англиски ботаничари]] m993dc8m4w226o6wvy7fequ5njfda27 5642417 5642415 2026-10-09T12:00:20Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[GCK Данстервил]] на [[Галфрид Клемент Киворт Данстервил]] 5642415 wikitext text/x-wiki '''Галфрид Клемент Киворт „Сталки“ Данстервил''' (р. {{роден на|18|февруари|1905}}, [[Девон (грофовија)|Девон]] – п. {{починат на|26| ноември|1988}}) — бизнисмен и ботаничар кој ги проучувал [[Орхидеи|орхидеите]] од [[Венецуела]]. Роден бил во Девон, син на Лајонел Данстервил (кој го инспирирал главниот лик од „''Сталки и компанија“'' на [[Радјард Киплинг]], а подоцна станал генерал-мајор) и неговата сопруга, поранешната Маргарет „Дејзи“ Киворт. Галфрид дипломирал рударско инженерство на Универзитетот во Бирмингем во 1925 година.<ref name="KJ">{{Наведено списание|last=G. H. Webb|date=March 1990|title=Obituary: Mr. G. C. K. Dunsterville|url=http://www.kiplingjournal.com/acrobat/KJ253.pdf|journal=The Kipling Journal|volume=64|pages=37–38}}</ref> Потоа се вработил во ''[[Shell|Шел]]'' и работел во различни земји. Тој се оженил со Елинор „Нора“ Фримен во 1929 година; тие имале две ќерки.<ref name="AA">{{Наведено списание|last=Gustavo A. Romero|date=July 1989|title=G. C. K. Dunsterville, 1905-1988: An Appreciation|url=https://www.jstor.org/stable/43782592|journal=Journal of the Arnold Arboretum|volume=70|pages=439–441}}</ref> Данстервил никогаш не ги сакал своите имиња, а кога еден колега и обожавател на Киплинг го нарекол „Сталки“, тоа му останало во сеќавање.<ref name="KJ" /><ref name="Lank" /> Во 1947 година, Данстервилови биле префрлени во Венецуела, каде што Данстервил и живеел до крајот на својот живот. Тој станал претседател на венцуелската гранка на ''Шел'' во 1957 година и се пензионирал во 1959 година.<ref name="AA" /> Во раните 1950-ти, тој започнал да се интересира за автохтоните орхидеи на Венецуела, најпрво како мотиви за сликање. Подоцна стапил во контакт со орхидеологот [[Лесли Ендрју Гарај|Лесли Е. Гарај]], а по пензионирањето целосно се посветил на проучувањето на орхидеите. Заедно со својата сопруга патувал низ Венецуела, каде што ги цртал и собирал различните видови орхидеи. Неговата соработка со Гарај резултирала со шесттомното дело „Илустрирани венецуелски орхидеи“ (завршено во 1976 година), како и со „Орхидеи на Венецуела: Илустриран теренски прирачник“ (1979). Покрај тоа, тој објавил повеќе од 250 статии посветени на орхидеите, самостојно или во соработка со неговата сопруга, Гарај и други автори.<ref name="AA" /> Неговата книга со Елинор, ''„Лов на орхидеи во изгубениот свет (и на други места во Венецуела)“'' (1988), била збирка од 64 статии што првично се појавиле во Б''илтенот на Американското здружение на орхидеи''. == Растителни таксони именувани во негова чест == Гарај именувал два [[Род (биологија)|рода]] , секој со само еден познат [[Вид (биологија)|вид]], по него во негова чест: ''[[Dunstervillea]]'' и ''[[Stalkya]].''<ref name="Lank">{{Наведено списание|year=2010|title=Biographies|url=http://lankesteriana.org/lankesteriana/LANKESTERIANA%2010(2-3)/Lankesteriana%2010(2-3)%20Part%2010%20-%20Biographies.pdf|journal=Lankesteriana|volume=10|page=189}}</ref> {{Ботаничар|Dunst.}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Данстервил, Галфрид}} [[Категорија:Починати во 1988 година]] [[Категорија:Родени во 1905 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Англиски ботаничари]] m993dc8m4w226o6wvy7fequ5njfda27 4 1404075 5642455 5642366 2026-10-09T12:31:29Z Bojan9Spasovski 91316 5642455 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Bojan9Spasovski}} {{:ВП:УНС|Обоен таван||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со минерали||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фреско-секо||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фреска Буон||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Илузионистичко сликарство на тавани||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Обоен таван||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Конзервација и реставрација на фрески||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Конзервација и реставрација на помпејски фрески||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Протоквадро||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Индустриско сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со извлечена жица||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Престеца||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боење со прашкаста боја||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Плионтанизам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пастиља||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пругирање со игла||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со пенкало||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Илузионизам (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Ателје||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Квадро репортато||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Репусоар||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со рози||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Ротационо сликање со ѕвончиња||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лакирано сликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање на лисја||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лижена завршница||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лифтлмалерај||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Обликувано платно||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликарство со свила||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шигаџику||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Обложување на слики||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Скијаграфија||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Линии на движење||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Брзо сликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Спреј-печатач||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Венецијанска тајна||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Вердачо||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Витреографија (уметничка форма)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хартија за акварел||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Работа во слоеви||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Скулптура од жица||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стил на Луј XIII||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Училиште Строганов||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Еснаф на романисти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликар на животни||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стил на Луј XIV||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Рокај||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стил на Луј XV||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Грчки гихт||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фете галант||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Нео-грчки||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Milanese Baroque||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Chinoiserie||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Directoire style||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Louis XVI style||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Neoclassicism||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Neoclassical architecture in Milan||||нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники|Bojan9Spasovski]] pgmf0g3lqfpfnrxzfoimbgdxfiwa49t 4 1405290 5642479 5641990 2026-10-09T13:17:39Z Kiril Simeonovski 3243 5642479 wikitext text/x-wiki [[Податотека:WLM Macedonia.svg|190п|десно|250px]] Честитки за трите наградени фотографи и на учесникот што фотографирал највеќе културното наследство од посебниот список на натпреварот „[[Википедија:Вики ги сака спомениците 2026|Вики ги сака спомениците 2026]]“! На натпреваров се подигнати вкупно '''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Images_from_Wiki_Loves_Monuments_2026_in_North_Macedonia 1236 слики]''' од 17 поединечни учесници. Ви ги претставуваме наградените фотографии од натпреварот. == Најдобри оценети фотографии == Следуваат најубавите односно најдобро оценетите фотографии според оценките на стручното жири. Првите три слики се делата кои се наградени. Во прилог прикажани се и останатите фотографии кои влегле во 10те најдобро оценети фотографии подредени со оценката. Исто така, некои слики го делат своето место поради иста оценетост. Под описот на секоја фотографија е наведен нивниот автор — носител на наградата и корисничкото име со кое учествувал. ;<center>Слики добитници на наградите за најубава фотографија</center> <center> <gallery widths="350" heights="350"> Трескавец (2024).jpg|'''1.''' [[Трескавец|Манастир Трескавец]]</br>Автор: Мери Бошкоска ([[c:User:Meri Boshkoska|Meri Boshkoska]]) Officer's Hall in Bitola (Офицерскиот дом во Битола).jpg|'''2.''' [[Офицерски дом (Битола)|Офицерски дом Битола]]</br>Автор: Петар Милошевиќ ([[c:Petar Milošević|Petar Milošević]]) Варналиите - сочуван лев дел 2 (Велес).jpg |'''3.''' [[Варналиите|Варналиите во Велес]] </br>Автор: Кристијан Гуновски ([[c:User:ForestShutter|ForestShutter]]) </gallery> </center> ;<center>Останати слики кои биле номинирани за наградите за најубава фотографија</center> <center> <gallery widths="350" heights="350"> Small basilica in Heraclea Lyncestis (Ἡράκλεια Λυγκηστίς, Хераклеа Линкестис кај Битола).jpg |'''4.''' [[Хераклеја Линкестис|Хераклеја Линкестис]] </br>Автор: Петар Милошевиќ ([[c:Petar Milošević|Petar Milošević]]) Ајдар-кади џамија во Битола.jpg|'''5.''' [[Ајдар-кади џамија|Ајдар-кади џамија]]</br>Автор: Мери Бошкоска ([[c:User:Meri Boshkoska|Meri Boshkoska]]) Theatre in Heraclea Lyncestis, Bitola.jpg |'''6.''' [[Хераклеја Линкестис|Хераклеја Линкестис]] </br>Автор: Петар Милошевиќ ([[c:Petar Milošević|Petar Milošević]]) Споменик „Илинден“ - Крушево (2024).jpg |'''7.''' [[Споменик „Илинден“|Споменик „Илинден“]] </br>Автор: Мери Бошкоска ([[c:User:Meri Boshkoska|Meri Boshkoska]]) Манастир св Богородице Пречисте, Кичево.jpg |'''8.''' [[Кичевски манастир|Манастир „Св. Богородица - Пречиста“]] </br>Автор: Петар Милошевиќ ([[c:Petar Milošević|Petar Milošević]]) Могила на непобедените - Прилеп (2022).jpg |'''9.''' [[Могила на непобедените|Могила на непобедените]] </br>Автор: Мери Бошкоска ([[c:User:Meri Boshkoska|Meri Boshkoska]]) Пресвета Богородица Перивлепта St. Mary Peribleptos.jpg |'''10.''' [[Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“ - Охрид|Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“ - Охрид]] </br>Автор: Киро Ристов ([[c:Kiro Ristov|Kiro Ristov]]) </gallery> </center> == Резултати за наградата за најмногу фотографирано културно наследство од посебниот список == {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !!colspan="18"| Различни опфатени културни <br>наследства без фотографија |- | align=center style="background:#ddf;"| 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | align=center|'''33''' |- | align=center| 2 | [[Корисник:Benita Stojmirova|Benita Stojmirova]] | align=center|'''17''' |- | align=center| 3 | [[Корисник:Sentimentalna|Sentimentalna]] | align=center|'''15''' |- | align=center| 4 | [[Корисник:CoolMKguy|CoolMKguy]] | align=center|'''14''' |- | align=center| 5 | [[Корисник:Arch.Mich1111|Arch.Mich1111]] | align=center|'''3''' |- | align=center| 6 | [[Корисник:TimmyTermite|TimmyTermite]] | align=center|'''2''' |- | align=center| 7 | [[Корисник:Nadica16|Nadica16]] | align=center|'''1''' |- | align=center| 8 | [[Корисник:Viki081998|Viki081998]] | align=center|'''1''' |- | align=center| 9 | [[Корисник:KiroRistov|KiroRistov]] | align=center|'''1''' |- | align=center| 10 | [[Корисник:Meri Boshkoska|Meri Boshkoska]] | align=center|'''1''' |- | align=center| 11 | [[Корисник:M2338|M2338]] | align=center|'''0''' |- | align=center| 12 | [[Корисник:DarkoDark|DarkoDark]] | align=center|'''0''' |- | align=center| 13 | [[Корисник:Kyiv12|Kyiv12]] | align=center|'''0''' |- | align=center| 14 | [[Корисник:PetarM|PetarM]] | align=center|'''0''' |- | align=center| 15 | [[Корисник:Miha2014|Miha2014]] | align=center|'''0''' |- | align=center| 16 | [[Корисник:Julian Lupyan|Julian Lupyan]] | align=center|'''0''' |- | align=center| 17 | [[Корисник:Soghomon Matevosyan|Soghomon Matevosyan]] | align=center|'''0''' |} [[Категорија:Википедија:Вики ги сака спомениците]] 874xavcaom7j119y7s0uo2inwlnf2m0 0 1405302 5642544 5642024 2026-10-09T20:32:38Z Ehrlich91 24281 5642544 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | name = Св. Димитриј | fullname = Црква „Свети Димитриј“ - Сарај | image = Црква „Св. Димитриј“ - Сарај.jpg | caption = Поглед на црквата | location = [[Сарај (Струмичко)|Сарај]] | country = [[Македонија]] | denomination = [[македонска византискокатоличка црква|источнокатоличка (унијатска)]] | website = [http://katolickacrkva.mk/%d0%b5%d0%b3%d0%b7%d0%b0%d1%80%d1%85%d1%82/%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%be%d1%85%d0%b8%d0%b8/ katolickacrkva.mk] | founder = | consecrated date = | architect = | architectural type = | style = | groundbreaking = | completed date = | materials = | parish = Парохија Петралинци | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Струмичко-скопска епархија (католичка)|Струмичко-скопска]] | province = | presbytery = | archbishop = | bishop = [[Киро Стојанов]] | dean = Гоце Костов }} '''Црква „Св. Димитриј“''' — [[Македонска византискокатоличка црква|византискокатоличка]] црква која се наоѓа во струмичкото село [[Сарај (Струмичко)|Сарај]], [[Македонија]].<ref name="список">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=90}}</ref> == Местоположба == Црквата е сместена на самиот влез во селото од насока на селото [[Просениково]]. == Историја == Црквата претставува филијална црква во рамки на парохијата на [[Петралинци]].<ref name="католици">{{Наведена мрежна страница|url=http://katolickacrkva.mk/%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%be%d1%85%d0%b8%d1%98%d0%b0-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b8-%d0%ba%d0%b8%d1%80%d0%b8%d0%bb-%d0%b8-%d0%bc%d0%b5%d1%82%d0%be%d0%b4%d0%b8%d1%98-%d0%bf%d0%b5%d1%82/|title=ПАРОХИЈА „СВЕТИ КИРИЛ И МЕТОДИЈ“ – ПЕТРАЛИНЦИ|date=2016-01-01|accessdate=2026-10-08}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај 2.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај 3.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај 4.jpg|Прозорец на јужната страна </gallery> == Поврзано == * [[Сарај (Струмичко)|Сарај]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Demetrius Church (Saraj)}} {{Католички цркви во Македонија}} [[Категорија:Цркви во Општина Босилово|Сарај]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Димитрија во Македонија|Сарај]] [[Категорија:Сарај (Струмичко)]] [[Категорија:Католички цркви во Македонија|Димитриј]] oqkqw348j87lzkquyy062ezhp726ozq 0 1405327 5642587 5642157 2026-10-10T05:49:06Z P.Nedelkovski 47736 5642587 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} '''Слепченски патерик''' — значаен [[Македонска средновековна книжевност|македонски средновековен ракопис]] кој датира од крајот на [[XIV век]]. Овој ракопис претставува скапоцен споменик на македонската писменост и култура, создаден во богатиот книжевен центар и скрипториум на Слепченскиот манастир „[[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Св. Јован Претеча]]“ во близина на [[Слепче (Демирхисарско)|Демир Хисар]]. == Историја и откривање == Ракописот бил создаден за потребите на манастирското братство во Слепче. Во текот на [[XIX век]], со бранот на откривање и однесување на македонското ракописно наследство, книгата била пренесена од Македонија во Бугарија. Првично се чувала во Софискиот археолошки музеј, а денес се наоѓа во фондот на Софиската народна библиотека „Св. Кирил и Методиј“ под инвентарен број 1037.<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2023). ''Црковното книжевно наследство на Слепченскиот манастир „Св. Јован Претеча“''. Скопје: МАНУ.</ref> == Општи и кодиколошки одлики == * '''Материјал и обем:''' Книгата е пишувана на дебела и груба хартија. Содржи вкупно 246 листови со димензии 20 × 13 сантиметри.<ref name="Novotni">Новотни, Соња. „Слепченски патерик — јазично-текстолошка анализа“ (Научен труд).</ref> * '''Правопис:''' Ракописот е пишуван со '''безјусов правопис''', што е карактеристична одлика за подоцнежните фази на македонската редакција на старословенскиот јазик. Во него се забележуваат јазични црти својствени за Кратовско-Злетовскиот, но и за поширокиот западномакедонски книжевен регион.<ref name="Novotni" /> * '''Писмо:''' Текстот е испишан со убаво, читливо полууставно писмо, со карактеристично мастило од тоа раздобје. == Содржина и значење == По својот жанр, ракописот претставува ''патерик'' (од грчки: ''paterikon'' – зборник на отците). Тоа е специфичен вид житиен зборник кој содржи куси, поучни раскази, поуки и апофтегми (изреки) од животот на светите отци, пустиниците и монасите отшелници (најчесто од Египет, Сирија и Палестина). Основната намена на овој зборник била секојдневното духовно усовршување, поука и морално воспитување на монасите.<ref name="Novotni" /> Лексиката на Слепченскиот патерик е исклучително важна за македонската историска лингвистика. Во 2026 година, за темелно истражување и анализа на неговата јазична структура, на научниците проф. д-р [[Михајло Марковиќ]] и проф. д-р [[Соња Новотни]] им е доделена највисоката државна награда за наука во Македонија, [[Награда „Гоце Делчев“|наградата „Гоце Делчев“]].<ref name="Sobranie">„Соопштение за добитниците на државната награда Гоце Делчев за 2026 година“, [[Собрание на Македонија|Собрание на Република Северна Македонија]], 4 мај 2026.</ref> == Поврзано == * [[Слепченски манастир (Демирхисарско)]] * [[Македонска средновековна книжевност]] * [[Слепченски апостол]] == Наводи == {{наводи}} {{Македонски ракописи до 14 век}} [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Слепченски манастир (Демирхисарско)]] [[Категорија:Ракописи од XIV век]] twboshnlvs7tl5mz7gyc1eedep9eedj 5642590 5642587 2026-10-10T06:07:41Z P.Nedelkovski 47736 ситно подобрување 5642590 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} '''Слепченски патерик''' — значаен [[Македонска средновековна книжевност|македонски средновековен ракопис]] кој датира од крајот на [[XIV век]]. Овој ракопис претставува скапоцен споменик на македонската писменост и култура, создаден во богатиот книжевен центар и скрипториум на Слепченскиот манастир „[[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Св. Јован Претеча]]“ во близина на [[Слепче (Демирхисарско)|Демир Хисар]].<ref name=NM>{{нмс| title=Слепченскиот манастир чувар на македонската култура и јазик и преку изучување на тајните монашки записи | url=https://novamakedonija.com.mk/featured/слепченскиот-манастир-чувар-на-макед/ | work= | publisher=[[Нова Македонија]] | date=5.11.2021 | accessdate=10 октомври 2026}}</ref> == Историја и откривање == Ракописот бил создаден за потребите на манастирското братство во Слепче. Во текот на [[XIX век]], со бранот на откривање и однесување на македонското ракописно наследство, книгата била пренесена од Македонија во Бугарија. Првично се чувала во Софискиот археолошки музеј, а денес се наоѓа во фондот на Софиската народна библиотека „Св. Кирил и Методиј“ под инвентарен број 1037.<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2023). ''Црковното книжевно наследство на Слепченскиот манастир „Св. Јован Претеча“''. Скопје: МАНУ.</ref><ref name=NM/> == Општи и кодиколошки одлики == * '''Материјал и обем:''' Книгата е пишувана на дебела и груба хартија. Содржи вкупно 246 листови со димензии 20 × 13 сантиметри.<ref name="Novotni">Новотни, Соња. „Слепченски патерик — јазично-текстолошка анализа“ (Научен труд).</ref> * '''Правопис:''' Ракописот е пишуван со '''безјусов правопис''', што е карактеристична одлика за подоцнежните фази на македонската редакција на старословенскиот јазик. Во него се забележуваат јазични црти својствени за Кратовско-Злетовскиот, но и за поширокиот западномакедонски книжевен регион.<ref name="Novotni" /> * '''Писмо:''' Текстот е испишан со убаво, читливо полууставно писмо, со карактеристично мастило од тоа раздобје. == Содржина и значење == По својот жанр, ракописот претставува [[отечник]] (или ''патерик'' од грчки: ''paterikon'' – зборник на отците). Тоа е специфичен вид житиен зборник кој содржи куси, поучни раскази, поуки и апофтегми (изреки) од животот на светите отци, пустиниците и монасите отшелници (најчесто од Египет, Сирија и Палестина). Основната намена на овој зборник била секојдневното духовно усовршување, поука и морално воспитување на монасите.<ref name="Novotni" /> Лексиката на Слепченскиот патерик е исклучително важна за македонската историска лингвистика. Во 2026 година, за темелно истражување и анализа на неговата јазична структура, на научниците проф. д-р [[Михајло Марковиќ]] и проф. д-р [[Соња Новотни]] им е доделена највисоката државна награда за наука во Македонија, [[Награда „Гоце Делчев“|наградата „Гоце Делчев“]].<ref name="Sobranie">„Соопштение за добитниците на државната награда Гоце Делчев за 2026 година“, [[Собрание на Македонија|Собрание на Република Северна Македонија]], 4 мај 2026.</ref> == Поврзано == * [[Слепченски манастир (Демирхисарско)]] * [[Македонска средновековна книжевност]] * [[Слепченски апостол]] == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://app.preminportal.com.mk/duhovnost/drugo/22240-14 Од Слепченскиот отечник] {{Македонски ракописи до 14 век}} [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Слепченски манастир (Демирхисарско)]] [[Категорија:Ракописи од XIV век]] 1xczwyi1u0k1lxdh43sx9p5hvpf3olb 0 1405333 5642508 5642175 2026-10-09T16:46:06Z Buli 2648 /* Наводи */ 5642508 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Викторија | native_name = Il-Belt Victoria | native_name_lang = mt | other_name = Città Victoria, Ir-Rabat, Għawdex | type = Town and [[Local councils of Malta|Local council]] | image_skyline = Malta Gozo Victoria BW 2011-10-08 15-32-18.jpg | caption = View of Victoria | image_flag = Flag of Victoria, Gozo.svg | image_shield = Rabat Gozo coa.svg | shield_link = Coat of arms | etymology = | nickname = | motto = {{force singular}} ''A Magna Maxima''<br><small>(From Great, Supreme)</small> | pushpin_map = Malta#Mediterranean | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|36|2|37|N|14|14|35|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Malta}} | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Gozo.svg}} [[Gozo (region)|Gozo Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Districts of Malta#Gozo and Comino District|Gozo and Comino District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Fontana, Gozo|Fontana]], [[Għasri]], [[Kerċem]], [[Xagħra]], [[Xewkija]], [[Żebbuġ, Gozo|Żebbuġ]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Brian Azzopardi | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.9 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 7491 | population_as_of = July 2024 | population_footnotes = <ref name="nso_2012-2024">{{cite web |title=Mid-year population estimates by locality, sex and citizenship: 2012-2024 |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Mid-year-population-estimates-by-locality-sex-and-citzenship_2012-2024.xlsx |publisher=National Statistics Office}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = Rabti t'Għawdex (m), Rabtija t'Għawdex (f), Rabtin t'Għawdex (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = VCT | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-45 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saint]] | custom_data_sec1 = [[Saint George|St. George]]<br>[[Assumption of Mary|St. Mary]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = 3rd Sunday of July (St. George)<br>15 August (St. Mary) | website = [http://www.victoria.org.mt/ Official website] | footnotes = }} '''Викторија''' ({{langx|mt|Victoria}}), позната и како '''Рабат''' ({{langx|mt|Ir-Rabat}}), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. == Историја == Подрачјето на Викторија има долга историја на населување, а ридот на кој се наоѓа Цитаделата имал стратешко значење уште во праисторијата. Археолошките наоди укажуваат на населување во бронзеното време, додека во римскиот период Гоцо имал статус на посебна општинска единица (''[[Муниципиум|municipium]]''). Утврденото возвишение служело како административен, воен и верски центар на островот. Во средниот век, на него се развила утврдена населба, која обезбедувала засолниште за жителите при напади од морето. [[Податотека:Cathedral of St.Mary - 01.jpg|лево|мини|Катедралата Голема Богородица во Цитаделата]] Значаен настан во историјата на градот и островот бил османлискиот напад во 1551 година. По освојувањето на Цитаделата, голем дел од населението на Гоцо било заробено и одведено во [[Ропството во Отоманското Царство|ропство]]. По нападот, утврдувањата постепено биле обновени. Во периодот од 1599 до 1622 година, јужниот дел на Цитаделата бил значително реконструиран и зајакнат со нови бастионски утврдувања, додека делови од средновековните ѕидини биле зачувани. До 1637 година, жителите на Гоцо биле обврзани ноќе да престојуваат во Цитаделата заради заштита од напади на гусари. На 10 јуни 1887 година, во чест на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]], градот го добил денешното официјално име и бил прогласен за град. Името Рабат, кое потекнува од арапски збор со значење „предградие“, продолжило да се употребува за историскиот дел на населбата надвор од Цитаделата, како и во поширокото локално именување на градот. == Наводи == {{наводи}} {{Населени места во Малта}} [[Категорија:Општини во Малта]] 0je9yn281mbkskz5z10etgnetd2jlzl 0 1405342 5642416 5642414 2026-10-09T11:59:57Z P.Nedelkovski 47736 /* Преводи */ 5642416 wikitext text/x-wiki {{нобеловец}} {{Infobox writer | name = Ен Карсон | native_name = Anne Carson | honorific_suffix = [[Орден на Канада|CM]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = Карсон во 2024 | birth_name = Anne Patricia Carson | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21|df=yes}} | birth_place = [[Торонто]], Онтарио, Канада | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |Канада|Исланд}} | education = [[Универзитет Торонт]] (диплома, магистер, доктор) | occupation = {{hlist |Поетеса|есеистка|преведувачка|класичарка|професорка}} | spouse = Роберт Кари | period = 1979–до денес | genre = {{hlist |Поезија|есеј|превод}} | notable_works = {{ubl |''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' (1986) |''[[Автобиографија на Црвениот]]'' (1998) |''[[Мажи во слободно време]]'' (2000) |''[[Убавината на сопругот]]'' (2001) |''[[Црвен документ]]'' (2013)}} | awards = {{ubl |[[Лананска книжевна награда]] (1996) |[[Гугенхајмова стипендија]] (1998) |[[Мекартурова стипенција]] (2000) |[[Поетска награда „Грифин“]] (2001, 2013) |[[Награда на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик]] (2001) |[[Награда Т. С. Елиот]] (2001) |Член на [[Орденот на Канада]] (2005) |[[Награда на Принцезата од Астурија]] (2020) |[[Награда ПЕН/Набоков]] (2021) |[[Нобелова награда за литература]] (2026)}} }} '''Ен Патриша Карсон''' ({{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ({{родена во|Торонто}}, {{родена на|21|јуни|1950}})<ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> — канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професорка. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година, вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитничка на стипендиите „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата „ПЕН/Набоков“, а во 2005 година била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://archive.org|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови.<ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала — на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]]), накратко се повлекла во светот на графичките уметности.<ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, магистрирала во 1975 година, а докторирала во 1981 година.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус.<ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образована како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, ја модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчката]] и [[латинска книжевност|латинската книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид Кеоски|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од „Алфред А. Кнопф“ (Alfred A. Knopf), „Њу дајрекшнс паблишинг“ (New Directions Publishing) и „Принстон јуниверзити прес“ (Princeton University Press) во САД, „Брик букс“ (Brick Books) и „Меклеланд и Стјуарт“ (McClelland & Stewart) во Канада, и „Бладекс букс“ (Bloodaxe Books), „Џонатан Кејп“ (Jonathan Cape), „Оберон букс“ (Oberon Books) и „Силф едишнс“ (Sylph Editions) во Велика Британија. Во 2025 година Карсон се појавила на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Риостатикс (Rheostatics), каде што рецитира неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка, најдобро доловено со зборот „гликупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „''горчливо-сладок''“ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под името Ен Карсон Џакомели]</ref> ''Горчливо-слаткиот Ерос'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Мажи во слободните часови]]'' (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто]], [[Џон Џејмс Одубон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски, така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми пред генерацијата докторанти од 2012 година на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така, учествувала во проектот на театарот „Буш“ наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“, засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ен Карсон, ''„Canicula di Anna“'', била објавена во 1984 година<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> и ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата „Бети Коладеј“ од списанието ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'', растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога беше повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушеви поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, откако читателите на издавачката куќа „Модерн лајбрари“ (Modern Library) ја избрале за една од 100-те најдобри нефикциски книги на 20 век во 1999 година,<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> а била спомената (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') и во епизода од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' (The L Word) од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година, пред да ја добие оваа награда трипати помеѓу 1996 и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот“]]'').<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за расказот „Водни маргини“,<ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> како и наградата „Ланан“ за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и наградата „Пушкарт“ во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година, Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]],<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref> по што следувала Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (позната и како „Грант за генијалци“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор трипати (за ''„Автобиографија на Црвеното“'' во 1998 година, ''„Мажи во слободните часови“'' во 2000 година и ''„Нокс“'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форвард“ во 1998 година за ''„Стакло, иронија и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата „Т. С. Елиот“ помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда во 2001 година за ''„Убавината на сопругот“'' (што била нејзина трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добила оваа почест.<ref>{{Навени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била и првиот поет што ја освоил наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во слободните часови“'' во 2001 година),<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и првата што ја освоила наградата по вторпат (за ''[[Црвен документ]]'' во 2013 година).<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Таа била и член на жирито за наградата „Грифин“ во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделила почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добила почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во периодот 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година Карсон била во потесен избор за еднократната Нова академија за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за таа година.<ref name="New Academy Prize">{{Навени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година била наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, при што жирито изјавило дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“.<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година ја освоила наградата „ПЕН/Набоков“ за достигнувања во меѓународната книжевност, со која ѝ е оддадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> а ја добила и наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за нејзиното дело од 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'' — награда за која првпат била номинирана во 2001 година за ''„Мажи во слободните часови“''.<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' (Wrong Norma), била номинирана за Националната награда за книга во категоријата поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон се објавени и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'' (Anne Carson: Ecstatic Lyre), уреден од Џошуа Мари Вилкинсон и објавен од издавачката куќа на Мичигенскиот универзитет во 2015 година, посветен на нејзиното творештво;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''„Ен Карсон / Антиквити“'' (Anne Carson / Antiquity), уреден од Лаура Јансен и објавен од „Блумсбери“ (Bloomsbury) во 2021 година, кој го истражува нејзиниот класицизам во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година, критичка монографија за нејзината работа насловена како ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' (Anne Carson: The Glass Essayist) од Елизабет Сара Коулс била објавена од издавачката куќа „Оксфорд јуниверзити прес“ (Oxford University Press).<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Оваа книга ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон долго време се сметала за веројатен кандидат за Нобеловата награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] — една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|„Агамемнон“]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|„Антигона“]]'', ''[[Electra (Sophocles play)|„Електра“]]'') и седум од Еврипид (''[[Alcestis (play)|„Алкеста“]]'', ''[[Hecuba (play)|„Хекуба“]]'', ''[[Herakles (Euripides)|„Херакле“]]'', ''[[Hippolytus (play)|„Хиполит“]]'', ''[[Iphigenia in Tauris|„Ифигенија во Таврис“]]'', ''[[Orestes (play)|„Орест“]]'' и ''[[The Bacchae|„Бакхи“]]''). Карсон била гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во [[Њујорк (град)|Њујорк]] од август 1986 до август 1987 година, каде што работела на превод на ''„Електра“'' од Софокле.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и бил вклучен во нејзината збирка преводи ''„Ан Орестеја“'' (An Oresteia) од 2009 година,<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата „ПЕН“ за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Оваа трилогија, составена од ''„Агамемнон“'' на Есхил, ''„Електра“'' на Софокле и ''„Орест“'' на Еврипид, била поставена на сцена во Њујорк од страна на театарската компанија „Класик стејџ“ (Classic Stage Company) во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендистка (на програмата „Ана-Марија Келен“) на Американската академија во Берлин во 2007 година, каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил),<ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а нејзин извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година, продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'',<ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове и со [[Жилиет Бинош]] во главната улога, премиерно била изведена во Градскиот театар („Гран театр де ла Вил“) во Луксембург, пред да гостува во повеќе градови низ Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (центарот „Барбикан“), Њујорк (Бруклинската академија за музика — БАМ) и Париз (Градскиот театар — „Театр де ла Вил“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година, пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот运行универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во Њујорк за време на нејзиниот престој таму како гостин-стипендистка на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако ѝ било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломските студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Универзитетот Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професорка на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (каде што била гостински професор на катедрата „Норман Фрилинг“, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметности и занаети во [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за редовен професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор на Универзитетот во Мичиген во 2003 година, каде што работела како професорка по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа петгодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професорка во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата „Ендру Д. Вајт“ на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и гостувачка поетеса во рамките на програмата „Мор“ (Mohr Visiting Poet) на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот „Бард“ како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин каде и да било“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од страна на Кралското друштво за книжевност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена и со меѓународната награда „Вигдис“ (Vigdís Prize), како признание за нејзиниот извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, како и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за есејот „Видови вода“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“'' — Plainwater) и за поемата ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот“''), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 12. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт боледувал од [[Алцхајмерова болест]]. Делата „Есеј за стаклото“ (собрано во ''„Стакло, иронија и Бог“''), „Многу тесен“ (собрано во ''„Плејнвотер“'') и „Стариот син кардиган на таткото“ (собрано во збирката ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови“]]'') се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека таа ја пишувала збирката ''„Мажи во слободните часови“''. Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот.<ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој побегнал од Канада и таа никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“''), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген, каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> Делото ''„Нокс“'' (Knox) — епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 година, а кој бил објавен во 2010 година — е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин сопруг.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''„Нокс“'' и ''„Антигоник“''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година, Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во една нејзина статија во списанието ''„Лондон ривју оф букс“'' (London Review of Books) од август 2024 година, таа открила дека ѝ била дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === *1984: ''[[Quarterly Review of Literature]]'' Betty Colladay Award for ''Canicula di Anna''<ref name="Meyer Colladay" /> *1996: [[Lannan Literary Award]] for Poetry<ref name="Lannan Award">{{cite web |title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry |url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |website=Lannan Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=October 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |url-status=live }}</ref> *1996: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry for ''Glass, Irony and God''<ref name="QSPELL" /> *1997: [[Pushcart Prize]] for "Jaget"<ref name="Meyer Pushcart" /> *1998: QSPELL Award – A. M. Klein Prize for Poetry for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="QSPELL" /> *2001: [[Griffin Poetry Prize]] for ''[[Men in the Off Hours]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2001">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[T. S. Eliot Prize]] for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref name="Eliot 2001">{{cite web |title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners |url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |publisher=T. S. Eliot Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Los Angeles Times Book Prize|''Los Angeles Times'' Book Prize]] for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite news |last1=Guccione |first1=Jean |title=10 Authors Honored With Times Book Prizes |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-apr-28-me-awards28-story.html |access-date=September 12, 2020 |agency=Los Angeles Times |date=April 28, 2002}}</ref> *2001: [[Quebec Writers' Federation Awards|QWF Award]] – A. M. Klein Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref name="QSPELL" /> *2010: [[PEN Award for Poetry in Translation]] for ''An Oresteia''<ref name="PEN Oresteia">{{cite web |title=2010 PEN Award for Poetry in Translation |url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |publisher=PEN America |access-date=September 12, 2020 |date=November 16, 2012 |archive-date=June 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |url-status=live }}</ref> *2012: Criticos Prize (London Hellenic Prize) for ''Antigonick''<ref name="Criticos 2012">{{cite web |title=The 2012 Prize |url=http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |publisher=The London Hellenic Prize |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230035928/http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |url-status=live }}</ref> *2014: Griffin Poetry Prize for ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2014">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2016: [[Blue Metropolis]] International Literary Grand Prize for lifetime achievement<ref name="Blue Met 2016">{{cite web |title=Anne Carson wins 2016 Blue Metropolis Literary Grand Prix |url=http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |website=Azure Scratchings |publisher=Blue Metropolis Literary Festival & Foundation |access-date=September 12, 2020 |date=March 23, 2016 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725054842/http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |url-status=live }}</ref> *2019: Manuel Acuña International Poetry Prize<ref>{{cite news |title=Anne Carson gana el Premio Internacional Manuel Acuña 2019 |url=https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |access-date=September 14, 2020 |work=Aristegui Noticias |date=December 23, 2019 |language=es |archive-date=March 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301201614/https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |url-status=live }}</ref> *2020: [[Princess of Asturias Awards|Princess of Asturias Award]] for Literature<ref name="Asturias">{{cite web |title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020 |website=Fundación Princesa de Asturias |url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |access-date=June 18, 2020 |archive-date=September 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |url-status=live }}</ref> *2020: [[Governor General's Award for English-language poetry|Governor General's Literary Award]] for ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]''<ref name="ggaward" /> *2021: [[PEN/Nabokov Award]] for Achievement in International Literature<ref name="PEN2021" /> *2025: [[Paris Review]] Hadada Prize for lifetime achievement<ref name="Hadada 2025">{{cite web |title=Anne Carson Will Receive Our 2025 Hadada Award |url=https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |website=The Paris Review |access-date=June 20, 2025 |date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516090502/https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |archive-date=May 16, 2025 |url-status=live}}</ref> *2025: [[Zbigniew Herbert International Literary Award]]<ref name="Herbert 2025">{{cite web|url=https://www.bn.org.pl/en/news/5700-anne-carson-receives-the-2025-zbigniew-herbert-international-literary-award.html |title=Anne Carson receives the 2025 Zbigniew Herbert International Literary Award |work=Biblioteka Narodowa (National Library) |date=June 14, 2025 |access-date=July 8, 2026}}</ref> *2026: [[Nobel Prize in Literature]].<ref name="NobelPrize.org"/> === Финалистка === *1993: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry shortlist for ''Short Talks''<ref name="QSPELL">{{cite web |title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry |url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |publisher=Quebec Writer's Federation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |url-status=live }}</ref> *1994: [[Journey Prize]] shortlist for "Water Margins"<ref name="Journey 1994">{{cite book |editor1-last=Glover |editor1-first=Douglas |editor1-link=Douglas Glover (writer) |title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers |date=1993 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-0314-1}}</ref> *1998: [[Forward Prizes for Poetry|Forward Prize]] shortlist for ''Glass and God''<ref name="Forward 1998">{{cite web |title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998 |work=Forward Arts Foundation |url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |url-status=live }}</ref> *1998: [[National Book Critics Circle Award]] Poetry finalist for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="NBCCA 1998">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |url-status=live }}</ref> *1999: [[T. S. Eliot Prize]] shortlist for ''Autobiography of Red''<ref>{{cite news |last1=Potts |first1=Robert |title=Best in the Language |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 15, 2000 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Men in the Off Hours]]''<ref>{{cite news |last1=Gibbons |first1=Fiachra |title=Sun shines again on poet Longley |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 23, 2001 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="NBCCA 2000">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=June 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625051658/https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Governor General's Literary Awards|Governor General's Literary Award]] Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="ggaward">{{cite web |title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists |url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |url-status=live }}</ref> *2002: [[Lenore Marshall Poetry Prize]] finalist for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref>{{cite web |title=Madeline DeFrees Receives 2002 Lenore Marshall Poetry Prize |url=http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |publisher=The Academy of American Poets |access-date=September 14, 2020 |date=October 19, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20021209032808/http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |archive-date=December 9, 2002 }}</ref> *2010: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Nox''<ref name="NBCCA 2010">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |url-status=live }}</ref> *2013: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Red Doc|Red Doc>]]''<ref>{{cite news |title=T. S. Eliot poetry prize shortlist announced |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |access-date=September 12, 2020 |agency=BBC News |date=October 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021144238/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |archive-date=October 21, 2023 |url-status=live}}</ref> *2013: [[Kitschies|The Kitschies]] Red Tentacle Award (best novel) finalist for ''Red Doc>''<ref>{{cite news |last1=Flood |first1=Alison |title=Thomas Pynchon in line for Kitschies' Red Tentacle award: Famously reclusive author joins Anne Carson, Patrick Ness, Ruth Ozeki and James Smythe on science fiction prize shortlist |url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |access-date=October 2, 2020 |work=The Guardian |date=January 23, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021355/http://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |url-status=live }}</ref> *2014: [[Folio Prize]] shortlist for ''Red Doc>''<ref name=2014Folio>{{cite web |url=http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |title=The 2014 Folio Prize Shortlist is Announced |publisher=The Folio Prize |date=February 10, 2014 |access-date=February 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302022828/http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |archive-date=March 2, 2014}}</ref> *2018: [[New Academy Prize in Literature]] longlist<ref name="New Academy Prize" /> *2022: Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''H of H Playbook''<ref>{{cite web |title=The Canada Council for the Arts Reveals the Governor General's Literary Awards Finalists |url=https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=October 17, 2022 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016233455/https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |url-status=live }}</ref> {{col-break}} === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува преводот на песната [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата'' [[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' што ја напишал [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– продолжение на книгата ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата ''Хелена'' што ја напишал [[Еврипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– за драмата ''[[Херакле (Еврипид)|Херакле]]'' што ја напишал Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === *''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophocles, Electra |date=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-504960-2}}</ref> {{small|– ''[[Електра (Софокле)|Електра]]'' од [[Софокле]]}} *''[[If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=If Not, Winter: Fragments of Sappho |date=2002 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> {{small|– поезија од [[Сафо]]}} *''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides |date=2006 |publisher=The New York Review of Books |location=New York |isbn=978-1-59017-180-6}}</ref> {{small|– ''[[Herakles (Euripides)|Herakles]]'', ''[[Hecuba (play)|Hecuba]]'', ''[[Иполит (драма)|Иполит]]'', и ''[[Алкестис (драма)|Алкестис ]]'' од [[Еврипид]]}} *''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=An Oresteia |date=2009 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> {{small|– ''[[Агамемнон (драма)|Агамемнон]]'' од [[Есхил]], ''Електра'' до Софокле, ''[[Орест (драма)|Орест]]'' од Еврипид}} *''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians |date=2014 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> {{small|– ''[[Ифигенија во Таурија]]'' од Еврипид}} *''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophokles, Antigone |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> {{small|– ''[[Антигона (Софокле)|Антигона]]'' од Софокле}} *''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Bakkhai |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> {{small|– ''[[Бакхи]]'' од Еврипид}} {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Poetry Foundation biography] * [https://poets.org/poet/anne-carson Academy of American Poets biography] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ ''The Canadian Encyclopedia'' biography] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''The Paris Review'' interview] by [[Will Aitken]] (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' interview] by [[Eleanor Wachtel]] (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Commentary on ''Antigonick''] by [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson The Chat with GG's Literature Award Winner Anne Carson] ''49th Shelf'' (2021 {{Нобелова награда за литература}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карсон, Ен}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] 867v0934belgpoewqdr12wu15seb8qa 5642577 5642416 2026-10-10T04:46:45Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5642577 wikitext text/x-wiki {{нобеловец}} {{Infobox writer | name = Ен Карсон | native_name = Anne Carson | honorific_suffix = [[Орден на Канада|CM]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = Карсон во 2024 | birth_name = Anne Patricia Carson | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21|df=yes}} | birth_place = [[Торонто]], Онтарио, Канада | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |Канада|Исланд}} | education = [[Универзитет Торонт]] (диплома, магистер, доктор) | occupation = {{hlist |Поетеса|есеистка|преведувачка|класичарка|професорка}} | spouse = Роберт Кари | period = 1979–до денес | genre = {{hlist |Поезија|есеј|превод}} | notable_works = {{ubl |''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' (1986) |''[[Автобиографија на Црвениот]]'' (1998) |''[[Мажи во слободно време]]'' (2000) |''[[Убавината на сопругот]]'' (2001) |''[[Црвен документ]]'' (2013)}} | awards = {{ubl |[[Лананска книжевна награда]] (1996) |[[Гугенхајмова стипендија]] (1998) |[[Мекартурова стипенција]] (2000) |[[Поетска награда „Грифин“]] (2001, 2013) |[[Награда на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик]] (2001) |[[Награда Т. С. Елиот]] (2001) |Член на [[Орденот на Канада]] (2005) |[[Награда на Принцезата од Астурија]] (2020) |[[Награда ПЕН/Набоков]] (2021) |[[Нобелова награда за литература]] (2026)}} }} '''Ен Патриша Карсон''' ({{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ({{родена во|Торонто}}, {{родена на|21|јуни|1950}})<ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> — канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професорка. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година, вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитничка на стипендиите „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата „ПЕН/Набоков“, а во 2005 година била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://archive.org|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови.<ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала — на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]]), накратко се повлекла во светот на графичките уметности.<ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, магистрирала во 1975 година, а докторирала во 1981 година.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус.<ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образована како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, ја модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчката]] и [[латинска книжевност|латинската книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид Кеоски|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од „Алфред А. Кнопф“ (Alfred A. Knopf), „Њу дајрекшнс паблишинг“ (New Directions Publishing) и „Принстон јуниверзити прес“ (Princeton University Press) во САД, „Брик букс“ (Brick Books) и „Меклеланд и Стјуарт“ (McClelland & Stewart) во Канада, и „Бладекс букс“ (Bloodaxe Books), „Џонатан Кејп“ (Jonathan Cape), „Оберон букс“ (Oberon Books) и „Силф едишнс“ (Sylph Editions) во Велика Британија. Во 2025 година Карсон се појавила на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Риостатикс (Rheostatics), каде што рецитира неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка, најдобро доловено со зборот „гликупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „''горчливо-сладок''“ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под името Ен Карсон Џакомели]</ref> ''Горчливо-слаткиот Ерос'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Мажи во слободните часови]]'' (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто]], [[Џон Џејмс Одубон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски, така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми пред генерацијата докторанти од 2012 година на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така, учествувала во проектот на театарот „Буш“ наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“, засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ен Карсон, ''„Canicula di Anna“'', била објавена во 1984 година<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> и ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата „Бети Коладеј“ од списанието ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'', растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога беше повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушеви поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, откако читателите на издавачката куќа „Модерн лајбрари“ (Modern Library) ја избрале за една од 100-те најдобри нефикциски книги на 20 век во 1999 година,<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> а била спомената (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') и во епизода од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' (The L Word) од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година, пред да ја добие оваа награда трипати помеѓу 1996 и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот“]]'').<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за расказот „Водни маргини“,<ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> како и наградата „Ланан“ за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и наградата „Пушкарт“ во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година, Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]],<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref> по што следувала Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (позната и како „Грант за генијалци“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор трипати (за ''„Автобиографија на Црвеното“'' во 1998 година, ''„Мажи во слободните часови“'' во 2000 година и ''„Нокс“'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форвард“ во 1998 година за ''„Стакло, иронија и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата „Т. С. Елиот“ помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда во 2001 година за ''„Убавината на сопругот“'' (што била нејзина трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добила оваа почест.<ref>{{Навени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била и првиот поет што ја освоил наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во слободните часови“'' во 2001 година),<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и првата што ја освоила наградата по вторпат (за ''[[Црвен документ]]'' во 2013 година).<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Таа била и член на жирито за наградата „Грифин“ во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделила почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добила почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во периодот 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година Карсон била во потесен избор за еднократната Нова академија за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за таа година.<ref name="New Academy Prize">{{Навени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година била наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, при што жирито изјавило дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“.<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година ја освоила наградата „ПЕН/Набоков“ за достигнувања во меѓународната книжевност, со која ѝ е оддадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> а ја добила и наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за нејзиното дело од 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'' — награда за која првпат била номинирана во 2001 година за ''„Мажи во слободните часови“''.<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' (Wrong Norma), била номинирана за Националната награда за книга во категоријата поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон се објавени и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'' (Anne Carson: Ecstatic Lyre), уреден од Џошуа Мари Вилкинсон и објавен од издавачката куќа на Мичигенскиот универзитет во 2015 година, посветен на нејзиното творештво;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''„Ен Карсон / Антиквити“'' (Anne Carson / Antiquity), уреден од Лаура Јансен и објавен од „Блумсбери“ (Bloomsbury) во 2021 година, кој го истражува нејзиниот класицизам во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година, критичка монографија за нејзината работа насловена како ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' (Anne Carson: The Glass Essayist) од Елизабет Сара Коулс била објавена од издавачката куќа „Оксфорд јуниверзити прес“ (Oxford University Press).<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Оваа книга ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон долго време се сметала за веројатен кандидат за Нобеловата награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] — една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|„Агамемнон“]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|„Антигона“]]'', ''[[Electra (Sophocles play)|„Електра“]]'') и седум од Еврипид (''[[Alcestis (play)|„Алкеста“]]'', ''[[Hecuba (play)|„Хекуба“]]'', ''[[Herakles (Euripides)|„Херакле“]]'', ''[[Hippolytus (play)|„Хиполит“]]'', ''[[Iphigenia in Tauris|„Ифигенија во Таврис“]]'', ''[[Orestes (play)|„Орест“]]'' и ''[[The Bacchae|„Бакхи“]]''). Карсон била гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во [[Њујорк (град)|Њујорк]] од август 1986 до август 1987 година, каде што работела на превод на ''„Електра“'' од Софокле.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и бил вклучен во нејзината збирка преводи ''„Ан Орестеја“'' (An Oresteia) од 2009 година,<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата „ПЕН“ за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Оваа трилогија, составена од ''„Агамемнон“'' на Есхил, ''„Електра“'' на Софокле и ''„Орест“'' на Еврипид, била поставена на сцена во Њујорк од страна на театарската компанија „Класик стејџ“ (Classic Stage Company) во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендистка (на програмата „Ана-Марија Келен“) на Американската академија во Берлин во 2007 година, каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил),<ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а нејзин извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година, продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'',<ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове и со [[Жилиет Бинош]] во главната улога, премиерно била изведена во Градскиот театар („Гран театр де ла Вил“) во Луксембург, пред да гостува во повеќе градови низ Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (центарот „Барбикан“), Њујорк (Бруклинската академија за музика — БАМ) и Париз (Градскиот театар — „Театр де ла Вил“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година, пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот运行универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во Њујорк за време на нејзиниот престој таму како гостин-стипендистка на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако ѝ било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломските студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Универзитетот Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професорка на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (каде што била гостински професор на катедрата „Норман Фрилинг“, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметности и занаети во [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за редовен професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор на Универзитетот во Мичиген во 2003 година, каде што работела како професорка по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа петгодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професорка во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата „Ендру Д. Вајт“ на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и гостувачка поетеса во рамките на програмата „Мор“ (Mohr Visiting Poet) на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот „Бард“ како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин каде и да било“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од страна на Кралското друштво за книжевност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена и со меѓународната награда „Вигдис“ (Vigdís Prize), како признание за нејзиниот извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, како и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за есејот „Видови вода“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“'' — Plainwater) и за поемата ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот“''), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 12. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт боледувал од [[Алцхајмерова болест]]. Делата „Есеј за стаклото“ (собрано во ''„Стакло, иронија и Бог“''), „Многу тесен“ (собрано во ''„Плејнвотер“'') и „Стариот син кардиган на таткото“ (собрано во збирката ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови“]]'') се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека таа ја пишувала збирката ''„Мажи во слободните часови“''. Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот.<ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој побегнал од Канада и таа никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“''), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген, каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> Делото ''„Нокс“'' (Knox) — епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 година, а кој бил објавен во 2010 година — е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин сопруг.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''„Нокс“'' и ''„Антигоник“''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година, Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во една нејзина статија во списанието ''„Лондон ривју оф букс“'' (London Review of Books) од август 2024 година, таа открила дека ѝ била дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === *1984: ''Quarterly Review of Literature'' Betty Colladay Award for ''Canicula di Anna''<ref name="Meyer Colladay">{{cite book |last1=Meyer |first1=Paul |title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach |date=2016 |publisher=University of Toronto |location=Toronto |page=2 |chapter=Foreword |url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |access-date=August 26, 2020 |archive-date=March 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |url-status=live }}</ref> *1996: Lannan Literary Award for Poetry<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1996: Quebec Writers' Federation Awards (QSPELL Award) – A. M. Klein Prize for Poetry for ''Glass, Irony and God''<ref name="QSPELL" /> *1997: Pushcart Prize for "Jaget"<ref name="Meyer Pushcart">{{cite book |last1=Meyer |first1=Paul |title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach |date=2016 |publisher=University of Toronto |location=Toronto |page=211 |chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson) |url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |access-date=August 26, 2020 |archive-date=March 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |url-status=live }}</ref> *1998: QSPELL Award – A. M. Klein Prize for Poetry for ''Autobiography of Red''<ref name="QSPELL" /> *2001: Griffin Poetry Prize for ''Men in the Off Hours'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: [[T. S. Eliot Prize]] for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: ''Los Angeles Times'' Book Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite news |last1=Guccione |first1=Jean |title=10 Authors Honored With Times Book Prizes |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-apr-28-me-awards28-story.html |access-date=September 12, 2020 |agency=Los Angeles Times |date=April 28, 2002}}</ref> *2001: Quebec Writers' Federation Awards (QWF Award) – A. M. Klein Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref name="QSPELL" /> *2010: PEN Award for Poetry in Translation for ''An Oresteia''<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2012: Criticos Prize (London Hellenic Prize) for ''Antigonick''<ref name="Criticos 2012">{{cite web |title=The 2012 Prize |url=http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |publisher=The London Hellenic Prize |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230035928/http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |url-status=live }}</ref> *2014: Griffin Poetry Prize for ''Red Doc>'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2016: Blue Metropolis International Literary Grand Prize for lifetime achievement<ref name="Blue Met 2016">{{cite web |title=Anne Carson wins 2016 Blue Metropolis Literary Grand Prix |url=http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |website=Azure Scratchings |publisher=Blue Metropolis Literary Festival & Foundation |access-date=September 12, 2020 |date=March 23, 2016 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725054842/http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |url-status=live }}</ref> *2019: Manuel Acuña International Poetry Prize<ref>{{cite news |title=Anne Carson gana el Premio Internacional Manuel Acuña 2019 |url=https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |access-date=September 14, 2020 |work=Aristegui Noticias |date=December 23, 2019 |language=es |archive-date=March 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301201614/https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |url-status=live }}</ref> *2020: Princess of Asturias Award for Literature<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> *2020: Governor General's Literary Award for ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]''<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2021: PEN/Nabokov Award for Achievement in International Literature<ref name="PEN2021" /> *2025: Paris Review Hadada Prize for lifetime achievement<ref name="Hadada 2025">{{cite web |title=Anne Carson Will Receive Our 2025 Hadada Award |url=https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |website=The Paris Review |access-date=June 20, 2025 |date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516090502/https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |archive-date=May 16, 2025 |url-status=live}}</ref> *2025: Zbigniew Herbert International Literary Award<ref name="Herbert 2025">{{cite web|url=https://www.bn.org.pl/en/news/5700-anne-carson-receives-the-2025-zbigniew-herbert-international-literary-award.html |title=Anne Carson receives the 2025 Zbigniew Herbert International Literary Award |work=Biblioteka Narodowa (National Library) |date=June 14, 2025 |access-date=July 8, 2026}}</ref> *2026: [[Нобелова награда за литература]].<ref name="NobelPrize.org">{{Cite web |title=Nobel Prize in Literature 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/ |access-date=October 8, 2026 |publisher=[[Nobel Foundation]] |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> === Финалистка === *1993: Quebec Writers' Federation Awards – A. M. Klein Prize for Poetry shortlist for ''Short Talks''"QSPELL" *1994: Journey Prize shortlist for "Water Margins"<ref name="Journey 1994">{{cite book |editor1-last=Glover |editor1-first=Douglas |editor1-link=Douglas Glover (writer) |title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers |date=1993 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-0314-1}}</ref> *1998: Forward Prizes for Poetry shortlist for ''Glass and God''<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1998: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1999: T. S. Eliot Prize shortlist for ''Autobiography of Red''<ref>{{cite news |last1=Potts |first1=Robert |title=Best in the Language |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 15, 2000 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Men in the Off Hours]]''<ref>{{cite news |last1=Gibbons |first1=Fiachra |title=Sun shines again on poet Longley |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 23, 2001 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: Governor General's Literary Awards|Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2002: Lenore Marshall Poetry Prize finalist for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite web |title=Madeline DeFrees Receives 2002 Lenore Marshall Poetry Prize |url=http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |publisher=The Academy of American Poets |access-date=September 14, 2020 |date=October 19, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20021209032808/http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |archive-date=December 9, 2002 }}</ref> *2010: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Nox''<ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2013: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Red Doc|Red Doc>]]''<ref>{{cite news |title=T. S. Eliot poetry prize shortlist announced |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |access-date=September 12, 2020 |agency=BBC News |date=October 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021144238/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |archive-date=October 21, 2023 |url-status=live}}</ref> *2013: The Kitschies Red Tentacle Award (best novel) finalist for ''Red Doc>''<ref>{{cite news |last1=Flood |first1=Alison |title=Thomas Pynchon in line for Kitschies' Red Tentacle award: Famously reclusive author joins Anne Carson, Patrick Ness, Ruth Ozeki and James Smythe on science fiction prize shortlist |url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |access-date=October 2, 2020 |work=The Guardian |date=January 23, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021355/http://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |url-status=live }}</ref> *2014: Folio Prize shortlist for ''Red Doc>''<ref name=2014Folio>{{cite web |url=http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |title=The 2014 Folio Prize Shortlist is Announced |publisher=The Folio Prize |date=February 10, 2014 |access-date=February 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302022828/http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |archive-date=March 2, 2014}}</ref> *2018: New Academy Prize in Literature longlist<ref name="New Academy Prize" /> *2022: Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''H of H Playbook''<ref>{{cite web |title=The Canada Council for the Arts Reveals the Governor General's Literary Awards Finalists |url=https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=October 17, 2022 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016233455/https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |url-status=live }}</ref> {{col-break}} === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува преводот на песната [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата'' [[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' што ја напишал [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– продолжение на книгата ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата ''Хелена'' што ја напишал [[Еврипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– за драмата ''[[Херакле (Еврипид)|Херакле]]'' што ја напишал Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === *''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophocles, Electra |date=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-504960-2}}</ref> {{small|– ''[[Електра (Софокле)|Електра]]'' од [[Софокле]]}} *''[[If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=If Not, Winter: Fragments of Sappho |date=2002 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> {{small|– поезија од [[Сафо]]}} *''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides |date=2006 |publisher=The New York Review of Books |location=New York |isbn=978-1-59017-180-6}}</ref> {{small|– ''[[Herakles (Euripides)|Herakles]]'', ''[[Hecuba (play)|Hecuba]]'', ''[[Иполит (драма)|Иполит]]'', и ''[[Алкестис (драма)|Алкестис ]]'' од [[Еврипид]]}} *''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=An Oresteia |date=2009 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> {{small|– ''[[Агамемнон (драма)|Агамемнон]]'' од [[Есхил]], ''Електра'' до Софокле, ''[[Орест (драма)|Орест]]'' од Еврипид}} *''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians |date=2014 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> {{small|– ''[[Ифигенија во Таурија]]'' од Еврипид}} *''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophokles, Antigone |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> {{small|– ''[[Антигона (Софокле)|Антигона]]'' од Софокле}} *''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Bakkhai |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> {{small|– ''[[Бакхи]]'' од Еврипид}} {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Poetry Foundation biography] * [https://poets.org/poet/anne-carson Academy of American Poets biography] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ ''The Canadian Encyclopedia'' biography] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''The Paris Review'' interview] by [[Will Aitken]] (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' interview] by [[Eleanor Wachtel]] (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Commentary on ''Antigonick''] by [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson The Chat with GG's Literature Award Winner Anne Carson] ''49th Shelf'' (2021 {{Нобелова награда за литература}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карсон, Ен}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] q7hx3l0820segwgvanlvi76bsthk4hz 5642578 5642577 2026-10-10T05:01:57Z P.Nedelkovski 47736 5642578 wikitext text/x-wiki {{нобеловец}} {{Infobox writer | name = Ен Карсон | native_name = Anne Carson | honorific_suffix = [[Орден на Канада|CM]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = Карсон во 2024 | birth_name = Anne Patricia Carson | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21|df=yes}} | birth_place = [[Торонто]], Онтарио, Канада | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |Канада|Исланд}} | education = [[Универзитет Торонт]] (диплома, магистер, доктор) | occupation = {{hlist |Поетеса|есеистка|преведувачка|класичарка|професорка}} | spouse = Роберт Кари | period = 1979–до денес | genre = {{hlist |Поезија|есеј|превод}} | notable_works = {{ubl |''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' (1986) |''[[Автобиографија на Црвениот]]'' (1998) |''[[Мажи во слободно време]]'' (2000) |''[[Убавината на сопругот]]'' (2001) |''[[Црвен документ]]'' (2013)}} | awards = {{ubl |[[Лананска книжевна награда]] (1996) |[[Гугенхајмова стипендија]] (1998) |[[Мекартурова стипенција]] (2000) |[[Поетска награда „Грифин“]] (2001, 2013) |[[Награда на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик]] (2001) |[[Награда Т. С. Елиот]] (2001) |Член на [[Орденот на Канада]] (2005) |[[Награда на Принцезата од Астурија]] (2020) |[[Награда ПЕН/Набоков]] (2021) |[[Нобелова награда за литература]] (2026)}} }} '''Ен Патриша Карсон''' ({{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ({{родена во|Торонто}}, {{родена на|21|јуни|1950}})<ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> — канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професорка. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година, вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитничка на стипендиите „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата „ПЕН/Набоков“, а во 2005 година била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://archive.org|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови.<ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала — на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]]), накратко се повлекла во светот на графичките уметности.<ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, магистрирала во 1975 година, а докторирала во 1981 година.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус.<ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образована како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, ја модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчката]] и [[латинска книжевност|латинската книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид Кеоски|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од „Алфред А. Кнопф“ (Alfred A. Knopf), „Њу дајрекшнс паблишинг“ (New Directions Publishing) и „Принстон јуниверзити прес“ (Princeton University Press) во САД, „Брик букс“ (Brick Books) и „Меклеланд и Стјуарт“ (McClelland & Stewart) во Канада, и „Бладекс букс“ (Bloodaxe Books), „Џонатан Кејп“ (Jonathan Cape), „Оберон букс“ (Oberon Books) и „Силф едишнс“ (Sylph Editions) во Велика Британија. Во 2025 година Карсон се појавила на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Риостатикс (Rheostatics), каде што рецитира неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка, најдобро доловено со зборот „гликупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „''горчливо-сладок''“ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под името Ен Карсон Џакомели]</ref> ''Горчливо-слаткиот Ерос'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Мажи во слободните часови]]'' (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто]], [[Џон Џејмс Одубон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски, така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми пред генерацијата докторанти од 2012 година на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така, учествувала во проектот на театарот „Буш“ наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“, засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ен Карсон, ''„Canicula di Anna“'', била објавена во 1984 година<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> и ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата „Бети Коладеј“ од списанието ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'', растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога беше повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушеви поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, откако читателите на издавачката куќа „Модерн лајбрари“ (Modern Library) ја избрале за една од 100-те најдобри нефикциски книги на 20 век во 1999 година,<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> а била спомената (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') и во епизода од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' (The L Word) од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година, пред да ја добие оваа награда трипати помеѓу 1996 и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот“]]'').<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за расказот „Водни маргини“,<ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> како и наградата „Ланан“ за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и наградата „Пушкарт“ во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година, Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]],<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref> по што следувала Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (позната и како „Грант за генијалци“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор трипати (за ''„Автобиографија на Црвеното“'' во 1998 година, ''„Мажи во слободните часови“'' во 2000 година и ''„Нокс“'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форвард“ во 1998 година за ''„Стакло, иронија и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата „Т. С. Елиот“ помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда во 2001 година за ''„Убавината на сопругот“'' (што била нејзина трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добила оваа почест.<ref>{{Навени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била и првиот поет што ја освоил наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во слободните часови“'' во 2001 година),<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и првата што ја освоила наградата по вторпат (за ''[[Црвен документ]]'' во 2013 година).<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Таа била и член на жирито за наградата „Грифин“ во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделила почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добила почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во периодот 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година Карсон била во потесен избор за еднократната Нова академија за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за таа година.<ref name="New Academy Prize">{{Навени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година била наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, при што жирито изјавило дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“.<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година ја освоила наградата „ПЕН/Набоков“ за достигнувања во меѓународната книжевност, со која ѝ е оддадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> а ја добила и наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за нејзиното дело од 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'' — награда за која првпат била номинирана во 2001 година за ''„Мажи во слободните часови“''.<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' (Wrong Norma), била номинирана за Националната награда за книга во категоријата поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон се објавени и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'' (Anne Carson: Ecstatic Lyre), уреден од Џошуа Мари Вилкинсон и објавен од издавачката куќа на Мичигенскиот универзитет во 2015 година, посветен на нејзиното творештво;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''„Ен Карсон / Антиквити“'' (Anne Carson / Antiquity), уреден од Лаура Јансен и објавен од „Блумсбери“ (Bloomsbury) во 2021 година, кој го истражува нејзиниот класицизам во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година, критичка монографија за нејзината работа насловена како ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' (Anne Carson: The Glass Essayist) од Елизабет Сара Коулс била објавена од издавачката куќа „Оксфорд јуниверзити прес“ (Oxford University Press).<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Оваа книга ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон долго време се сметала за веројатен кандидат за Нобеловата награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] — една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|„Агамемнон“]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|„Антигона“]]'', ''[[Electra (Sophocles play)|„Електра“]]'') и седум од Еврипид (''[[Alcestis (play)|„Алкеста“]]'', ''[[Hecuba (play)|„Хекуба“]]'', ''[[Herakles (Euripides)|„Херакле“]]'', ''[[Hippolytus (play)|„Хиполит“]]'', ''[[Iphigenia in Tauris|„Ифигенија во Таврис“]]'', ''[[Orestes (play)|„Орест“]]'' и ''[[The Bacchae|„Бакхи“]]''). Карсон била гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во [[Њујорк (град)|Њујорк]] од август 1986 до август 1987 година, каде што работела на превод на ''„Електра“'' од Софокле.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и бил вклучен во нејзината збирка преводи ''„Ан Орестеја“'' (An Oresteia) од 2009 година,<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата „ПЕН“ за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Оваа трилогија, составена од ''„Агамемнон“'' на Есхил, ''„Електра“'' на Софокле и ''„Орест“'' на Еврипид, била поставена на сцена во Њујорк од страна на театарската компанија „Класик стејџ“ (Classic Stage Company) во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендистка (на програмата „Ана-Марија Келен“) на Американската академија во Берлин во 2007 година, каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил),<ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а нејзин извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година, продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'',<ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове и со [[Жилиет Бинош]] во главната улога, премиерно била изведена во Градскиот театар („Гран театр де ла Вил“) во Луксембург, пред да гостува во повеќе градови низ Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (центарот „Барбикан“), Њујорк (Бруклинската академија за музика — БАМ) и Париз (Градскиот театар — „Театр де ла Вил“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година, пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот运行универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во Њујорк за време на нејзиниот престој таму како гостин-стипендистка на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако ѝ било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломските студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Универзитетот Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професорка на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (каде што била гостински професор на катедрата „Норман Фрилинг“, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметности и занаети во [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за редовен професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор на Универзитетот во Мичиген во 2003 година, каде што работела како професорка по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа петгодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професорка во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата „Ендру Д. Вајт“ на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и гостувачка поетеса во рамките на програмата „Мор“ (Mohr Visiting Poet) на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот „Бард“ како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин каде и да било“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од страна на Кралското друштво за книжевност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена и со меѓународната награда „Вигдис“ (Vigdís Prize), како признание за нејзиниот извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, како и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за есејот „Видови вода“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“'' — Plainwater) и за поемата ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот“''), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 12. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт боледувал од [[Алцхајмерова болест]]. Делата „Есеј за стаклото“ (собрано во ''„Стакло, иронија и Бог“''), „Многу тесен“ (собрано во ''„Плејнвотер“'') и „Стариот син кардиган на таткото“ (собрано во збирката ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови“]]'') се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека таа ја пишувала збирката ''„Мажи во слободните часови“''. Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот.<ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој побегнал од Канада и таа никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“''), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген, каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> Делото ''„Нокс“'' (Knox) — епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 година, а кој бил објавен во 2010 година — е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин сопруг.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''„Нокс“'' и ''„Антигоник“''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година, Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во една нејзина статија во списанието ''„Лондон ривју оф букс“'' (London Review of Books) од август 2024 година, таа открила дека ѝ била дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === *1984: ''Quarterly Review of Literature'' Betty Colladay Award for ''Canicula di Anna''<ref name="Meyer Colladay">{{cite book |last1=Meyer |first1=Paul |title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach |date=2016 |publisher=University of Toronto |location=Toronto |page=2 |chapter=Foreword |url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |access-date=August 26, 2020 |archive-date=March 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |url-status=live }}</ref> *1996: Lannan Literary Award for Poetry<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1996: Quebec Writers' Federation Awards (QSPELL Award) – A. M. Klein Prize for Poetry for ''Glass, Irony and God''<ref name="QSPELL" /> *1997: Pushcart Prize for "Jaget"<ref name="Meyer Pushcart">{{cite book |last1=Meyer |first1=Paul |title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach |date=2016 |publisher=University of Toronto |location=Toronto |page=211 |chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson) |url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |access-date=August 26, 2020 |archive-date=March 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |url-status=live }}</ref> *1998: QSPELL Award – A. M. Klein Prize for Poetry for ''Autobiography of Red''<ref name="QSPELL" /> *2001: Griffin Poetry Prize for ''Men in the Off Hours'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: [[T. S. Eliot Prize]] for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: ''Los Angeles Times'' Book Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite news |last1=Guccione |first1=Jean |title=10 Authors Honored With Times Book Prizes |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-apr-28-me-awards28-story.html |access-date=September 12, 2020 |agency=Los Angeles Times |date=April 28, 2002}}</ref> *2001: Quebec Writers' Federation Awards (QWF Award) – A. M. Klein Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref name="QSPELL" /> *2010: PEN Award for Poetry in Translation for ''An Oresteia''<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2012: Criticos Prize (London Hellenic Prize) for ''Antigonick''<ref name="Criticos 2012">{{cite web |title=The 2012 Prize |url=http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |publisher=The London Hellenic Prize |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230035928/http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |url-status=live }}</ref> *2014: Griffin Poetry Prize for ''Red Doc>'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2016: Blue Metropolis International Literary Grand Prize for lifetime achievement<ref name="Blue Met 2016">{{cite web |title=Anne Carson wins 2016 Blue Metropolis Literary Grand Prix |url=http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |website=Azure Scratchings |publisher=Blue Metropolis Literary Festival & Foundation |access-date=September 12, 2020 |date=March 23, 2016 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725054842/http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |url-status=live }}</ref> *2019: Manuel Acuña International Poetry Prize<ref>{{cite news |title=Anne Carson gana el Premio Internacional Manuel Acuña 2019 |url=https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |access-date=September 14, 2020 |work=Aristegui Noticias |date=December 23, 2019 |language=es |archive-date=March 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301201614/https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |url-status=live }}</ref> *2020: Princess of Asturias Award for Literature<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> *2020: Governor General's Literary Award for ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]''<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2021: PEN/Nabokov Award for Achievement in International Literature<ref name="PEN2021" /> *2025: Paris Review Hadada Prize for lifetime achievement<ref name="Hadada 2025">{{cite web |title=Anne Carson Will Receive Our 2025 Hadada Award |url=https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |website=The Paris Review |access-date=June 20, 2025 |date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516090502/https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |archive-date=May 16, 2025 |url-status=live}}</ref> *2025: Zbigniew Herbert International Literary Award<ref name="Herbert 2025">{{cite web|url=https://www.bn.org.pl/en/news/5700-anne-carson-receives-the-2025-zbigniew-herbert-international-literary-award.html |title=Anne Carson receives the 2025 Zbigniew Herbert International Literary Award |work=Biblioteka Narodowa (National Library) |date=June 14, 2025 |access-date=July 8, 2026}}</ref> *2026: [[Нобелова награда за литература]].<ref name="NobelPrize.org">{{Cite web |title=Nobel Prize in Literature 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/ |access-date=October 8, 2026 |publisher=[[Nobel Foundation]] |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> === Финалистка === *1993: Quebec Writers' Federation Awards – A. M. Klein Prize for Poetry shortlist for ''Short Talks''"QSPELL" *1994: Journey Prize shortlist for "Water Margins"<ref name="Journey 1994">{{cite book |editor1-last=Glover |editor1-first=Douglas |editor1-link=Douglas Glover (writer) |title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers |date=1993 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-0314-1}}</ref> *1998: Forward Prizes for Poetry shortlist for ''Glass and God''<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1998: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1999: T. S. Eliot Prize shortlist for ''Autobiography of Red''<ref>{{cite news |last1=Potts |first1=Robert |title=Best in the Language |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 15, 2000 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Men in the Off Hours]]''<ref>{{cite news |last1=Gibbons |first1=Fiachra |title=Sun shines again on poet Longley |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 23, 2001 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: Governor General's Literary Awards|Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2002: Lenore Marshall Poetry Prize finalist for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite web |title=Madeline DeFrees Receives 2002 Lenore Marshall Poetry Prize |url=http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |publisher=The Academy of American Poets |access-date=September 14, 2020 |date=October 19, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20021209032808/http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |archive-date=December 9, 2002 }}</ref> *2010: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Nox''<ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2013: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Red Doc|Red Doc>]]''<ref>{{cite news |title=T. S. Eliot poetry prize shortlist announced |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |access-date=September 12, 2020 |agency=BBC News |date=October 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021144238/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |archive-date=October 21, 2023 |url-status=live}}</ref> *2013: The Kitschies Red Tentacle Award (best novel) finalist for ''Red Doc>''<ref>{{cite news |last1=Flood |first1=Alison |title=Thomas Pynchon in line for Kitschies' Red Tentacle award: Famously reclusive author joins Anne Carson, Patrick Ness, Ruth Ozeki and James Smythe on science fiction prize shortlist |url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |access-date=October 2, 2020 |work=The Guardian |date=January 23, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021355/http://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |url-status=live }}</ref> *2014: Folio Prize shortlist for ''Red Doc>''<ref name=2014Folio>{{cite web |url=http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |title=The 2014 Folio Prize Shortlist is Announced |publisher=The Folio Prize |date=February 10, 2014 |access-date=February 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302022828/http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |archive-date=March 2, 2014}}</ref> *2018: New Academy Prize in Literature longlist<ref name="New Academy Prize" /> *2022: Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''H of H Playbook''<ref>{{cite web |title=The Canada Council for the Arts Reveals the Governor General's Literary Awards Finalists |url=https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=October 17, 2022 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016233455/https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |url-status=live }}</ref> {{col-break}} === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува преводот на песната [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата'' [[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' што ја напишал [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– продолжение на книгата ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата ''Хелена'' што ја напишал [[Еврипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– за драмата ''[[Херакле (Еврипид)|Херакле]]'' што ја напишал Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === *''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophocles, Electra |date=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-504960-2}}</ref> {{small|– ''[[Електра (Софокле)|Електра]]'' од [[Софокле]]}} *''[[If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=If Not, Winter: Fragments of Sappho |date=2002 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> {{small|– поезија од [[Сафо]]}} *''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides |date=2006 |publisher=The New York Review of Books |location=New York |isbn=978-1-59017-180-6}}</ref> {{small|– ''[[Herakles (Euripides)|Herakles]]'', ''[[Hecuba (play)|Hecuba]]'', ''[[Иполит (драма)|Иполит]]'', и ''[[Алкестис (драма)|Алкестис ]]'' од [[Еврипид]]}} *''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=An Oresteia |date=2009 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> {{small|– ''[[Агамемнон (драма)|Агамемнон]]'' од [[Есхил]], ''Електра'' до Софокле, ''[[Орест (драма)|Орест]]'' од Еврипид}} *''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians |date=2014 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> {{small|– ''[[Ифигенија во Таурија]]'' од Еврипид}} *''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophokles, Antigone |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> {{small|– ''[[Антигона (Софокле)|Антигона]]'' од Софокле}} *''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Bakkhai |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> {{small|– ''[[Бакхи]]'' од Еврипид}} {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Poetry Foundation biography] * [https://poets.org/poet/anne-carson Academy of American Poets biography] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ ''The Canadian Encyclopedia'' biography] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''The Paris Review'' interview] by [[Will Aitken]] (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' interview] by [[Eleanor Wachtel]] (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Commentary on ''Antigonick''] by [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson The Chat with GG's Literature Award Winner Anne Carson] ''49th Shelf'' (2021 {{Нобелова награда за литература}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карсон, Ен}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] f8zarhxmu1sqrk91l64s4rtmm95f5kq 5642579 5642578 2026-10-10T05:05:49Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5642579 wikitext text/x-wiki {{нобеловец}} {{Infobox writer | name = Ен Карсон | native_name = Anne Carson | honorific_suffix = [[Орден на Канада|CM]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = Карсон во 2024 | birth_name = Anne Patricia Carson | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21|df=yes}} | birth_place = [[Торонто]], Онтарио, Канада | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |Канада|Исланд}} | education = [[Универзитет Торонт]] (диплома, магистер, доктор) | occupation = {{hlist |Поетеса|есеистка|преведувачка|класичарка|професорка}} | spouse = Роберт Кари | period = 1979–до денес | genre = {{hlist |Поезија|есеј|превод}} | notable_works = {{ubl |''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' (1986) |''[[Автобиографија на Црвениот]]'' (1998) |''[[Мажи во слободно време]]'' (2000) |''[[Убавината на сопругот]]'' (2001) |''[[Црвен документ]]'' (2013)}} | awards = {{ubl |[[Лананска книжевна награда]] (1996) |[[Гугенхајмова стипендија]] (1998) |[[Мекартурова стипенција]] (2000) |[[Поетска награда „Грифин“]] (2001, 2013) |[[Награда на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик]] (2001) |[[Награда Т. С. Елиот]] (2001) |Член на [[Орденот на Канада]] (2005) |[[Награда на Принцезата од Астурија]] (2020) |[[Награда ПЕН/Набоков]] (2021) |[[Нобелова награда за литература]] (2026)}} }} '''Ен Патриша Карсон''' ({{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ({{родена во|Торонто}}, {{родена на|21|јуни|1950}})<ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> — канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професорка. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година, вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитничка на стипендиите „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата „ПЕН/Набоков“, а во 2005 година била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://archive.org|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови.<ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала — на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]]), накратко се повлекла во светот на графичките уметности.<ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, магистрирала во 1975 година, а докторирала во 1981 година.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус.<ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образована како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, ја модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчката]] и [[латинска книжевност|латинската книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид Кеоски|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од „Алфред А. Кнопф“ (Alfred A. Knopf), „Њу дајрекшнс паблишинг“ (New Directions Publishing) и „Принстон јуниверзити прес“ (Princeton University Press) во САД, „Брик букс“ (Brick Books) и „Меклеланд и Стјуарт“ (McClelland & Stewart) во Канада, и „Бладекс букс“ (Bloodaxe Books), „Џонатан Кејп“ (Jonathan Cape), „Оберон букс“ (Oberon Books) и „Силф едишнс“ (Sylph Editions) во Велика Британија. Во 2025 година Карсон се појавила на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Риостатикс (Rheostatics), каде што рецитира неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка, најдобро доловено со зборот „гликупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „''горчливо-сладок''“ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под името Ен Карсон Џакомели]</ref> ''Горчливо-слаткиот Ерос'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Мажи во слободните часови]]'' (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто]], [[Џон Џејмс Одубон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски, така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми пред генерацијата докторанти од 2012 година на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така, учествувала во проектот на театарот „Буш“ наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“, засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ен Карсон, ''„Canicula di Anna“'', била објавена во 1984 година<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> и ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата „Бети Коладеј“ од списанието ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'', растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога беше повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушеви поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, откако читателите на издавачката куќа „Модерн лајбрари“ (Modern Library) ја избрале за една од 100-те најдобри нефикциски книги на 20 век во 1999 година,<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> а била спомената (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') и во епизода од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' (The L Word) од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година, пред да ја добие оваа награда трипати помеѓу 1996 и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот“]]'').<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за расказот „Водни маргини“,<ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> како и наградата „Ланан“ за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и наградата „Пушкарт“ во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година, Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]],<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref> по што следувала Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (позната и како „Грант за генијалци“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор трипати (за ''„Автобиографија на Црвеното“'' во 1998 година, ''„Мажи во слободните часови“'' во 2000 година и ''„Нокс“'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форвард“ во 1998 година за ''„Стакло, иронија и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата „Т. С. Елиот“ помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда во 2001 година за ''„Убавината на сопругот“'' (што била нејзина трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добила оваа почест.<ref>{{Навени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била и првиот поет што ја освоил наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во слободните часови“'' во 2001 година),<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и првата што ја освоила наградата по вторпат (за ''[[Црвен документ]]'' во 2013 година).<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Таа била и член на жирито за наградата „Грифин“ во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделила почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добила почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во периодот 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година Карсон била во потесен избор за еднократната Нова академија за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за таа година.<ref name="New Academy Prize">{{Навени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година била наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, при што жирито изјавило дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“.<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година ја освоила наградата „ПЕН/Набоков“ за достигнувања во меѓународната книжевност, со која ѝ е оддадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> а ја добила и наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за нејзиното дело од 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'' — награда за која првпат била номинирана во 2001 година за ''„Мажи во слободните часови“''.<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' (Wrong Norma), била номинирана за Националната награда за книга во категоријата поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон се објавени и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'' (Anne Carson: Ecstatic Lyre), уреден од Џошуа Мари Вилкинсон и објавен од издавачката куќа на Мичигенскиот универзитет во 2015 година, посветен на нејзиното творештво;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''„Ен Карсон / Антиквити“'' (Anne Carson / Antiquity), уреден од Лаура Јансен и објавен од „Блумсбери“ (Bloomsbury) во 2021 година, кој го истражува нејзиниот класицизам во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година, критичка монографија за нејзината работа насловена како ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' (Anne Carson: The Glass Essayist) од Елизабет Сара Коулс била објавена од издавачката куќа „Оксфорд јуниверзити прес“ (Oxford University Press).<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Оваа книга ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон долго време се сметала за веројатен кандидат за Нобеловата награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] — една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|„Агамемнон“]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|„Антигона“]]'', ''[[Електра (Софокле)|„Електра“]]'') и седум од Еврипид (''[[Алкеста (драма)|„Алкеста“]]'', ''[[Хекуба (драма)|„Хекуба“]]'', ''[[Херакле (Еврипид)|„Херакле“]]'', ''[[Хиполит (драма)|„Хиполит“]]'', ''[[Ифигенија во Таврис|„Ифигенија во Таврис“]]'', ''[[Орест (драма)|„Орест“]]'' и ''[[Бакхи|„Бакхи“]]''). Карсон била гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во [[Њујорк (град)|Њујорк]] од август 1986 до август 1987 година, каде што работела на превод на ''„Електра“'' од Софокле.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и бил вклучен во нејзината збирка преводи ''„Ан Орестеја“'' (An Oresteia) од 2009 година,<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата „ПЕН“ за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Оваа трилогија, составена од ''„Агамемнон“'' на Есхил, ''„Електра“'' на Софокле и ''„Орест“'' на Еврипид, била поставена на сцена во Њујорк од страна на театарската компанија „Класик стејџ“ (Classic Stage Company) во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендистка (на програмата „Ана-Марија Келен“) на Американската академија во Берлин во 2007 година, каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил),<ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а нејзин извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година, продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'',<ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове и со [[Жилиет Бинош]] во главната улога, премиерно била изведена во Градскиот театар („Гран театр де ла Вил“) во Луксембург, пред да гостува во повеќе градови низ Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (центарот „Барбикан“), Њујорк (Бруклинската академија за музика — БАМ) и Париз (Градскиот театар — „Театр де ла Вил“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година, пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот运行универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во Њујорк за време на нејзиниот престој таму како гостин-стипендистка на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако ѝ било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломските студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Универзитетот Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професорка на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (каде што била гостински професор на катедрата „Норман Фрилинг“, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметности и занаети во [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за редовен професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор на Универзитетот во Мичиген во 2003 година, каде што работела како професорка по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа петгодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професорка во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата „Ендру Д. Вајт“ на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и гостувачка поетеса во рамките на програмата „Мор“ (Mohr Visiting Poet) на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот „Бард“ како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин каде и да било“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од страна на Кралското друштво за книжевност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена и со меѓународната награда „Вигдис“ (Vigdís Prize), како признание за нејзиниот извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, како и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за есејот „Видови вода“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“'' — Plainwater) и за поемата ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот“''), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 12. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт боледувал од [[Алцхајмерова болест]]. Делата „Есеј за стаклото“ (собрано во ''„Стакло, иронија и Бог“''), „Многу тесен“ (собрано во ''„Плејнвотер“'') и „Стариот син кардиган на таткото“ (собрано во збирката ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови“]]'') се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека таа ја пишувала збирката ''„Мажи во слободните часови“''. Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот.<ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој побегнал од Канада и таа никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“''), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген, каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> Делото ''„Нокс“'' (Knox) — епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 година, а кој бил објавен во 2010 година — е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин сопруг.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''„Нокс“'' и ''„Антигоник“''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година, Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во една нејзина статија во списанието ''„Лондон ривју оф букс“'' (London Review of Books) од август 2024 година, таа открила дека ѝ била дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === *1984: ''Quarterly Review of Literature'' Betty Colladay Award for ''Canicula di Anna''<ref name="Meyer Colladay">{{cite book |last1=Meyer |first1=Paul |title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach |date=2016 |publisher=University of Toronto |location=Toronto |page=2 |chapter=Foreword |url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |access-date=August 26, 2020 |archive-date=March 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |url-status=live }}</ref> *1996: Lannan Literary Award for Poetry<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1996: Quebec Writers' Federation Awards (QSPELL Award) – A. M. Klein Prize for Poetry for ''Glass, Irony and God''<ref name="QSPELL" /> *1997: Pushcart Prize for "Jaget"<ref name="Meyer Pushcart">{{cite book |last1=Meyer |first1=Paul |title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach |date=2016 |publisher=University of Toronto |location=Toronto |page=211 |chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson) |url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |access-date=August 26, 2020 |archive-date=March 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |url-status=live }}</ref> *1998: QSPELL Award – A. M. Klein Prize for Poetry for ''Autobiography of Red''<ref name="QSPELL" /> *2001: Griffin Poetry Prize for ''Men in the Off Hours'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: [[T. S. Eliot Prize]] for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: ''Los Angeles Times'' Book Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite news |last1=Guccione |first1=Jean |title=10 Authors Honored With Times Book Prizes |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-apr-28-me-awards28-story.html |access-date=September 12, 2020 |agency=Los Angeles Times |date=April 28, 2002}}</ref> *2001: Quebec Writers' Federation Awards (QWF Award) – A. M. Klein Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref name="QSPELL" /> *2010: PEN Award for Poetry in Translation for ''An Oresteia''<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2012: Criticos Prize (London Hellenic Prize) for ''Antigonick''<ref name="Criticos 2012">{{cite web |title=The 2012 Prize |url=http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |publisher=The London Hellenic Prize |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230035928/http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |url-status=live }}</ref> *2014: Griffin Poetry Prize for ''Red Doc>'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2016: Blue Metropolis International Literary Grand Prize for lifetime achievement<ref name="Blue Met 2016">{{cite web |title=Anne Carson wins 2016 Blue Metropolis Literary Grand Prix |url=http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |website=Azure Scratchings |publisher=Blue Metropolis Literary Festival & Foundation |access-date=September 12, 2020 |date=March 23, 2016 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725054842/http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |url-status=live }}</ref> *2019: Manuel Acuña International Poetry Prize<ref>{{cite news |title=Anne Carson gana el Premio Internacional Manuel Acuña 2019 |url=https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |access-date=September 14, 2020 |work=Aristegui Noticias |date=December 23, 2019 |language=es |archive-date=March 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301201614/https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |url-status=live }}</ref> *2020: Princess of Asturias Award for Literature<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> *2020: Governor General's Literary Award for ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]''<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2021: PEN/Nabokov Award for Achievement in International Literature<ref name="PEN2021" /> *2025: Paris Review Hadada Prize for lifetime achievement<ref name="Hadada 2025">{{cite web |title=Anne Carson Will Receive Our 2025 Hadada Award |url=https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |website=The Paris Review |access-date=June 20, 2025 |date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516090502/https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |archive-date=May 16, 2025 |url-status=live}}</ref> *2025: Zbigniew Herbert International Literary Award<ref name="Herbert 2025">{{cite web|url=https://www.bn.org.pl/en/news/5700-anne-carson-receives-the-2025-zbigniew-herbert-international-literary-award.html |title=Anne Carson receives the 2025 Zbigniew Herbert International Literary Award |work=Biblioteka Narodowa (National Library) |date=June 14, 2025 |access-date=July 8, 2026}}</ref> *2026: [[Нобелова награда за литература]].<ref name="NobelPrize.org">{{Cite web |title=Nobel Prize in Literature 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/ |access-date=October 8, 2026 |publisher=[[Nobel Foundation]] |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> === Финалистка === *1993: Quebec Writers' Federation Awards – A. M. Klein Prize for Poetry shortlist for ''Short Talks''"QSPELL" *1994: Journey Prize shortlist for "Water Margins"<ref name="Journey 1994">{{cite book |editor1-last=Glover |editor1-first=Douglas |editor1-link=Douglas Glover (writer) |title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers |date=1993 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-0314-1}}</ref> *1998: Forward Prizes for Poetry shortlist for ''Glass and God''<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1998: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1999: T. S. Eliot Prize shortlist for ''Autobiography of Red''<ref>{{cite news |last1=Potts |first1=Robert |title=Best in the Language |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 15, 2000 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Men in the Off Hours]]''<ref>{{cite news |last1=Gibbons |first1=Fiachra |title=Sun shines again on poet Longley |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 23, 2001 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: Governor General's Literary Awards|Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2002: Lenore Marshall Poetry Prize finalist for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite web |title=Madeline DeFrees Receives 2002 Lenore Marshall Poetry Prize |url=http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |publisher=The Academy of American Poets |access-date=September 14, 2020 |date=October 19, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20021209032808/http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |archive-date=December 9, 2002 }}</ref> *2010: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Nox''<ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2013: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Red Doc|Red Doc>]]''<ref>{{cite news |title=T. S. Eliot poetry prize shortlist announced |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |access-date=September 12, 2020 |agency=BBC News |date=October 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021144238/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |archive-date=October 21, 2023 |url-status=live}}</ref> *2013: The Kitschies Red Tentacle Award (best novel) finalist for ''Red Doc>''<ref>{{cite news |last1=Flood |first1=Alison |title=Thomas Pynchon in line for Kitschies' Red Tentacle award: Famously reclusive author joins Anne Carson, Patrick Ness, Ruth Ozeki and James Smythe on science fiction prize shortlist |url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |access-date=October 2, 2020 |work=The Guardian |date=January 23, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021355/http://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |url-status=live }}</ref> *2014: Folio Prize shortlist for ''Red Doc>''<ref name=2014Folio>{{cite web |url=http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |title=The 2014 Folio Prize Shortlist is Announced |publisher=The Folio Prize |date=February 10, 2014 |access-date=February 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302022828/http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |archive-date=March 2, 2014}}</ref> *2018: New Academy Prize in Literature longlist<ref name="New Academy Prize" /> *2022: Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''H of H Playbook''<ref>{{cite web |title=The Canada Council for the Arts Reveals the Governor General's Literary Awards Finalists |url=https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=October 17, 2022 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016233455/https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |url-status=live }}</ref> {{col-break}} === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува преводот на песната [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата'' [[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' што ја напишал [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– продолжение на книгата ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата ''Хелена'' што ја напишал [[Еврипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– за драмата ''[[Херакле (Еврипид)|Херакле]]'' што ја напишал Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === *''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophocles, Electra |date=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-504960-2}}</ref> {{small|– ''[[Електра (Софокле)|Електра]]'' од [[Софокле]]}} *''[[If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=If Not, Winter: Fragments of Sappho |date=2002 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> {{small|– поезија од [[Сафо]]}} *''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides |date=2006 |publisher=The New York Review of Books |location=New York |isbn=978-1-59017-180-6}}</ref> {{small|– ''[[Херакле (Еврипид)|Херакле]]'', ''[[Хекуба (драма)|Хекуба]]'', ''[[Хиполит (драма)|Хиполит]]'', и ''[[Алкеста (драма)|Алкеста ]]'' од [[Еврипид]]}} *''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=An Oresteia |date=2009 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> {{small|– ''[[Агамемнон (драма)|Агамемнон]]'' од [[Есхил]], ''Електра'' до Софокле, ''[[Орест (драма)|Орест]]'' од Еврипид}} *''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians |date=2014 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> {{small|– ''[[Ифигенија во Таурија]]'' од Еврипид}} *''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophokles, Antigone |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> {{small|– ''[[Антигона (Софокле)|Антигона]]'' од Софокле}} *''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Bakkhai |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> {{small|– ''[[Бакхи]]'' од Еврипид}} {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Poetry Foundation biography] * [https://poets.org/poet/anne-carson Academy of American Poets biography] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ ''The Canadian Encyclopedia'' biography] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''The Paris Review'' interview] by [[Will Aitken]] (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' interview] by [[Eleanor Wachtel]] (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Commentary on ''Antigonick''] by [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson The Chat with GG's Literature Award Winner Anne Carson] ''49th Shelf'' (2021 {{Нобелова награда за литература}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карсон, Ен}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] c70b6udm9y5q5fieacqphglik23oil3 5642586 5642579 2026-10-10T05:47:40Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5642586 wikitext text/x-wiki {{нобеловец}} {{Infobox writer | name = Ен Карсон | native_name = Anne Carson | honorific_suffix = [[Орден на Канада|CM]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = Карсон во 2024 | birth_name = Anne Patricia Carson | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21|df=yes}} | birth_place = [[Торонто]], Онтарио, Канада | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |Канада|Исланд}} | education = [[Универзитет Торонт]] (диплома, магистер, доктор) | occupation = {{hlist |Поетеса|есеистка|преведувачка|класичарка|професорка}} | spouse = Роберт Кари | period = 1979–до денес | genre = {{hlist |Поезија|есеј|превод}} | notable_works = {{ubl |''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' (1986) |''[[Автобиографија на Црвениот]]'' (1998) |''[[Мажи во слободно време]]'' (2000) |''[[Убавината на сопругот]]'' (2001) |''[[Црвен документ]]'' (2013)}} | awards = {{ubl |[[Лананска книжевна награда]] (1996) |[[Гугенхајмова стипендија]] (1998) |[[Мекартурова стипенција]] (2000) |[[Поетска награда „Грифин“]] (2001, 2013) |[[Награда на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик]] (2001) |[[Награда Т. С. Елиот]] (2001) |Член на [[Орденот на Канада]] (2005) |[[Награда на Принцезата од Астурија]] (2020) |[[Награда ПЕН/Набоков]] (2021) |[[Нобелова награда за литература]] (2026)}} }} '''Ен Патриша Карсон''' ({{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ({{родена во|Торонто}}, {{родена на|21|јуни|1950}})<ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> — канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професорка. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година, вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитничка на стипендиите „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата „ПЕН/Набоков“, а во 2005 година била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://archive.org|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови.<ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала — на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]]), накратко се повлекла во светот на графичките уметности.<ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, магистрирала во 1975 година, а докторирала во 1981 година.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус.<ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образована како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, ја модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчката]] и [[латинска книжевност|латинската книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид Кеоски|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од „Алфред А. Кнопф“ (Alfred A. Knopf), „Њу дајрекшнс паблишинг“ (New Directions Publishing) и „Принстон јуниверзити прес“ (Princeton University Press) во САД, „Брик букс“ (Brick Books) и „Меклеланд и Стјуарт“ (McClelland & Stewart) во Канада, и „Бладекс букс“ (Bloodaxe Books), „Џонатан Кејп“ (Jonathan Cape), „Оберон букс“ (Oberon Books) и „Силф едишнс“ (Sylph Editions) во Велика Британија. Во 2025 година Карсон се појавила на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Риостатикс (Rheostatics), каде што рецитира неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка, најдобро доловено со зборот „гликупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „''горчливо-сладок''“ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под името Ен Карсон Џакомели]</ref> ''Горчливо-слаткиот Ерос'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Мажи во слободните часови]]'' (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто]], [[Џон Џејмс Одубон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски, така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми пред генерацијата докторанти од 2012 година на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така, учествувала во проектот на театарот „Буш“ наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“, засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ен Карсон, ''„Canicula di Anna“'', била објавена во 1984 година<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> и ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата „Бети Коладеј“ од списанието ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'', растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога беше повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушеви поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, откако читателите на издавачката куќа „Модерн лајбрари“ (Modern Library) ја избрале за една од 100-те најдобри нефикциски книги на 20 век во 1999 година,<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> а била спомената (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') и во епизода од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' (The L Word) од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година, пред да ја добие оваа награда трипати помеѓу 1996 и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот“]]'').<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за расказот „Водни маргини“,<ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> како и наградата „Ланан“ за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и наградата „Пушкарт“ во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година, Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]],<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref> по што следувала Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (позната и како „Грант за генијалци“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор трипати (за ''„Автобиографија на Црвеното“'' во 1998 година, ''„Мажи во слободните часови“'' во 2000 година и ''„Нокс“'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форвард“ во 1998 година за ''„Стакло, иронија и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата „Т. С. Елиот“ помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда во 2001 година за ''„Убавината на сопругот“'' (што била нејзина трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добила оваа почест.<ref>{{Навени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била и првиот поет што ја освоил наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во слободните часови“'' во 2001 година),<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и првата што ја освоила наградата по вторпат (за ''[[Црвен документ]]'' во 2013 година).<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Таа била и член на жирито за наградата „Грифин“ во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделила почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добила почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во периодот 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година Карсон била во потесен избор за еднократната Нова академија за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за таа година.<ref name="New Academy Prize">{{Навени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година била наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, при што жирито изјавило дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“.<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година ја освоила наградата „ПЕН/Набоков“ за достигнувања во меѓународната книжевност, со која ѝ е оддадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> а ја добила и наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за нејзиното дело од 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'' — награда за која првпат била номинирана во 2001 година за ''„Мажи во слободните часови“''.<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' (Wrong Norma), била номинирана за Националната награда за книга во категоријата поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон се објавени и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'' (Anne Carson: Ecstatic Lyre), уреден од Џошуа Мари Вилкинсон и објавен од издавачката куќа на Мичигенскиот универзитет во 2015 година, посветен на нејзиното творештво;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''„Ен Карсон / Антиквити“'' (Anne Carson / Antiquity), уреден од Лаура Јансен и објавен од „Блумсбери“ (Bloomsbury) во 2021 година, кој го истражува нејзиниот класицизам во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година, критичка монографија за нејзината работа насловена како ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' (Anne Carson: The Glass Essayist) од Елизабет Сара Коулс била објавена од издавачката куќа „Оксфорд јуниверзити прес“ (Oxford University Press).<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Оваа книга ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон долго време се сметала за веројатен кандидат за Нобеловата награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] — една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|„Агамемнон“]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|„Антигона“]]'', ''[[Електра (Софокле)|„Електра“]]'') и седум од Еврипид (''[[Алкеста (драма)|„Алкеста“]]'', ''[[Хекуба (драма)|„Хекуба“]]'', ''[[Херакле (Еврипид)|„Херакле“]]'', ''[[Хиполит (драма)|„Хиполит“]]'', ''[[Ифигенија во Таврис|„Ифигенија во Таврис“]]'', ''[[Орест (драма)|„Орест“]]'' и ''[[Бакхи|„Бакхи“]]''). Карсон била гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во [[Њујорк (град)|Њујорк]] од август 1986 до август 1987 година, каде што работела на превод на ''„Електра“'' од Софокле.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и бил вклучен во нејзината збирка преводи ''„Ан Орестеја“'' (An Oresteia) од 2009 година,<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата „ПЕН“ за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Оваа трилогија, составена од ''„Агамемнон“'' на Есхил, ''„Електра“'' на Софокле и ''„Орест“'' на Еврипид, била поставена на сцена во Њујорк од страна на театарската компанија „Класик стејџ“ (Classic Stage Company) во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендистка (на програмата „Ана-Марија Келен“) на Американската академија во Берлин во 2007 година, каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил),<ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а нејзин извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година, продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'',<ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове и со [[Жилиет Бинош]] во главната улога, премиерно била изведена во Градскиот театар („Гран театр де ла Вил“) во Луксембург, пред да гостува во повеќе градови низ Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (центарот „Барбикан“), Њујорк (Бруклинската академија за музика — БАМ) и Париз (Градскиот театар — „Театр де ла Вил“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година, пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот运行универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во Њујорк за време на нејзиниот престој таму како гостин-стипендистка на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако ѝ било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломските студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Универзитетот Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професорка на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (каде што била гостински професор на катедрата „Норман Фрилинг“, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметности и занаети во [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за редовен професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор на Универзитетот во Мичиген во 2003 година, каде што работела како професорка по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа петгодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професорка во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата „Ендру Д. Вајт“ на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и гостувачка поетеса во рамките на програмата „Мор“ (Mohr Visiting Poet) на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот „Бард“ како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин каде и да било“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од страна на Кралското друштво за книжевност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена и со меѓународната награда „Вигдис“ (Vigdís Prize), како признание за нејзиниот извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, како и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за есејот „Видови вода“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“'' — Plainwater) и за поемата ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот“''), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 12. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт боледувал од [[Алцхајмерова болест]]. Делата „Есеј за стаклото“ (собрано во ''„Стакло, иронија и Бог“''), „Многу тесен“ (собрано во ''„Плејнвотер“'') и „Стариот син кардиган на таткото“ (собрано во збирката ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови“]]'') се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека таа ја пишувала збирката ''„Мажи во слободните часови“''. Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот.<ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој побегнал од Канада и таа никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“''), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген, каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> Делото ''„Нокс“'' (Knox) — епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 година, а кој бил објавен во 2010 година — е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин сопруг.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''„Нокс“'' и ''„Антигоник“''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година, Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во една нејзина статија во списанието ''„Лондон ривју оф букс“'' (London Review of Books) од август 2024 година, таа открила дека ѝ била дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === *1984: ''Quarterly Review of Literature'' Betty Colladay Award for ''Canicula di Anna''<ref name="Meyer Colladay">{{cite book |last1=Meyer |first1=Paul |title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach |date=2016 |publisher=University of Toronto |location=Toronto |page=2 |chapter=Foreword |url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |access-date=August 26, 2020 |archive-date=March 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |url-status=live }}</ref> *1996: Lannan Literary Award for Poetry<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1996: Quebec Writers' Federation Awards (QSPELL Award) – A. M. Klein Prize for Poetry for ''Glass, Irony and God''<ref name="QSPELL" /> *1997: Pushcart Prize for "Jaget"<ref name="Meyer Pushcart">{{cite book |last1=Meyer |first1=Paul |title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach |date=2016 |publisher=University of Toronto |location=Toronto |page=211 |chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson) |url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |access-date=August 26, 2020 |archive-date=March 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf |url-status=live }}</ref> *1998: QSPELL Award – A. M. Klein Prize for Poetry for ''Autobiography of Red''<ref name="QSPELL" /> *2001: Griffin Poetry Prize for ''Men in the Off Hours'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: [[T. S. Eliot Prize]] for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: ''Los Angeles Times'' Book Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite news |last1=Guccione |first1=Jean |title=10 Authors Honored With Times Book Prizes |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-apr-28-me-awards28-story.html |access-date=September 12, 2020 |agency=Los Angeles Times |date=April 28, 2002}}</ref> *2001: Quebec Writers' Federation Awards (QWF Award) – A. M. Klein Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref name="QSPELL" /> *2010: PEN Award for Poetry in Translation for ''An Oresteia''<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2012: Criticos Prize (London Hellenic Prize) for ''Antigonick''<ref name="Criticos 2012">{{cite web |title=The 2012 Prize |url=http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |publisher=The London Hellenic Prize |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230035928/http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |url-status=live }}</ref> *2014: Griffin Poetry Prize for ''Red Doc>'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2016: Blue Metropolis International Literary Grand Prize for lifetime achievement<ref name="Blue Met 2016">{{cite web |title=Anne Carson wins 2016 Blue Metropolis Literary Grand Prix |url=http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |website=Azure Scratchings |publisher=Blue Metropolis Literary Festival & Foundation |access-date=September 12, 2020 |date=March 23, 2016 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725054842/http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |url-status=live }}</ref> *2019: Manuel Acuña International Poetry Prize<ref>{{cite news |title=Anne Carson gana el Premio Internacional Manuel Acuña 2019 |url=https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |access-date=September 14, 2020 |work=Aristegui Noticias |date=December 23, 2019 |language=es |archive-date=March 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301201614/https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |url-status=live }}</ref> *2020: Princess of Asturias Award for Literature<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> *2020: Governor General's Literary Award for ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]''<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2021: PEN/Nabokov Award for Achievement in International Literature<ref name="PEN2021" /> *2025: Paris Review Hadada Prize for lifetime achievement<ref name="Hadada 2025">{{cite web |title=Anne Carson Will Receive Our 2025 Hadada Award |url=https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |website=The Paris Review |access-date=June 20, 2025 |date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516090502/https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |archive-date=May 16, 2025 |url-status=live}}</ref> *2025: Zbigniew Herbert International Literary Award<ref name="Herbert 2025">{{cite web|url=https://www.bn.org.pl/en/news/5700-anne-carson-receives-the-2025-zbigniew-herbert-international-literary-award.html |title=Anne Carson receives the 2025 Zbigniew Herbert International Literary Award |work=Biblioteka Narodowa (National Library) |date=June 14, 2025 |access-date=July 8, 2026}}</ref> *2026: [[Нобелова награда за литература]].<ref name="NobelPrize.org">{{Cite web |title=Nobel Prize in Literature 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/ |access-date=October 8, 2026 |publisher=[[Nobel Foundation]] |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> === Финалистка === *1993: Quebec Writers' Federation Awards – A. M. Klein Prize for Poetry shortlist for ''Short Talks''"QSPELL" *1994: Journey Prize shortlist for "Water Margins"<ref name="Journey 1994">{{cite book |editor1-last=Glover |editor1-first=Douglas |editor1-link=Douglas Glover (writer) |title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers |date=1993 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-0314-1}}</ref> *1998: Forward Prizes for Poetry shortlist for ''Glass and God''<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1998: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *1999: T. S. Eliot Prize shortlist for ''Autobiography of Red''<ref>{{cite news |last1=Potts |first1=Robert |title=Best in the Language |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 15, 2000 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Men in the Off Hours]]''<ref>{{cite news |last1=Gibbons |first1=Fiachra |title=Sun shines again on poet Longley |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 23, 2001 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2001: Governor General's Literary Awards|Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2002: Lenore Marshall Poetry Prize finalist for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite web |title=Madeline DeFrees Receives 2002 Lenore Marshall Poetry Prize |url=http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |publisher=The Academy of American Poets |access-date=September 14, 2020 |date=October 19, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20021209032808/http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |archive-date=December 9, 2002 }}</ref> *2010: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Nox''<ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> *2013: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Red Doc|Red Doc>]]''<ref>{{cite news |title=T. S. Eliot poetry prize shortlist announced |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |access-date=September 12, 2020 |agency=BBC News |date=October 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021144238/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |archive-date=October 21, 2023 |url-status=live}}</ref> *2013: The Kitschies Red Tentacle Award (best novel) finalist for ''Red Doc>''<ref>{{cite news |last1=Flood |first1=Alison |title=Thomas Pynchon in line for Kitschies' Red Tentacle award: Famously reclusive author joins Anne Carson, Patrick Ness, Ruth Ozeki and James Smythe on science fiction prize shortlist |url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |access-date=October 2, 2020 |work=The Guardian |date=January 23, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021355/http://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |url-status=live }}</ref> *2014: Folio Prize shortlist for ''Red Doc>''<ref name=2014Folio>{{cite web |url=http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |title=The 2014 Folio Prize Shortlist is Announced |publisher=The Folio Prize |date=February 10, 2014 |access-date=February 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302022828/http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |archive-date=March 2, 2014}}</ref> *2018: New Academy Prize in Literature longlist<ref name="New Academy Prize" /> *2022: Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''H of H Playbook''<ref>{{cite web |title=The Canada Council for the Arts Reveals the Governor General's Literary Awards Finalists |url=https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=October 17, 2022 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016233455/https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |url-status=live }}</ref> === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува преводот на песната [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата'' [[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' што ја напишал [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– продолжение на книгата ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата ''Хелена'' што ја напишал [[Еврипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– за драмата ''[[Херакле (Еврипид)|Херакле]]'' што ја напишал Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === *''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophocles, Electra |date=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-504960-2}}</ref> {{small|– ''[[Електра (Софокле)|Електра]]'' од [[Софокле]]}} *''[[If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=If Not, Winter: Fragments of Sappho |date=2002 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> {{small|– поезија од [[Сафо]]}} *''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides |date=2006 |publisher=The New York Review of Books |location=New York |isbn=978-1-59017-180-6}}</ref> {{small|– ''[[Херакле (Еврипид)|Херакле]]'', ''[[Хекуба (драма)|Хекуба]]'', ''[[Хиполит (драма)|Хиполит]]'', и ''[[Алкеста (драма)|Алкеста ]]'' од [[Еврипид]]}} *''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=An Oresteia |date=2009 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> {{small|– ''[[Агамемнон (драма)|Агамемнон]]'' од [[Есхил]], ''Електра'' до Софокле, ''[[Орест (драма)|Орест]]'' од Еврипид}} *''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians |date=2014 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> {{small|– ''[[Ифигенија во Таурија]]'' од Еврипид}} *''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophokles, Antigone |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> {{small|– ''[[Антигона (Софокле)|Антигона]]'' од Софокле}} *''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Bakkhai |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> {{small|– ''[[Бакхи]]'' од Еврипид}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Poetry Foundation biography] * [https://poets.org/poet/anne-carson Academy of American Poets biography] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ ''The Canadian Encyclopedia'' biography] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''The Paris Review'' interview] by [[Will Aitken]] (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' interview] by [[Eleanor Wachtel]] (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Commentary on ''Antigonick''] by [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson The Chat with GG's Literature Award Winner Anne Carson] ''49th Shelf'' (2021 {{Нобелова награда за литература}} {{Нобеловци 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карсон, Ен}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] ie1emkt325vtkz1j646u0tb4chlfqm9 0 1405393 5642451 5642401 2026-10-09T12:27:31Z 19user99 72391 5642451 wikitext text/x-wiki [[File:Henri_Rousseau_-_In_a_Tropical_Forest._Struggle_between_Tiger_and_Bull.jpg|мини|300x300пкс| ''Во тропска шума борба на тигар и бивол'' (1908–1909), од [[Анри Русо]].]] '''Примитивизам''' — начин на естетска идеализација во уметноста на западниот свет што значи повторно создавање на искуството на „примитивното“ време, место и личност, или преку емулација или преку рекреација. Во западната филозофија, примитивизмот предлага луѓето од примитивно општество да поседуваат [[морал]] и [[етика]] кои се супериорни во однос на урбаниот систем на вредности на цивилизираните луѓе.<ref>{{Cite book|last=Hirsch|first=Edward|title=A Poet's Glossary|publisher=HMH|year=2014|isbn=978-0-15-101195-7|location=New York|pages=485|language=en}}</ref> Во европската уметност, естетиката на примитивизмот вклучувала техники, мотиви и стилови копирани од уметноста на азиските, африканските и [[Австралазија|Австралазиските]] народи кои се сметале за примитивни во однос на урбаната цивилизација на [[Западна Европа]]. Во таа светлина, вклучувањето на [[Тахити|Тахитски]] слики од страна на сликарот [[Пол Гоген]] во неговите слики со масло беше карактеристично позајмување на техника, мотив и стил што беше важно за развојот на [[Модерна уметност|Модерната уметност]] (1860-ти–1970-ти години) кон крајот на 19 век.<ref>Аткинс, Роберт. ''Artspoke'' (1993) {{ISBN|978-1-55859-388-6}}</ref> Како жанр на [[западна уметност]], примитивизмот ги репродуцираше и овековечи расистичките стереотипи, како што е „благородниот дивјак“, со кој колонијалистите го оправдуваа колонијална власт над народите во Азија, Африка и Австралазија.<ref>Видете: Маријана Торговник. ''Примитивно исчезнати: Диви интелигенти, модерни животи'' (Чикаго: [[Универзитетска издавачка куќа во Чикаго]], 1991); Бен Етерингтон, ''Литературен примитивизам'' (Стенфорд: [[Универзитетска издавачка куќа во Стенфорд]], 2018).</ref> Покрај тоа, терминот „примитивизам“ ги идентификува и техниките, мотивите и стиловите на сликарство што преовладувале во Репрезентативното сликарство пред појавата на [[Авангарда|Авангардата]]; а исто така ги идентификува и стиловите на наивната уметност и на [[народна уметност|народната уметност]] создадени од аматерски уметници, како што е [[Анри Русо]], кои сликале за лично задоволство.<ref name=":0">{{cite book|last=Камајд-Фреиксас|first=Ерик|title=Примитивизам и идентитет во Латинска Америка: Есеи за уметноста, литературата и културата|last2=Гонзалез|first2=Хозе Едуардо|издавач=Универзитетска издавачка куќа во Аризона|year=2000|isbn=978-0-8165-2045-9|location=Тусон|pages=16}}</ref> == Филозофија == Примитивизмот е утописки стил на уметност што значи претставување на физичкиот свет на Природата и оригиналната природна состојба на човештвото со два стила: (i) „хронолошки примитивизам“ и (ii) „културен примитивизам“.<ref name="auto">Лавџој, АО и Боас, Џорџ Боас. „Примитивизам и сродни идеи во антиката“ (Балтимор: Џонс Хопкинс Прес, 1935).</ref> Во Европа, хронолошкиот примитивизам ја предлага моралната супериорност на примитивниот начин на живот претставен од митот за златното доба на претопштествената хармонија со природата, како што е прикажано во [[Пасторала|пасторалните]] жанрови на европската репрезентативна уметност и поезија.<ref>{{cite book|last=Хамилтон|first=Алберт Чарлс|title=Енциклопедијата Спенсер|publisher=Универзитетска преса во Торонто|year=1997|isbn=0-8020-2676-1|location=Торонто|pages=557|language=en}}</ref> Значајни примери на европски културен примитивизам се музиката на [[Игор Стравински]], тахитските слики на [[Пол Гоген]] и Африкански период на [[Пабло Пикасо]]. „Пролетен обред“ (1913) на Стравински е примитивистичка програмска музика за темата на паганизмот, поточно обредот на човечка жртва во претхристијанска Русија. Откажувајќи ги естетските и техничките ограничувања на западната музичка композиција, во „Пролетен обред“ композиторот користи груби консонанси и дисонанси и гласни, повторувачки ритми како начин на [[Дионис|диониска]] спонтаност во музичкиот модернизам. Критичарот Малколм Кук рекол дека „со своите мотиви од фолк музиката и озлогласените немири во Париз од 1913 година, обезбедувајќи ги своите „авангардни“ акредитиви, „Пролетен обред“ на Стравински се вклучил во примитивизмот и во форма и во пракса“, додека останал во рамките на техничките практики на западната [[класична музика]].<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Malcolm|chapter-url=https://oxford.universitypressscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780190469894.001.0001/acprof-9780190469894-chapter-3|chapter=Примитивизам на сетилата|date=2017-08-24|publisher=Oxford University Press|title=Музиката и звукот на експерименталното Film|editor1-last=Роџерс|editor1-first=Холи|editor2-last=Бархам|editor2-first=Џереми|language=en|doi=10.1093/acprof:oso/9780190469894.003.0003}}</ref> Примитивистичкото движење не е ограничено само на Европа. Австралиецот [[Џон Антил]] е познат по своето големо примитивно дело „Коробори“. Според Кемпбел, Коробори има значење за пошироките дискусии за музичкиот примитивизам, бидејќи голем дел од музиколошкиот дискурс во класичната музика честопати претпоставува дека одредени музички гестови по својата природа означуваат примитивизам или го меша примитивизмот во поширокиот концепт на музички егзотицизам. Спротивно на тоа, Короборе го истакнува репрезентативниот примитивизам поврзувајќи ги истакнатите музички елементи на балетот со историски идеи од 18-ти до 20-ти век за најраните фази на човечката музичка еволуција.<ref>{{Cite journal |last=Campbell |first=Rachel |date=2022-06-01 |title=Примитивизам и примитивизам на доселениците во музиката: Случајот на Короборе од Џон Антил |url=https://academic.oup.com/mq/article-abstract/105/1-2/190/6517202?redirectedFrom=fulltext |journal=Музичкиот квартален магазин |volume=105 |issue=1-2 |page=192 |doi=10.1093/musqtl/gdab022 |issn=0027-4631|url-access=subscription }}</ref> ===17 век=== За време на [[Просветителство|Просветителството]], интелектуалците реторички ја користеле идеализацијата на домородните народи како политичка критика на европската култура;<ref>Пагден, Ентони. „Дивиот критичар: Некои европски слики на примитивното“, ''Годишник на англиски студии'', 13 (1983), 32–45.</ref> сепак, како дел од [[Кавгата на античките и модерните]], италијанскиот интелектуалец [[Џамбатиста Вико]] рекол дека животите на примитивните неевропејци биле повеќе прилагодени на естетските инспирации на природата за [[Поезија|поезијата]] отколку на уметноста на цивилизираниот, современ човек. Од таа перспектива, Вико ги споредил уметничките доблести на [[Епика|епската поезија]] на [[Хомер]] и на Библијата со модерната литература напишана на народен јазик.<ref>{{Cite book|last=Bitterli|first=Urs|title=Култури во конфликт: Средби меѓу европски и неевропски култури, 1492-1800|last2=Робертсон|first2=Ричи|publisher=Stanford University Press|year=1989|isbn=978-0-8047-2176-9|location=Stanford, CA|pages=12}}</ref> ===18 век=== Во „Пролегомени за Хомер“ (1795), научникот [[Фридрих Август Волф]] го идентификувал јазикот на Хомеровата поезија и јазикот на Библијата како примери на народна уметност соопштена и пренесена преку усна традиција.<ref>{{Cite book|last=Anttonen|first=Pertti|title=Усна традиција и книжевна култура|last2=Forselles|first2=Cecilia af|last3=Salmi-Niklander|first3=Kirsti|publisher=Финско книжевно друштво|year=2018|isbn=978-951-858-007-5|location=Хелсинки|pages=70|language=en}}</ref> Подоцна, идеите на Вико и Волф биле развиени на почетокот на 19 век од [[Јохан Готфрид Хердер]];<ref>Берлин, Исаија. „Вико и Хердер“ (Њујорк: Викинг, 1976) стр. 000.</ref> сепак, иако влијателни во литературата, идеите на Вико и Волф малку влијаеле врз визуелните уметности.<ref>Рубин, Вилијам, „Модернистички примитивизам, 1984“, стр. 320, во „Примитивизам: Уметност на дваесеттиот век, документарна историја“, Џек Флам и Миријам Дојч, уредници.</ref> ===19 век=== Појавата на [[Историцизам (уметност)|историцизмот]] — оценување и оценување на различни епохи според нивниот историски контекст и критериуми — резултираше со нови школи на визуелна уметност посветени на историската верност на сценографијата и костимографијата, како што се уметноста на [[Неопластицизам|неокласицизмот]] и романтичната уметност на [[Назарејско движење|Назарејското движење]] во Германија, кои беа инспирирани од примитивната школа на италијански побожни слики, т.е. пред [[Рафаел]] и откривањето на [[Сликање со мастило|сликањето со масло]]. Додека академското сликарство (по Рафаел) користело темни глазури, идеализирани форми и потиснување на деталите, уметниците од назарејското движење користеле јасни контури, светли бои и многу детали. Уметничките стилови на назарејското движење биле слични на уметничките стилови на [[Предрафаелити|Предрафаелитите]], кои биле инспирирани од критичките дела на [[Џон Раскин]], кој ги восхитувал сликарите пред Рафаел (на пр. [[Сандро Ботичели]]) и препорачувал уметниците да сликаат на отворено. Во средината на 19 век, [[Камера|фотографскиот апарат]] и [[Неевклидова геометрија|неевклидовата геометрија]] ги променија визуелните уметности; фотографијата го поттикна развојот на [[Реализам (уметност)|уметничкиот реализам]], а неевклидовата геометрија ги поништи математичките апсолути на [[Евклидовата геометрија]], и на тој начин ја предизвика конвенционалната перспектива на [[Ренесанса|Ренесансната]] уметност, сугерирајќи го постоењето на повеќе светови во кои нештата се различни од човечкиот свет.<ref>Далримпл Хендерсон, Линда, „Четвртата димензија и неевклидовата геометрија во модерната уметност“ (Принстон Универзити Прес, 19810) стр. 000.</ref> ==Модернистички примитивизам== [[File:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|thumb|200px|Стилските влијанија на африканската маска на народот [[Fang]] се забележливи на сликата „[[Девојките од Авињон]]“ (1907) од Пабло Пикасо.]] [[Големите географски откритија|Ерата на откритија]] (15 век–17 век) ги запознал западноевропските истражувачи со народите и културите на Азија и Америка, на Африка и Австралазија, но перспективата на истражувачите за културната разлика довела до [[колонијализам]].<ref>Дајмонд, С. „Во потрага по примитивното: Критика на цивилизацијата“, (Њу Бранзвик: Transaction Publishers, 1974), стр. 215–217.</ref> За време на [[Просветителство|Ерата на просветителството]], средбите на истражувачите со [[Другиот (филозофија)|неевропскиот Друг]] ги поттикнале филозофите да ги доведат во прашање средновековните претпоставки за фиксната природа на човекот, на општеството и на Природата, се сомневале во [[Општествена класа|општествената класа]] организација на општеството и менталните, моралните и интелектуалните ограничувања на христијанството, споредувајќи ја цивилизацијата на Европа со начинот на живот. на нецивилизираниот природен човек кој живее во хармонија со природата.<ref>{{cite book|last=Дајмонд|first=Стенли|title=Во потрага по примитивното: Критика на цивилизацијата|издавач=Тејлор и Франсис|year=2017|isbn=978-1-138-08779-8|location=Oxon|pages=159}}</ref> Во 18 век, западните уметници и интелектуалци учествувале во „свесното барање во историјата за подлабоко експресивна, трајна човечка природа и културна структура за разлика од новонастанатите модерни реалности“, проучувајќи ги културите на примитивните народи со кои се среќавале истражувачите.<ref>Дајмонд 1974, стр. 215.</ref> Пленот од европскиот колонијализам ги вклучувал уметничките дела на колонизираните домородци, кои се одликувале со примитивни стилови на изразување и изведба, особено отсуство на линеарна перспектива, едноставен преглед, присуство на [[хиероглифи]], искривувања на фигурата и значењето соопштено со повторувачки обрасци на орнаментација.<ref>Голдвотер, Роберт, „Примитивизам во модерната уметност“, ревидирано издание (Њујорк: Винтиџ, 1967) стр. 0000.</ref> Африканската и австралоазиската култура им обезбедија на уметниците одговор на нивната „бела, западна и претежно машка потрага“ по идеалот на примитивното, „чија самата услов за пожелност се наоѓа во некаква форма на дистанца и разлика“.<ref>Видете Соломон-Годо 1986, стр. 314.</ref> ==Пол Гоген== Сликарот [[Пол Гоген]] ја напуштил урбана Европа за да живее во француската колонија [[Тахити]], каде што усвоил примитивен стил на живот многу различен од начинот на живот во урбана Франција. Потрагата на Гоген по примитивното била потрага по сексуална слобода од христијанските ограничувања на приватниот живот, очигледна во сликите „Духот на мртвите гледа“ (1892), „Парау на те Варуа ино“ (1892) и „Ана Јаванеринката“ (1893), „Те Тамари но Атуа“ (1896) и „Сурови приказни“ (1902). [[File:Paul Gauguin- Manao tupapau (The Spirit of the Dead Keep Watch).JPG|thumb|right|350px|''Духот на мртвите бдее'' (1892), од Пол Гоген]] Европската перспектива на Гоген за Тахити како сексуална утопија ослободена од религиозните сексуални забрани е во согласност со перспективата на пасторалната уметност, која го идеализира руралниот живот како подобар од градскиот живот. Сличностите помеѓу пасторализмот и примитивизмот се очигледни во сликите „Тахитски пасторал“ (1892) и „Од каде доаѓаме? Што сме? Каде одиме?“ (1897–1898).<ref>За сликата „Од каде доаѓаме? Што сме ние?“ „Каде одиме?“ (1897–1898), историчарот на уметност Џорџ Т.М. Шекелфорд рекол: „Иако [Гоген] ја намалил важноста на врската на сликата со муралите на Пувис, врз основа на постапката и намерата, во формална смисла не можел да се надева дека неговиот фигуративен пејзаж - и покрај целото негово очигледно отфрлање на класичните формули и изведба - би можел да избегне споредба со безвременските шуми што Пувис ги популаризирал во муралите за музеите во Лион и Руан, како и за големата хемициклус на Сорбона.“</ref> Уметникот Гоген рекол дека неговите слики го слават тахитското општество и дека тој го брани Тахити од францускиот колонијализам; сепак, од постколонијална перспектива на 20 век, феминистичките уметнички критичари рекоа дека земањето адолесцентни љубовници од страна на Гоген го поништува неговото тврдење дека е антиколонијалист.<ref>Соломон-Годо 1986, стр.324.</ref> Како европски маж, неговата сексуална слобода произлегува од машкиот поглед на колонистот, бидејќи уметничкиот примитивизам на Гоген е дел од „густата преплетка на [[расизам|расна]] и сексуални фантазии и моќ, и колонијална и [[Патријархат|патријархална]]“, што француските колонијалисти ја измислија за Тахити и Тахиќаните;<ref>Соломон-Годо 1986, стр.315.</ref> Европските фантазии измислени во „напор да се [[Есенцијализам|есенцијализираат]] поимите за примитивност“, преку одделување на неевропските народи во подредени народи. ==Фовес и Пабло Пикасо== Во периодот 1905–1906 година, група уметници ги проучувале уметностите од [[Потсахарска Африка]] и од [[Океанија]], поради популарноста на сликите на Гоген од Тахити и Тахиќаните. Две посмртни, ретроспективни изложби на уметничките дела на Гоген во Париз, едната во [[Есенскиот салон]] во 1903 година, а другата во 1906 година, влијаеле врз уметници од [[Фовизам|фовистичкото движење]] како што се [[Морис де Вламинк]], [[Андре Дерен]] и [[Анри Матис]], но и врз [[Пабло Пикасо]]. Особено, Пикасо ги проучувал ибериската скулптура, африканската скулптура и африканските традиционални маски, како и историски дела како што се [[Маниризам|Маниристичките слики]] на [[Ел Греко]], од кои естетските студии Пикасо ја насликал „Девојките од Авињон'' (1907) и го измислил [[Кубизам|кубизмот]].<ref name="Купер, 24">Купер, 24</ref>'' ==Антиколонијален примитивизам== Примитивизмот во уметноста обично се смета за културен феномен на западната уметност, но структурата на примитивистичкиот идеализам е во уметничките дела на незападните и антиколонијалните уметници. Носталгијата за идеализирано минато кога луѓето живееле во хармонија со природата е поврзана со критиките за негативното културно влијание на западната модерност врз колонизираните народи. Примитивистичките дела на антиколонијалните уметници се критики на западните стереотипи за колонизираните народи, а истовремено копнеат по претколонијалниот начин на живот. Процесите на [[деколонизација]] се спојуваат со обратната [[телеологија]] на примитивизмот за да создадат домашни уметнички дела различни од примитивистичките уметнички дела на западните уметници, кои ги зајакнуваат колонијалните стереотипи како вистинити.<ref>Етерингтон, Бен. ''Литературен примитивизам'' (Стенфорд: Stanford University Press, 2018) стр. 000.</ref> Како еден вид уметнички примитивизам, уметничките дела на движењето [[Негритуд]] имаат тенденција да бидат носталгични за изгубеното златно доба. Започнато во 1930-тите, од страна на франкофонски уметници и интелектуалци од двете страни на Атлантскиот Океан, движењето Негритуд беше лесно усвоено низ цела континентална Африка и од страна на африканската дијаспора. Отфрлајќи го западниот [[рационализам]] и европскиот колонијализам, уметниците од Негритуд ја идеализираа претколонијална Африка со уметнички дела што ја претставуваат претколонијална Африка како составена од општества кои биле културно пообединети пред Европејците да пристигнат во Африка. Значаен меѓу уметниците на движењето Негритуд е кубанскиот уметник [[Вифредо Лам]] кој бил поврзан со Пикасо и [[надреализмот|надреалистите]] во Париз, во 1930-тите години.<ref>Стоукс Симс, Лоури. „Вифредо Лам и меѓународната авангарда, 1923–1982“, Универзитетски издавач на Тексас, 2002 стр. 000.</ref> По враќањето во Куба во 1941 година, Лам бил охрабрен да создаде динамични табли што ги интегрирале луѓето, животните и природата. Во „Џунглата“ (1943), полиморфизмот на Лам создава фантастична сцена од џунгла со африкански мотиви меѓу стеблата шеќерна трска за да ја претстави врската помеѓу неоафриканскиот идеализам на Негритуд и историјата на ропството на плантажите за производство на [[шеќер]]. ==Неопримитивизам== „Неопримитивизмот“ беше руско [[уметничко движење]] кое го доби своето име од памфлетот од 31 страница „Неопримитивизам“ од [[Александар Шевченко|Александар]] {{harvtxt|Шевченко|1913}}. Се смета за еден вид авангардно движење и е предложен како нов стил на модерно сликарство кој ги спојува елементите на [[Сезан]], кубизмот и [[Футуризам|футуризмот]] со традиционалните руски конвенции и мотиви на „народна уметност“, особено [[руската икона]] и лубокот. Неопримитивизмот ја замени симболистичката уметност на [[Сина роза (уметничка група)|движењето Сина роза]]. Новото движење беше прифатено поради тенденцијата на неговиот претходник да се осврнува наназад, така што го помина својот креативен зенит.<ref>{{Cite book|last=Bowlt|first=John E.|title=Руска уметност, 1875-1975: Збирка есеи|publisher=MSS Information Corporation|year=1976|isbn=0-8422-5262-2|location=Њујорк, Њујорк|pages=94}}</ref> Концептуализацијата на неопримитивизмот го опишува како антипримитивистички примитивизам бидејќи го доведува во прашање примитивистичкиот [[евроцентризам|евроцентричен]] [[универзализам]].<ref name=":0a">{{Cite book|last=Li|first=Victor|title=Неопримитивистичкиот пресврт: Критички размислувања за алтеритетот, културата и модерноста|publisher=Универзитет во Торонто Press|year=2006|isbn=0-8020-9111-3|location=Toronto|pages=ix, 18, 19}}</ref> Ова гледиште го претставува неопримитивизмот како современа верзија што ги отфрла претходните примитивистички дискурси.<ref name=":0a" /> Некои карактеристики на неопримитивистичката уметност вклучуваат употреба на смели бои, оригинални дизајни и експресивност.<ref>{{Cite book|last=Bachus|first=Nancy|title=Модерното пијано: Влијанието на општеството, стилот и музичките трендови врз големите композитори на пијано|last2=Glover|first2=Daniel|publisher=Alfred Music Publishing|year=2006|isbn=0-7390-4298-X|location=Los Angeles, CA|pages=26|language=en}}</ref> Овие се прикажани во делата на [[Пол Гоген]], кои се одликуваат со живописни нијанси и рамни форми наместо тридимензионални перспектива.<ref>{{cite book|last=Бахус|first=Ненси|title=Надвор од романтичниот дух 1880-1922|last2=Гловер|first2=Даниел|publisher=Алфред Мјузик Паблишинг|year=2003|isbn=978-0-7390-3217-6|location=Лос Анџелес, Калифорнија|pages=24}}</ref> [[Игор Стравински]] беше уште еден неопримитивист познат по своите детски дела, кои беа базирани на руски фолклор.<ref>{{cite book|last=Фокскрофт|first=Најџел Х.|title=Калеидоскопската визија на Малколм Лоури: Души и шамани|publisher=Роуман и Литлфилд|year=2019|isbn=978-1-4985-1657-0|location=Ланхам, Мериленд|pages=22}}</ref> Неколку неопримитивистички уметници беа исто така претходни членови на [[Сина роза (уметничка група)|групата Сина роза]].<ref>{{cite book|last=Брукер|first=Питер|title=Оксфордската критичка и културна историја на модернистичките списанија, том III|last2=Такер|first2=Ендру|издавач=Оксфорд Универзити Прес|година=2013|isbn=978-0-19-968130-3|локација=Оксон|страници=1289}}</ref> ===Неопримитивни уметници=== Некои од најпознатите руски уметници поврзани со неопримитивизмот се: *[[Михаил Ларионов]] *[[Наталија Гончарова]] *[[Александар Шевченко]] *[[Марк Шагал]] *[[Касимир Малевич]] *[[Илја Машков]] *[[Павел Филонов]] *[[Дејвид Бурлиук]] *[[Игор Стравински]] ===Галерија на руски неопримитивни уметници=== <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="6" mode=packed> File:Natalia Goncharova, Street in Moscow, 1909.jpg|[[Наталија Гончарова]], улица во Москва, 1909 година File:Natalia Goncharova – Blue Cow.jpg|[[Наталија Гончарова]], „Сина крава“ File:Mikhail Larionov- Dois cavaleiros - 1910 MASP.jpg|[[Михаил Ларионов]], „Два шавалери“, 1910 година File:Александр Васильевич Шевченко. Кубистический портрет мужчины 1914 г. Акв., 17 х 16 см.jpg|[[Александар Шевченко]], „Портрет на човек во Чаир“, 1914 година File:Александр Васильевич Шевченко. Красный дом с рекой 1911-1913 гг. Акварель. 17 х 19 см.jpg|[[Александар Шевченко]], „Црвена куќа со река“, 1911 година </gallery> ==Музејски изложби за примитивизмот во модерната уметност== Во ноември 1910 година, [[Роже Фрај]] ја организирал изложбата насловена како „Мане и пост-импресионистите“ одржана во [[Графтон Галериите|Графтонските галерии]] во Лондон. На оваа изложба биле претставени дела од [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Анри Матис]], [[Едуар Мане]], [[Пабло Пикасо]] и [[Винсент ван Гог]], меѓу другите. Оваа изложба имала за цел да покаже како се развивала француската уметност во текот на изминатите три децении; сепак, уметничките критичари во Лондон биле шокирани од она што го виделе. Некои го нарекле Фрај „луд“ што јавно ги изложил таквите уметнички дела на изложбата.<ref>Френсис Спалдинг, „Роже Фрај и неговите критичари во постмодернистичкото доба“, списанието „Берлингтон“ 128, бр. 1000 (1986): 490.</ref> Изложбата на Фрај го привлече вниманието кон примитивизмот во модерната уметност дури и ако тој немал намера тоа да се случи; што ја навело американската научничка Маријана Торговник да ја нарече изложбата „деби“ на примитивизмот на лондонската уметничка сцена.<ref>Маријана Торговник, Отсуство на примитивизмот: Диви интелигенции, Современи животи, Начдр. (Чикаго: Универзитет на Чикаго Прес, 1990), 104.</ref> Во 1984 година, Музејот на модерна уметност во [[Њујорк Сити|Њујорк]] имаше нова изложба фокусирана на примитивизмот во модерната уметност. Наместо да ги посочи очигледните проблеми, изложбата ја прослави употребата на незападни предмети како инспирација за модерните уметници. Директорот на изложбата, [[Вилијам Рубин]], ја однесе изложбата на Роџер Фрај еден чекор понатаму со прикажување на модерните уметнички дела спротивставени на самите незападни предмети. Рубин изјави: „Дека тој не бил толку заинтересиран за самите дела на „племенската“ уметност, туку сакал да се фокусира на начините на кои модерните уметници ја „откриле“ оваа уметност.“<ref>Вилијам Рубин и др., уредници, „Примитивизам“ во Уметност на 20 век: Афинитет на племенската и модерната (Њујорк: Бостон: Музеј на модерна уметност; Дистрибуирано од New York Graphic Society Books, 1984).</ref> Тој се обидуваше да покаже дека постои „афинитет“ помеѓу двата вида уметност. Научникот [[Жан-Ибер Мартин]] тврдел дека овој став ефикасно значел дека на „племенските“ уметнички предмети им бил „даден статус на не многу повеќе од фусноти или додатоци на модернистичката авангарда“.<ref>Жан-Ибер Мартин, Шоуто на целата Земја, интервју од Бенџамин Х.Д. Бухло, јули 1989 година.</ref> Изложбата на Рубин била поделена на четири различни дела: Концепти, Историја, Афинитети и Современи истражувања. Секој дел е наменет да служи за различна цел во прикажувањето на врските помеѓу модерната уметност и незападната „уметност“. Во 2017 година, Музејот на кеј Бранли – „Жак Ширак“ во соработка со Националниот музеј Пикасо – Париз, ја постави изложбата „Пикасо Примитив“. Ив Ле Фур, директорот, изјави дека сакал оваа изложба да покани дијалог помеѓу „делата на Пикасо – не само главните дела, туку и експериментите со естетски концепти – со оние, не помалку богати, од незападни уметници“.<ref>Ив Ле Фур, „Пикасо Примитив“, Лефлет за изложбата, Музеј на кеј Бранли – Жак Ширак, 2017, 2.</ref> „Пикасо Примитив“ имаше за цел да понуди компаративен поглед на делата на уметникот со оние на незападните уметници. Резултирачката конфронтација требаше да ги открие сличните проблеми со кои овие уметници морале да се справат, како што се голотијата, сексуалноста, импулсите и загубата преку паралелни пластични решенија. Во 2018 година, Музејот на ликовни уметности во Монтреал имаше изложба насловена како „Од Африка до Америка: Лице в лице Пикасо, минато и сегашност“. MMFA го адаптираше и прошири „Пикасо Примитив“ со тоа што донесе 300 дела и документи од Музејот на Кеј Бранли – Жак Ширак и Националниот музеј Пикасо – Париз. [[Натали Бондил]] ги согледа проблемите со начините на кои Ив Ле Фур го претстави делото на Пикасо споредено со незападна уметност и предмети и најде начин да одговори на тоа. Насловот на оваа изложба беше „Голема изложба што нуди нова перспектива и инспирира повторно читање на историјата на уметноста“.<ref>„Од Африка до Америка: Лице в лице Пикасо, минато и сегашност“, Музејот на ликовни уметности во Монтреал, пристапено на 3 декември 2018 година.</ref> Изложбата се осврна на трансформацијата во нашиот поглед на уметноста на Африка, Океанија и Америка од крајот на 19 век до денес. Бондил сакаше да го истражи прашањето за тоа како етнографските предмети се сметаат за уметност. Таа исто така праша: „Како можат Пикасо и анонимна маска да бидат изложени на иста рамнина?“<ref>Иан Мекгилис, „Изложбата на MMFA фрла светлина врз тоа како Пикасо ја искористи Африка за да ја редефинира уметноста во 20 век“, Монтреал Газет, 4 мај 2018 година.</ref> ==Поврзано== *[[Етнологија]] *[[Народна уметност]] *[[Наивна уметност]] ==Наводи== {{наводи}} ==Извори== *Antliff, Mark and Patricia Leighten, "Primitive" in ''Critical Terms for Art History'', R. Nelson and R. Shiff (Eds.). Chicago: University of Chicago Press, 1996 (rev. ed. 2003). *[[Anthony Blunt|Blunt, Anthony]] & Pool, Phoebe. ''Picasso, the Formative Years: A Study of His Sources''. Graphic Society, 1962. *Connelly, S. Frances. ''The Sleep of Reason: Primitivism in Modern European Art and Aesthetics, 1725–1907''. University Park: Pennsylvania State University Press, 1999. * {{cite news|last=del Valle|first= Alejandro.|title=Primitivism in the Art of Ana Mendieta|url=https://repositori.upf.edu/handle/10230/27026|access-date=8 July 2017|year=2015|publisher=Tesis doctoral. Universitat Pompeu Fabra}} *[[Douglas Cooper (art historian)|Cooper, Douglas]] ''The Cubist Epoch'', [[Phaidon Press|Phaidon]] in association with the [[Los Angeles County Museum of Art]] & the [[Metropolitan Museum of Art]], London, 1970, {{ISBN|0-87587-041-4}} *Diamond, Stanley. ''In Search of the Primitive: A Critique of Civilization''. New Brunswick: Transaction Publishers, 1974. * Etherington, Ben. ''Literary Primitivism''. Stanford: Stanford University Press, 2018. *Flam, Jack and Miriam Deutch, eds. ''Primitivism and Twentieth-Century Art Documentary History''. University of California Press, 2003. *Goldwater, Robert. ''Primitivism in Modern Art''. Belnap Press. 2002. *Lovejoy, A. O. and George Boas. Primitivism and Related Ideas in Antiquity. Baltimore: Johns Hopkins Press, 1935 (With supplementary essays by W. F. Albright and P. E. Dumont, Baltimore and London, Johns Hopkins U. Press. 1997). *Redfield, Robert. "Art and Icon" in ''Anthropology and Art'', C. Otten (Ed.). New York: Natural History Press, 1971. *Rhodes, Colin. ''Primitivism and Modern Art.'' London: Thames and Hudson, 1994. * {{wikicite|ref={{harvid|Shevchenko|1913}}|reference=Shevchenko, Aleksandr. 1913. ''Neo-primitivizm: ego teoriia, ego vozmozhnosti, ego dostizheniia''. Moscow: [s.n.].}} *Solomon-Godeau, Abigail. "Going Native: Paul Gauguin and the Invention of Primitivist Modernism" in ''The Expanded Discourse: Feminism and Art History'', N. Broude and M. Garrard (Eds.). New York: Harper Collins, 1986. ==Надворешни врски== *John Zerzan, ''Telos'' 124, ''Why Primitivism?''. New York: Telos Press Ltd., Summer 2002. ([http://www.telospress.com Telos Press]). *[https://web.archive.org/web/20140104063225/http://primitivism.com/ Articles on Primitivism] *[http://www.reviewfashion.com/Primitivism.htm "Primitivism meaning and methods"]"Primitivism, or anarcho-primitivism, is an anarchist critique of the origins and progress of civilization. Primitivists argue that the shift from hunter-gatherer to agricultural subsistence gave rise to social stratification, coercion, and alienation. " *[https://www.upf.edu/en/web/ciap/inici Research Group in Primitive Art and Primitivism (CIAP-UPF)] * Ben Etherington, [https://lareviewofbooks.org/article/the-new-primitives/ "The New Primitives"], ''Los Angeles Review of Books'', May 24, 2018. ==За понатамошно читање== * [[Henry Cowell|Cowell, Henry]]. 1933. "Towards Neo-Primitivism". ''Modern Music'' 10, no. 3 (March–April): 149–53. Reprinted in ''Essential Cowell: Selected writings on Music by Henry Cowell, 1921–1964'', edited by Richard Carter (Dick) Higgins and Bruce McPherson, with a preface by Kyle Gann, 299–303. Kingston, NY: Documentext, 2002. {{ISBN|978-0-929701-63-9}}. * Doherty, Allison. 1983. "Neo-Primitivism". MFA diss. Syracuse: Syracuse University. * Floirat, Anetta. 2015a. "[https://www.academia.edu/11937326/Chagall_and_Stravinsky_parallels_between_a_painter_and_a_musician_Convergence_of_interests Chagall and Stravinsky: Parallels Between a Painter and a Musician Convergence of Interests]", Academia.edu (April). * Floirat, Anetta. 2015b. "[https://www.academia.edu/12290198/Chagall_and_Stravinsky_different_arts_and_similar_solutions_to_twentieth-century_challenges Chagall and Stravinsky, Different Arts and Similar Solutions to Twentieth-Century Challenges]". Academia.edu (April). * Floirat, Anetta. 2016. "[https://www.academia.edu/27688221/The_Scythian_element_of_the_Russian_primitivism_in_music_and_visual_arts._Based_on_the_work_of_three_painters_Goncharova_Malevich_and_Roerich_and_two_composers_Stravinsky_and_Prokofiev_ The Scythian Element of the Russian Primitivism, in Music and Visual arts. Based on the Work of Three Painters (Goncharova, Malevich and Roerich) and Two Composers (Stravinsky and Prokofiev)]". Academia.edu. * Garafola, Lynn. 1989. "The Making of Ballet Modernism". ''Dance Research Journal'' 20, no. 2 (Winter: Russian Issue): 23–32. * Hicken, Adrian. 1995. "The Quest for Authenticity: Folkloric Iconography and Jewish Revivalism in Early Orphic Art of Marc Chagall (c. 1909–1914)". In ''Fourth International Symposium Folklore–Music–Work of Art'', edited by Sonja Marinković and Mirjana Veselinović-Hofman, 47–66. Belgrade: Fakultet Muzičke Umetnosti. * Nemirovskaâ, Izol'da Abramovna [Немировская, Изольда Абрамовна]. 2011. "Музыка для детей И.Стравинского в контексте художественной культуры рубежа XIX-ХХ веков" [Stravinsky's Music for Children and Art Culture at the Turn of the Twentieth Century]. In Вопросы музыкознания: Теория, история, методика. IV [Problems in Musicology: Theory, History, Methodology. IV], edited by Ûrij Nikolaevic Byckov [Юрий Николаевич Бычков] and Izol'da Abramovna Nemirovskaâ [Изольда Абрамовна Немировская], 37–51. Moscow: Gosudarstvennyj Institut Muzyki im. A.G. Snitke. {{ISBN|978-5-98079-720-1}}. * Sharp, Jane Ashton. 1992. "Primitivism, 'Neoprimitivism', and the Art of Natal'ia Gonchrova, 1907–1914". Ph.D. diss. New Haven: Yale University. {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Модерна уметност]] [[Категорија:Антропологија]] [[Категорија:Уметнички правци]] b2unlmz879drolq727sqiyoqayqhel5 5642453 5642451 2026-10-09T12:28:45Z 19user99 72391 5642453 wikitext text/x-wiki [[File:Henri_Rousseau_-_In_a_Tropical_Forest._Struggle_between_Tiger_and_Bull.jpg|мини|300x300пкс| ''Во тропска шума борба на тигар и бивол'' (1908–1909), од [[Анри Русо]].]] '''Примитивизам''' — начин на естетска идеализација во уметноста на западниот свет што значи повторно создавање на искуството на „примитивното“ време, место и личност, или преку емулација или преку рекреација. Во западната филозофија, примитивизмот предлага луѓето од примитивно општество да поседуваат [[морал]] и [[етика]] кои се супериорни во однос на урбаниот систем на вредности на цивилизираните луѓе.<ref>{{Cite book|last=Hirsch|first=Edward|title=A Poet's Glossary|publisher=HMH|year=2014|isbn=978-0-15-101195-7|location=New York|pages=485|language=en}}</ref> Во европската уметност, естетиката на примитивизмот вклучувала техники, мотиви и стилови копирани од уметноста на азиските, африканските и [[Австралазија|Австралазиските]] народи кои се сметале за примитивни во однос на урбаната цивилизација на [[Западна Европа]]. Во таа светлина, вклучувањето на [[Тахити|Тахитски]] слики од страна на сликарот [[Пол Гоген]] во неговите слики со масло беше карактеристично позајмување на техника, мотив и стил што беше важно за развојот на [[Модерна уметност|Модерната уметност]] (1860-ти–1970-ти години) кон крајот на 19 век.<ref>Аткинс, Роберт. ''Artspoke'' (1993) {{ISBN|978-1-55859-388-6}}</ref> Како жанр на [[западна уметност]], примитивизмот ги репродуцираше и овековечи расистичките стереотипи, како што е „благородниот дивјак“, со кој колонијалистите го оправдуваа колонијална власт над народите во Азија, Африка и Австралазија.<ref>Видете: Маријана Торговник. ''Примитивно исчезнати: Диви интелигенти, модерни животи'' (Чикаго: [[Универзитетска издавачка куќа во Чикаго]], 1991); Бен Етерингтон, ''Литературен примитивизам'' (Стенфорд: [[Универзитетска издавачка куќа во Стенфорд]], 2018).</ref> Покрај тоа, терминот „примитивизам“ ги идентификува и техниките, мотивите и стиловите на сликарство што преовладувале во Репрезентативното сликарство пред појавата на [[Авангарда|Авангардата]]; а исто така ги идентификува и стиловите на наивната уметност и на [[народна уметност|народната уметност]] создадени од аматерски уметници, како што е [[Анри Русо]], кои сликале за лично задоволство.<ref name=":0">{{cite book|last=Камајд-Фреиксас|first=Ерик|title=Примитивизам и идентитет во Латинска Америка: Есеи за уметноста, литературата и културата|last2=Гонзалез|first2=Хозе Едуардо|издавач=Универзитетска издавачка куќа во Аризона|year=2000|isbn=978-0-8165-2045-9|location=Тусон|pages=16}}</ref> == Филозофија == Примитивизмот е утописки стил на уметност што значи претставување на физичкиот свет на Природата и оригиналната природна состојба на човештвото со два стила: (i) „хронолошки примитивизам“ и (ii) „културен примитивизам“.<ref name="auto">Лавџој, АО и Боас, Џорџ Боас. „Примитивизам и сродни идеи во антиката“ (Балтимор: Џонс Хопкинс Прес, 1935).</ref> Во Европа, хронолошкиот примитивизам ја предлага моралната супериорност на примитивниот начин на живот претставен од митот за златното доба на претопштествената хармонија со природата, како што е прикажано во [[Пасторала|пасторалните]] жанрови на европската репрезентативна уметност и поезија.<ref>{{cite book|last=Хамилтон|first=Алберт Чарлс|title=Енциклопедијата Спенсер|publisher=Универзитетска преса во Торонто|year=1997|isbn=0-8020-2676-1|location=Торонто|pages=557|language=en}}</ref> Значајни примери на европски културен примитивизам се музиката на [[Игор Стравински]], тахитските слики на [[Пол Гоген]] и Африкански период на [[Пабло Пикасо]]. „Пролетен обред“ (1913) на Стравински е примитивистичка програмска музика за темата на паганизмот, поточно обредот на човечка жртва во претхристијанска Русија. Откажувајќи ги естетските и техничките ограничувања на западната музичка композиција, во „Пролетен обред“ композиторот користи груби консонанси и дисонанси и гласни, повторувачки ритми како начин на [[Дионис|диониска]] спонтаност во музичкиот модернизам. Критичарот Малколм Кук рекол дека „со своите мотиви од фолк музиката и озлогласените немири во Париз од 1913 година, обезбедувајќи ги своите „авангардни“ акредитиви, „Пролетен обред“ на Стравински се вклучил во примитивизмот и во форма и во пракса“, додека останал во рамките на техничките практики на западната [[класична музика]].<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Malcolm|chapter-url=https://oxford.universitypressscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780190469894.001.0001/acprof-9780190469894-chapter-3|chapter=Примитивизам на сетилата|date=2017-08-24|publisher=Oxford University Press|title=Музиката и звукот на експерименталното Film|editor1-last=Роџерс|editor1-first=Холи|editor2-last=Бархам|editor2-first=Џереми|language=en|doi=10.1093/acprof:oso/9780190469894.003.0003}}</ref> Примитивистичкото движење не е ограничено само на Европа. Австралиецот [[Џон Антил]] е познат по своето големо примитивно дело „Коробори“. Според Кемпбел, Коробори има значење за пошироките дискусии за музичкиот примитивизам, бидејќи голем дел од музиколошкиот дискурс во класичната музика честопати претпоставува дека одредени музички гестови по својата природа означуваат примитивизам или го меша примитивизмот во поширокиот концепт на музички егзотицизам. Спротивно на тоа, Короборе го истакнува репрезентативниот примитивизам поврзувајќи ги истакнатите музички елементи на балетот со историски идеи од 18-ти до 20-ти век за најраните фази на човечката музичка еволуција.<ref>{{Cite journal |last=Campbell |first=Rachel |date=2022-06-01 |title=Примитивизам и примитивизам на доселениците во музиката: Случајот на Короборе од Џон Антил |url=https://academic.oup.com/mq/article-abstract/105/1-2/190/6517202?redirectedFrom=fulltext |journal=Музичкиот квартален магазин |volume=105 |issue=1-2 |page=192 |doi=10.1093/musqtl/gdab022 |issn=0027-4631|url-access=subscription }}</ref> ===17 век=== За време на [[Просветителство|Просветителството]], интелектуалците реторички ја користеле идеализацијата на домородните народи како политичка критика на европската култура;<ref>Пагден, Ентони. „Дивиот критичар: Некои европски слики на примитивното“, ''Годишник на англиски студии'', 13 (1983), 32–45.</ref> сепак, како дел од [[Кавгата на античките и модерните]], италијанскиот интелектуалец [[Џамбатиста Вико]] рекол дека животите на примитивните неевропејци биле повеќе прилагодени на естетските инспирации на природата за [[Поезија|поезијата]] отколку на уметноста на цивилизираниот, современ човек. Од таа перспектива, Вико ги споредил уметничките доблести на [[Епика|епската поезија]] на [[Хомер]] и на Библијата со модерната литература напишана на народен јазик.<ref>{{Cite book|last=Bitterli|first=Urs|title=Култури во конфликт: Средби меѓу европски и неевропски култури, 1492-1800|last2=Робертсон|first2=Ричи|publisher=Stanford University Press|year=1989|isbn=978-0-8047-2176-9|location=Stanford, CA|pages=12}}</ref> ===18 век=== Во „Пролегомени за Хомер“ (1795), научникот [[Фридрих Август Волф]] го идентификувал јазикот на Хомеровата поезија и јазикот на Библијата како примери на народна уметност соопштена и пренесена преку усна традиција.<ref>{{Cite book|last=Anttonen|first=Pertti|title=Усна традиција и книжевна култура|last2=Forselles|first2=Cecilia af|last3=Salmi-Niklander|first3=Kirsti|publisher=Финско книжевно друштво|year=2018|isbn=978-951-858-007-5|location=Хелсинки|pages=70|language=en}}</ref> Подоцна, идеите на Вико и Волф биле развиени на почетокот на 19 век од [[Јохан Готфрид Хердер]];<ref>Берлин, Исаија. „Вико и Хердер“ (Њујорк: Викинг, 1976) стр. 000.</ref> сепак, иако влијателни во литературата, идеите на Вико и Волф малку влијаеле врз визуелните уметности.<ref>Рубин, Вилијам, „Модернистички примитивизам, 1984“, стр. 320, во „Примитивизам: Уметност на дваесеттиот век, документарна историја“, Џек Флам и Миријам Дојч, уредници.</ref> ===19 век=== Појавата на [[Историцизам (уметност)|историцизмот]] — оценување и оценување на различни епохи според нивниот историски контекст и критериуми — резултираше со нови школи на визуелна уметност посветени на историската верност на сценографијата и костимографијата, како што се уметноста на [[Неопластицизам|неокласицизмот]] и романтичната уметност на [[Назарејско движење|Назарејското движење]] во Германија, кои беа инспирирани од примитивната школа на италијански побожни слики, т.е. пред [[Рафаел]] и откривањето на [[Сликање со мастило|сликањето со масло]]. Додека академското сликарство (по Рафаел) користело темни глазури, идеализирани форми и потиснување на деталите, уметниците од назарејското движење користеле јасни контури, светли бои и многу детали. Уметничките стилови на назарејското движење биле слични на уметничките стилови на [[Предрафаелити|Предрафаелитите]], кои биле инспирирани од критичките дела на [[Џон Раскин]], кој ги восхитувал сликарите пред Рафаел (на пр. [[Сандро Ботичели]]) и препорачувал уметниците да сликаат на отворено. Во средината на 19 век, [[Камера|фотографскиот апарат]] и [[Неевклидова геометрија|неевклидовата геометрија]] ги променија визуелните уметности; фотографијата го поттикна развојот на [[Реализам (уметност)|уметничкиот реализам]], а неевклидовата геометрија ги поништи математичките апсолути на [[Евклидовата геометрија]], и на тој начин ја предизвика конвенционалната перспектива на [[Ренесанса|Ренесансната]] уметност, сугерирајќи го постоењето на повеќе светови во кои нештата се различни од човечкиот свет.<ref>Далримпл Хендерсон, Линда, „Четвртата димензија и неевклидовата геометрија во модерната уметност“ (Принстон Универзити Прес, 19810) стр. 000.</ref> ==Модернистички примитивизам== [[File:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|thumb|200px|Стилските влијанија на африканската маска на народот [[Fang]] се забележливи на сликата „[[Девојките од Авињон]]“ (1907) од Пабло Пикасо.]] [[Големите географски откритија|Ерата на откритија]] (15 век–17 век) ги запознал западноевропските истражувачи со народите и културите на Азија и Америка, на Африка и Австралазија, но перспективата на истражувачите за културната разлика довела до [[колонијализам]].<ref>Дајмонд, С. „Во потрага по примитивното: Критика на цивилизацијата“, (Њу Бранзвик: Transaction Publishers, 1974), стр. 215–217.</ref> За време на [[Просветителство|Ерата на просветителството]], средбите на истражувачите со [[Другиот (филозофија)|неевропскиот Друг]] ги поттикнале филозофите да ги доведат во прашање средновековните претпоставки за фиксната природа на човекот, на општеството и на Природата, се сомневале во [[Општествена класа|општествената класа]] организација на општеството и менталните, моралните и интелектуалните ограничувања на христијанството, споредувајќи ја цивилизацијата на Европа со начинот на живот. на нецивилизираниот природен човек кој живее во хармонија со природата.<ref>{{cite book|last=Дајмонд|first=Стенли|title=Во потрага по примитивното: Критика на цивилизацијата|издавач=Тејлор и Франсис|year=2017|isbn=978-1-138-08779-8|location=Oxon|pages=159}}</ref> Во 18 век, западните уметници и интелектуалци учествувале во „свесното барање во историјата за подлабоко експресивна, трајна човечка природа и културна структура за разлика од новонастанатите модерни реалности“, проучувајќи ги културите на примитивните народи со кои се среќавале истражувачите.<ref>Дајмонд 1974, стр. 215.</ref> Пленот од европскиот колонијализам ги вклучувал уметничките дела на колонизираните домородци, кои се одликувале со примитивни стилови на изразување и изведба, особено отсуство на линеарна перспектива, едноставен преглед, присуство на [[хиероглифи]], искривувања на фигурата и значењето соопштено со повторувачки обрасци на орнаментација.<ref>Голдвотер, Роберт, „Примитивизам во модерната уметност“, ревидирано издание (Њујорк: Винтиџ, 1967) стр. 0000.</ref> Африканската и австралоазиската култура им обезбедија на уметниците одговор на нивната „бела, западна и претежно машка потрага“ по идеалот на примитивното, „чија самата услов за пожелност се наоѓа во некаква форма на дистанца и разлика“.<ref>Видете Соломон-Годо 1986, стр. 314.</ref> ==Пол Гоген== Сликарот [[Пол Гоген]] ја напуштил урбана Европа за да живее во француската колонија [[Тахити]], каде што усвоил примитивен стил на живот многу различен од начинот на живот во урбана Франција. Потрагата на Гоген по примитивното била потрага по сексуална слобода од христијанските ограничувања на приватниот живот, очигледна во сликите „Духот на мртвите гледа“ (1892), „Парау на те Варуа ино“ (1892) и „Ана Јаванеринката“ (1893), „Те Тамари но Атуа“ (1896) и „Сурови приказни“ (1902). [[File:Paul Gauguin- Manao tupapau (The Spirit of the Dead Keep Watch).JPG|thumb|right|350px|''Духот на мртвите бдее'' (1892), од Пол Гоген]] Европската перспектива на Гоген за Тахити како сексуална утопија ослободена од религиозните сексуални забрани е во согласност со перспективата на пасторалната уметност, која го идеализира руралниот живот како подобар од градскиот живот. Сличностите помеѓу пасторализмот и примитивизмот се очигледни во сликите „Тахитски пасторал“ (1892) и „Од каде доаѓаме? Што сме? Каде одиме?“ (1897–1898).<ref>За сликата „Од каде доаѓаме? Што сме ние?“ „Каде одиме?“ (1897–1898), историчарот на уметност Џорџ Т.М. Шекелфорд рекол: „Иако [Гоген] ја намалил важноста на врската на сликата со муралите на Пувис, врз основа на постапката и намерата, во формална смисла не можел да се надева дека неговиот фигуративен пејзаж - и покрај целото негово очигледно отфрлање на класичните формули и изведба - би можел да избегне споредба со безвременските шуми што Пувис ги популаризирал во муралите за музеите во Лион и Руан, како и за големата хемициклус на Сорбона.“</ref> Уметникот Гоген рекол дека неговите слики го слават тахитското општество и дека тој го брани Тахити од францускиот колонијализам; сепак, од постколонијална перспектива на 20 век, феминистичките уметнички критичари рекоа дека земањето адолесцентни љубовници од страна на Гоген го поништува неговото тврдење дека е антиколонијалист.<ref>Соломон-Годо 1986, стр.324.</ref> Како европски маж, неговата сексуална слобода произлегува од машкиот поглед на колонистот, бидејќи уметничкиот примитивизам на Гоген е дел од „густата преплетка на [[расизам|расна]] и сексуални фантазии и моќ, и колонијална и [[Патријархат|патријархална]]“, што француските колонијалисти ја измислија за Тахити и Тахиќаните;<ref>Соломон-Годо 1986, стр.315.</ref> Европските фантазии измислени во „напор да се [[Есенцијализам|есенцијализираат]] поимите за примитивност“, преку одделување на неевропските народи во подредени народи. ==Фовес и Пабло Пикасо== Во периодот 1905–1906 година, група уметници ги проучувале уметностите од [[Потсахарска Африка]] и од [[Океанија]], поради популарноста на сликите на Гоген од Тахити и Тахиќаните. Две посмртни, ретроспективни изложби на уметничките дела на Гоген во Париз, едната во [[Есенскиот салон]] во 1903 година, а другата во 1906 година, влијаеле врз уметници од [[Фовизам|фовистичкото движење]] како што се [[Морис де Вламинк]], [[Андре Дерен]] и [[Анри Матис]], но и врз [[Пабло Пикасо]]. Особено, Пикасо ги проучувал ибериската скулптура, африканската скулптура и африканските традиционални маски, како и историски дела како што се [[Маниризам|Маниристичките слики]] на [[Ел Греко]], од кои естетските студии Пикасо ја насликал „Девојките од Авињон'' (1907) и го измислил [[Кубизам|кубизмот]].<ref name="Купер, 24">Купер, 24</ref>'' ==Антиколонијален примитивизам== Примитивизмот во уметноста обично се смета за културен феномен на западната уметност, но структурата на примитивистичкиот идеализам е во уметничките дела на незападните и антиколонијалните уметници. Носталгијата за идеализирано минато кога луѓето живееле во хармонија со природата е поврзана со критиките за негативното културно влијание на западната модерност врз колонизираните народи. Примитивистичките дела на антиколонијалните уметници се критики на западните стереотипи за колонизираните народи, а истовремено копнеат по претколонијалниот начин на живот. Процесите на [[деколонизација]] се спојуваат со обратната [[телеологија]] на примитивизмот за да создадат домашни уметнички дела различни од примитивистичките уметнички дела на западните уметници, кои ги зајакнуваат колонијалните стереотипи како вистинити.<ref>Етерингтон, Бен. ''Литературен примитивизам'' (Стенфорд: Stanford University Press, 2018) стр. 000.</ref> Како еден вид уметнички примитивизам, уметничките дела на движењето [[Негритуд]] имаат тенденција да бидат носталгични за изгубеното златно доба. Започнато во 1930-тите, од страна на франкофонски уметници и интелектуалци од двете страни на Атлантскиот Океан, движењето Негритуд беше лесно усвоено низ цела континентална Африка и од страна на африканската дијаспора. Отфрлајќи го западниот [[рационализам]] и европскиот колонијализам, уметниците од Негритуд ја идеализираа претколонијална Африка со уметнички дела што ја претставуваат претколонијална Африка како составена од општества кои биле културно пообединети пред Европејците да пристигнат во Африка. Значаен меѓу уметниците на движењето Негритуд е кубанскиот уметник [[Вифредо Лам]] кој бил поврзан со Пикасо и [[надреализмот|надреалистите]] во Париз, во 1930-тите години.<ref>Стоукс Симс, Лоури. „Вифредо Лам и меѓународната авангарда, 1923–1982“, Универзитетски издавач на Тексас, 2002 стр. 000.</ref> По враќањето во Куба во 1941 година, Лам бил охрабрен да создаде динамични табли што ги интегрирале луѓето, животните и природата. Во „Џунглата“ (1943), полиморфизмот на Лам создава фантастична сцена од џунгла со африкански мотиви меѓу стеблата шеќерна трска за да ја претстави врската помеѓу неоафриканскиот идеализам на Негритуд и историјата на ропството на плантажите за производство на [[шеќер]]. ==Неопримитивизам== „Неопримитивизмот“ беше руско [[уметничко движење]] кое го доби своето име од памфлетот од 31 страница „Неопримитивизам“ од {{harvtxt|Александар Шевченко|1913}}. Се смета за еден вид авангардно движење и е предложен како нов стил на модерно сликарство кој ги спојува елементите на [[Сезан]], кубизмот и [[Футуризам|футуризмот]] со традиционалните руски конвенции и мотиви на „народна уметност“, особено [[руската икона]] и лубокот. Неопримитивизмот ја замени симболистичката уметност на [[Сина роза (уметничка група)|движењето Сина роза]]. Новото движење беше прифатено поради тенденцијата на неговиот претходник да се осврнува наназад, така што го помина својот креативен зенит.<ref>{{Cite book|last=Bowlt|first=John E.|title=Руска уметност, 1875-1975: Збирка есеи|publisher=MSS Information Corporation|year=1976|isbn=0-8422-5262-2|location=Њујорк, Њујорк|pages=94}}</ref> Концептуализацијата на неопримитивизмот го опишува како антипримитивистички примитивизам бидејќи го доведува во прашање примитивистичкиот [[евроцентризам|евроцентричен]] [[универзализам]].<ref name=":0a">{{Cite book|last=Li|first=Victor|title=Неопримитивистичкиот пресврт: Критички размислувања за алтеритетот, културата и модерноста|publisher=Универзитет во Торонто Press|year=2006|isbn=0-8020-9111-3|location=Toronto|pages=ix, 18, 19}}</ref> Ова гледиште го претставува неопримитивизмот како современа верзија што ги отфрла претходните примитивистички дискурси.<ref name=":0a" /> Некои карактеристики на неопримитивистичката уметност вклучуваат употреба на смели бои, оригинални дизајни и експресивност.<ref>{{Cite book|last=Bachus|first=Nancy|title=Модерното пијано: Влијанието на општеството, стилот и музичките трендови врз големите композитори на пијано|last2=Glover|first2=Daniel|publisher=Alfred Music Publishing|year=2006|isbn=0-7390-4298-X|location=Los Angeles, CA|pages=26|language=en}}</ref> Овие се прикажани во делата на [[Пол Гоген]], кои се одликуваат со живописни нијанси и рамни форми наместо тридимензионални перспектива.<ref>{{cite book|last=Бахус|first=Ненси|title=Надвор од романтичниот дух 1880-1922|last2=Гловер|first2=Даниел|publisher=Алфред Мјузик Паблишинг|year=2003|isbn=978-0-7390-3217-6|location=Лос Анџелес, Калифорнија|pages=24}}</ref> [[Игор Стравински]] беше уште еден неопримитивист познат по своите детски дела, кои беа базирани на руски фолклор.<ref>{{cite book|last=Фокскрофт|first=Најџел Х.|title=Калеидоскопската визија на Малколм Лоури: Души и шамани|publisher=Роуман и Литлфилд|year=2019|isbn=978-1-4985-1657-0|location=Ланхам, Мериленд|pages=22}}</ref> Неколку неопримитивистички уметници беа исто така претходни членови на [[Сина роза (уметничка група)|групата Сина роза]].<ref>{{cite book|last=Брукер|first=Питер|title=Оксфордската критичка и културна историја на модернистичките списанија, том III|last2=Такер|first2=Ендру|издавач=Оксфорд Универзити Прес|година=2013|isbn=978-0-19-968130-3|локација=Оксон|страници=1289}}</ref> ===Неопримитивни уметници=== Некои од најпознатите руски уметници поврзани со неопримитивизмот се: *[[Михаил Ларионов]] *[[Наталија Гончарова]] *[[Александар Шевченко]] *[[Марк Шагал]] *[[Касимир Малевич]] *[[Илја Машков]] *[[Павел Филонов]] *[[Дејвид Бурлиук]] *[[Игор Стравински]] ===Галерија на руски неопримитивни уметници=== <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="6" mode=packed> File:Natalia Goncharova, Street in Moscow, 1909.jpg|[[Наталија Гончарова]], улица во Москва, 1909 година File:Natalia Goncharova – Blue Cow.jpg|[[Наталија Гончарова]], „Сина крава“ File:Mikhail Larionov- Dois cavaleiros - 1910 MASP.jpg|[[Михаил Ларионов]], „Два шавалери“, 1910 година File:Александр Васильевич Шевченко. Кубистический портрет мужчины 1914 г. Акв., 17 х 16 см.jpg|[[Александар Шевченко]], „Портрет на човек во Чаир“, 1914 година File:Александр Васильевич Шевченко. Красный дом с рекой 1911-1913 гг. Акварель. 17 х 19 см.jpg|[[Александар Шевченко]], „Црвена куќа со река“, 1911 година </gallery> ==Музејски изложби за примитивизмот во модерната уметност== Во ноември 1910 година, [[Роже Фрај]] ја организирал изложбата насловена како „Мане и пост-импресионистите“ одржана во [[Графтон Галериите|Графтонските галерии]] во Лондон. На оваа изложба биле претставени дела од [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Анри Матис]], [[Едуар Мане]], [[Пабло Пикасо]] и [[Винсент ван Гог]], меѓу другите. Оваа изложба имала за цел да покаже како се развивала француската уметност во текот на изминатите три децении; сепак, уметничките критичари во Лондон биле шокирани од она што го виделе. Некои го нарекле Фрај „луд“ што јавно ги изложил таквите уметнички дела на изложбата.<ref>Френсис Спалдинг, „Роже Фрај и неговите критичари во постмодернистичкото доба“, списанието „Берлингтон“ 128, бр. 1000 (1986): 490.</ref> Изложбата на Фрај го привлече вниманието кон примитивизмот во модерната уметност дури и ако тој немал намера тоа да се случи; што ја навело американската научничка Маријана Торговник да ја нарече изложбата „деби“ на примитивизмот на лондонската уметничка сцена.<ref>Маријана Торговник, Отсуство на примитивизмот: Диви интелигенции, Современи животи, Начдр. (Чикаго: Универзитет на Чикаго Прес, 1990), 104.</ref> Во 1984 година, Музејот на модерна уметност во [[Њујорк Сити|Њујорк]] имаше нова изложба фокусирана на примитивизмот во модерната уметност. Наместо да ги посочи очигледните проблеми, изложбата ја прослави употребата на незападни предмети како инспирација за модерните уметници. Директорот на изложбата, [[Вилијам Рубин]], ја однесе изложбата на Роџер Фрај еден чекор понатаму со прикажување на модерните уметнички дела спротивставени на самите незападни предмети. Рубин изјави: „Дека тој не бил толку заинтересиран за самите дела на „племенската“ уметност, туку сакал да се фокусира на начините на кои модерните уметници ја „откриле“ оваа уметност.“<ref>Вилијам Рубин и др., уредници, „Примитивизам“ во Уметност на 20 век: Афинитет на племенската и модерната (Њујорк: Бостон: Музеј на модерна уметност; Дистрибуирано од New York Graphic Society Books, 1984).</ref> Тој се обидуваше да покаже дека постои „афинитет“ помеѓу двата вида уметност. Научникот [[Жан-Ибер Мартин]] тврдел дека овој став ефикасно значел дека на „племенските“ уметнички предмети им бил „даден статус на не многу повеќе од фусноти или додатоци на модернистичката авангарда“.<ref>Жан-Ибер Мартин, Шоуто на целата Земја, интервју од Бенџамин Х.Д. Бухло, јули 1989 година.</ref> Изложбата на Рубин била поделена на четири различни дела: Концепти, Историја, Афинитети и Современи истражувања. Секој дел е наменет да служи за различна цел во прикажувањето на врските помеѓу модерната уметност и незападната „уметност“. Во 2017 година, Музејот на кеј Бранли – „Жак Ширак“ во соработка со Националниот музеј Пикасо – Париз, ја постави изложбата „Пикасо Примитив“. Ив Ле Фур, директорот, изјави дека сакал оваа изложба да покани дијалог помеѓу „делата на Пикасо – не само главните дела, туку и експериментите со естетски концепти – со оние, не помалку богати, од незападни уметници“.<ref>Ив Ле Фур, „Пикасо Примитив“, Лефлет за изложбата, Музеј на кеј Бранли – Жак Ширак, 2017, 2.</ref> „Пикасо Примитив“ имаше за цел да понуди компаративен поглед на делата на уметникот со оние на незападните уметници. Резултирачката конфронтација требаше да ги открие сличните проблеми со кои овие уметници морале да се справат, како што се голотијата, сексуалноста, импулсите и загубата преку паралелни пластични решенија. Во 2018 година, Музејот на ликовни уметности во Монтреал имаше изложба насловена како „Од Африка до Америка: Лице в лице Пикасо, минато и сегашност“. MMFA го адаптираше и прошири „Пикасо Примитив“ со тоа што донесе 300 дела и документи од Музејот на Кеј Бранли – Жак Ширак и Националниот музеј Пикасо – Париз. [[Натали Бондил]] ги согледа проблемите со начините на кои Ив Ле Фур го претстави делото на Пикасо споредено со незападна уметност и предмети и најде начин да одговори на тоа. Насловот на оваа изложба беше „Голема изложба што нуди нова перспектива и инспирира повторно читање на историјата на уметноста“.<ref>„Од Африка до Америка: Лице в лице Пикасо, минато и сегашност“, Музејот на ликовни уметности во Монтреал, пристапено на 3 декември 2018 година.</ref> Изложбата се осврна на трансформацијата во нашиот поглед на уметноста на Африка, Океанија и Америка од крајот на 19 век до денес. Бондил сакаше да го истражи прашањето за тоа како етнографските предмети се сметаат за уметност. Таа исто така праша: „Како можат Пикасо и анонимна маска да бидат изложени на иста рамнина?“<ref>Иан Мекгилис, „Изложбата на MMFA фрла светлина врз тоа како Пикасо ја искористи Африка за да ја редефинира уметноста во 20 век“, Монтреал Газет, 4 мај 2018 година.</ref> ==Поврзано== *[[Етнологија]] *[[Народна уметност]] *[[Наивна уметност]] ==Наводи== {{наводи}} ==Извори== *Antliff, Mark and Patricia Leighten, "Primitive" in ''Critical Terms for Art History'', R. Nelson and R. Shiff (Eds.). Chicago: University of Chicago Press, 1996 (rev. ed. 2003). *[[Anthony Blunt|Blunt, Anthony]] & Pool, Phoebe. ''Picasso, the Formative Years: A Study of His Sources''. Graphic Society, 1962. *Connelly, S. Frances. ''The Sleep of Reason: Primitivism in Modern European Art and Aesthetics, 1725–1907''. University Park: Pennsylvania State University Press, 1999. * {{cite news|last=del Valle|first= Alejandro.|title=Primitivism in the Art of Ana Mendieta|url=https://repositori.upf.edu/handle/10230/27026|access-date=8 July 2017|year=2015|publisher=Tesis doctoral. Universitat Pompeu Fabra}} *[[Douglas Cooper (art historian)|Cooper, Douglas]] ''The Cubist Epoch'', [[Phaidon Press|Phaidon]] in association with the [[Los Angeles County Museum of Art]] & the [[Metropolitan Museum of Art]], London, 1970, {{ISBN|0-87587-041-4}} *Diamond, Stanley. ''In Search of the Primitive: A Critique of Civilization''. New Brunswick: Transaction Publishers, 1974. * Etherington, Ben. ''Literary Primitivism''. Stanford: Stanford University Press, 2018. *Flam, Jack and Miriam Deutch, eds. ''Primitivism and Twentieth-Century Art Documentary History''. University of California Press, 2003. *Goldwater, Robert. ''Primitivism in Modern Art''. Belnap Press. 2002. *Lovejoy, A. O. and George Boas. Primitivism and Related Ideas in Antiquity. Baltimore: Johns Hopkins Press, 1935 (With supplementary essays by W. F. Albright and P. E. Dumont, Baltimore and London, Johns Hopkins U. Press. 1997). *Redfield, Robert. "Art and Icon" in ''Anthropology and Art'', C. Otten (Ed.). New York: Natural History Press, 1971. *Rhodes, Colin. ''Primitivism and Modern Art.'' London: Thames and Hudson, 1994. * {{wikicite|ref={{harvid|Shevchenko|1913}}|reference=Shevchenko, Aleksandr. 1913. ''Neo-primitivizm: ego teoriia, ego vozmozhnosti, ego dostizheniia''. Moscow: [s.n.].}} *Solomon-Godeau, Abigail. "Going Native: Paul Gauguin and the Invention of Primitivist Modernism" in ''The Expanded Discourse: Feminism and Art History'', N. Broude and M. Garrard (Eds.). New York: Harper Collins, 1986. ==Надворешни врски== *John Zerzan, ''Telos'' 124, ''Why Primitivism?''. New York: Telos Press Ltd., Summer 2002. ([http://www.telospress.com Telos Press]). *[https://web.archive.org/web/20140104063225/http://primitivism.com/ Articles on Primitivism] *[http://www.reviewfashion.com/Primitivism.htm "Primitivism meaning and methods"]"Primitivism, or anarcho-primitivism, is an anarchist critique of the origins and progress of civilization. Primitivists argue that the shift from hunter-gatherer to agricultural subsistence gave rise to social stratification, coercion, and alienation. " *[https://www.upf.edu/en/web/ciap/inici Research Group in Primitive Art and Primitivism (CIAP-UPF)] * Ben Etherington, [https://lareviewofbooks.org/article/the-new-primitives/ "The New Primitives"], ''Los Angeles Review of Books'', May 24, 2018. ==За понатамошно читање== * [[Henry Cowell|Cowell, Henry]]. 1933. "Towards Neo-Primitivism". ''Modern Music'' 10, no. 3 (March–April): 149–53. Reprinted in ''Essential Cowell: Selected writings on Music by Henry Cowell, 1921–1964'', edited by Richard Carter (Dick) Higgins and Bruce McPherson, with a preface by Kyle Gann, 299–303. Kingston, NY: Documentext, 2002. {{ISBN|978-0-929701-63-9}}. * Doherty, Allison. 1983. "Neo-Primitivism". MFA diss. Syracuse: Syracuse University. * Floirat, Anetta. 2015a. "[https://www.academia.edu/11937326/Chagall_and_Stravinsky_parallels_between_a_painter_and_a_musician_Convergence_of_interests Chagall and Stravinsky: Parallels Between a Painter and a Musician Convergence of Interests]", Academia.edu (April). * Floirat, Anetta. 2015b. "[https://www.academia.edu/12290198/Chagall_and_Stravinsky_different_arts_and_similar_solutions_to_twentieth-century_challenges Chagall and Stravinsky, Different Arts and Similar Solutions to Twentieth-Century Challenges]". Academia.edu (April). * Floirat, Anetta. 2016. "[https://www.academia.edu/27688221/The_Scythian_element_of_the_Russian_primitivism_in_music_and_visual_arts._Based_on_the_work_of_three_painters_Goncharova_Malevich_and_Roerich_and_two_composers_Stravinsky_and_Prokofiev_ The Scythian Element of the Russian Primitivism, in Music and Visual arts. Based on the Work of Three Painters (Goncharova, Malevich and Roerich) and Two Composers (Stravinsky and Prokofiev)]". Academia.edu. * Garafola, Lynn. 1989. "The Making of Ballet Modernism". ''Dance Research Journal'' 20, no. 2 (Winter: Russian Issue): 23–32. * Hicken, Adrian. 1995. "The Quest for Authenticity: Folkloric Iconography and Jewish Revivalism in Early Orphic Art of Marc Chagall (c. 1909–1914)". In ''Fourth International Symposium Folklore–Music–Work of Art'', edited by Sonja Marinković and Mirjana Veselinović-Hofman, 47–66. Belgrade: Fakultet Muzičke Umetnosti. * Nemirovskaâ, Izol'da Abramovna [Немировская, Изольда Абрамовна]. 2011. "Музыка для детей И.Стравинского в контексте художественной культуры рубежа XIX-ХХ веков" [Stravinsky's Music for Children and Art Culture at the Turn of the Twentieth Century]. In Вопросы музыкознания: Теория, история, методика. IV [Problems in Musicology: Theory, History, Methodology. IV], edited by Ûrij Nikolaevic Byckov [Юрий Николаевич Бычков] and Izol'da Abramovna Nemirovskaâ [Изольда Абрамовна Немировская], 37–51. Moscow: Gosudarstvennyj Institut Muzyki im. A.G. Snitke. {{ISBN|978-5-98079-720-1}}. * Sharp, Jane Ashton. 1992. "Primitivism, 'Neoprimitivism', and the Art of Natal'ia Gonchrova, 1907–1914". Ph.D. diss. New Haven: Yale University. {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Модерна уметност]] [[Категорија:Антропологија]] [[Категорија:Уметнички правци]] 6m1z8henkmjp5vmz1aui0f5sxz6ohqs 0 1405403 5642419 2026-10-09T12:00:28Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1358679501|Rocaille]]“ 5642419 wikitext text/x-wiki [[File:Commode_MET_DP105696.jpg|десно|мини|300x300пкс| Декорација на комода од Чарлс Кресент (1745–1749), Метрополитен музеј]] '''Рокај''' ([[Француски]]: ''Rocaille'') — француски декоративен стил кој се појавил во дизајнот на мебелот и внатрешното уредување за време на раниот период од владеењето на [[Луј XV]]. Стилот се развил како реакција на раскошноста, масивноста и строгата формалност што го карактеризирале стилот на [[Луј XIV]]. Неговите главни обележја биле сложените и асиметрични декоративни композиции, богатата употреба на заоблени и брановидни линии, како и украсните мотиви инспирирани од природата. Рокај започнал да се развива околу 1710 година, а најголемата популарност ја достигнал во текот на 1730-тите години. Неговото влијание постепено опаѓало кон крајот на 1750-тите години, кога бил заменет со неокласицизмот, кој се одликувал со поедноставни, посиметрични и построги уметнички форми. Рокај претставувал значајна етапа во развојот на француската декоративна уметност, надоврзувајќи се на барокната традиција и придонесувајќи за појавата на рококото. Овој уметнички правец постепено се проширил и надвор од Франција, особено во Италија, Баварија и Австрија, каде што станал широко распространет до средината на XVIII век. == Преглед == Рокај беше буен и инспириран од природата како рококо, но, за разлика од рококо, тој обично беше симетричен и не преоптоварен со декорација. Го добила името од мешавината од камен, школка и гипс што се користела за создавање сликовит ефект во пештерите за време на [[Ренесанса|ренесансата]], како и од името на украс во облик на школка што бил честа карактеристика на декорацијата Рокај.{{Sfn|Ducher|1988}} Во 1736 година, дизајнерот и јувелир Жан Мондон ја објавил книгата „ ''Premier Livre: De forme Rocquaille et Cartel“'', збирка дизајни за украси за мебел и внатрешна декорација. Тоа беше првото појавување во печатена форма на терминот ''рокаил'' за означување на стилот.<ref>De Morant, Henry, ''Histoire des arts décoratifs'', p. 355</ref> Стилот се користел особено во салоните, нов стил на просторија дизајнирана да ги импресионира и забавува гостите. Најзначаен пример беше салонот на принцезата во хотелот „Субиз“ во Париз, дизајниран од Жермен Бофранд и Шарл-Жозеф Натоар (1735–1740). Карактеристиките на француското рококо вклучуваат исклучителна уметност, особено во сложените рамки направени за огледала и слики, кои се извајани во гипс и често се позлатени; синусни кривини и контра-стврднувања, како и употреба на растителни форми (лози, лисја, цвеќиња) испреплетени во сложени дизајни. Водечките дизајнери на мебел во овој стил биле Жист-Орел Месоние и Чарлс Кресен, заедно со дрводелецот Николас Пино.<ref name="Kleiner2010">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IJrN8rDirxkC&pg=PA587|title=Gardner's art through the ages: the western perspective|author-last=Kleiner|author-first=Fred|date=2010|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-57355-5|pages=583–584|access-date=21 February 2011}}</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Drawing, Design for a Clock Case, ca. 1715 (CH 18170573-2).jpg|алт=Design for a clock case by Gilles-Marie Oppenordt (1715)|Дизајн за куќиште за часовник од Жил-Мари Опенродт (1715) Податотека:Juste-Aurèle Meissonnier - Table de Cabinet., 6th Plate (Study for a Table), pl. 47 in Oeuvre de Juste-Aurele Meissonnier - Google Art Project (down table cropped).jpg|алт=Table design by Juste-Aurele Meissonier (c. 1730)|Дизајн на маса од Жист-Орел Месоние ({{Околу|1730}}) Податотека:Germain Boffrand - Wall Elevation of the Bedroom of the Prince de Rohan, Hôtel de Soubise, Paris - Google Art Project.jpg|алт=Design for the bedroom of the Prince, Hotel de Soubise, by Germain Boffrand (1735–1740)|Дизајн за спалната соба на принцот, Хотел де Субиз, од Жермен Бофранд (1735–1740) Податотека:Design for Mantelpiece and Elaborate Overmantel MET DP803646.jpg|алт=Fireplace and mantle design by Nicolas Pineau (1st half of 18th century)|Дизајн на камин и мантија од Николас Пино (прва половина на 18 век) Податотека:Juste-Aurèle Meissonnier - Elevation of a Porcelain Writing Set - Google Art Project.jpg|алт=Designs for a porcelain writing set by Juste-Aurèle Meissonnier (1748)|Дизајни за порцелански сет за пишување од Жист-Орел Месоние (1748) Податотека:Alexis Peyrotte - Floral and Acanthus Leaf Design - Google Art Project.jpg|алт=Floral and acanthus leaf design by Alexis Peyrotte (1750)|Цветен дизајн и дизајн на листови од акантус од Алексис Пејрот (1750) </gallery> == Мебел == Рокајската декорација била силно преполна со декорации моделирани на морски школки, каскади од лисја и цвеќиња, палмини лисја и други природни елементи. Декорот на ѕидовите и мебелот обично бил направен од резбано дрво или гипс, кој бил позлатен. Францускиот дизајнер Бернар Торо изработил книга со екстравагантни рани модели на рокаил во 1716 година, која била широко распространета во Европа. Првиот голем мајстор во стилот бил Жист-Орел Месоние, по него Жан Берен Постариот, Жил-Мари Опенорд, Никола Пино и скулпторите-моделари Томас Жермен, Жак Кафиери и Германецот Жан-Клод Дуплеси.{{Sfn|Lovreglio|2006}} Мајсторите изработувачи на кабинети или ''[[Ебонист|ебенисти]]'' на рокаил мебел биле Матие Криер (1689–1776), кој станал мајстор во 1738 година. Тој беше особено познат и по неговата фина маркација или инкрустација, и по неговите ковчежиња со кинеска или јапонска тематика, со фин кинески лак или лак Мартин, и украси од позлатена и вајана бронза.{{Sfn|Lovreglio|2006}} Друга важна фигура во рокај стилот бил ебенистот Чарлс Кресен (1685–1768), кој бил мајстор-занаетчија и во еснафот на дрворезбари и во скулптори на бронзени украси, ретко достигнување постигнато соодветно во 1708 и 1714 година. Кресент изработувал мебел не само за [[Луј XV]], туку и за кралот на Португалија и за изборниот кнез на Баварија. Тој е најпознат по своите комоди, полици за книги и бироа, кои често биле инкрустирани со розово дрво и виолетово дрво и опремени со особено фин рокаил украс од позлатена бронза, вклучувајќи бебиња измешани со птици и каскадна вегетација. Тој воведе неколку стилски иновации, вклучувајќи ги и ''еспањолети во агрет'', мали бисти на млади жени, нанесени на аглите на неговите комоди и бироа. Ова станало вообичаена декорација што ја користеле и други мајстори на рокаилот.{{Sfn|Lovreglio|2006}} Други значајни занаетчии за мебел биле членовите на семејството Кресон, Луј Кресон (1706–1761), Рене Кресон (1705–1749) и Мишел Кресон (1709–1781), од кои сите обезбедувале исклучително изработени столчиња, шкафови, комоди и друг мебел за кралските резиденции. Нивните деца исто така станале ''менизиери'' и ''ебенисти'' за време на владеењето на [[Луј XVI]].{{Sfn|Lovreglio|2006}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Commode cintrée style Louis XV, 1ère moitié 18e, feuillage, fleur, coquille 2.JPG|алт=Rocaille ornament of leaves, flowers and seashell|''Рокај'' украс од лисја, цвеќиња и школка Податотека:Louis XV armoire 1725-30.jpg|алт=Louis XV Rocaille armoire (1725–1730) by Charles Cressent, (1725–1730)|Оклоп на Луј XV Рокај (1725-1730) од Чарлс Кресен, (1725-1730) Податотека:Writing desk - Charles Cressent - Münchner Residenz - DSC07468.JPG|алт=Writing desk with Espagnolettes by Charles Cressent (1730–1735)|Пишувачка маса со ''шпањолети'' од Чарлс Кресент (1730–1735) Податотека:Charles Cressent, Chest of drawers, c. 1730 at Waddesdon Manor.jpg|алт=Commode by Charles Cressent (1730), Waddesdon Manor|Комода од Чарлс Кресент (1730), Вадесдон Манор Податотека:Château de Versailles, appartement du Dauphin, bibliothèque, commode, Mathieu Criaerd.jpg|алт=Commode for the Dauphin by Mathieu Criaerd (1748)|Комода за дофин од Матие Криерд (1748) Податотека:Commode, Charles Cressent, Paris, 1745-1749 - Nelson-Atkins Museum of Art - DSC08841.JPG|алт=Commode by Charles Cressent (1745–1749), Nelson-Atkins Museum of Art|Комода од Чарлс Кресент (1745–1749), Музеј на уметност „Нелсон-Аткинс“ </gallery> == Дрводелство и внатрешна декорација == Рокај декорацијата била вообичаена кај дрвените ѕидни панели и другата внатрешна декорација помеѓу 1730 и 1750 година. Оработката обично се изработувала од резбано и позлатено дрво или штуко на бела позадина. Панелите во рамките честопати имале и декоративно сликарство, обично од арабески или шарени цветни мотиви, а честопати прикажувале животни или егзотични теми, сместени во Кина, Јапонија или Турција.<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Salon ovale de la princesse in the Hôtel de Soubise (11).jpg|алт=Salon of the Hôtel de Soubise in Paris (1735–1740)|Салон на хотелот де Субиз во Париз (1735–1740) Податотека:Boiserie from the Hôtel de Varengeville MET DP214174.jpg|алт=Woodwork in the Hôtel de Varengeville by Nicolas Pineau (1735)|Дрво во хотелот де Варенжевил од Николас Пинео (1735) Податотека:Office of the Prime Minister @ Hôtel Matignon @ Residence of the Prime Minister of France @ Paris (29733436616).jpg|алт=Decoration on ceiling of office of the French Prime Minister, Hôtel Matignon (1720–1725)|Декорација на таванот на канцеларијата на францускиот премиер, хотел „Матњон“ (1720–1725) Податотека:Hotel de lassay petit salon.JPG|алт=Salon of the Hôtel de Lassay, now residence of President of the National Assembly|Салон на хотелот де Ласеј, сега резиденција на претседателот на Националното собрание </gallery> == Сребро, порцелан и метални производи == Освен неговата употреба во мебелот, стилот се појавил и во порцелан и метални конструкции. Во 1738 година, фабриката за производство на производи од Венсен била основана благодарение на поддршката на [[Луј XV]] и [[Мадам де Помпадур|госпоѓа де Помпадур]], со цел да се натпреварува со фабриката во Шантији и Мајсен.<ref>[http://collection.cooperhewitt.org/people/18043925/ Sèvres Porcelain Manufactory | People | Collection of Smithsonian Cooper-Hewitt, National Design Museum]</ref> Во 1756 година, фабриката била преместена во зграда во Севр, изградена по иницијатива на госпоѓа де Помпадур, во близина на нејзиниот замок. Најзначајните метални изработки од рокаил вклучувале леано железо и позлатени огради и порти создадени од производителот на железо Жан Ламур за новиот Плоштад Станислас во [[Нанси]] помеѓу 1750 и 1758 година, кога Војводството Лорена било припоено кон Франција. Плоштадот беше комплетиран со ансамбл од згради чии балкони и висечки светилки се совпаѓаа со решетките на оградата и портите.{{Sfn|De Morant|1970}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Juste-aurèlie messonier, candelabro d'argento, Parigi, 1734-1735 , 02.JPG|алт=Silver candelabra by Juste-Aurèle Meissonnier (1734–1735)|Сребрена канделабри од Жусте-Орел Мејсоние (1734–1735) Податотека:Wall clock (cartel) MET DP109787.jpg|алт=Frame for a wall clock by Jacques Caffieri (1745–1750)|Рамка за ѕиден часовник од Жак Кафиери (1745–1750) Податотека:Nancy Place Stanislas Grilles R03.jpg|алт=Gilded cast-iron fence of Place Stanislas in Nancy (France) by Jean Lamour (1750–1758)|Позлатена ограда од леано железо на Плоштадот Станислас во [[Нанси]] (Франција) од Жан Ламур (1750–1758) Податотека:Place Stanislas, Nancy.jpg|алт=Gilded cast-iron lamp post of Place Stanislas in Nancy, France by Jean Lamour (1750–1758)|Позлатен столб од леано железо на плоштадот Станислас во [[Нанси|Нанси, Франција]] од Жан Ламур (1750–1758) Податотека:Gate - Residence Square Würzburg - DSC02894.JPG|алт=Gate with two statues and elaborate wrought-iron grilles, in Würzburg (Germany), grilles by Johann Georg Oegg (1752)|Порта со две статуи и раскошни решетки од ковано железо, во [[Вирцбург]] (Германија), решетки од Јохан Георг Ог (1752) Податотека:Vincennes soft porcelain 1749 1750.jpg|алт=Vincennes soft porcelain with rocaille design and a Chinese scene (1749–1750)|Мек порцелан од Винсен со рокаил дизајн и кинеска сцена (1749–1750) Податотека:Vase Duplessis Vincennes 1753.jpg|алт=Vase of Vincennes porcelain by Jean-Claude Duplessis (1753)|Порцеланска вазна од Винсен од Жан-Клод Дуплесис (1753) Податотека:Pendule astronomique de Passemant (25).JPG|алт=Astronomical clock of gilded bronze by Jacques Caffieri (1754), Museum of Versailles|Астрономски часовник од позлатена бронза од Жак Кафиери (1754), Музеј на Версај Податотека:Bustelli Weihwasserbecken BNM.jpg|алт=Two Nymphenburg porcelain holy water fonts, model probably by Franz Anton Bustelli (around 1760)|Два порцелански фонтани за света вода од Нимфенбург, модел веројатно од Франц Антон Бустели (околу 1760 година) Податотека:Rudnyánszky mansion. R 15. Rococo faience stove, 18th c. - Budapest.JPG|алт=Hungarian tiled faience stove, in the Baroque Rudnyánszky mansion from Budapest (18th century)|Унгарска [[Шпорет|печка]] од фајанса со плочки, во барокната куќа Рудњански од [[Будимпешта]] (18 век) </gallery> == Влијание и пад == Рокајот влијаел врз стилот Чипендејл во Англија и врз делото на баварскиот декоративен уметник роден во Белгија, Франсоа де Кувилиес. Стилот станал многу популарен некое време во Италија, особено во Венеција, и се проширил во Австрија, Баварија и Шпанија, каде што добил поенергична и пренагласена форма. Откривањето на грчки антиквитети што започнало во 1738 година во [[Херкуланеум|Херкуланум]], а особено во [[Помпеја]] во 1748 година, ја насочило француската архитектура во насока на посиметричен и помалку екстравагантен неокласицизам и стилот на Луј XV. Мебелот и декорацијата станаа погеометриски; ногарките на мебелот станаа прави, потсетувајќи на римски или грчки столбови, а украсната резба на надворешноста на мебелот сè повеќе се заменуваше со фини инкрустации од разнобојно дрво. == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|title=Histoire des arts décoratifs|last=De Morant|first=Henry|date=1970|publisher=Librarie Hachette|language=fr}} * {{Наведена книга|title=Caractéristique des Styles|last=Ducher|first=Robert|date=1988|publisher=Flammarion|isbn=2-08-011539-1|location=Paris, France|language=fr}} * {{Наведена книга|title=Les Styles de l'architecture et du mobilier|last=Renault|first=Christophe|date=2006|publisher=Gisserot|isbn=978-2-877-4746-58|location=Paris, France|language=fr}} * {{Наведена книга|title=Le Mobilier Français- Transition Louis XVI|last=Wiegant|first=Claude-Paul|date=1995|publisher=Massin|isbn=2-7072-0281-9|location=Paris, France|language=fr}} * {{Наведена книга|title=Dictionnaire des Mobiliers et des Objets d'art du Moyen Âge au XXIe siècle|last=Lovreglio|first=Aurélia and Anne|date=2006|publisher=Le Robert|isbn=2-84902-079-6|location=Paris, France|language=fr}} [[Категорија:Ран нов век]] [[Категорија:Украсна уметност]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Уметноста во 18 век]] [[Категорија:Рококо]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 6f6bjmglweae2gzq43k29f2o4ew7guc 5642424 5642419 2026-10-09T12:08:02Z Bojan9Spasovski 91316 5642424 wikitext text/x-wiki [[File:Commode_MET_DP105696.jpg|десно|мини|300x300пкс| Декорација на комода од Чарлс Кресент (1745–1749), Метрополитен музеј]] '''Рокај''' ([[француски]]: ''Rocaille'') — француски декоративен стил кој се појавил во дизајнот на мебелот и внатрешното уредување за време на раниот период од владеењето на [[Луј XV]]. Стилот се развил како реакција на раскошноста, масивноста и строгата формалност што го карактеризирале стилот на [[Луј XIV]]. Неговите главни обележја биле сложените и асиметрични декоративни композиции, богатата употреба на заоблени и брановидни линии, како и украсните мотиви инспирирани од природата. Рокај започнал да се развива околу 1710 година, а најголемата популарност ја достигнал во текот на 1730-тите години. Неговото влијание постепено опаѓало кон крајот на 1750-тите години, кога бил заменет со неокласицизмот, кој се одликувал со поедноставни, посиметрични и построги уметнички форми. Рокај претставувал значајна етапа во развојот на француската декоративна уметност, надоврзувајќи се на барокната традиција и придонесувајќи за појавата на рококото. Овој уметнички правец постепено се проширил и надвор од Франција, особено во Италија, Баварија и Австрија, каде што станал широко распространет до средината на XVIII век. == Преглед == Рокај беше буен и инспириран од природата како рококо, но, за разлика од рококо, тој обично беше симетричен и не преоптоварен со декорација. Го добила името од мешавината од камен, школка и гипс што се користела за создавање сликовит ефект во пештерите за време на [[Ренесанса|ренесансата]], како и од името на украс во облик на школка што бил честа карактеристика на декорацијата Рокај.{{Sfn|Ducher|1988}} Во 1736 година, дизајнерот и јувелир Жан Мондон ја објавил книгата „ ''Premier Livre: De forme Rocquaille et Cartel“'', збирка дизајни за украси за мебел и внатрешна декорација. Тоа беше првото појавување во печатена форма на терминот ''рокаил'' за означување на стилот.<ref>De Morant, Henry, ''Histoire des arts décoratifs'', p. 355</ref> Стилот се користел особено во салоните, нов стил на просторија дизајнирана да ги импресионира и забавува гостите. Најзначаен пример беше салонот на принцезата во хотелот „Субиз“ во Париз, дизајниран од Жермен Бофранд и Шарл-Жозеф Натоар (1735–1740). Карактеристиките на француското рококо вклучуваат исклучителна уметност, особено во сложените рамки направени за огледала и слики, кои се извајани во гипс и често се позлатени; синусни кривини и контра-стврднувања, како и употреба на растителни форми (лози, лисја, цвеќиња) испреплетени во сложени дизајни. Водечките дизајнери на мебел во овој стил биле Жист-Орел Месоние и Чарлс Кресен, заедно со дрводелецот Николас Пино.<ref name="Kleiner2010">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IJrN8rDirxkC&pg=PA587|title=Gardner's art through the ages: the western perspective|author-last=Kleiner|author-first=Fred|date=2010|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-57355-5|pages=583–584|access-date=21 February 2011}}</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Drawing, Design for a Clock Case, ca. 1715 (CH 18170573-2).jpg|алт=Design for a clock case by Gilles-Marie Oppenordt (1715)|Дизајн за куќиште за часовник од Жил-Мари Опенродт (1715) Податотека:Juste-Aurèle Meissonnier - Table de Cabinet., 6th Plate (Study for a Table), pl. 47 in Oeuvre de Juste-Aurele Meissonnier - Google Art Project (down table cropped).jpg|алт=Table design by Juste-Aurele Meissonier (c. 1730)|Дизајн на маса од Жист-Орел Месоние ({{Околу|1730}}) Податотека:Germain Boffrand - Wall Elevation of the Bedroom of the Prince de Rohan, Hôtel de Soubise, Paris - Google Art Project.jpg|алт=Design for the bedroom of the Prince, Hotel de Soubise, by Germain Boffrand (1735–1740)|Дизајн за спалната соба на принцот, Хотел де Субиз, од Жермен Бофранд (1735–1740) Податотека:Design for Mantelpiece and Elaborate Overmantel MET DP803646.jpg|алт=Fireplace and mantle design by Nicolas Pineau (1st half of 18th century)|Дизајн на камин и мантија од Николас Пино (прва половина на 18 век) Податотека:Juste-Aurèle Meissonnier - Elevation of a Porcelain Writing Set - Google Art Project.jpg|алт=Designs for a porcelain writing set by Juste-Aurèle Meissonnier (1748)|Дизајни за порцелански сет за пишување од Жист-Орел Месоние (1748) Податотека:Alexis Peyrotte - Floral and Acanthus Leaf Design - Google Art Project.jpg|алт=Floral and acanthus leaf design by Alexis Peyrotte (1750)|Цветен дизајн и дизајн на листови од акантус од Алексис Пејрот (1750) </gallery> == Мебел == Рокајската декорација била силно преполна со декорации моделирани на морски школки, каскади од лисја и цвеќиња, палмини лисја и други природни елементи. Декорот на ѕидовите и мебелот обично бил направен од резбано дрво или гипс, кој бил позлатен. Францускиот дизајнер Бернар Торо изработил книга со екстравагантни рани модели на рокаил во 1716 година, која била широко распространета во Европа. Првиот голем мајстор во стилот бил Жист-Орел Месоние, по него Жан Берен Постариот, Жил-Мари Опенорд, Никола Пино и скулпторите-моделари Томас Жермен, Жак Кафиери и Германецот Жан-Клод Дуплеси.{{Sfn|Lovreglio|2006}} Мајсторите изработувачи на кабинети или ''[[Ебонист|ебенисти]]'' на рокаил мебел биле Матие Криер (1689–1776), кој станал мајстор во 1738 година. Тој беше особено познат и по неговата фина маркација или инкрустација, и по неговите ковчежиња со кинеска или јапонска тематика, со фин кинески лак или лак Мартин, и украси од позлатена и вајана бронза.{{Sfn|Lovreglio|2006}} Друга важна фигура во рокај стилот бил ебенистот Чарлс Кресен (1685–1768), кој бил мајстор-занаетчија и во еснафот на дрворезбари и во скулптори на бронзени украси, ретко достигнување постигнато соодветно во 1708 и 1714 година. Кресент изработувал мебел не само за [[Луј XV]], туку и за кралот на Португалија и за изборниот кнез на Баварија. Тој е најпознат по своите комоди, полици за книги и бироа, кои често биле инкрустирани со розово дрво и виолетово дрво и опремени со особено фин рокаил украс од позлатена бронза, вклучувајќи бебиња измешани со птици и каскадна вегетација. Тој воведе неколку стилски иновации, вклучувајќи ги и ''еспањолети во агрет'', мали бисти на млади жени, нанесени на аглите на неговите комоди и бироа. Ова станало вообичаена декорација што ја користеле и други мајстори на рокаилот.{{Sfn|Lovreglio|2006}} Други значајни занаетчии за мебел биле членовите на семејството Кресон, Луј Кресон (1706–1761), Рене Кресон (1705–1749) и Мишел Кресон (1709–1781), од кои сите обезбедувале исклучително изработени столчиња, шкафови, комоди и друг мебел за кралските резиденции. Нивните деца исто така станале ''менизиери'' и ''ебенисти'' за време на владеењето на [[Луј XVI]].{{Sfn|Lovreglio|2006}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Commode cintrée style Louis XV, 1ère moitié 18e, feuillage, fleur, coquille 2.JPG|алт=Rocaille ornament of leaves, flowers and seashell|''Рокај'' украс од лисја, цвеќиња и школка Податотека:Louis XV armoire 1725-30.jpg|алт=Louis XV Rocaille armoire (1725–1730) by Charles Cressent, (1725–1730)|Оклоп на Луј XV Рокај (1725-1730) од Чарлс Кресен, (1725-1730) Податотека:Writing desk - Charles Cressent - Münchner Residenz - DSC07468.JPG|алт=Writing desk with Espagnolettes by Charles Cressent (1730–1735)|Пишувачка маса со ''шпањолети'' од Чарлс Кресент (1730–1735) Податотека:Charles Cressent, Chest of drawers, c. 1730 at Waddesdon Manor.jpg|алт=Commode by Charles Cressent (1730), Waddesdon Manor|Комода од Чарлс Кресент (1730), Вадесдон Манор Податотека:Château de Versailles, appartement du Dauphin, bibliothèque, commode, Mathieu Criaerd.jpg|алт=Commode for the Dauphin by Mathieu Criaerd (1748)|Комода за дофин од Матие Криерд (1748) Податотека:Commode, Charles Cressent, Paris, 1745-1749 - Nelson-Atkins Museum of Art - DSC08841.JPG|алт=Commode by Charles Cressent (1745–1749), Nelson-Atkins Museum of Art|Комода од Чарлс Кресент (1745–1749), Музеј на уметност „Нелсон-Аткинс“ </gallery> == Дрводелство и внатрешна декорација == Рокај декорацијата била вообичаена кај дрвените ѕидни панели и другата внатрешна декорација помеѓу 1730 и 1750 година. Оработката обично се изработувала од резбано и позлатено дрво или штуко на бела позадина. Панелите во рамките честопати имале и декоративно сликарство, обично од арабески или шарени цветни мотиви, а честопати прикажувале животни или егзотични теми, сместени во Кина, Јапонија или Турција.<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Salon ovale de la princesse in the Hôtel de Soubise (11).jpg|алт=Salon of the Hôtel de Soubise in Paris (1735–1740)|Салон на хотелот де Субиз во Париз (1735–1740) Податотека:Boiserie from the Hôtel de Varengeville MET DP214174.jpg|алт=Woodwork in the Hôtel de Varengeville by Nicolas Pineau (1735)|Дрво во хотелот де Варенжевил од Николас Пинео (1735) Податотека:Office of the Prime Minister @ Hôtel Matignon @ Residence of the Prime Minister of France @ Paris (29733436616).jpg|алт=Decoration on ceiling of office of the French Prime Minister, Hôtel Matignon (1720–1725)|Декорација на таванот на канцеларијата на францускиот премиер, хотел „Матњон“ (1720–1725) Податотека:Hotel de lassay petit salon.JPG|алт=Salon of the Hôtel de Lassay, now residence of President of the National Assembly|Салон на хотелот де Ласеј, сега резиденција на претседателот на Националното собрание </gallery> == Сребро, порцелан и метални производи == Освен неговата употреба во мебелот, стилот се појавил и во порцелан и метални конструкции. Во 1738 година, фабриката за производство на производи од Венсен била основана благодарение на поддршката на [[Луј XV]] и [[Мадам де Помпадур|госпоѓа де Помпадур]], со цел да се натпреварува со фабриката во Шантији и Мајсен.<ref>[http://collection.cooperhewitt.org/people/18043925/ Sèvres Porcelain Manufactory | People | Collection of Smithsonian Cooper-Hewitt, National Design Museum]</ref> Во 1756 година, фабриката била преместена во зграда во Севр, изградена по иницијатива на госпоѓа де Помпадур, во близина на нејзиниот замок. Најзначајните метални изработки од рокаил вклучувале леано железо и позлатени огради и порти создадени од производителот на железо Жан Ламур за новиот Плоштад Станислас во [[Нанси]] помеѓу 1750 и 1758 година, кога Војводството Лорена било припоено кон Франција. Плоштадот беше комплетиран со ансамбл од згради чии балкони и висечки светилки се совпаѓаа со решетките на оградата и портите.{{Sfn|De Morant|1970}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Juste-aurèlie messonier, candelabro d'argento, Parigi, 1734-1735 , 02.JPG|алт=Silver candelabra by Juste-Aurèle Meissonnier (1734–1735)|Сребрена канделабри од Жусте-Орел Мејсоние (1734–1735) Податотека:Wall clock (cartel) MET DP109787.jpg|алт=Frame for a wall clock by Jacques Caffieri (1745–1750)|Рамка за ѕиден часовник од Жак Кафиери (1745–1750) Податотека:Nancy Place Stanislas Grilles R03.jpg|алт=Gilded cast-iron fence of Place Stanislas in Nancy (France) by Jean Lamour (1750–1758)|Позлатена ограда од леано железо на Плоштадот Станислас во [[Нанси]] (Франција) од Жан Ламур (1750–1758) Податотека:Place Stanislas, Nancy.jpg|алт=Gilded cast-iron lamp post of Place Stanislas in Nancy, France by Jean Lamour (1750–1758)|Позлатен столб од леано железо на плоштадот Станислас во [[Нанси|Нанси, Франција]] од Жан Ламур (1750–1758) Податотека:Gate - Residence Square Würzburg - DSC02894.JPG|алт=Gate with two statues and elaborate wrought-iron grilles, in Würzburg (Germany), grilles by Johann Georg Oegg (1752)|Порта со две статуи и раскошни решетки од ковано железо, во [[Вирцбург]] (Германија), решетки од Јохан Георг Ог (1752) Податотека:Vincennes soft porcelain 1749 1750.jpg|алт=Vincennes soft porcelain with rocaille design and a Chinese scene (1749–1750)|Мек порцелан од Винсен со рокаил дизајн и кинеска сцена (1749–1750) Податотека:Vase Duplessis Vincennes 1753.jpg|алт=Vase of Vincennes porcelain by Jean-Claude Duplessis (1753)|Порцеланска вазна од Винсен од Жан-Клод Дуплесис (1753) Податотека:Pendule astronomique de Passemant (25).JPG|алт=Astronomical clock of gilded bronze by Jacques Caffieri (1754), Museum of Versailles|Астрономски часовник од позлатена бронза од Жак Кафиери (1754), Музеј на Версај Податотека:Bustelli Weihwasserbecken BNM.jpg|алт=Two Nymphenburg porcelain holy water fonts, model probably by Franz Anton Bustelli (around 1760)|Два порцелански фонтани за света вода од Нимфенбург, модел веројатно од Франц Антон Бустели (околу 1760 година) Податотека:Rudnyánszky mansion. R 15. Rococo faience stove, 18th c. - Budapest.JPG|алт=Hungarian tiled faience stove, in the Baroque Rudnyánszky mansion from Budapest (18th century)|Унгарска [[Шпорет|печка]] од фајанса со плочки, во барокната куќа Рудњански од [[Будимпешта]] (18 век) </gallery> == Влијание и пад == Рокајот влијаел врз стилот Чипендејл во Англија и врз делото на баварскиот декоративен уметник роден во Белгија, Франсоа де Кувилиес. Стилот станал многу популарен некое време во Италија, особено во Венеција, и се проширил во Австрија, Баварија и Шпанија, каде што добил поенергична и пренагласена форма. Откривањето на грчки антиквитети што започнало во 1738 година во [[Херкуланеум|Херкуланум]], а особено во [[Помпеја]] во 1748 година, ја насочило француската архитектура во насока на посиметричен и помалку екстравагантен неокласицизам и стилот на Луј XV. Мебелот и декорацијата станаа погеометриски; ногарките на мебелот станаа прави, потсетувајќи на римски или грчки столбови, а украсната резба на надворешноста на мебелот сè повеќе се заменуваше со фини инкрустации од разнобојно дрво. == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|title=Histoire des arts décoratifs|last=De Morant|first=Henry|date=1970|publisher=Librarie Hachette|language=fr}} * {{Наведена книга|title=Caractéristique des Styles|last=Ducher|first=Robert|date=1988|publisher=Flammarion|isbn=2-08-011539-1|location=Paris, France|language=fr}} * {{Наведена книга|title=Les Styles de l'architecture et du mobilier|last=Renault|first=Christophe|date=2006|publisher=Gisserot|isbn=978-2-877-4746-58|location=Paris, France|language=fr}} * {{Наведена книга|title=Le Mobilier Français- Transition Louis XVI|last=Wiegant|first=Claude-Paul|date=1995|publisher=Massin|isbn=2-7072-0281-9|location=Paris, France|language=fr}} * {{Наведена книга|title=Dictionnaire des Mobiliers et des Objets d'art du Moyen Âge au XXIe siècle|last=Lovreglio|first=Aurélia and Anne|date=2006|publisher=Le Robert|isbn=2-84902-079-6|location=Paris, France|language=fr}} [[Категорија:Ран нов век]] [[Категорија:Украсна уметност]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Уметноста во 18 век]] [[Категорија:Рококо]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] b82r9uqhgev15bixpod1qvxva918u67 1 1405404 5642422 2026-10-09T12:01:29Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5642422 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405405 5642425 2026-10-09T12:10:40Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1336772031|Louis XV style]]“ 5642425 wikitext text/x-wiki [[File:Salon_de_la_princesse_hotel_de_soubise.jpg|десно|мини|300x300пкс| Овален салон на Хотел де Субиз (сега Национален архив), Париз (1735–1740)]] '''Стил на Луј XV''' или '''''Луј Квинз''''' ({{IPAc-en|ˌ|l|uː|i|_|ˈ|k|æ̃|z}},{{МФА|fr|lwi kɛ̃z|lang}}) — стил во архитектурата и декоративната уметност кој се појавил за време на владеењето на [[Луј XV]]. Од 1710 до околу 1730 година, период познат како Регенција, тоа во голема мера било продолжение на [[Стил на Луј XIV|стилот на Луј XIV]] на неговиот прадедо и претходник, [[Луј XIV]]. Од околу 1730 до околу 1750 година, станал пооригинален, декоративен и буен, во она што било познато како стил Рокај, под влијание на кралската љубовница, [[Мадам де Помпадур|госпоѓа де Помпадур]]. Тоа го означи почетокот на европското [[рококо]] движење. Од 1750 до смртта на кралот во 1774 година, станал поотрезнет, поуреден и почнал да ги покажува влијанијата на неокласицизмот. == Архитектура == Главен архитект на кралот бил Жак Габриел од 1734 до 1742 година, а потоа неговиот попознат син, [[Анж Жак Габриел|Анж-Жак Габриел]], до крајот на владеењето. Неговите главни дела вклучуваат [[Воено училиште (Париз)|Војна школа]], ансамблот згради со поглед на Плоштадот Луј XV (сега [[Конкорд (плоштад)|Плоштад де ла Конкорд]]; 1761–1770) и [[Мал Тријанон|Малиот Тријанон]] во Версај (1764). Во текот на владеењето на Луј XV, додека ентериерите биле раскошно декорирани, фасадите постепено станувале поедноставни, помалку орнаментирани и покласични. Фасадите дизајнирани од Габриел беа внимателно римувани и избалансирани со редови прозорци и столбови, а на големи згради како [[Конкорд (плоштад)|Плоштадот Конкорд]], честопати имаа големи аркади на ниво на улицата и класични фронтони или балустради на покривот. Декоративните елементи понекогаш вклучувале закривени балкони од ковано железо со брановидни рокаиски дизајни, слични на рокаиските декорации на ентериерите.<ref>Ducher (1988) p. 140</ref> Религиозната архитектура од тој период била исто така воздржана и монументална, а на крајот од владеењето се насочила кон неокласичниот стил. Главни примери се црквата Сент-Женевјев (сега Пантеон), изградена од 1758 до 1790 година според дизајн на Жак-Жермен Суфло, и црквата Сент-Филип-ду-Рул (1765–1777) од Жан-Франсоа Шалгрин, која имала огромен брод со свод.<ref>Ducher (1988) p. 140</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Hôtel de la Marine.jpg|алт=Hôtel de la Marine on the Place de la Concorde (1761–1770)|Хотел де ла Марин на Плас де ла Конкорд (1761–1770) Податотека:West facade of Petit Trianon 002.JPG|алт=Petit Trianon (1764)|[[Мал Тријанон]] (1764) Податотека:Eglise St Philippe du Roule - Intérieur.jpg|алт=Interior of Church of Saint-Philippe-du-Roule, Paris (1765–1770)|Внатрешноста на црквата Сен-Филип-ду-Рул, Париз (1765-1770) </gallery> == Внатрешна декорација == Внатрешната декорација за време на владеењето на Луј XV се поделила на два периода; првиот особено се одликувал со рокаил орнамент, извајани синусни кривини и контракривини, често со цветни и вегетативни шари, нанесени на панелите на ѕидовите, често со медалјони во центарот. Големите огледала на панелите беа врамени, честопати врамени со вајани палмини лисја или други цветни декорации. За разлика од рококо стилот, украсот обично беше воздржан, симетричен и избалансиран. Во раниот период на стилот, дизајните честопати биле инспирирани од француски верзии на кинеската уметност, животни, особено мајмуни (''Singerie'') и арабески, или теми земени од делата на уметниците од тој период, вклучувајќи ги Жан Берен Помладиот, [[Антоан Вато|Вато]] и Жан Одран.<ref>Ducher (1988) pg. 142</ref> По 1750 година, како реакција на ексцесите на претходниот стил, дизајните и лајсните на внатрешните ѕидови биле бели или бледо обоени, погеометриски, украсени со вајани венци, рози и круни, и украсени со дизајни инспирирани од античка Грција и Рим. Овој стил се наоѓал во ''Салонот на компаниите'' во [[Мал Тријанон|Малиот Тријанон]] и бил претходник на стилот на Луј XVI.<ref>Ducher (1988) pg. 142–143</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Parigi, Hôtel de Soubise (6).JPG|алт=Chamber of the Prince, Hôtel de Soubise (1735–1740)|Одајата на принцот, Хотел де Субиз (1735–1740) Податотека:Hôtel de Rohan- cabinet des singes.jpg|алт=Hôtel de Rohan, the Cabinet des Singes, with whimsical pictures of monkeys|Хотел де Роан, ''Кабинетот де Синж'', со чудни слики од мајмуни Податотека:Départ de la rampe de l'escalier intérieur du Petit Trianon.jpg|алт=Beginning of the interior stairway at the Petit Trianon (1764)|Почеток на внатрешното скалиште кај [[Мал Тријанон|Малиот Тријанон]] (1764) Податотека:Salon du petit trianon Appliques de Thomire.JPG|''Salon de Compagnie'' of the Petit Trianon (1765) </gallery> == Мебел == Столиците изработени во стилот на Луј XV се одликувале со полесна конструкција, поголема удобност и елегантно обликувани линии, за разлика од помасивните и построги модели карактеристични за времето на Луј XIV. Напречните потпори меѓу ногарките биле отстранети, а конструкцијата била приспособена за да овозможи поудобно седење и потпирање наназад. Ногарките добиле препознатлива закривена форма во облик на буквата „S“, додека резбаните украси вклучувале стилизирани цветови, палмети, школки и растителни мотиви. Наслоните на столиците, познати како досие, често имале благо закривена форма што потсетувала на силуета на виолина. Во овој период се појавиле и неколку нови видови столови, меѓу кои бержерот, удобна фотелја со тапацирани потпирачи за рацете, исповедалницата, модел со дополнително обложени и омекнати потпирачи, како и маркизата, поширока варијанта на бержерот наменета за две лица, со низок наслон и пократки потпирачи за рацете.<ref>Ducher (1988) pg. 144</ref> Конзолната маса претставувала посебен вид декоративна маса, наменета за поставување покрај ѕид, која најчесто служела за изложување уметнички дела, украсни предмети и други вредни декоративни елементи. Нејзиниот изглед бил тесно поврзан со стилот рокај, кој се препознавал по богатите, раздвижени и брановидни линии. Декорацијата обично била инспирирана од природните форми, особено од морските школки, лисјата и растителните орнаменти, кои создавале впечаток на динамичност и елеганција. Комодата била релативно нов вид мебел што се појавил кон крајот на владеењето на Луј XIV, а особено се развил и усовршил во периодот на Луј XV. Таа претставувала ниско парче мебел со фиоки, поставено на четири закривени ногарки во форма на буквата „S“. Првично, комодите најчесто биле украсувани со декоративни елементи од позлатена бронза, но во времето на Луј XV нивниот изглед станал уште побогат и поразновиден. Површините се обложувале со фурнир од скапоцени и егзотични видови дрво во различни нијанси, распоредени во сложени геометриски композиции или цветни мотиви. Особено се истакнувала варијантата позната како façon de Chine, односно „кинески стил“, која се одликувала со впечатлив контраст меѓу црно лакираните дрвени површини и раскошните украси од позлатена бронза.<ref>Ducher (1988) pg. 144</ref> За изработката на ваквиот луксузен мебел, францускиот двор ангажирал голем број искусни мајстори за изработка на висококвалитетен мебел, познати како ебенисти, кои доаѓале од различни делови на Европа. Нивната работа се одликувала со прецизна обработка на дрвото, сложени декоративни техники и високо ниво на уметничка изработка. Меѓу најпознатите мајстори што придонеле за развојот на мебелот во овој период биле Жан-Франсоа Обен, Роже Вандеркруз Лакроа, Жил Жубер, Антоан Годро и Мартин Карлин. Нивните изработки претставувале значајни примери на француската декоративна уметност од XVIII век и го одразувале префинетиот вкус и раскошот на кралскиот двор. Се појавија и разни други нови видови мебел, вклучувајќи го ''шифониерот'', кабинет со пет фиоки, и ''тоалетната маса'', еден вид биро-маса со три капаци, при што централната има огледало.<ref>Ducher (1988) pg. 144</ref> Подоцна за време на владеењето на Луј XV, помеѓу 1755 и 1760 година, вкусовите за мебел почнале да се менуваат. Дизајните ''на рокаил'' станаа подискретни и воздржани, а влијанието на антиката и неокласицизмот почна да се појавува во новите дизајни на мебел. Комодите почнале да имаат повеќе геометриски форми; декорацијата се претворила од рокаил во геометриски форми, венци од дабови лисја, цвеќиња и класични мотиви. Нов вид висок кабинет, ''Картоние'', се појавил помеѓу 1760 и 1765 година. Инспирацијата ја црпел од грчката митологија и архитектура, со фризови, сводови, вајани трофеи, бронзени лавовски глави и други класични елементи.<ref>Ducher (1988) pg. 146–147</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Bureau du Roi vue de face avec pièce.jpg|алт=King's desk at Palace of Versailles (1760–1769)|Кралската маса во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] (1760–1769) Податотека:Coffre à bijoux Marie Antoinette Dauphine Martin Carlin V5807.jpg|алт=Jewel box of the Dauphine Marie Antoinette (1770)|Кутија за скапоцени камења на Дофин Марија Антоанета (1770) Податотека:Duchesse brisée de l'hôtel de Vallemaré-Dangé (Louvre, OA 6493).jpg|алт=Louis XV salon with Duchesse divided seat (Louvre)|Салон на Луј XV со поделено седиште на војвотката (Лувр) Податотека:Chaussy (95), domaine de Villarceaux, grand salon, console Rocaille, ép. Louis XV.JPG|алт=Rocaille console at the Domaine of Villarceaux|Конзола Рокај во Доменот Виларсо Податотека:Château de Versailles, appartement du Dauphin, bibliothèque, commode, Mathieu Criaerd.jpg|алт=Commode by Antoine Gaudreau in the apartment of the Dauphin at Versailles (1745)|Комода од Антоан Годро во станот на Дофин во Версај (1745) Податотека:Fauteuil Sarry 783.JPG|алт=Louis XV armchair with Beauvais tapestry|Фотелја на Луј XV со таписерија во стилот на Бове Податотека:Settee (part of a set) MET DP221524.jpg|алт=Settee, Metropolitan Museum of Art, (1754–56)|Сети, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], (1754–56) Податотека:Commode.jpg|алт=Lacquered Commode, by Bernard II van Risamburgh, Victoria and Albert Museum (1750–1760)|Лакирана комода, од Бернард II ван Ризамбург, [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] (1750–1760) </gallery> == Сликање == Доминантни теми на сликарството во раното владеење на Луј XV биле митологијата и историјата, исти како и оние на Луј XIV. Подоцна во текот на владеењето, кога Луј почнал да гради нови станови во дворците на [[Версај (дворец)|Версај]] и [[Фонтенбло (дворец)|Фонтенбло]], неговиот вкус повеќе се свртел кон пасторални сцени и жанровско сликарство. [[Мадам де Помпадур]], кралската љубовница, била и една од главните покровители на уметниците од тој период.<ref>Guéganic (2008)</ref> Најомилен уметник на кралот бил Франсоа Буше, за него создавал уметност од секаков вид; религиозни слики, жанровски сцени, пејзажи, пасторали и егзотични сцени, често со собири на весели и заводливи голи лица. Бидејќи друга голема страст на кралот бил ловот, тој ги насликал ''„Лов на леопард“'' (1765) и ''„Лов на крокодили'' “ (1767) за новите кралски апартмани во Версај. Во 1767 година, при крајот на кариерата, тој бил именуван за Прв сликар на кралот.<ref>Guéganic (2008) pg. 76</ref> Други значајни сликари биле Жан Батист Удри, чии сцени од лов ги украсувале кралските апартмани во Версај, и од нив се направени таписерии и популарни гравури; портретистите [[Морис Кантен де Латур|Морис Квентин де ла Тур]] и Жан-Марк Натие, кои правеле портрети за кралското семејство и аристократијата; и жанровскиот сликар Жан-Батист-Симеон Шарден.<ref>Guéganic (2008) pg. 76–77</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Jean-Marc Nattier, Madame de Pompadour en Diane (1746).jpg|алт=Madame de Pompadour as Diane the Huntress, by Jean-Marc Nattier (1746)|Госпоѓа де Помпадур како Дајана Ловџицата, од Жан-Марк Натие (1746) Податотека:Jean-Baptiste Oudry 001.jpg|алт=Wolf hunt in the forest by Jean-Baptiste Oudry (1748)|Лов на волци во шумата од Жан-Батист Удри (1748) Податотека:Maurice Quentin de La Tour - Marquise de Pompadour - WGA12359.jpg|алт=Madame de Pompadour by Maurice Quentin de La Tour (1755)|[[Мадам де Помпадур]] од [[Морис Кантен де Латур|Морис Квентин де Ла Тур]] (1755) Податотека:La pêche à la ligne-François Boucher.jpg|алт=Fishing by François Boucher, Grand Trianon, (1757)|''Риболов'' од Франсоа Буше, [[Голем Тријанон|Гранд Тријанон]], (1757) Податотека:Attributs musique civile musée louvre.jpg|алт=Attributes of civil music by Jean-Baptiste-Siméon Chardin, the Louvre (1757)|''Атрибути на граѓанската музика'' од Жан-Батист-Симеон Шарден, Лувр (1757) </gallery> == Скулптура == Скулпторските стилови на ''Големиот сиекл'' на Луј XIV продолжиле да доминираат во текот на поголемиот дел од владеењето на Луј XV. Госпоѓа де Помпадур била особено ентузијастична покровителка на скулптурата, и многу бисти и статуи биле направени од неа или нарачани од неа. Најистакнатите скулптори од раниот период биле Гијом Кусту Помладиот и неговиот брат, Гијом Кусту Постариот, Робер Ле Лорен и Едме Бушардон. Бушардон ја создал коњаничката статуа на Луј XV за центарот на новиот Плоштад Луј XV (сега [[Конкорд (плоштад)|Плоштад де ла Конкорд]]), која била моделирана по онаа на Луј XIV на Плоштадот Луј ле Гран (сега Плоштад Вандом) од Франсоа Жирардон. По смртта на Бушардон, статуата ја завршил друг голем монументалист од тој период, Жан-Батист Пигал. Во подоцнежниот дел од владеењето на Луј XV, скулпторите почнале да обрнуваат поголемо внимание на лицата; водачи на овој нов стил биле Жан-Антоан Удон, познат по своите бисти на познати автори и државници, и Огистен Пажу, кој направил значајни портретни бисти на природонаучникот Жорж-Луј Леклер, грофот де Буфон и госпоѓа ди Бари. Скулптурата почнала да достигнува поголема популарна публика во овој период, благодарение на репродукциите направени од теракота и неглазиран порцелан.<ref>Guéganic (2008) page 77</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Marly horse Louvre MR1802.jpg|алт=Marly Horses by Guillaume Coustou the Elder, the Louvre (1739–1745)|''Марли коњи'' од Гијом Кусту Постариот, [[Лувр]] (1739–1745) Податотека:Louis XV Coustou Louvre MR1811.jpg|алт=Louis XV as Jupiter by Coustou, the Louvre|''Луј XV како Јупитер'' од Кусту, Лувр Податотека:Marie Leszczynska Coustou Louvre MR1813.jpg|алт=Queen Marie Leszczyńska as Pomone, by Coustou, the Louvre|Кралицата Марија Лешчинска како [[Помона|Помон]], од Кусто, Лувр Податотека:Cupid by Edme Bouchardon, 1744, marble - National Gallery of Art, Washington - DSC09968.JPG|алт=Edmé Bouchardon, Cupid making his bow from the club of Hercules, National Gallery of Art, Washington D.C. (1744)|Едме Бушардон, Купидон се поклонува од Херкуловиот клуб, Национална галерија на уметности, Вашингтон (1744) Податотека:Mercury Pigalle Louvre RF3023.jpg|алт=Jean-Baptiste Pigalle, Mercury lacing his winged sandals the Louvre (1745)|Жан-Батист Пигал, ''Меркур ги врзува своите крилести сандали'' во Лувр (1745) Податотека:French architects and sculptors of the XVIIIth century (1900) (14578206667).jpg|алт=Design by Edmé Bouchardon for statue of the King on Place Louis XV (destroyed)|Дизајн од Едме Бушардон за статуа на кралот на плоштадот Луј XV (уништена) Податотека:Neptune - Pajou-Augustin (droit).jpg|алт=Neptune by Augustin Pajou Museum of Fine Arts of Lyon (1767)|''Нептун'' од Огистен Пажу Музеј на ликовни уметности во Лион (1767) Податотека:Madame du Barry (1746–1793) MET ES4280.jpg|алт=Madame du Barry by Augustin Pajou, the Louvre (1755)|Мадам ду Бери од Аугустин Пажу, Лувр (1755) </gallery> == Урбанизам: монументални плоштади и фонтани == Во подоцнежните години од неговото владеење, Луј изградил голем нов плоштад во центарот на градот, Плоштад Луј XV (сега [[Конкорд (плоштад)|Плоштад де ла Конкорд]]), со хармоничен ред нови згради, дизајнирани од [[Анж Жак Габриел|Анж-Жак Габриел]]. Тој изградил и други монументални плоштади во центрите на [[Рен (град)|Рен]] и [[Бордо]]. Тој, исто така, изградил една монументална фонтана во Париз, Фонтаната де Катр-Сејсонс, со статуи од Едме Бушардон; но била лошо сместена на тесна улица и иако имала изобилство од скулптури, поради застареното водоснабдување на Париз, произведувала многу малку вода. Фонтаната била критикувана од [[Франсоа Волтер|Волтер]] во писмо до Ана Клод де Кајли во 1739 година, додека сè уште била во изградба:  <gallery mode="packed" heights="150"> File:Place_Louis_XV_-_Projet_de_Gabriel.JPG|алт=Design for the Place Louis XV by Ange-Jacques Gabriel (1758)| Дизајн за местото Луј XV од [[Анж Жак Габриел|Анж-Жак Габриел]] (1758) File:4_saisons_vue_d'ensembleG.jpg|алт=Fontaine des Quatre-Saisons (1739–1745)| Фонтана на четирите годишни времиња (1739-1745) File:Place_de_la_bourse,_Bordeaux.jpg|алт=Place de la Bourse in Bordeaux by Ange-Jacques Gabriel (1730–1775)| Плас де ла Бурс во [[Бордо]] од [[Анж Жак Габриел|Анж-Жак Габриел]] (1730–1775) </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * Ducher, Robert, ''Caractéristique des Styles'', (1988), Flammarion, Париз (на француски);{{ISBN|2-08-011539-1}} * ''Paris et ses fontaines de la Renaissance à nos jours'', од колекцијата ''Paris et son Patrimoine'', во режија на Беатрис де Андија, Генерален делегат на акциониот уметник на Вил де Париз, 1998 година. * Стилот на Луј XV. (2008). Во ''Енциклопедија Британика''. Преземено на 2 мај 2008 година, од [http://www.britannica.com/eb/article-9049092 енциклопедијата Британика Онлајн] [[Категорија:Рококо-архитектура]] [[Категорија:Внатрешно уредување]] [[Категорија:Украсна уметност]] [[Категорија:Рококо]] [[Категорија:Архитектонски стилови]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] dcmt946vgwk30bmdx5i6q82dhz5iqkv 0 1405406 5642428 2026-10-09T12:15:12Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1358836954|Goût grec]]“ 5642428 wikitext text/x-wiki Францускиот термин '''''Грчки гихт''''' ({{МФА|fr|ɡu ɡʁɛk|}}; „грчки вкус“) — често се применува за најраниот израз на неокласичниот стил во [[Франција]] и се однесува конкретно на [[Украсна уметност|декоративните уметности]] и [[Архитектура|архитектурата]] од средината на 1750-тите до крајот на 1760-тите. Стилот бил повеќе фантастичен отколку историски точен, иако првите археолошки истражувања на Грција почнале да се појавуваат во тоа време.<ref>[[James Stuart (1713–1788)|James Stuart]] and Nicholas Revett's ''[[James Stuart (1713–1788)#Antiquities of Athens|The Antiquities of Athens and Other Monuments of Greece]]'' (London, 1762) led the way.</ref> Се карактеризираше со строги праволиниски и трабеатни форми со донекаде груби грчки детали кои вклучуваа смели [[Пиластер|пиластри]], [[Јонски ред|јонски]] свитоци, грчки прагови од клучеви и свитоци и гилош. Потеклото на стилот може да се најде во мебелот дизајниран од Луј-Жозеф Ле Лорен за парискиот финансиер Анж-Лорен де Ла Лив де Жили (сега во Музејот Конде, Шантији). Во споредба со преовладувачкиот [[рококо]] стил, строгоста на овие дела е остра и наиде на пофалби од современиот авторитет за грчката антика, грофот де Кајлус. Исто така, влијателни беа гравурите на архитектот Жан-Франсоа де Нојфорж, архитектурата на Шарл де Вејли и дизајните на Филип де Ла Гепјер. ''Грчкиот гихт'' бил стил на [[Авангарда|авангардните]] кругови во горната класа во Париз, но бил игнориран на [[Версај (дворец)|дворот во Версај]], каде што се појавил поконзервативен, заострен стил на Луј XV и модифициран „транзициски“ стил. ''Грчкиот гихт'' беше краткотраен и брзо заменет со деликатните, линеарни (или безвкусни, според преференциите) ''гихт етруски'' и ''гихт арабески'', неоетрурски и „арабески“ моди со поблиски паралели во современиот британски [[Адамов стил]] од 1770-тите и 80-тите години на минатиот век. == Предуслови == Повторното будење на интересот за античката уметност било поттикнато од неколку причини. Првата била заситеноста од претераната декоративност и раскош на стилот рококо. Ентериерите уредени во овој стил се одликувале со убавина, елеганција и луксуз, но поради нивната голема распространетост постепено почнале да изгледаат еднолично. За тоа сведочат и двата тома од обемното дело на [[Жак-Франсоа Блондел]], „''De la distribution des maisons de plaisance et de la décoration des édifices en général''“, објавено во 1737 година. Во архитектурата и декоративната уметност сè повеќе се чувствувала потребата од нови идеи и поинакви естетски решенија. Истовремено, меѓу образованите кругови на француското општество се појавиле застапници на рационализмот, кои ги критикувале современите архитектонски тенденции поради нивната претерана украсеност и недостигот од логична структура. Архитектот [[Жермен Бофран]], кој владејачкиот стил го нарекувал „лоша мода“, во 1745 година остро го осудил неговото влијание врз архитектурата. Тој истакнал: „Модата е тиранин на вкусот... Модата ги изменила формите и контурите на сите делови од градбите и вовела нејасна мешавина од криви и прави линии, без да се прави разлика дали нивната употреба е оправдана или не.“ Сепак, Бофран можел да биде критикуван поради тоа што и самиот во своето творештво ги следел истите модни тенденции. Многу подоследен во своите ставови бил Жак-Франсоа Блондел, кој уште рано започнал да ја промовира идејата за рационална архитектура. Следејќи ги принципите на античкиот архитект Витрувиј, тој се залагал за логично и функционално обликување на градбите, во кое секој архитектонски елемент претставува составен дел од целината, а неговите пропорции се определени според неговата намена. Третата значајна причина за обновениот интерес кон античката уметност било откривањето нови сознанија за древните градови, кои дотогаш биле недоволно познати или тешко достапни за европските истражувачи. Во текот на 1750-тите и 1760-тите години во Европа биле објавени описи на Палмира, Баалбек и Атина, придружени со извонредни гравури, детални архитектонски цртежи и прецизни мерења на античките градби. Особено големо значење имале археолошките истражувања на Помпеја и Херкуланум, кои значително се интензивирале во 1740-тите и 1750-тите години. Овие ископувања овозможиле стекнување нови сознанија за изгледот и уредувањето на домовите на богатите Римјани. Дотогаш, претставите за античките живеалишта главно се засновале на претпоставки, а реконструкциите на древните куќи, како оние што ги изработувал Андреа Паладио, во голема мера биле резултат на неговата имагинација. Покрај остатоците од архитектонските објекти, при ископувањата биле пронајдени и многубројни предмети од секојдневниот живот и внатрешното уредување, кои претходно не ѝ биле познати на европската јавност. Така, во публикацијата посветена на антиквитетите од Херкуланум, објавена во 1754 година, читателите можеле да се запознаат не само со историските податоци, туку и со илустрации на антички театар, јавна градба за која се претпоставувало дека претставувала градски форум, два храма и гробници. Во делото биле претставени и различни археолошки предмети, меѓу кои антички светилки, вазни, триножници, масичка со една ногарка, како и дотогаш непозната статуа на Нониј Балб. Овие откритија предизвикале огромен интерес и ентузијазам во европските уметнички и интелектуални кругови. Архитектите започнале да проектираат градби инспирирани од старогрчките архитектонски принципи, додека сликарите, изработувачите на мебел, мајсторите за бронзени предмети и другите занаетчии понудиле многубројни дела обликувани според новиот уметнички вкус. Овие производи често биле претставувани како автентично грчки, иако нивната поврзаност со античката уметност главно се темелела на употребата на строги геометриски форми и декоративни мотиви преземени од делата на древните мајстори. Паралелно со овие случувања, во Европа започнала да се развива таканаречената „грчка теорија“, според која старогрчката уметност и архитектура се сметале за надмоќни во однос на римските. Еден од истакнатите теоретичари на неокласицизмот, Марк-Антоан Ложје, во 1755 година го изразил ова гледиште со следните зборови: „Тосканскиот и композитниот ред не се ништо друго освен позајмени облици, кои од претходните, односно дорскиот, јонскиот и коринтскиот ред, се разликуваат единствено по случајни стилски особености. Тосканскиот ред е само погруба варијанта на дорскиот, додека композитниот претставува прилично пријатна комбинација од јонскиот и коринтскиот ред. Оттука, архитектурата им должи многу малку на Римјаните, а на Грците им го должи речиси сето она што во неа има вистинска вредност и цврста основа.“ Уште поостар став кон римското наследство имал Пјер-Жан Мариет, кој ги сметал Римјаните за освојувачи на грчката и етрурската култура. Според него, тие ги презеле уметничките и архитектонските принципи на своите претходници, но постепено ги преобразиле, доведувајќи ја уметноста до претерана раскош и декоративност. Новите идеи довеле и до преиспитување на авторитетот на претходните архитектонски теоретичари. Европските истражувачи и архитекти станале толку критички настроени кон традиционалните сфаќања што започнале да ги оспоруваат дури и делата на Андреа Паладио, кој дотогаш уживал исклучително висок углед. Во предговорот на своето дело „Урнатините на Атина“ од 1759 година, Р. Сајер изразил незадоволство од толкувањата на Витрувиј, посочувајќи дека дури и неговите најпознати коментатори биле непрецизни, противречни и отстапувале од неговите архитектонски принципи. Тој исто така забележал дека во тогашната архитектонска практика ретко можело да се сретне композиција што навистина би била достојна за името на Витрувиј. Во светлината на новите археолошки откритија, сè повеќе се ширело уверувањето дека обновувањето на старогрчката архитектура може да се постигне преку отфрлање на претераната римска раскош и монументалност. Се сметало дека е неопходно да се напушти употребата на тосканскиот и композитниот архитектонски ред, столбовите да се поставуваат непосредно на основата, без високи постаменти, а над нив повторно да се применуваат едноставни триаголни фронтони. На тој начин, според тогашните приврзаници на новиот стил, архитектурата можела да се врати кон изворните принципи на античка Грција, засновани на јасност, хармонија, пропорционалност и рационално обликување. == Декорација во грчки стил == Во 1763 година, Фридрих Мелхиор Грим забележал дека грчкиот стил станал доминантен тренд во француската уметност и секојдневниот живот. Тој истакнал: „Денес сè се изработува во грчки стил (à la grecque). Декорацијата на фасадите и ентериерите, мебелот, ткаенините и накитот — сè во Париз сега е грчко. Модата од архитектурата се пренесе во продавниците за модни производи; нашите дами ги обликуваат своите фризури на грчки начин, а нашите господа би се чувствувале посрамотено доколку не поседуваат табакера изработена во грчки стил.“ === Во архитектурата === Бројни примери на архитектура инспирирана од античка Грција можат да се најдат во повеќетомното дело на Жан-Франсоа де Нефорж, чие објавување започнало во 1757 година. Примери на мебел и декоративно уредување во овој стил биле претставени и во првите збирки со гравури и дизајнерски решенија на Жан-Шарл Делафос. Еден од најзначајните примери на новиот архитектонски вкус требало да биде фасадата на црквата Мадлен во Париз, проектирана во 1761 година од архитектот Пјер Контант д'Иври. При создавањето на проектот, архитектот бил инспириран од реконструкцијата на Храмот на Сонцето, изработена од Андреа Паладио. Контант д'Иври со гордост истакнувал дека портикот на црквата, обликуван според принципите на грчката архитектура, „би можел да претставува вистинска новина за Франција“. Сепак, поради финансиски тешкотии, изградбата на црквата значително се одолжила, а Француската револуција довела до нејзино целосно прекинување. Градбата била завршена дури во XIX век, според проект на друг архитект. И покрај тоа што првичниот план никогаш не бил целосно реализиран, тој извршил значително влијание врз понатамошниот развој на европската архитектура. Под влијание на овој проект бил обликуван и портикот на Троицката катедрала во Александро-Невската лавра во Санкт Петербург. Слични архитектонски решенија можат да се забележат и кај подоцна изградениот портик на Холандската реформаторска црква, сместена на Невскиот проспект. === Уметнички дела === Во овој период, уметничкиот вкус на европската јавност се менувал со извонредна брзина. Стиловите и декоративните решенија што во еден момент биле сметани за модерни и престижни, за кратко време можеле да станат застарени. Карактеристичен пример за ваквите промени претставува нарачката на руската царица Екатерина II, која кон крајот на 1760-тите години побарала во Париз да биде изработен раскошен сребрен сервиз. Подоцна таа му го подарила сервизот на Григориј Орлов, поради што денес е познат како „Орловски сервиз“. Зачуваните предмети од оваа колекција се наоѓаат во Државниот Ермитаж. Откако ги добила првичните скици за сервизот, Екатерина II побарала да се направат одредени измени во неговиот декоративен изглед, со цел тој подобро да одговара на новите естетски тенденции. За ова сведочи писмото на мајсторот Роетје од 7 април 1770 година, во кое се наведува: „Бидејќи Нејзиното Императорско Величество посакува да се отстранат сите видови фигури и декоративни картуши, ќе вложиме максимални напори тие да бидат заменети со антички украси, во согласност со најдобриот вкус и нејзините желби. Ова истовремено ќе придонесе и за намалување на цената, бидејќи фигурите единствено ги зголемуваат трошоците, без притоа да ја зголемат вистинската вредност на предметот.“ Овој пример јасно покажува дека новиот интерес за античката уметност не влијаел само врз архитектурата, туку и врз изработката на луксузни предмети, декоративните техники и уметничките вкусови на европските владетелски дворови. === Декоративни елементи === Меѓу најпрепознатливите декоративни мотиви на новиот уметнички правец биле меандрите, античките венци и гирланди, стилизираните украси во облик на висечки ткаенини, како и мотивите со глави на кози. Овие елементи често се користеле за украсување на мебелот и различни декоративни предмети, особено на кадилниците и миризливите вази, кои во тоа време биле исклучително популарни. Голем број новоизградени згради биле богато украсувани со медалјони на кои биле претставени профили на личности од античкиот свет. Ваквите декоративни мотиви станале толку распространети што можеле да се сретнат дури и на градби кои според својата основна архитектонска концепција не припаѓале на новиот стил. Таков пример претставува Строгановската палата на Невскиот проспект во Санкт Петербург, чија фасада содржи декоративни елементи инспирирани од античката уметност. === Ентериер и мебел === Новите уметнички и декоративни решенија во голема мера се развивале како спротивност на претходно доминантниот стил рококо. Мебелот во стилот рококо се одликувал со пластични, раздвижени и непрекинати линии, при што одделните конструктивни делови често визуелно се спојувале. Поради тоа, кај одредени парчиња мебел било тешко јасно да се разликува каде завршува потпирачот за рацете, а каде започнува ногарката. Наспроти тоа, мебелот обликуван според новите естетски принципи добил построги геометриски форми и појасно дефинирана конструкција. Неговите составни делови изгледале како прецизно обликувани елементи што се поврзуваат во единствена, хармонична целина. Наместо сложените и асиметрични линии, сè поголемо значење добивале симетријата, правилните пропорции и геометриската јасност. Слични промени се забележувале и во внатрешното уредување на просториите. Претходните ентериери, изработени со исклучителна префинетост и богата декоративност, биле исполнети со спирални орнаменти, рокајни мотиви и декоративни картуши. Новиот стил, пак, се одликувал со поедноставени и јасно дефинирани архитектонски форми. Во ентериерите започнале да се применуваат елементи преземени од класичната архитектура, како масивни конзоли и сандрици, односно декоративни архитектонски завршетоци над прозорците и вратите. Во многу случаи, ѕидните површини останувале целосно мазни, без дополнителни украси, со што уште повеќе се нагласувале едноставноста и строгоста на новиот уметнички израз. Новата мода придонела и за значително збогатување на разновидноста на уметничките и декоративните предмети што го опкружувале човекот во секојдневниот живот. Овој период се одликувал со бројни експерименти инспирирани од античкото наследство. Иако интересот за старогрчката и староримската уметност постојано се зголемувал, достапните информации за првобитниот изглед на античките споменици сè уште биле ограничени. Дополнително, уметниците не сакале строго да се придржуваат до познатите историски примери, туку настојувале да создаваат сопствени интерпретации на класичните форми. Како резултат на тоа, традиционалните печки со декоративни облици што потсетувале на школки постепено биле заменети со многу поразновидни решенија. Се појавиле печки во форма на антички столбови, вази, обелисци, пирамиди, па дури и гробници. Овие предмети не служеле само за загревање на просториите, туку претставувале и значајни декоративни елементи во внатрешното уредување. Промени претрпеле и часовниците. Претходно распространетите конзолни часовници, сместени во дрвени куќишта украсени со позлатени бронзени апликации, постепено биле заменети со нови модели во облик на скулптури и антички фигури. Особено интересни биле таканаречените ротирачки часовници, обликувани како антички урни околу кои се обвиткувала змија, чија глава или тело истовремено служеле како показател на времето. Покрај нив, биле изработувани и часовници во форма на столбови, парковски павилјони и други архитектонски композиции инспирирани од античкиот свет. Во почетните фази од развојот на новиот стил, декоративните предмети изработени во претходниот „живописен“ вкус и оние обликувани според новите, таканаречени „грчки“ принципи, постоеле паралелно. Двата пристапа биле подеднакво застапени во ентериерите, како и во уметничките публикации и збирките со гравури. Таков пример претставува третиот том од делото „3me Volume de l’œuvre de J. Ch. Delafosse“, објавен во текот на 1760-тите години, во кој биле претставени декоративни решенија од двата стила. Со текот на времето, новиот уметнички вкус станувал сè поприфатен и пораспространет, постепено заменувајќи ги претходните декоративни традиции. Она што првично претставувало новина и експеримент, на крајот се утврдило како доминантен естетски принцип, додека некогаш популарните форми и украси на рококото постепено ја изгубиле својата актуелност. == Наводи == {{Наводи}} == Референци == * Свенд Ериксен, ''Ран неокласицизам во Франција''. (Лондон: Фабер). Преведено од Питер Торнтон. [[Категорија:Архитектонски стилови]] [[Категорија:Украсна уметност]] e1snh8ed4u1gfmq2ldd7cz1eiog16ys 5642437 5642428 2026-10-09T12:19:17Z Bojan9Spasovski 91316 5642437 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Neufforge Volume1 32.jpg|мини|455x455пкс|J. Fr. де Нојфорж. Тоскански трем. Илустрација од „Recueil elementaire d'architecture“. Vol. 1, 1757 година]] [[Податотека:Пальмира.jpg|мини|300x300пкс|Непознат автор. Храм на сонцето во Палмира. 1760-1770-ти.]] [[Податотека:Neufforge Volume1 56.jpg|лево|мини|300x300пкс|Ј. Отец де Нојфорж. Проект на Големата сала. Илустрација од „Recueil elementaire d'architecture“. Том 1, 1757]] [[Податотека:Неффорж печи.jpg|мини|465x465пкс|J. Fr. де Нојфорж. Дизајн на печка. Илустрација од „Recueil elementaire d'architecture“. Vol. 5, почетокот на 1760-тите]] [[Податотека:Часы.jpg|лево|мини|300x300пкс|Часовникот „Учење“ е пример за „грчки вкус“ во француска декоративна бронза. Модел од Л. Гијар, 1758 година. Државен музеј-резерват Гачина]] [[Податотека:Neoclassical armchair from an old russian postcard.jpg|мини|435x435пкс|Стол во стилот на 1760-тите и 70-тите години. Фотографија од отворено писмо, Санкт Петербург, 1910-тите.]] Францускиот термин '''''Грчки гихт''''' ({{МФА|fr|ɡu ɡʁɛk|}}; „грчки вкус“) — често се применува за најраниот израз на неокласичниот стил во [[Франција]] и се однесува конкретно на [[Украсна уметност|декоративните уметности]] и [[Архитектура|архитектурата]] од средината на 1750-тите до крајот на 1760-тите. Стилот бил повеќе фантастичен отколку историски точен, иако првите археолошки истражувања на Грција почнале да се појавуваат во тоа време.<ref>[[James Stuart (1713–1788)|James Stuart]] and Nicholas Revett's ''[[James Stuart (1713–1788)#Antiquities of Athens|The Antiquities of Athens and Other Monuments of Greece]]'' (London, 1762) led the way.</ref> Се карактеризираше со строги праволиниски и трабеатни форми со донекаде груби грчки детали кои вклучуваа смели [[Пиластер|пиластри]], [[Јонски ред|јонски]] свитоци, грчки прагови од клучеви и свитоци и гилош. Потеклото на стилот може да се најде во мебелот дизајниран од Луј-Жозеф Ле Лорен за парискиот финансиер Анж-Лорен де Ла Лив де Жили (сега во Музејот Конде, Шантији). Во споредба со преовладувачкиот [[рококо]] стил, строгоста на овие дела е остра и наиде на пофалби од современиот авторитет за грчката антика, грофот де Кајлус. Исто така, влијателни беа гравурите на архитектот Жан-Франсоа де Нојфорж, архитектурата на Шарл де Вејли и дизајните на Филип де Ла Гепјер. ''Грчкиот гихт'' бил стил на [[Авангарда|авангардните]] кругови во горната класа во Париз, но бил игнориран на [[Версај (дворец)|дворот во Версај]], каде што се појавил поконзервативен, заострен стил на Луј XV и модифициран „транзициски“ стил. ''Грчкиот гихт'' беше краткотраен и брзо заменет со деликатните, линеарни (или безвкусни, според преференциите) ''гихт етруски'' и ''гихт арабески'', неоетрурски и „арабески“ моди со поблиски паралели во современиот британски [[Адамов стил]] од 1770-тите и 80-тите години на минатиот век. == Предуслови == Повторното будење на интересот за античката уметност било поттикнато од неколку причини. Првата била заситеноста од претераната декоративност и раскош на стилот рококо. Ентериерите уредени во овој стил се одликувале со убавина, елеганција и луксуз, но поради нивната голема распространетост постепено почнале да изгледаат еднолично. За тоа сведочат и двата тома од обемното дело на [[Жак-Франсоа Блондел]], „''De la distribution des maisons de plaisance et de la décoration des édifices en général''“, објавено во 1737 година. Во архитектурата и декоративната уметност сè повеќе се чувствувала потребата од нови идеи и поинакви естетски решенија. Истовремено, меѓу образованите кругови на француското општество се појавиле застапници на рационализмот, кои ги критикувале современите архитектонски тенденции поради нивната претерана украсеност и недостигот од логична структура. Архитектот [[Жермен Бофран]], кој владејачкиот стил го нарекувал „лоша мода“, во 1745 година остро го осудил неговото влијание врз архитектурата. Тој истакнал: „Модата е тиранин на вкусот... Модата ги изменила формите и контурите на сите делови од градбите и вовела нејасна мешавина од криви и прави линии, без да се прави разлика дали нивната употреба е оправдана или не.“ Сепак, Бофран можел да биде критикуван поради тоа што и самиот во своето творештво ги следел истите модни тенденции. Многу подоследен во своите ставови бил Жак-Франсоа Блондел, кој уште рано започнал да ја промовира идејата за рационална архитектура. Следејќи ги принципите на античкиот архитект Витрувиј, тој се залагал за логично и функционално обликување на градбите, во кое секој архитектонски елемент претставува составен дел од целината, а неговите пропорции се определени според неговата намена. Третата значајна причина за обновениот интерес кон античката уметност било откривањето нови сознанија за древните градови, кои дотогаш биле недоволно познати или тешко достапни за европските истражувачи. Во текот на 1750-тите и 1760-тите години во Европа биле објавени описи на Палмира, Баалбек и Атина, придружени со извонредни гравури, детални архитектонски цртежи и прецизни мерења на античките градби. Особено големо значење имале археолошките истражувања на Помпеја и Херкуланум, кои значително се интензивирале во 1740-тите и 1750-тите години. Овие ископувања овозможиле стекнување нови сознанија за изгледот и уредувањето на домовите на богатите Римјани. Дотогаш, претставите за античките живеалишта главно се засновале на претпоставки, а реконструкциите на древните куќи, како оние што ги изработувал Андреа Паладио, во голема мера биле резултат на неговата имагинација. Покрај остатоците од архитектонските објекти, при ископувањата биле пронајдени и многубројни предмети од секојдневниот живот и внатрешното уредување, кои претходно не ѝ биле познати на европската јавност. Така, во публикацијата посветена на антиквитетите од Херкуланум, објавена во 1754 година, читателите можеле да се запознаат не само со историските податоци, туку и со илустрации на антички театар, јавна градба за која се претпоставувало дека претставувала градски форум, два храма и гробници. Во делото биле претставени и различни археолошки предмети, меѓу кои антички светилки, вазни, триножници, масичка со една ногарка, како и дотогаш непозната статуа на Нониј Балб. Овие откритија предизвикале огромен интерес и ентузијазам во европските уметнички и интелектуални кругови. Архитектите започнале да проектираат градби инспирирани од старогрчките архитектонски принципи, додека сликарите, изработувачите на мебел, мајсторите за бронзени предмети и другите занаетчии понудиле многубројни дела обликувани според новиот уметнички вкус. Овие производи често биле претставувани како автентично грчки, иако нивната поврзаност со античката уметност главно се темелела на употребата на строги геометриски форми и декоративни мотиви преземени од делата на древните мајстори. Паралелно со овие случувања, во Европа започнала да се развива таканаречената „грчка теорија“, според која старогрчката уметност и архитектура се сметале за надмоќни во однос на римските. Еден од истакнатите теоретичари на неокласицизмот, Марк-Антоан Ложје, во 1755 година го изразил ова гледиште со следните зборови: „Тосканскиот и композитниот ред не се ништо друго освен позајмени облици, кои од претходните, односно дорскиот, јонскиот и коринтскиот ред, се разликуваат единствено по случајни стилски особености. Тосканскиот ред е само погруба варијанта на дорскиот, додека композитниот претставува прилично пријатна комбинација од јонскиот и коринтскиот ред. Оттука, архитектурата им должи многу малку на Римјаните, а на Грците им го должи речиси сето она што во неа има вистинска вредност и цврста основа.“ Уште поостар став кон римското наследство имал Пјер-Жан Мариет, кој ги сметал Римјаните за освојувачи на грчката и етрурската култура. Според него, тие ги презеле уметничките и архитектонските принципи на своите претходници, но постепено ги преобразиле, доведувајќи ја уметноста до претерана раскош и декоративност. Новите идеи довеле и до преиспитување на авторитетот на претходните архитектонски теоретичари. Европските истражувачи и архитекти станале толку критички настроени кон традиционалните сфаќања што започнале да ги оспоруваат дури и делата на Андреа Паладио, кој дотогаш уживал исклучително висок углед. Во предговорот на своето дело „Урнатините на Атина“ од 1759 година, Р. Сајер изразил незадоволство од толкувањата на Витрувиј, посочувајќи дека дури и неговите најпознати коментатори биле непрецизни, противречни и отстапувале од неговите архитектонски принципи. Тој исто така забележал дека во тогашната архитектонска практика ретко можело да се сретне композиција што навистина би била достојна за името на Витрувиј. Во светлината на новите археолошки откритија, сè повеќе се ширело уверувањето дека обновувањето на старогрчката архитектура може да се постигне преку отфрлање на претераната римска раскош и монументалност. Се сметало дека е неопходно да се напушти употребата на тосканскиот и композитниот архитектонски ред, столбовите да се поставуваат непосредно на основата, без високи постаменти, а над нив повторно да се применуваат едноставни триаголни фронтони. На тој начин, според тогашните приврзаници на новиот стил, архитектурата можела да се врати кон изворните принципи на античка Грција, засновани на јасност, хармонија, пропорционалност и рационално обликување. == Декорација во грчки стил == Во 1763 година, Фридрих Мелхиор Грим забележал дека грчкиот стил станал доминантен тренд во француската уметност и секојдневниот живот. Тој истакнал: „Денес сè се изработува во грчки стил (à la grecque). Декорацијата на фасадите и ентериерите, мебелот, ткаенините и накитот — сè во Париз сега е грчко. Модата од архитектурата се пренесе во продавниците за модни производи; нашите дами ги обликуваат своите фризури на грчки начин, а нашите господа би се чувствувале посрамотено доколку не поседуваат табакера изработена во грчки стил.“ === Во архитектурата === Бројни примери на архитектура инспирирана од античка Грција можат да се најдат во повеќетомното дело на Жан-Франсоа де Нефорж, чие објавување започнало во 1757 година. Примери на мебел и декоративно уредување во овој стил биле претставени и во првите збирки со гравури и дизајнерски решенија на Жан-Шарл Делафос. Еден од најзначајните примери на новиот архитектонски вкус требало да биде фасадата на црквата Мадлен во Париз, проектирана во 1761 година од архитектот Пјер Контант д'Иври. При создавањето на проектот, архитектот бил инспириран од реконструкцијата на Храмот на Сонцето, изработена од Андреа Паладио. Контант д'Иври со гордост истакнувал дека портикот на црквата, обликуван според принципите на грчката архитектура, „би можел да претставува вистинска новина за Франција“. Сепак, поради финансиски тешкотии, изградбата на црквата значително се одолжила, а Француската револуција довела до нејзино целосно прекинување. Градбата била завршена дури во XIX век, според проект на друг архитект. И покрај тоа што првичниот план никогаш не бил целосно реализиран, тој извршил значително влијание врз понатамошниот развој на европската архитектура. Под влијание на овој проект бил обликуван и портикот на Троицката катедрала во Александро-Невската лавра во Санкт Петербург. Слични архитектонски решенија можат да се забележат и кај подоцна изградениот портик на Холандската реформаторска црква, сместена на Невскиот проспект. === Уметнички дела === Во овој период, уметничкиот вкус на европската јавност се менувал со извонредна брзина. Стиловите и декоративните решенија што во еден момент биле сметани за модерни и престижни, за кратко време можеле да станат застарени. Карактеристичен пример за ваквите промени претставува нарачката на руската царица Екатерина II, која кон крајот на 1760-тите години побарала во Париз да биде изработен раскошен сребрен сервиз. Подоцна таа му го подарила сервизот на Григориј Орлов, поради што денес е познат како „Орловски сервиз“. Зачуваните предмети од оваа колекција се наоѓаат во Државниот Ермитаж. Откако ги добила првичните скици за сервизот, Екатерина II побарала да се направат одредени измени во неговиот декоративен изглед, со цел тој подобро да одговара на новите естетски тенденции. За ова сведочи писмото на мајсторот Роетје од 7 април 1770 година, во кое се наведува: „Бидејќи Нејзиното Императорско Величество посакува да се отстранат сите видови фигури и декоративни картуши, ќе вложиме максимални напори тие да бидат заменети со антички украси, во согласност со најдобриот вкус и нејзините желби. Ова истовремено ќе придонесе и за намалување на цената, бидејќи фигурите единствено ги зголемуваат трошоците, без притоа да ја зголемат вистинската вредност на предметот.“ Овој пример јасно покажува дека новиот интерес за античката уметност не влијаел само врз архитектурата, туку и врз изработката на луксузни предмети, декоративните техники и уметничките вкусови на европските владетелски дворови. === Декоративни елементи === Меѓу најпрепознатливите декоративни мотиви на новиот уметнички правец биле меандрите, античките венци и гирланди, стилизираните украси во облик на висечки ткаенини, како и мотивите со глави на кози. Овие елементи често се користеле за украсување на мебелот и различни декоративни предмети, особено на кадилниците и миризливите вази, кои во тоа време биле исклучително популарни. Голем број новоизградени згради биле богато украсувани со медалјони на кои биле претставени профили на личности од античкиот свет. Ваквите декоративни мотиви станале толку распространети што можеле да се сретнат дури и на градби кои според својата основна архитектонска концепција не припаѓале на новиот стил. Таков пример претставува Строгановската палата на Невскиот проспект во Санкт Петербург, чија фасада содржи декоративни елементи инспирирани од античката уметност. === Ентериер и мебел === Новите уметнички и декоративни решенија во голема мера се развивале како спротивност на претходно доминантниот стил рококо. Мебелот во стилот рококо се одликувал со пластични, раздвижени и непрекинати линии, при што одделните конструктивни делови често визуелно се спојувале. Поради тоа, кај одредени парчиња мебел било тешко јасно да се разликува каде завршува потпирачот за рацете, а каде започнува ногарката. Наспроти тоа, мебелот обликуван според новите естетски принципи добил построги геометриски форми и појасно дефинирана конструкција. Неговите составни делови изгледале како прецизно обликувани елементи што се поврзуваат во единствена, хармонична целина. Наместо сложените и асиметрични линии, сè поголемо значење добивале симетријата, правилните пропорции и геометриската јасност. Слични промени се забележувале и во внатрешното уредување на просториите. Претходните ентериери, изработени со исклучителна префинетост и богата декоративност, биле исполнети со спирални орнаменти, рокајни мотиви и декоративни картуши. Новиот стил, пак, се одликувал со поедноставени и јасно дефинирани архитектонски форми. Во ентериерите започнале да се применуваат елементи преземени од класичната архитектура, како масивни конзоли и сандрици, односно декоративни архитектонски завршетоци над прозорците и вратите. Во многу случаи, ѕидните површини останувале целосно мазни, без дополнителни украси, со што уште повеќе се нагласувале едноставноста и строгоста на новиот уметнички израз. Новата мода придонела и за значително збогатување на разновидноста на уметничките и декоративните предмети што го опкружувале човекот во секојдневниот живот. Овој период се одликувал со бројни експерименти инспирирани од античкото наследство. Иако интересот за старогрчката и староримската уметност постојано се зголемувал, достапните информации за првобитниот изглед на античките споменици сè уште биле ограничени. Дополнително, уметниците не сакале строго да се придржуваат до познатите историски примери, туку настојувале да создаваат сопствени интерпретации на класичните форми. Како резултат на тоа, традиционалните печки со декоративни облици што потсетувале на школки постепено биле заменети со многу поразновидни решенија. Се појавиле печки во форма на антички столбови, вази, обелисци, пирамиди, па дури и гробници. Овие предмети не служеле само за загревање на просториите, туку претставувале и значајни декоративни елементи во внатрешното уредување. Промени претрпеле и часовниците. Претходно распространетите конзолни часовници, сместени во дрвени куќишта украсени со позлатени бронзени апликации, постепено биле заменети со нови модели во облик на скулптури и антички фигури. Особено интересни биле таканаречените ротирачки часовници, обликувани како антички урни околу кои се обвиткувала змија, чија глава или тело истовремено служеле како показател на времето. Покрај нив, биле изработувани и часовници во форма на столбови, парковски павилјони и други архитектонски композиции инспирирани од античкиот свет. Во почетните фази од развојот на новиот стил, декоративните предмети изработени во претходниот „живописен“ вкус и оние обликувани според новите, таканаречени „грчки“ принципи, постоеле паралелно. Двата пристапа биле подеднакво застапени во ентериерите, како и во уметничките публикации и збирките со гравури. Таков пример претставува третиот том од делото „3me Volume de l’œuvre de J. Ch. Delafosse“, објавен во текот на 1760-тите години, во кој биле претставени декоративни решенија од двата стила. Со текот на времето, новиот уметнички вкус станувал сè поприфатен и пораспространет, постепено заменувајќи ги претходните декоративни традиции. Она што првично претставувало новина и експеримент, на крајот се утврдило како доминантен естетски принцип, додека некогаш популарните форми и украси на рококото постепено ја изгубиле својата актуелност. == Галерија == <gallery heights="215" widths="210" class="center centered" caption="Севр-Вазен „во грчки стил“"> Datei:Paire_de_vases_à_cordon_(Louvre,_OA_10592).jpg|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Paire_de_vases_%C3%A0_cordon_(Louvre,_OA_10592).jpg|Вазна од фабриката Севр, 1763 година Datei:Sèvres_Porcelain_Manufactory_-_One_of_a_Pair_of_Vases_(Vase_à_têtes_de_lion)_-_Walters_48579_-_Profile.jpg|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:S%C3%A8vres_Porcelain_Manufactory_-_One_of_a_Pair_of_Vases_(Vase_%C3%A0_t%C3%AAtes_de_lion)_-_Walters_48579_-_Profile.jpg|Sèvres-Vase, zwischen 1765 и 1770 година Datei:Sèvres_Porcelain_Manufactory_-_Oviform_Vase_-_Walters_48624_-_Back.jpg|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:S%C3%A8vres_Porcelain_Manufactory_-_Oviform_Vase_-_Walters_48624_-_Back.jpg|Вазна Севр, околу 1768 година Datei:Sèvres_Porcelain_Manufactory_-_One_of_a_Pair_of_Fluted_Vases_(Vases_cannele_à_bandeau)_-_Walters_48632_-_Back.jpg|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:S%C3%A8vres_Porcelain_Manufactory_-_One_of_a_Pair_of_Fluted_Vases_(Vases_cannele_%C3%A0_bandeau)_-_Walters_48632_-_Back.jpg|Вазна Севр, околу 1770 година Datei:Sèvres_Porcelain_Manufactory_-_One_of_a_Pair_of_Potpourri_Vases_(Vases_ovales_Mercure)_-_Walters_48635.jpg|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:S%C3%A8vres_Porcelain_Manufactory_-_One_of_a_Pair_of_Potpourri_Vases_(Vases_ovales_Mercure)_-_Walters_48635.jpg|Севр-Потпури-Ваза, околу 1770 година Datei:Sèvres_Porcelain_Manufactory_-_One_of_a_Pair_of_Vases_(Vase_à_anses_carrées)_-_Walters_48570.jpg|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:S%C3%A8vres_Porcelain_Manufactory_-_One_of_a_Pair_of_Vases_(Vase_%C3%A0_anses_carr%C3%A9es)_-_Walters_48570.jpg|Вазна Севр, околу 1770 година </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Референци == * Свенд Ериксен, ''Ран неокласицизам во Франција''. (Лондон: Фабер). Преведено од Питер Торнтон. [[Категорија:Архитектонски стилови]] [[Категорија:Украсна уметност]] 0yfixtudyo3cgk04rjssglpj36xx4o5 1 1405408 5642435 2026-10-09T12:17:51Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5642435 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405409 5642436 2026-10-09T12:18:11Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Емил Дикло]] 5642436 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Емил Дикло]] ba9c6qrgro70gzoye2s6alhs95u05ch 0 1405410 5642442 2026-10-09T12:23:01Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1368443838|Fête galante]]“ 5642442 wikitext text/x-wiki [[File:Antoine_Watteau_-_L'imbarco_per_Citera.jpg|десно|мини|300x300пкс| Антоан Вато, ''Испраќање на брод за Китера'', 1717]] '''Фете галант''' ({{МФА|fr|fɛt ɡalɑ̃t}}, {{Lit|Празник на галантијата}}) — категорија на сликарство специјално создадена од [[Кралска академија на сликарството и вајарството|Француската академија]] во 1717 година за да ги опише варијациите на [[Антоан Вато]] (1684–1721) на темата на празникот „fête champêtre“, на кои се прикажани фигури во балски или маскенбалски костими кои љубовно се забавуваат во паркови. Кога Вато аплицирал да се приклучи на Француската академија во 1717 година, немало соодветна категорија за неговите дела, па затоа академијата едноставно создала една, наместо да ја отфрли неговата апликација. Неговиот приемен дел беше „ ''Испраќање на бродот за Китера“'', кој сега се наоѓа во [[Лувр]].<ref>Kleiner, Fred, S. (Ed.) (2011) ''Gardner's Art Through the Ages: A global history''. Enhanced 13th edn. Boston: Wadsworth, p. 755. {{ISBN|978-0-495-79986-3}}</ref><ref name="Oxf">Clarke, M. & D. (2010) "fête galante" in ''The Concise Oxford Dictionary of Art Terms''. oxfordreference.com, [[Oxford University Press]]. Retrieved 8 November 2013.</ref><ref>[http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/fte-galante Fête Galante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116225546/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/fte-galante|date=2016-11-16}} ''Glossary'', [[National Gallery]], 2013. Retrieved 8 November 2013.</ref> Вато сакаше признание од [[Кралска академија на сликарството и вајарството|Академијата за сликарство и скулптура]] назначена од владата. Академијата ја одржуваше хиерархијата на жанровите, рангирајќи ги сцените од секојдневниот живот и портретите, сликите најпосакувани од приватните патрони, како пониски од морално едукативните слики што илустрираат [[Историско сликарство|историски слики]], вклучувајќи [[Алегорија|алегории]] и сцени од [[Мит|митологијата]].<gallery widths="140px" heights="180px"> File:Jean-Antoine_Watteau_-_Fêtes_Venitiennes_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Fêtes Vénitiennes| Фетес Венитиен File:Jean-Antoine_Watteau_-_Mezzetin.JPG|алт=Mezzetin, 1718/9| Мезетин, 1718/9 </gallery> == Поширок контекст == Сликите од жанрот „Fête galante“ (галантни свечености) заземаат значајно место во уметноста на [[Рококо|рококото]], период во кој европското сликарство постепено се оддалечувало од строгите хиерархиски правила и величествените претстави поврзани со црквата и [[Монархиски двор|кралските дворови]]. Наместо тоа, уметниците сè повеќе се насочувале кон прикажување интимни моменти, романтични средби, општествени забави и лични задоволства. Овие дела најчесто прикажувале елегантно облечени личности во раскошни природни амбиенти, опкружени со бујна вегетација и идилични пејзажи. Иако ваквите композиции станале препознатливо обележје на рококото, нивната инспирација често потекнувала од постари сликарски традиции, особено од венецијанското сликарство на XVI век и холандското сликарство на XVII век. Деветнаесеттиот век доживеал анахроничко оживување на ваквите сцени во приказите на ''жанрот на костуми'' или сликите ''на сцена галант'' од, на пример, Артуро Ричи и Жан Гужеле. == Примери == [[File:Gaston_La_Touche_-_The_Arbor_-_Walters_372626.jpg|мини| Гастон Ла Туш, ''Арбор'', 1906 година]] * ''L'Accord Parfait'' (LACMA) - насликан од Вато помеѓу 1717 и 1718 година. Прекрасна млада жена држи музика за домашен старец што свири [[флејта]]. * ''[[Le Collation|Ле Колажација]]'' - од Патер. Благородници флертуваат и берат цвеќиња пред гола жена како се потпира на насип во облик на морска школка. Голата фигура веројатно ја претставува божицата [[Венера (божица)|Венера]]. * ''[[Danse dans le Parc]]'' - од Николас Ланкрет. Раскошно облечени дворјани танцуваат пред статуата на херојски машки гол. Машките голи тела биле омилена тема на историските слики, па затоа оваа статуа очигледно има за цел да ги воздигне танчерите до „историски“ статус. * ''[[Declaration of Love (painting)|Изјава на љубовта]]'' - насликана од Жан Франсоа де Троја во 1731 година. Стилот на Де Троја е многу пореалистичен од повеќето. Оваа слика ја купил прускиот крал Фредерик II и ја поставил во палатата [[Сансуси|Сан Суси]]. * ''Les Deux Cousines'' - насликани од Вато помеѓу 1717 и 1718 година. На две жени во бели [[Сатен|сатенски]] фустани им се нуди црвена наметка од галантен млад човек. Како и кај другите слики на фестивалот „fête galante“, грчко-римските статуи покрај езерото помагаат да се издигне оваа жанровска сцена до статус [[Историско сликарство|на историско сликарство]]. * ''[[Gardens of the Villa d'Este at Tivoli|Градините на Вила д'Есте во Тиволи]]'' - насликани од Фрагонард. Класичната архитектура обезбедува позадина за оброк и игри на отворено. * ''[[A Lady in a Garden Taking Coffee With Some Children|Дама во градина пие кафе со неколку деца]]'' - насликана од Ланкре околу 1742 година. Жена седи покрај фонтана во раскошна градина и им служи егзотично кафе на своите деца, додека двајца мажи - веројатно сопруг и слуга - набљудуваат. * ''Мецетино'' - насликано од Вато помеѓу 1718 и 1720 година. Технички не е фестивал на галантијата, оваа слика прикажува патетична фигура од италијанската [[комедија дел арте]] како пее серенади на статуа. * ''Поклонение во Китера'' - насликано од Вато во 1717 година. Убаво облечени аристократи, водени од херувими, посетуваат остров наводно посветен на древната божица на љубовта [[Афродита|Китера]]. Оваа слика често се смета за прототип на фестивалот галант. * ''Овчарите'' - насликани од Вато околу 1716 година. Оваа слика се поигрува со долгата традиција на аристократи кои се преправаат дека се рурални овчари, традиција која цветала во 18 век, најпозната во лажното селце на [[Марија Антоанета]]. * ''[[Venetian Pleasures|Венецијански задоволства]]'' - насликани од Вато помеѓу 1718 и 1719 година. Двајца танчери (човекот во арапска носија) настапуваат пред толпа гледачи пред статуа на Венера. Гајдата може да биде автопортрет. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * Национална галерија на уметност, Вашингтон, ДЦ. [https://web.archive.org/web/20130401212119/http://www.nga.gov/exhibitions/frgenre-watteau.shtm „Вато и празникот Галанте“] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] [[Категорија:Рококо]] clqlloompjkolgp7eqor6th3s5o7u03 5642449 5642442 2026-10-09T12:25:46Z Bojan9Spasovski 91316 5642449 wikitext text/x-wiki [[File:Antoine_Watteau_-_L'imbarco_per_Citera.jpg|десно|мини|300x300пкс| Антоан Вато, ''Испраќање на брод за Китера'', 1717 година]] '''Фете галант''' ({{МФА|fr|fɛt ɡalɑ̃t}}, {{Lit|Празник на галантијата}}) — категорија на сликарство специјално создадена од [[Кралска академија на сликарството и вајарството|Француската академија]] во 1717 година за да ги опише варијациите на [[Антоан Вато]] (1684–1721) на темата на празникот „fête champêtre“, на кои се прикажани фигури во балски или маскенбалски костими кои љубовно се забавуваат во паркови. Кога Вато аплицирал да се приклучи на Француската академија во 1717 година, немало соодветна категорија за неговите дела, па затоа академијата едноставно создала една, наместо да ја отфрли неговата апликација. Неговиот приемен дел беше „ ''Испраќање на бродот за Китера“'', кој сега се наоѓа во [[Лувр]].<ref>Kleiner, Fred, S. (Ed.) (2011) ''Gardner's Art Through the Ages: A global history''. Enhanced 13th edn. Boston: Wadsworth, p. 755. {{ISBN|978-0-495-79986-3}}</ref><ref name="Oxf">Clarke, M. & D. (2010) "fête galante" in ''The Concise Oxford Dictionary of Art Terms''. oxfordreference.com, [[Oxford University Press]]. Retrieved 8 November 2013.</ref><ref>[http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/fte-galante Fête Galante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116225546/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/fte-galante|date=2016-11-16}} ''Glossary'', [[National Gallery]], 2013. Retrieved 8 November 2013.</ref> Вато сакаше признание од [[Кралска академија на сликарството и вајарството|Академијата за сликарство и скулптура]] назначена од владата. Академијата ја одржуваше хиерархијата на жанровите, рангирајќи ги сцените од секојдневниот живот и портретите, сликите најпосакувани од приватните патрони, како пониски од морално едукативните слики што илустрираат [[Историско сликарство|историски слики]], вклучувајќи [[Алегорија|алегории]] и сцени од [[Мит|митологијата]].<gallery widths="140px" heights="180px"> File:Jean-Antoine_Watteau_-_Fêtes_Venitiennes_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Fêtes Vénitiennes| Фетес Венитиен File:Jean-Antoine_Watteau_-_Mezzetin.JPG|алт=Mezzetin, 1718/9| Мезетин, 1718/9 </gallery> == Поширок контекст == Сликите од жанрот „Fête galante“ (галантни свечености) заземаат значајно место во уметноста на [[Рококо|рококото]], период во кој европското сликарство постепено се оддалечувало од строгите хиерархиски правила и величествените претстави поврзани со црквата и [[Монархиски двор|кралските дворови]]. Наместо тоа, уметниците сè повеќе се насочувале кон прикажување интимни моменти, романтични средби, општествени забави и лични задоволства. Овие дела најчесто прикажувале елегантно облечени личности во раскошни природни амбиенти, опкружени со бујна вегетација и идилични пејзажи. Иако ваквите композиции станале препознатливо обележје на рококото, нивната инспирација често потекнувала од постари сликарски традиции, особено од венецијанското сликарство на XVI век и холандското сликарство на XVII век. Деветнаесеттиот век доживеал анахроничко оживување на ваквите сцени во приказите на ''жанрот на костуми'' или сликите ''на сцена галант'' од, на пример, Артуро Ричи и Жан Гужеле. == Примери == [[File:Gaston_La_Touche_-_The_Arbor_-_Walters_372626.jpg|мини| Гастон Ла Туш, ''Арбор'', 1906 година|300x300пкс]] * ''L'Accord Parfait'' (LACMA) - насликан од Вато помеѓу 1717 и 1718 година. Прекрасна млада жена држи музика за домашен старец што свири [[флејта]]. * ''[[Le Collation|Ле Колажација]]'' - од Патер. Благородници флертуваат и берат цвеќиња пред гола жена како се потпира на насип во облик на морска школка. Голата фигура веројатно ја претставува божицата [[Венера (божица)|Венера]]. * ''[[Danse dans le Parc]]'' - од Николас Ланкрет. Раскошно облечени дворјани танцуваат пред статуата на херојски машки гол. Машките голи тела биле омилена тема на историските слики, па затоа оваа статуа очигледно има за цел да ги воздигне танчерите до „историски“ статус. * ''[[Declaration of Love (painting)|Изјава на љубовта]]'' - насликана од Жан Франсоа де Троја во 1731 година. Стилот на Де Троја е многу пореалистичен од повеќето. Оваа слика ја купил прускиот крал Фредерик II и ја поставил во палатата [[Сансуси|Сан Суси]]. * ''Les Deux Cousines'' - насликани од Вато помеѓу 1717 и 1718 година. На две жени во бели [[Сатен|сатенски]] фустани им се нуди црвена наметка од галантен млад човек. Како и кај другите слики на фестивалот „fête galante“, грчко-римските статуи покрај езерото помагаат да се издигне оваа жанровска сцена до статус [[Историско сликарство|на историско сликарство]]. * ''[[Gardens of the Villa d'Este at Tivoli|Градините на Вила д'Есте во Тиволи]]'' - насликани од Фрагонард. Класичната архитектура обезбедува позадина за оброк и игри на отворено. * ''[[A Lady in a Garden Taking Coffee With Some Children|Дама во градина пие кафе со неколку деца]]'' - насликана од Ланкре околу 1742 година. Жена седи покрај фонтана во раскошна градина и им служи егзотично кафе на своите деца, додека двајца мажи - веројатно сопруг и слуга - набљудуваат. * ''Мецетино'' - насликано од Вато помеѓу 1718 и 1720 година. Технички не е фестивал на галантијата, оваа слика прикажува патетична фигура од италијанската [[комедија дел арте]] како пее серенади на статуа. * ''Поклонение во Китера'' - насликано од Вато во 1717 година. Убаво облечени аристократи, водени од херувими, посетуваат остров наводно посветен на древната божица на љубовта [[Афродита|Китера]]. Оваа слика често се смета за прототип на фестивалот галант. * ''Овчарите'' - насликани од Вато околу 1716 година. Оваа слика се поигрува со долгата традиција на аристократи кои се преправаат дека се рурални овчари, традиција која цветала во 18 век, најпозната во лажното селце на [[Марија Антоанета]]. * ''[[Venetian Pleasures|Венецијански задоволства]]'' - насликани од Вато помеѓу 1718 и 1719 година. Двајца танчери (човекот во арапска носија) настапуваат пред толпа гледачи пред статуа на Венера. Гајдата може да биде автопортрет. == Галерија == <gallery mode="nolines" widths="200" heights="200" class="center"> Податотека:Fichier:Declarationoflove.jpg|врска=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Declarationoflove.jpg|''Жан-Франсоа де Троја, Собир во парк, или Изјава на љубовта'' Податотека:Fichier:LANCRET, Nicolas - The earth.jpg|врска=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:LANCRET,_Nicolas_-_The_earth.jpg|''Николас Ланкре, Земјата'' Податотека:Fichier:Nicolas Lancret 001.jpg|врска=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Nicolas_Lancret_001.jpg|''Николас Ланкре, Ле Мулене'' Податотека:Fichier:Jean baptiste joseph pater - reunião num parque 01.jpg|врска=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Jean_baptiste_joseph_pater_-_reuni%C3%A3o_num_parque_01.jpg|''Жан-Батист Патер, Одмор во паркот'' Податотека:Fichier:Jean-Honoré Fragonard 006.jpg|врска=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Jean-Honor%C3%A9_Fragonard_006.jpg|''Жан-Оноре Фрагонар, Градините на вилата д'Есте во Тиволи'' Податотека:Fichier:Norblin-Fete galante.jpg|врска=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Norblin-Fete_galante.jpg|''Жан-Пјер Норблин де Ла Гурден, Фете галанте'' Податотека:Fichier:Pierre-Antoine Quillard 001.jpg|врска=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Pierre-Antoine_Quillard_001.jpg|''Пјер-Антоан Квилар, Четирите годишни времиња'' Податотека:Fichier:Legende børn i det frie (Le jeu de quatre-coins).jpg|врска=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Legende_b%C3%B8rn_i_det_frie_(Le_jeu_de_quatre-coins).jpg|''Николас Ланкре, Играта на четири агли'' Податотека:Fichier:Watteau cousines.jpg|врска=https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Watteau_cousines.jpg|''Антоан Вато, Двајцата братучеди'' </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * Национална галерија на уметност, Вашингтон, ДЦ. [https://web.archive.org/web/20130401212119/http://www.nga.gov/exhibitions/frgenre-watteau.shtm „Вато и празникот Галанте“] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] [[Категорија:Рококо]] pnfftb6vcx100xlpl474kn8y8xrsifv 0 1405411 5642454 2026-10-09T12:29:38Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342883871|Neo-Grec]]“ 5642454 wikitext text/x-wiki [[File:Dawison.jpg|десно|мини|400x400пкс| Неогрчка архитектура во гробницата на актерот Богумил Дависон во [[Дрезден]], Германија]] '''Нео-грчки стил''' — неокласичен преродбенски стил од средината до крајот на 19 век, кој бил популаризиран во архитектурата, декоративните уметности и во сликарството за време на [[Второ Француско Царство|Второто француско царство]], владеењето на [[Наполеон III]] (&#x2013;). Нео-грчката мода како почетна точка ги зела претходните изрази на неокласичниот стил инспириран од ископувањата во [[Помпеја]] од 18 век, кои сериозно продолжиле во 1848 година, и слични ископувања во [[Херкуланеум]]. Стилот ги мешал елементите од грчко-римскиот, помпејскиот, [[Адамов стил|адамскиот]] и египетскиот преродбенски стил во „богато еклектичен полихромен меланж“.<ref name="Oxford">James Stevens Curl & Susan Wilson, eds., "Néo-Grec," ''The Oxford Dictionary of Architecture'' (Oxford University Press, 2015).</ref> „Стилот уживаше во мода во Соединетите Американски Држави и имаше краткотрајно влијание врз дизајнот на ентериер во Англија и на други места.“<ref name="Oxford2">James Stevens Curl & Susan Wilson, eds., "Néo-Grec," ''The Oxford Dictionary of Architecture'' (Oxford University Press, 2015).</ref> == Архитектура == Во архитектурата, нео-грчкиот стил не е секогаш јасно различен од неокласичните дизајни од почетокот на векот, во згради како што е црквата Мадлен во Париз. Класичен пример за нео-грчка архитектура е иновативната Библиотека „Сент Женевјев“ во [[Париз]] на Анри Лабруст, 1843–50, која генерално се смета за прва голема јавна зграда во овој подоцнежен модус на класицизмот. Нео-грчкиот јазик не бил популарен само во [[Франција]], туку и во викторијанска [[Англија]], а особено во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], каде што неговата строгост се совпаѓала со американската ренесанса. Архитектонскиот историчар Нил Левин го објаснил стилот како реакција против ригидноста на [[Класицизам|класицизмот]].<ref>N. Levine, The Romantic Idea of Architectural Legibility Henri Labrouste and the Neo-Grec, in A. Drexler (ed.), ''The Architecture of the Ecole des Beaux Arts'', New York, 1977, pp. 325–416.</ref> Според Левин, нео-грчкиот бил донекаде полабав стил, кој „ја заменил реторичката форма на класичниот архитектонски дискурс со побуквална и описна синтакса на формата“.<ref>N. Levine, The Romantic Idea of Architectural Legibility Henri Labrouste and the Néo-Grec, in A. Drexler (ed.), ''The Architecture of the Ecole des Beaux Arts'', New York, 1977, p. 332.</ref> Требаше да биде „читлива“ архитектура. Американскиот архитект Ричард Морис Хант го вовел нео-грчкиот масирачки стил во своите згради кон крајот на 1860-тите и 1870-тите.<ref>Doreen Bolger Burke, ed., ''In Pursuit of Beauty: Americans and the Aesthetic Movement'' (New York: Metropolitan Museum of Art, 1981), p. 469.</ref> Студентот на Хант, Френк Фернес, го направил истото во своите рани градби во Филаделфија и експериментирал со користење на масирање и визуелна „тежина“ за драматичен ефект.<ref name="Furness2">George E. Thomas, et al., ''Frank Furness: The Complete Works'' (Princeton Architectural Press, 1991, revised 1996).</ref><gallery mode="nolines" widths="200" heights="200" class="center"> Податотека:Bibliothèque Sainte Geneviève Paris.jpg|алт=Bibliothèque Sainte-Geneviève (1843–1850), Paris, Henri Labrouste, architect|Библиотека Сент-Женевјев (1843–1850), Париз, Анри Лабрусте, архитект Податотека:Neo-Grec - Burlington, NJ - Edward B. Grubb Tomb (2).jpg|алт=Edward B. Grubb grave marker (1867), Burlington, New Jersey, attributed to Frank Furness|Надгробен обележје на Едвард Б. Груб (1867), Бурлингтон, Њу Џерси, припишано на Френк Фернес Податотека:Lenox Library Loeffler.jpg|алт=Lennox Library (1871–77, demolished 1910), Manhattan, New York City, Richard Morris Hunt, architect|Библиотека „Ленокс“ (1871–77, срушена 1910), Менхетен, Њујорк, Ричард Морис Хант, архитект Податотека:Northern Saving Fund.JPG|алт=Northern Savings Fund Society (1871–72), Philadelphia, Pennsylvania, Frank Furness, architect|Друштво за фондови на Северна штедилница (1871–72), Филаделфија, Пенсилванија, Френк Фернес, архитект Податотека:FRONT ELEVATION, LOOKING SOUTHWEST - Kensington National Bank, 2-8 West Girard Avenue, Philadelphia, Philadelphia County, PA HABS PA,51-PHILA,460-1.tif|алт=Kensington National Bank (1877), Philadelphia, Pennsylvania, Frank Furness, architect|Национална банка Кенсингтон (1877), Филаделфија, Пенсилванија, Френк Фернес, архитект Податотека:ProvidentTrust.jpg|алт=Provident Life and Trust Company (1876–79, demolished 1960), Philadelphia, Pennsylvania, Frank Furness, architect|Компани „Привидент лајф енд траст“ (1876–79, срушена 1960), Филаделфија, Пенсилванија, Френк Фернес, архитект </gallery> == Декоративни уметности == Во декоративните уметности, неогрчкиот стил се базирал на стандардниот репертоар на грчко-римски орнаменти, комбинирајќи мотиви извлечени од грчкото вазно сликарство и повторувачки архитектонски мотиви како што се антимиони, палмети, грчки клуч со елементи од стиловите на [[Адамов стил|Адам]] и Луј XVI од раниот неокласицизам (околу 1765–1790) и од декоративните уметности на египетската преродба од ерата на Наполеон; може да се идентификува по честата употреба на изолирани мотиви на класични глави и фигури, маски, крилести грифини, морски змии, урни, медалјони, арабески и пупки од лотос ограничени во панели, обликувани резерви или повеќекратни граници на антимион, гилош и грчки шари. Неогрчкиот стил беше еклектичен, апстрактен, полихроматски, а понекогаш и бизарен. Неговиот третман беше намерно сув и линеарен. Нејзините вињети и повторувачки шари беа погодни за шаблонирање. Типичните „неогрчки“ хармонии на бои беа богати и сурови: црни мотиви и контури наспроти „помпејанска“ црвена, прашкасто сина и белокава, бистре и маслинеста монотонија можеа да се комбинираат во еден декор. Стилот ја задржа својата супериорност кратко пред другите модни трендови да го достигнат врвот во Франција.<ref name="Harpers1877">{{Наведено списание|date=December 1877|title=Elizabethan and later English furniture|journal=Harper's New Monthly Magazine|volume=56|issue=331|pages=18–33}}</ref><gallery mode="nolines" widths="200" heights="200" class="center"> Податотека:Etrurisches Zimmer.jpg|алт=Etruscan room (c.1840), watercolor by Friedrich Wilhelm Klose, City Palace, Potsdam, Germany|Етрурска соба ({{Околу}} 1840), акварел од Фридрих Вилхелм Клозе, Градска палата, Потсдам, Германија Податотека:Frédéric-Eugène Piat - Cheminée monumentale de style néo-grec.JPG|алт=Cheminée monumentale de style néo-grec (1862), Frédéric-Eugène Piat, Paris, France|Монументален камин во нео-грчки стил (1862), Фредерик-Ежен Пиат, Париз, Франција </gallery> === Во Соединетите Американски Држави === Френк Фернес и производителот на мебел Даниел Пабст создадоа неогрчки мебел за градската куќа на баронот на алкохол Хенри Ц. Гибсон, околу 1870 година,<ref name="Furness3">George E. Thomas, et al., ''Frank Furness: The Complete Works'' (Princeton Architectural Press, 1991, revised 1996).</ref> и за библиотеката на братот на архитектот, Хорас Хауард Фернес, околу 1871 година.<ref name="Furness">George E. Thomas, et al., ''Frank Furness: The Complete Works'' (Princeton Architectural Press, 1991, revised 1996).</ref> Тие создадоа панели и мебел за градската куќа на Менхетен на Теодор Рузвелт постариот, околу 1873 година.<ref name="Furness" />Изложбениот кабинет во модерен готски стил на Пабст (околу 1877-80), сега во Метрополитен музејот на уметност, содржи мешавина од готски детали и претерани коринтски капители.<gallery mode="nolines" widths="200" heights="200" class="center"> Податотека:Henry Gibson Drawing Room from Sheldon 1883-84.jpg|алт=Drawing room of Henry Gibson (c. 1870), Philadelphia, Pennsylvania. The Neo-Grec center table is now in the collection of the Detroit Institute of Arts.|Дневна соба на Хенри Гибсон ({{Околу}} 1870), Филаделфија, Пенсилванија. Централната маса во неогрчки стил сега е во колекцијата на Детроитскиот институт за уметности.<ref>David A. Hanks, ''The Quest for Unity: American Art between World's Fairs, 1876–1893''. Detroit Institute of Arts. 1983, pp. 263–264.</ref> Податотека:Desk, designed by Frank Furness, 1870-71, Philadelphia Museum of Art.jpg|алт=Horace Howard Furness desk & chair (1870-71), designed by Frank Furness and made by Daniel Pabst. Philadelphia Museum of Art|Биро и стол од Хорас Хауард Фернес (1870-71), дизајнирано од Френк Фернес и изработено од Даниел Пабст. Музеј на уметност во Филаделфија Податотека:RooseveltDiningroom.jpg|алт=Dining room of Theodore Roosevelt Sr. (c. 1873), Manhattan, New York City. The dining table is now in the collection of the High Museum of Art.|Трпезарија на Теодор Рузвелт постариот ({{Околу}} 1873 година), Менхетен, Њујорк. Трпезариската маса сега е во колекцијата на Музејот на уметност „Висок“.<ref>[https://high.org/collections/dining-table/ Dining Table], from High Museum of Art.</ref> Податотека:Pabst Neo-Grec Armchair profile.jpg|алт=Neo-Grec armchair (c.1870–1875), attributed to Daniel Pabst, Philadelphia, private collection|Неогрчка фотелја ({{Околу}} 1870–1875), му се припишува на Даниел Пабст, Филаделфија, приватна колекција Податотека:Cabinet MET DT180 cropped.jpg|алт=Modern Gothic exhibition cabinet (c.1877–1880), attributed to Daniel Pabst, Philadelphia, Metropolitan Museum of Art|Модерен готски изложбен кабинет ({{Околу}} 1877–1880), припишан на Даниел Пабст, Филаделфија, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]] </gallery> == Сликање == Во [[Сликарство|сликарството]], неокласичниот стил продолжил да се изучува во Академијата за убави уметности, всадувајќи јасни контури, проѕирна атмосфера и јасна, чиста палета. Сепак, формална неогрчка група уметници била создадена во средината на 19 век по зголемениот интерес за [[Стара Грција|Античка Грција]] и [[Стар Рим|Рим]], а особено за подоцнежните ископувања во [[Помпеја]]. Парискиот салон од 1847 година го откри [[Академска уметност|академскиот сликар]] Жан-Леон Жером, кој во ''„Борбата на петли“'' прикажа композиција во која, во сцена од антиката, младо момче и девојче присуствуваат на борбата на два [[Кокошка|петли]]. Жером стекнал слава од оваа изложба, а следната година ја формирал групата „Нео-Грк“ со Жан-Луј Амон и Анри-Пјер Пику &#x2014; сите тројца ученици во истото ''ателје'' под водство на Шарл Глејр. Самиот Глејр ги усвоил начелата на неокласицизмот построго од другите во тоа време, усвојувајќи го класичниот стил и естетика, но речиси исклучиво применувајќи го на митови и мотиви од антиката, потсетувајќи се и на ликови од грчкиот мит и на антички симболи како што се бахантите и путите. Неогрчката група го зеде стилот и интересите на Глејр, но го адаптираше од употреба во [[Историско сликарство|историското сликарство]] како во делото на Глејр, во жанровското сликарство. Бидејќи биле инспирирани од откритијата во Помпеја, тие биле наречени и ''нео-помпејанци''. Луј Хектор Леру исто така бил идентификуван како неогрк.<ref>Louis Gallet, ''Salon de 1865: peinture, sculpture'', Paris: Le Bailly, 1863, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1141631/f22 p. 19].</ref> Сликите на неогрците се стремеле да ги доловат секојдневните, анегдотски тривијалности од [[Стара Грција|античкиот грчки]] живот, на начин на чудност, грациозност и шарм, и честопати биле реалистични, сензуални и еротски. Поради оваа причина тие биле наречени и „анакреонтски“ по грчкиот поет [[Анакреонт|Анакреон]], кој пишувал енергични стихови во пофалба на љубовта и виното. Алфред де Тануарн ја опишува една од сликите на Амон како „јасна, едноставна и природна, идејата, ставовите и аспектите. Таа ги води усните со мека насмевка; ни предизвикува неискажливо чувство на задоволство во кое човек е среќен да застане и да ја види сликата“. Можеби може да се каже дека мотото на оваа група било „целта на уметноста е да шармира“. Повеќето неогрчки слики биле изработени и во хоризонтален распоред како во [[Фриз|фризова]] декорација или грчки вазни, со поедноставена композиција. Неогрчката школа била критикувана во многу аспекти; поради нејзиното внимание кон историските детали, Шарл Бодлер рекол дека „студирањето е да се прикрие отсуството на имагинација“, а темата од многумина била сметана за тривијална. Сликарите биле обвинети и за селективно усвојување на античкиот грчки стил, со тоа што ги изоставувале благородните теми и се фокусирале само на тривијалниот секојдневен живот - што довело до обвинување дека создаваат уметност што ги поддржува идеологиите на буржоазијата, или удобната средна класа. Откритието во Помпеја, исто така, инспирирало историски слики базирани на настанот, не мора строго во неогрчки стил, како што е ''„Последниот ден на Помпеја“'' од Карл Брулов.<gallery widths="200" heights="200" mode="nolines" class="center"> Податотека:Jean-Léon Gérôme - Jeunes Grecs faisant battre des coqs, 1846.jpg|алт=The Cock Fight by Jean-Léon Gérôme, 1846|''Борбата со петел'' од Жан-Леон Жером, 1846 година Податотека:Hamon Jean-Louis-Old China Shop (Pompeii).jpg|алт=The Old China Shop (Pompeii) by Jean-Louis Hamon, 1860. Hamon was one of the original members of the Neo-Grec group and one of the longest running adapters of the style. Here, Hamon specifically references Pompeii.|''Старата продавница за порцелан (Помпеја)'' од Жан-Луј Амон, 1860 година. Амон бил еден од првите членови на нео-грчката група и еден од најдолготрајните адаптери на стилот. Тука, Амон конкретно се повикува на Помпеја. Податотека:Toulmouche Auguste-Maternal Love.jpg|алт=Maternal Love by Auguste Toulmouche. Toulmouche often associated with the Neo-Grec group and many of his paintings, though not depicting antique subjects, adapted the style to a context that was contemporary, using subjects considered 'bourgeois' in reflecting the daily life of the French middle class.|''Мајчинска љубов'' од Огист Тулмуш. Тулмуш често се поврзува со нео-грчката група и многу од неговите слики, иако не прикажуваат антички теми, го прилагодиле стилот на современ контекст, користејќи теми кои се сметаат за „буржоаски“ за да го одразат секојдневниот живот на француската средна класа. </gallery> == Музика == Неогрчката мода дури и се проби во француската [[музика]] преку делата на композиторот [[Ерик Сати]] во серија дела наречени ''„Гимнопеди“'' – насловот е референца на танците што ги изведувале младите од древна [[Спарта]] во чест на [[Дијана]] и [[Аполон]] на церемониите во чест на загинатите во Битката кај Тиреа. Нивните архаични мелодии лебдат над модално ориентирана хармонична основа. Мелодиите на ''[[Гносиени (Ерик Сати)|Гносиените]]'' одат подалеку во оваа насока; тие користат старогрчки хроматски модус (А–Г бемол–Фа–Е–Д бемол–Д–Б–А) и арабеска орнаментација. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://ah.bfn.org/a/DCTNRY/doric/index.html Грчка преродба - Архитектура и историја на Бафало] Неогрчки карактеристики и примери од Бафало * [http://store.antiqueroom.com/neogreco.html Антички мебел во нео-грчки стил] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20031206154757/http://store.antiqueroom.com/neogreco.html|date=2003-12-06}} галерија за мебел * [http://www.bradbury.com/victorian/neogrec.html Позадини за Бредбери и Бредбери] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210822233042/https://bradbury.com/victorian/neogrec.html|date=2021-08-22}} Нео-грчки сет за соби и линкови до тапети со типични нео-грчки шари [[Категорија:Истористичка архитектура]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 50jg1xkrlepj4oas5ye1o69mcya0zf1 0 1405412 5642456 2026-10-09T12:31:53Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1356252639|Nazarene movement]]“ 5642456 wikitext text/x-wiki [[File:JvFuhrichJosephRachel.jpg|мини| Во ''„Јаков ја среќава Рахела со стадото на нејзиниот татко'' “ (1836), Јозеф фон Фирих се обидува да го врати расположението на Перугино и [[Рафаело Санти|Рафаел]] ( Австро-рејхишка галерија Белведере, Виена)]] Назарејско движење - Епитетот '''Назареец''' го усвоила група [[Германски романтизам|германски романтичарски]] сликари од почетокот на 19 век, кои имале за цел да ја оживеат [[Духовност|духовноста]] во уметноста. Името Назареец потекнува од термин за потсмев што се користел против нив поради нивното прикажување на библиски начин на облекување и фризура. == Историја == [[File:Joseph_Anton_Koch_004.jpg|мини| Јозеф Антон Кох, Детал од Дантеовиот циклус во Казиното Масимо]] Во 1809 година, кога започнало движењето шест студенти на Виенската академија формирале уметничка задруга во [[Виена]] наречена „Братството на Свети Лука“ или ''„Лукасбунд“'', по вообичаеното име за средновековните еснафи на сликари. Во 1810 година, четворица од нив, Јохан Фридрих Овербек, Франц Пфор, Лудвиг Фогел и Јохан Конрад Хотингер (1788–1827) се преселиле во [[Рим]], каде што го населиле напуштениот манастир Сан Исидоро. Ним им се придружиле Филип Вајт, Петер фон Корнелиус, Јулиус Шнор фон Каролсфелд, Фридрих Вилхелм Шадов и лабава група други уметници што зборуваат германски јазик. Тие се сретнале со австрискиот романтичен пејзажист Јозеф Антон Кох (1768–1839), кој станал неофицијален тутор на групата. Во 1827 година, им се придружил и Јозеф фон Фирих (1800 &#x2013; 1876). == Наводи == {{Наводи}} mby648m9o9mz76wa2vdpum97mytai8d 5642463 5642456 2026-10-09T12:43:46Z 19user99 72391 5642463 wikitext text/x-wiki [[File:JvFuhrichJosephRachel.jpg|мини| Во ''„Јаков ја среќава Рахела со стадото на нејзиниот татко'' “ (1836), Јозеф фон Фирих се обидува да го врати расположението на Перугино и [[Рафаело Санти|Рафаел]] ( Австро-рејхишка галерија Белведере, Виена)]] Епитетот '''Назареец''' го усвоила група [[Германски романтизам|германски романтичарски]] сликари од почетокот на 19 век, кои имале за цел да ја оживеат [[Духовност|духовноста]] во уметноста. Името Назареец потекнува од термин за потсмев што се користел против нив поради нивното прикажување на библиски начин на облекување и фризура. == Историја == [[File:Joseph_Anton_Koch_004.jpg|мини| Јозеф Антон Кох, Детал од Дантеовиот циклус во Казиното Масимо]] Во 1809 година, шест студенти на Виенската академија формирале уметничка задруга во [[Виена]] наречена „Братството на Свети Лука“ или ''„Лукасбунд“'', по вообичаеното име за средновековните еснафи на сликари. Во 1810 година, четворица од нив, Јохан Фридрих Овербек, Франц Пфор, Лудвиг Фогел и Јохан Конрад Хотингер (1788–1827) се преселиле во [[Рим]], каде што го населиле напуштениот манастир Сан Исидоро. Ним им се придружиле Филип Вајт, Петер фон Корнелиус, Јулиус Шнор фон Каролсфелд, Фридрих Вилхелм Шадов и лабава група други уметници што зборуваат германски јазик. Тие се сретнале со австрискиот романтичен пејзажист Јозеф Антон Кох (1768–1839), кој станал неофицијален тутор на групата. Во 1827 година, им се придружил и Јозеф фон Фирих (1800 &#x2013; 1876). Главниот мотив на Назарените бил реакција против неокласицизмот и рутинското уметничко образование во рамките на академскиот систем. Тие се стремеле кон враќање кон уметност што отелотворува духовни вредности и барале инспирација кај уметниците од доцниот среден век и раната ренесанса, отфрлајќи го она што го сметале за површна виртуозност на подоцнежната уметност. Во Рим, групата живеела полумонашки живот, обидувајќи се да ја рекреира атмосферата на средновековната уметничка работилница. Верските теми доминирале во нивното творештво, а две значајни нарачки им овозможиле да се обидат да ја оживеат средновековната уметност на фрескосликарството. Првата била серија фрески изработени во Рим за „Каза Бартолди“ (Casa Bartholdy) (1816–1817; подоцна преместени во Старата национална галерија во Берлин) – заеднички проект на Назарените што „го означува почетокот на оживувањето на фреско-декорацијата за приватни и јавни згради“.<ref>Nationalgalerie (Berlin), and Françoise Forster-Hahn. 2001. ''Spirit of an Age: Nineteenth-Century Paintings From the Nationalgalerie, Berlin''. London: National Gallery Company. p. 26. {{ISBN|1857099605}}</ref> Овој проект, како и втората нарачка за декорација на „Казино Масимо“ (1817–1829), привлекле меѓународно внимание кон делото на Назарените. Сепак, до 1830 година, сите освен Овербек се вратиле во Германија, а групата се распаднала. Многу од Назарените станале влијателни предавачи на германските уметнички академии. ==Наследство== Програмата на Назарените – усвојувањето на она што тие го нарекувале искрен израз во уметноста и црпењето инспирација од уметниците што твореле пред Рафаел – извршила значително влијание во Германија врз Уметничката школа од Бојрон (Beuron Art School),<ref>{{Cite web |last=Novak |first=Rev. Fr. Kenneth |date=November 2003 |title=The Art of Bueron |url=http://www.angelusonline.org/index.php?section=articles&subsection=show_article&article_id=2238 |access-date=2023-03-19 |website=The Angelus Online}}</ref> а во Англија врз прерафаелитското движење. Тие исто така извршиле директно влијание врз британските уметници Вилијам Дајс, Фредерик Лејтон и Форд Медокс Браун.<ref>[[Henri Dorra]], ''Symbolist Art Theories: A Critical Anthology'' (Berkeley, University of California Press, 1995) p.17</ref><ref>Neil MacMillan, ''Victorian Romantics'' (Vancouver: MacMillan & Perrin, 1979) p.1</ref> ==Значајни членови== {{Div col|colwidth=15em}} * [[Питер фон Корнелиус]] * [[Јозеф фон Фирих|Јозеф Фирих]] * [[Јохан Фридрих Овербек]] * [[Франц Пфор]] * [[Фридрих Вилхелм Шадоу]] * [[Јулиус Шнор фон Каролсфелд]] * [[Едуард Јакоб фон Штајнле]] * [[Филип Веит]] * [[Јоханес Веит]] * [[Лудвиг Фогел]] * [[Јуџин фон Герард]] {{div col end}} ==Други сликари поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=15em}} *[[Карл Џозеф Бегас]] * [[Карл фон Блас]] *[[Ернст Дегер]] *[[Конрад Еберхард]] *[[Карл Егерс]] *[[Мари Еленридер]] *[[Гебхард Флац]] *[[Матијас Гебелс]] *[[Јозеф фон Хемпел]] *[[Франц Хорни|Франц Теобалд Хорни]] *[[Франц Итенбах]] *[[Густав Јегер (сликар)|Густав Јегер]] *[[Леополд Купелвизер]] *[[Фридрих Ланге (уметник)|Фридрих Ланге]] *[[Фердинанд Оливие]] *[[Фридрих фон Оливие|Фридрих Оливие]] *[[Јохан Дејвид Пасавант]] *[[Карл Готлиб Пешел]] *[[Јохан Антон Рамбукс]] *[[Теодор Ребениц]] *[[Јохан Шефер фон Леонхардшоф]] *[[Лудвиг Фердинанд Шнор фон Каролсфелд|Лудвиг Шнор фон Каролсфелд]] *[[Јохан фон Шраудолф]] *[[Јозеф Антон Сетегаст]] *[[Јохан Мајкл Витмер]] * [[Џузепе Хизлер]] и неговиот брат Винченцо Хизлер<br>(1813–1849), од Малта {{Div col end}} == Наводи == {{Наводи}} ==За понатамошно читање== * Mitchell Benjamin Frank. ''Romantic Painting Redefined: Nazarene Tradition and the Narratives of Romanticism''. Ashgate Publishing, 2001; {{ISBN|0-7546-0477-2}} * [[Lionel Gossman]]. ''Making of a Romantic Icon: The Religious Context of Friedrich Overbeck's 'Italia und Germania'''. American Philosophical Society, 2007. {{ISBN|0-87169-975-3}}. [http://dianepub.wordpress.com/2010/06/30/lionel-gossman-making-of-a-romantic-icon-the-religious-context-of-friedrich-overbeck%E2%80%99s-italia-und-germaniaamerican-philosophical-society-transaction-97-5-isbn-0871699753/] * [[Lionel Gossman]]. [http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century "Unwilling Moderns: The Nazarene Painters of the Nineteenth Century"]; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114011342/http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century |date=2019-11-14 }} in ''Nineteenth-Century Art Worldwide'' – Volume 2, Issue 3, Autumn 2003. * Cordula Grewe. ''Painting the Sacred in the Age of German Romanticism''. Aldershot: Ashgate Books, 2009. == Надворешни врски== {{Commons category|Nazarener|Nazarene movement}} * [http://www.all-art.org/history392-2.html Nazarenes in the "History of Art"] {{Романтизам}} {{Westernart}} ssdy172rgg7gwl1ta0nvyakxv8hiapo 5642465 5642463 2026-10-09T12:48:13Z 19user99 72391 5642465 wikitext text/x-wiki [[File:JvFuhrichJosephRachel.jpg|мини| Во ''„Јаков ја среќава Рахела со стадото на нејзиниот татко'' “ (1836), Јозеф фон Фирих се обидува да го врати расположението на Перугино и [[Рафаело Санти|Рафаел]] ( Австро-рејхишка галерија Белведере, Виена)]] Епитетот '''Назареец''' го усвоила група [[Германски романтизам|германски романтичарски]] сликари од почетокот на 19 век, кои имале за цел да ја оживеат [[Духовност|духовноста]] во уметноста. Името Назареец потекнува од термин за потсмев што се користел против нив поради нивното прикажување на библиски начин на облекување и фризура. == Историја == [[File:Joseph_Anton_Koch_004.jpg|мини| Јозеф Антон Кох, Детал од Дантеовиот циклус во Казиното Масимо]] Во 1809 година, шест студенти на Виенската академија формирале уметничка задруга во [[Виена]] наречена „Братството на Свети Лука“ или ''„Лукасбунд“'', по вообичаеното име за средновековните еснафи на сликари. Во 1810 година, четворица од нив, Јохан Фридрих Овербек, Франц Пфор, Лудвиг Фогел и Јохан Конрад Хотингер (1788–1827) се преселиле во [[Рим]], каде што го населиле напуштениот манастир Сан Исидоро. Ним им се придружиле Филип Вајт, Петер фон Корнелиус, Јулиус Шнор фон Каролсфелд, Фридрих Вилхелм Шадов и лабава група други уметници што зборуваат германски јазик. Тие се сретнале со австрискиот романтичен пејзажист Јозеф Антон Кох (1768–1839), кој станал неофицијален тутор на групата. Во 1827 година, им се придружил и Јозеф фон Фирих (1800 &#x2013; 1876). Главниот мотив на Назарените бил реакција против [[Неопластицизам|неокласицизмот]] и рутинското уметничко образование во рамките на академскиот систем. Тие се стремеле кон враќање кон уметност што отелотворува духовни вредности и барале инспирација кај уметниците од доцниот среден век и [[Раноренесансно сликарство|раната ренесанса]], отфрлајќи го она што го сметале за површна виртуозност на подоцнежната уметност. Во Рим, групата живеела полумонашки живот, обидувајќи се да ја рекреира атмосферата на средновековната уметничка работилница. Верските теми доминирале во нивното творештво, а две значајни нарачки им овозможиле да се обидат да ја оживеат средновековната уметност на [[Фрескопис|фрескосликарството]]. Првата била серија фрески изработени во Рим за „Каза Бартолди“ (1816–1817; подоцна преместени во Старата национална галерија во Берлин) – заеднички проект на Назарените што „го означува почетокот на оживувањето на фреско-декорацијата за приватни и јавни згради“.<ref>Nationalgalerie (Berlin), and Françoise Forster-Hahn. 2001. ''Spirit of an Age: Nineteenth-Century Paintings From the Nationalgalerie, Berlin''. London: National Gallery Company. p. 26. {{ISBN|1857099605}}</ref> Овој проект, како и втората нарачка за декорација на „Казино Масимо“ (1817–1829), привлекле меѓународно внимание кон делото на Назарените. Сепак, до 1830 година, сите освен Овербек се вратиле во Германија, а групата се распаднала. Многу од Назарените станале влијателни предавачи на германските уметнички академии. ==Наследство== Програмата на Назарените – усвојувањето на она што тие го нарекувале искрен израз во уметноста и црпењето инспирација од уметниците што твореле пред [[Рафаело Санти|Рафаело]] – извршила значително влијание во Германија врз Бојронската утничка школа,<ref>{{Cite web |last=Novak |first=Rev. Fr. Kenneth |date=November 2003 |title=The Art of Bueron |url=http://www.angelusonline.org/index.php?section=articles&subsection=show_article&article_id=2238 |access-date=2023-03-19 |website=The Angelus Online}}</ref> а во Англија врз [[Прерафаелити|претрафаелитското движење]]. Тие исто така извршиле директно влијание врз британските уметници Вилијам Дајс, Фредерик Лејтон и Форд Медокс Браун.<ref>[[Henri Dorra]], ''Symbolist Art Theories: A Critical Anthology'' (Berkeley, University of California Press, 1995) p.17</ref><ref>Neil MacMillan, ''Victorian Romantics'' (Vancouver: MacMillan & Perrin, 1979) p.1</ref> ==Значајни членови== {{Div col|colwidth=15em}} * [[Питер фон Корнелиус]] * [[Јозеф фон Фирих|Јозеф Фирих]] * [[Јохан Фридрих Овербек]] * [[Франц Пфор]] * [[Фридрих Вилхелм Шадоу]] * [[Јулиус Шнор фон Каролсфелд]] * [[Едуард Јакоб фон Штајнле]] * [[Филип Веит]] * [[Јоханес Веит]] * [[Лудвиг Фогел]] * [[Јуџин фон Герард]] {{div col end}} ==Други сликари поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=15em}} *[[Карл Џозеф Бегас]] * [[Карл фон Блас]] *[[Ернст Дегер]] *[[Конрад Еберхард]] *[[Карл Егерс]] *[[Мари Еленридер]] *[[Гебхард Флац]] *[[Матијас Гебелс]] *[[Јозеф фон Хемпел]] *[[Франц Хорни|Франц Теобалд Хорни]] *[[Франц Итенбах]] *[[Густав Јегер (сликар)|Густав Јегер]] *[[Леополд Купелвизер]] *[[Фридрих Ланге (уметник)|Фридрих Ланге]] *[[Фердинанд Оливие]] *[[Фридрих фон Оливие|Фридрих Оливие]] *[[Јохан Дејвид Пасавант]] *[[Карл Готлиб Пешел]] *[[Јохан Антон Рамбукс]] *[[Теодор Ребениц]] *[[Јохан Шефер фон Леонхардшоф]] *[[Лудвиг Фердинанд Шнор фон Каролсфелд|Лудвиг Шнор фон Каролсфелд]] *[[Јохан фон Шраудолф]] *[[Јозеф Антон Сетегаст]] *[[Јохан Мајкл Витмер]] * [[Џузепе Хизлер]] и неговиот брат Винченцо Хизлер<br>(1813–1849), од Малта {{Div col end}} == Наводи == {{Наводи}} ==За понатамошно читање== * Mitchell Benjamin Frank. ''Romantic Painting Redefined: Nazarene Tradition and the Narratives of Romanticism''. Ashgate Publishing, 2001; {{ISBN|0-7546-0477-2}} * [[Lionel Gossman]]. ''Making of a Romantic Icon: The Religious Context of Friedrich Overbeck's 'Italia und Germania'''. American Philosophical Society, 2007. {{ISBN|0-87169-975-3}}. [http://dianepub.wordpress.com/2010/06/30/lionel-gossman-making-of-a-romantic-icon-the-religious-context-of-friedrich-overbeck%E2%80%99s-italia-und-germaniaamerican-philosophical-society-transaction-97-5-isbn-0871699753/] * [[Lionel Gossman]]. [http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century "Unwilling Moderns: The Nazarene Painters of the Nineteenth Century"]; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114011342/http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century |date=2019-11-14 }} in ''Nineteenth-Century Art Worldwide'' – Volume 2, Issue 3, Autumn 2003. * Cordula Grewe. ''Painting the Sacred in the Age of German Romanticism''. Aldershot: Ashgate Books, 2009. == Надворешни врски== {{Commons category|Nazarener|Nazarene movement}} * [http://www.all-art.org/history392-2.html Nazarenes in the "History of Art"] {{Романтизам}} {{Westernart}} 3c6uif66gjtrotpnhcjpib41erb7z3m 5642466 5642465 2026-10-09T12:52:34Z 19user99 72391 5642466 wikitext text/x-wiki [[File:JvFuhrichJosephRachel.jpg|мини| Во ''„Јаков ја среќава Рахела со стадото на нејзиниот татко'' “ (1836), Јозеф фон Фирих се обидува да го врати расположението на Перугино и [[Рафаело Санти|Рафаел]] ( Австро-рејхишка галерија Белведере, Виена)]] '''Назарејско движење''' — уметничко движење од почетокот на 19 век. Епитетот ''Назареец'' го усвоила група [[Германски романтизам|германски романтичарски]] сликари кои имале за цел да ја оживеат [[Духовност|духовноста]] во уметноста. Терминот оригинално бил користен за потсмев поради нивното прикажување на библиски начин на облекување и фризура. == Историја == [[File:Joseph_Anton_Koch_004.jpg|мини| Јозеф Антон Кох, Детал од Дантеовиот циклус во Казиното Масимо]] Во 1809 година, шест студенти на Виенската академија формирале уметничка задруга во [[Виена]] наречена „Братството на Свети Лука“ или ''„Лукасбунд“'', по вообичаеното име за средновековните еснафи на сликари. Во 1810 година, четворица од нив, Јохан Фридрих Овербек, Франц Пфор, Лудвиг Фогел и Јохан Конрад Хотингер (1788–1827) се преселиле во [[Рим]], каде што го населиле напуштениот манастир Сан Исидоро. Ним им се придружиле Филип Вајт, Петер фон Корнелиус, Јулиус Шнор фон Каролсфелд, Фридрих Вилхелм Шадов и лабава група други уметници што зборуваат германски јазик. Тие се сретнале со австрискиот романтичен пејзажист Јозеф Антон Кох (1768–1839), кој станал неофицијален тутор на групата. Во 1827 година, им се придружил и Јозеф фон Фирих (1800 &#x2013; 1876). Главниот мотив на Назарените бил реакција против [[Неопластицизам|неокласицизмот]] и рутинското уметничко образование во рамките на академскиот систем. Тие се стремеле кон враќање кон уметност што отелотворува духовни вредности и барале инспирација кај уметниците од доцниот среден век и [[Раноренесансно сликарство|раната ренесанса]], отфрлајќи го она што го сметале за површна виртуозност на подоцнежната уметност. Во Рим, групата живеела полумонашки живот, обидувајќи се да ја рекреира атмосферата на средновековната уметничка работилница. Верските теми доминирале во нивното творештво, а две значајни нарачки им овозможиле да се обидат да ја оживеат средновековната уметност на [[Фрескопис|фрескосликарството]]. Првата била серија фрески изработени во Рим за „Каза Бартолди“ (1816–1817; подоцна преместени во Старата национална галерија во Берлин) – заеднички проект на Назарените што „го означува почетокот на оживувањето на фреско-декорацијата за приватни и јавни згради“.<ref>Nationalgalerie (Berlin), and Françoise Forster-Hahn. 2001. ''Spirit of an Age: Nineteenth-Century Paintings From the Nationalgalerie, Berlin''. London: National Gallery Company. p. 26. {{ISBN|1857099605}}</ref> Овој проект, како и втората нарачка за декорација на „Казино Масимо“ (1817–1829), привлекле меѓународно внимание кон делото на Назарените. Сепак, до 1830 година, сите освен Овербек се вратиле во Германија, а групата се распаднала. Многу од Назарените станале влијателни предавачи на германските уметнички академии. ==Наследство== Програмата на Назарените – усвојувањето на она што тие го нарекувале искрен израз во уметноста и црпењето инспирација од уметниците што твореле пред [[Рафаело Санти|Рафаело]] – извршила значително влијание во Германија врз Бојронската уметничка школа,<ref>{{Cite web |last=Novak |first=Rev. Fr. Kenneth |date=November 2003 |title=The Art of Bueron |url=http://www.angelusonline.org/index.php?section=articles&subsection=show_article&article_id=2238 |access-date=2023-03-19 |website=The Angelus Online}}</ref> а во Англија врз [[Прерафаелити|претрафаелитското движење]]. Тие исто така извршиле директно влијание врз британските уметници Вилијам Дајс, Фредерик Лејтон и Форд Медокс Браун.<ref>[[Henri Dorra]], ''Symbolist Art Theories: A Critical Anthology'' (Berkeley, University of California Press, 1995) p.17</ref><ref>Neil MacMillan, ''Victorian Romantics'' (Vancouver: MacMillan & Perrin, 1979) p.1</ref> ==Значајни членови== {{Div col|colwidth=15em}} * [[Питер фон Корнелиус]] * [[Јозеф фон Фирих|Јозеф Фирих]] * [[Јохан Фридрих Овербек]] * [[Франц Пфор]] * [[Фридрих Вилхелм Шадоу]] * [[Јулиус Шнор фон Каролсфелд]] * [[Едуард Јакоб фон Штајнле]] * [[Филип Веит]] * [[Јоханес Веит]] * [[Лудвиг Фогел]] * [[Јуџин фон Герард]] {{div col end}} ==Други сликари поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=15em}} *[[Карл Џозеф Бегас]] * [[Карл фон Блас]] *[[Ернст Дегер]] *[[Конрад Еберхард]] *[[Карл Егерс]] *[[Мари Еленридер]] *[[Гебхард Флац]] *[[Матијас Гебелс]] *[[Јозеф фон Хемпел]] *[[Франц Хорни|Франц Теобалд Хорни]] *[[Франц Итенбах]] *[[Густав Јегер (сликар)|Густав Јегер]] *[[Леополд Купелвизер]] *[[Фридрих Ланге (уметник)|Фридрих Ланге]] *[[Фердинанд Оливие]] *[[Фридрих фон Оливие|Фридрих Оливие]] *[[Јохан Дејвид Пасавант]] *[[Карл Готлиб Пешел]] *[[Јохан Антон Рамбукс]] *[[Теодор Ребениц]] *[[Јохан Шефер фон Леонхардшоф]] *[[Лудвиг Фердинанд Шнор фон Каролсфелд|Лудвиг Шнор фон Каролсфелд]] *[[Јохан фон Шраудолф]] *[[Јозеф Антон Сетегаст]] *[[Јохан Мајкл Витмер]] * [[Џузепе Хизлер]] и неговиот брат Винченцо Хизлер<br>(1813–1849), од Малта {{Div col end}} == Наводи == {{Наводи}} ==За понатамошно читање== * Mitchell Benjamin Frank. ''Romantic Painting Redefined: Nazarene Tradition and the Narratives of Romanticism''. Ashgate Publishing, 2001; {{ISBN|0-7546-0477-2}} * [[Lionel Gossman]]. ''Making of a Romantic Icon: The Religious Context of Friedrich Overbeck's 'Italia und Germania'''. American Philosophical Society, 2007. {{ISBN|0-87169-975-3}}. [http://dianepub.wordpress.com/2010/06/30/lionel-gossman-making-of-a-romantic-icon-the-religious-context-of-friedrich-overbeck%E2%80%99s-italia-und-germaniaamerican-philosophical-society-transaction-97-5-isbn-0871699753/] * [[Lionel Gossman]]. [http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century "Unwilling Moderns: The Nazarene Painters of the Nineteenth Century"]; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114011342/http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century |date=2019-11-14 }} in ''Nineteenth-Century Art Worldwide'' – Volume 2, Issue 3, Autumn 2003. * Cordula Grewe. ''Painting the Sacred in the Age of German Romanticism''. Aldershot: Ashgate Books, 2009. == Надворешни врски== {{Commons category|Nazarener|Nazarene movement}} * [http://www.all-art.org/history392-2.html Nazarenes in the "History of Art"] {{Романтизам}} {{Westernart}} r70y3yp1tqo8vp6vgl8qcwk5umtwuj8 5642467 5642466 2026-10-09T12:53:18Z 19user99 72391 5642467 wikitext text/x-wiki [[File:JvFuhrichJosephRachel.jpg|мини| Во ''„Јаков ја среќава Рахела со стадото на нејзиниот татко'' “ (1836), Јозеф фон Фирих се обидува да го врати расположението на Перугино и [[Рафаело Санти|Рафаело]] (Австро-рејхишка галерија Белведере, Виена)]] '''Назарејско движење''' — уметничко движење од почетокот на 19 век. Епитетот ''Назареец'' го усвоила група [[Германски романтизам|германски романтичарски]] сликари кои имале за цел да ја оживеат [[Духовност|духовноста]] во уметноста. Терминот оригинално бил користен за потсмев поради нивното прикажување на библиски начин на облекување и фризура. == Историја == [[File:Joseph_Anton_Koch_004.jpg|мини| Јозеф Антон Кох, Детал од Дантеовиот циклус во Казиното Масимо]] Во 1809 година, шест студенти на Виенската академија формирале уметничка задруга во [[Виена]] наречена „Братството на Свети Лука“ или ''„Лукасбунд“'', по вообичаеното име за средновековните еснафи на сликари. Во 1810 година, четворица од нив, Јохан Фридрих Овербек, Франц Пфор, Лудвиг Фогел и Јохан Конрад Хотингер (1788–1827) се преселиле во [[Рим]], каде што го населиле напуштениот манастир Сан Исидоро. Ним им се придружиле Филип Вајт, Петер фон Корнелиус, Јулиус Шнор фон Каролсфелд, Фридрих Вилхелм Шадов и лабава група други уметници што зборуваат германски јазик. Тие се сретнале со австрискиот романтичен пејзажист Јозеф Антон Кох (1768–1839), кој станал неофицијален тутор на групата. Во 1827 година, им се придружил и Јозеф фон Фирих (1800 &#x2013; 1876). Главниот мотив на Назарените бил реакција против [[Неопластицизам|неокласицизмот]] и рутинското уметничко образование во рамките на академскиот систем. Тие се стремеле кон враќање кон уметност што отелотворува духовни вредности и барале инспирација кај уметниците од доцниот среден век и [[Раноренесансно сликарство|раната ренесанса]], отфрлајќи го она што го сметале за површна виртуозност на подоцнежната уметност. Во Рим, групата живеела полумонашки живот, обидувајќи се да ја рекреира атмосферата на средновековната уметничка работилница. Верските теми доминирале во нивното творештво, а две значајни нарачки им овозможиле да се обидат да ја оживеат средновековната уметност на [[Фрескопис|фрескосликарството]]. Првата била серија фрески изработени во Рим за „Каза Бартолди“ (1816–1817; подоцна преместени во Старата национална галерија во Берлин) – заеднички проект на Назарените што „го означува почетокот на оживувањето на фреско-декорацијата за приватни и јавни згради“.<ref>Nationalgalerie (Berlin), and Françoise Forster-Hahn. 2001. ''Spirit of an Age: Nineteenth-Century Paintings From the Nationalgalerie, Berlin''. London: National Gallery Company. p. 26. {{ISBN|1857099605}}</ref> Овој проект, како и втората нарачка за декорација на „Казино Масимо“ (1817–1829), привлекле меѓународно внимание кон делото на Назарените. Сепак, до 1830 година, сите освен Овербек се вратиле во Германија, а групата се распаднала. Многу од Назарените станале влијателни предавачи на германските уметнички академии. ==Наследство== Програмата на Назарените – усвојувањето на она што тие го нарекувале искрен израз во уметноста и црпењето инспирација од уметниците што твореле пред [[Рафаело Санти|Рафаело]] – извршила значително влијание во Германија врз Бојронската уметничка школа,<ref>{{Cite web |last=Novak |first=Rev. Fr. Kenneth |date=November 2003 |title=The Art of Bueron |url=http://www.angelusonline.org/index.php?section=articles&subsection=show_article&article_id=2238 |access-date=2023-03-19 |website=The Angelus Online}}</ref> а во Англија врз [[Прерафаелити|претрафаелитското движење]]. Тие исто така извршиле директно влијание врз британските уметници Вилијам Дајс, Фредерик Лејтон и Форд Медокс Браун.<ref>[[Henri Dorra]], ''Symbolist Art Theories: A Critical Anthology'' (Berkeley, University of California Press, 1995) p.17</ref><ref>Neil MacMillan, ''Victorian Romantics'' (Vancouver: MacMillan & Perrin, 1979) p.1</ref> ==Значајни членови== {{Div col|colwidth=15em}} * [[Питер фон Корнелиус]] * [[Јозеф фон Фирих|Јозеф Фирих]] * [[Јохан Фридрих Овербек]] * [[Франц Пфор]] * [[Фридрих Вилхелм Шадоу]] * [[Јулиус Шнор фон Каролсфелд]] * [[Едуард Јакоб фон Штајнле]] * [[Филип Веит]] * [[Јоханес Веит]] * [[Лудвиг Фогел]] * [[Јуџин фон Герард]] {{div col end}} ==Други сликари поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=15em}} *[[Карл Џозеф Бегас]] * [[Карл фон Блас]] *[[Ернст Дегер]] *[[Конрад Еберхард]] *[[Карл Егерс]] *[[Мари Еленридер]] *[[Гебхард Флац]] *[[Матијас Гебелс]] *[[Јозеф фон Хемпел]] *[[Франц Хорни|Франц Теобалд Хорни]] *[[Франц Итенбах]] *[[Густав Јегер (сликар)|Густав Јегер]] *[[Леополд Купелвизер]] *[[Фридрих Ланге (уметник)|Фридрих Ланге]] *[[Фердинанд Оливие]] *[[Фридрих фон Оливие|Фридрих Оливие]] *[[Јохан Дејвид Пасавант]] *[[Карл Готлиб Пешел]] *[[Јохан Антон Рамбукс]] *[[Теодор Ребениц]] *[[Јохан Шефер фон Леонхардшоф]] *[[Лудвиг Фердинанд Шнор фон Каролсфелд|Лудвиг Шнор фон Каролсфелд]] *[[Јохан фон Шраудолф]] *[[Јозеф Антон Сетегаст]] *[[Јохан Мајкл Витмер]] * [[Џузепе Хизлер]] и неговиот брат Винченцо Хизлер<br>(1813–1849), од Малта {{Div col end}} == Наводи == {{Наводи}} ==За понатамошно читање== * Mitchell Benjamin Frank. ''Romantic Painting Redefined: Nazarene Tradition and the Narratives of Romanticism''. Ashgate Publishing, 2001; {{ISBN|0-7546-0477-2}} * [[Lionel Gossman]]. ''Making of a Romantic Icon: The Religious Context of Friedrich Overbeck's 'Italia und Germania'''. American Philosophical Society, 2007. {{ISBN|0-87169-975-3}}. [http://dianepub.wordpress.com/2010/06/30/lionel-gossman-making-of-a-romantic-icon-the-religious-context-of-friedrich-overbeck%E2%80%99s-italia-und-germaniaamerican-philosophical-society-transaction-97-5-isbn-0871699753/] * [[Lionel Gossman]]. [http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century "Unwilling Moderns: The Nazarene Painters of the Nineteenth Century"]; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114011342/http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century |date=2019-11-14 }} in ''Nineteenth-Century Art Worldwide'' – Volume 2, Issue 3, Autumn 2003. * Cordula Grewe. ''Painting the Sacred in the Age of German Romanticism''. Aldershot: Ashgate Books, 2009. == Надворешни врски== {{Commons category|Nazarener|Nazarene movement}} * [http://www.all-art.org/history392-2.html Nazarenes in the "History of Art"] {{Романтизам}} {{Westernart}} gfna7zgefnj2di9p97whxibhh61vm2g 5642471 5642467 2026-10-09T12:58:56Z 19user99 72391 5642471 wikitext text/x-wiki [[File:JvFuhrichJosephRachel.jpg|мини| Во ''„Јаков ја среќава Рахела со стадото на нејзиниот татко'' “ (1836), Јозеф фон Фирих се обидува да го врати расположението на Перугино и [[Рафаело Санти|Рафаело]] (Австро-рејхишка галерија Белведере, Виена)]] '''Назарејско движење''' — уметничко движење од почетокот на 19 век. Епитетот ''Назареец'' го усвоила група [[Германски романтизам|германски романтичарски]] сликари кои имале за цел да ја оживеат [[Духовност|духовноста]] во уметноста. Терминот оригинално бил користен за потсмев поради нивното прикажување на библиски начин на облекување и фризура. == Историја == [[File:Joseph_Anton_Koch_004.jpg|мини| Јозеф Антон Кох, Детал од Дантеовиот циклус во Казиното Масимо]] Во 1809 година, шест студенти на Виенската академија формирале уметничка задруга во [[Виена]] наречена „Братството на Свети Лука“ или ''„Лукасбунд“'', по вообичаеното име за средновековните еснафи на сликари. Во 1810 година, четворица од нив, Јохан Фридрих Овербек, Франц Пфор, Лудвиг Фогел и Јохан Конрад Хотингер (1788–1827) се преселиле во [[Рим]], каде што го населиле напуштениот манастир Сан Исидоро. Ним им се придружиле Филип Вајт, Петер фон Корнелиус, Јулиус Шнор фон Каролсфелд, Фридрих Вилхелм Шадов и лабава група други уметници што зборуваат германски јазик. Тие се сретнале со австрискиот романтичен пејзажист Јозеф Антон Кох (1768–1839), кој станал неофицијален тутор на групата. Во 1827 година, им се придружил и Јозеф фон Фирих (1800 &#x2013; 1876). Главниот мотив на Назарените бил реакција против [[Неопластицизам|неокласицизмот]] и рутинското уметничко образование во рамките на академскиот систем. Тие се стремеле кон враќање кон уметност што отелотворува духовни вредности и барале инспирација кај уметниците од доцниот среден век и [[Раноренесансно сликарство|раната ренесанса]], отфрлајќи го она што го сметале за површна виртуозност на подоцнежната уметност. Во Рим, групата живеела полумонашки живот, обидувајќи се да ја рекреира атмосферата на средновековната уметничка работилница. Верските теми доминирале во нивното творештво, а две значајни нарачки им овозможиле да се обидат да ја оживеат средновековната уметност на [[Фрескопис|фрескосликарството]]. Првата била серија фрески изработени во Рим за „Каза Бартолди“ (1816–1817; подоцна преместени во Старата национална галерија во Берлин) – заеднички проект на Назарените што „го означува почетокот на оживувањето на фреско-декорацијата за приватни и јавни згради“.<ref>Nationalgalerie (Berlin), and Françoise Forster-Hahn. 2001. ''Spirit of an Age: Nineteenth-Century Paintings From the Nationalgalerie, Berlin''. London: National Gallery Company. p. 26. {{ISBN|1857099605}}</ref> Овој проект, како и втората нарачка за декорација на „Казино Масимо“ (1817–1829), привлекле меѓународно внимание кон делото на Назарените. Сепак, до 1830 година, сите освен Овербек се вратиле во Германија, а групата се распаднала. Многу од Назарените станале влијателни предавачи на германските уметнички академии. ==Наследство== Програмата на Назарените – усвојувањето на она што тие го нарекувале искрен израз во уметноста и црпењето инспирација од уметниците што твореле пред [[Рафаело Санти|Рафаело]] – извршила значително влијание во Германија врз Бојронската уметничка школа,<ref>{{Cite web |last=Novak |first=Rev. Fr. Kenneth |date=November 2003 |title=The Art of Bueron |url=http://www.angelusonline.org/index.php?section=articles&subsection=show_article&article_id=2238 |access-date=2023-03-19 |website=The Angelus Online}}</ref> а во Англија врз [[Прерафаелити|претрафаелитското движење]]. Тие исто така извршиле директно влијание врз британските уметници Вилијам Дајс, Фредерик Лејтон и Форд Медокс Браун.<ref>[[Henri Dorra]], ''Symbolist Art Theories: A Critical Anthology'' (Berkeley, University of California Press, 1995) p.17</ref><ref>Neil MacMillan, ''Victorian Romantics'' (Vancouver: MacMillan & Perrin, 1979) p.1</ref> ==Значајни членови== {{Div col|colwidth=15em}} * [[Питер фон Корнелиус]] * [[Јозеф фон Фирих|Јозеф Фирих]] * [[Јохан Фридрих Овербек]] * [[Франц Пфор]] * [[Фридрих Вилхелм Шадоу]] * [[Јулиус Шнор фон Каролсфелд]] * [[Едуард Јакоб фон Штајнле]] * [[Филип Веит]] * [[Јоханес Веит]] * [[Лудвиг Фогел]] * [[Јуџин фон Герард]] {{div col end}} ==Други сликари поврзани со движењето== {{Div col|colwidth=15em}} *[[Карл Џозеф Бегас]] * [[Карл фон Блас]] *[[Ернст Дегер]] *[[Конрад Еберхард]] *[[Карл Егерс]] *[[Мари Еленридер]] *[[Гебхард Флац]] *[[Матијас Гебелс]] *[[Јозеф фон Хемпел]] *[[Франц Хорни|Франц Теобалд Хорни]] *[[Франц Итенбах]] *[[Густав Јегер (сликар)|Густав Јегер]] *[[Леополд Купелвизер]] *[[Фридрих Ланге (уметник)|Фридрих Ланге]] *[[Фердинанд Оливие]] *[[Фридрих фон Оливие|Фридрих Оливие]] *[[Јохан Дејвид Пасавант]] *[[Карл Готлиб Пешел]] *[[Јохан Антон Рамбукс]] *[[Теодор Ребениц]] *[[Јохан Шефер фон Леонхардшоф]] *[[Лудвиг Фердинанд Шнор фон Каролсфелд|Лудвиг Шнор фон Каролсфелд]] *[[Јохан фон Шраудолф]] *[[Јозеф Антон Сетегаст]] *[[Јохан Мајкл Витмер]] * [[Џузепе Хизлер]] и неговиот брат Винченцо Хизлер<br>(1813–1849), од Малта {{Div col end}} == Наводи == {{Наводи}} ==За понатамошно читање== * Mitchell Benjamin Frank. ''Romantic Painting Redefined: Nazarene Tradition and the Narratives of Romanticism''. Ashgate Publishing, 2001; {{ISBN|0-7546-0477-2}} * [[Lionel Gossman]]. ''Making of a Romantic Icon: The Religious Context of Friedrich Overbeck's 'Italia und Germania'''. American Philosophical Society, 2007. {{ISBN|0-87169-975-3}}. [http://dianepub.wordpress.com/2010/06/30/lionel-gossman-making-of-a-romantic-icon-the-religious-context-of-friedrich-overbeck%E2%80%99s-italia-und-germaniaamerican-philosophical-society-transaction-97-5-isbn-0871699753/] * [[Lionel Gossman]]. [http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century "Unwilling Moderns: The Nazarene Painters of the Nineteenth Century"]; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114011342/http://www.19thc-artworldwide.org/autumn03/73-autumn03/autumn03article/273-unwilling-moderns-the-nazarene-painters-of-the-nineteenth-century |date=2019-11-14 }} in ''Nineteenth-Century Art Worldwide'' – Volume 2, Issue 3, Autumn 2003. * Cordula Grewe. ''Painting the Sacred in the Age of German Romanticism''. Aldershot: Ashgate Books, 2009. == Надворешни врски== {{Commons category|Nazarener|Nazarene movement}} * [http://www.all-art.org/history392-2.html Nazarenes in the "History of Art"] {{Романтизам}} {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Уметноста во 19 век]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Предрафаелити]] 7fy6150jadzn809nloi1p4qxipps0i8 0 1405413 5642458 2026-10-09T12:38:12Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Опсада на Малта (1565)]] на [[Големата опсада на Малта]] 5642458 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Големата опсада на Малта]] d8f1kjtwl8xyst1n6qy5nhmvm42kuop 1 1405414 5642460 2026-10-09T12:38:12Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Разговор:Опсада на Малта (1565)]] на [[Разговор:Големата опсада на Малта]] 5642460 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Големата опсада на Малта]] 1dp9wjo0607hjy5wy0iajzoqqlkljwb 0 1405415 5642469 2026-10-09T12:54:36Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1375283799|Pre-Raphaelite Brotherhood]]“ 5642469 wikitext text/x-wiki [[File:William_Holman_Hunt_-_The_Hireling_Shepherd.jpg|десно|мини| [[Вилијам Холман Хант]], ''Наемникот овчар'', 1851]] [[Категорија:Уметноста во 19 век]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Предрафаелити]] llggoe5e7bggprutyf23ruza6mmg7ur 5642472 5642469 2026-10-09T13:03:47Z 19user99 72391 5642472 wikitext text/x-wiki [[File:William_Holman_Hunt_-_The_Hireling_Shepherd.jpg|десно|мини| [[Вилијам Холман Хант]], ''Наемникот овчар'', 1851]] '''Прерафаелитско братство''' ('''ПРБ'''), подоцна познато како '''Прерафаелити''' — група англиски сликари, поети и уметнички критичари, основана во 1848 година од Вилијам Холман Хант, Џон Еверет Миле, Данте Гебриел Росети, Вилијам Мајкл Росети, Џејмс Колинсон, Фредерик Џорџ Стивенс и Томас Вулнер, кои формирале седмочлено „Братство“, делумно по примерот на Назаренското движење.<ref>Хенри Дора, ''Symbolist Art Theories: A Critical Anthology'' (Berkeley, University of California Press, 1995), стр. 17.</ref> Братството секогаш било само лабава заедница, а нивните начела ги делеле и други уметници и поети од тоа време, меѓу кои Алџернон Чарлс Свинберн, [[Вилијам Морис]], Форд Медокс Браун, Артур Хјуз и Мари Спартали Стилман. Подоцнежни следбеници на начелата на Братството биле Едвард Бурн-Џонс и Џон Вилијам Вотерхаус. Групата се залагала за враќање кон изобилството на детали, интензивните бои и сложените композиции на италијанската уметност од [[Кватроченто|кватроченто]]. Го отфрлала она што го сметала за механицистички пристап, прв усвоен од [[Манеризам|манеристичките]] уметници кои ги следеле [[Рафаел]] и [[Микеланџело]]. Братството верувало дека, особено, [[Класицизам|класичните]] пози и елегантните композиции на Рафаел извршиле расипувачко влијание врз [[Академизам|академското]] учење на уметноста, оттука и името „прерафаелити“. Групата особено се спротивставувала на влијанието на сер Џошуа Рејнолдс, основач на англиската Кралска академија на уметности, кого го нарекувале „сер Слошуа“. За прерафаелитите, според Вилијам Мајкл Росети, „слошаво“ значело „сè што е млитаво или аљкаво во процесот на сликање... а оттука... секоја работа или личност од баналан или конвенционален вид“.{{sfn |Hilton |1971 |p=[https://archive.org/details/preraphaelites00hilt/page/46/mode/1up 46]}} Групата своето творештво го поврзувала со [[Џон Раскин]],<ref>{{cite web|last1=Landow|first1=George P.|title=Pre-Raphaelites: An Introduction|url=http://www.victorianweb.org/painting/prb/1.html|website=The Victorian Web|access-date=15 June 2014}}</ref> англиски критичар чиешто влијание било условено од неговото религиозно потекло. Христијанските теми биле изобилни.<ref>{{Cite web|title=Christianity and Art: The Pre-Raphaelites|url=https://byfaith.org/2020/09/15/christianity-and-art-the-pre-raphaelites/|access-date=2020-09-15|website=byfaith.org|language=en-GB}}</ref> Групата продолжила да ги прифаќа концептите на историското сликарство и на [[Мимезис|мимезисот]], имитацијата на природата, како централни за целта на уметноста. Прерафаелитите се определувале како реформско движење, создале посебно име за својот вид уметност и објавувале периодично списание, ''Заметок'' (''The Germ''), со кое ги промовирале своите идеи. Расправите на групата биле запишувани во ''Прерафаелитскиот дневник''. Братството се распаднало по речиси пет години.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Pre-Raphaelite-Brotherhood|title=Pre-Raphaelite Brotherhood|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> ==Почетоци== Прерафаелитското братство било основано во 1848 година во куќата на родителите на Џон Миле на улицата Гауер стрит во [[Лондон]]. На првата средба биле присутни сликарите Џон Еверет Миле, Данте Гебриел Росети и Вилијам Холман Хант. Хант и Миле биле студенти на Кралската академија на уметности и се запознале во друго лабаво здружение, Циклографскиот клуб, друштво за скицирање. По негово лично барање, Росети во 1848 година станал ученик на Форд Медокс Браун.<ref name="McGann et al 2005">{{cite web |editor-last=McGann |editor-first=Jerome J. |editor-link=Jerome McGann |title=The Girlhood of Mary Virgin |website=The Rossetti Archive |date=2005-05-07 |url=https://www.rossettiarchive.org/docs/s40.rap.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323172857/https://www.rossettiarchive.org/docs/s40.rap.html |archive-date=2023-03-23 |url-status=dead}}</ref> Во тоа време, Росети и Хант делеле сместување на улицата Клевленд стрит во Фицровија, во центарот на Лондон. Хант започнал да ја слика ''Ноќта пред Света Агнеса'' според истоимената поема на Китс, но таа била завршена дури во 1867 година.<ref name=hilton28>{{harvnb |Hilton |1971 |pp=28–33}}</ref> Како поет во подем, Росети сакал да ги развие врските меѓу [[Романтизам|романтичарската]] поезија и уметноста. До есента им се придружиле уште четири члена: сликарите Џејмс Колинсон и Фредерик Џорџ Стивенс, братот на Росети, поетот и критичар Вилијам Мајкл Росети, и скулпторот Томас Вулнер, со што се формирало седмочлено братство.<ref name=hilton28/> Форд Медокс Браун бил поканет да се придружи, но постариот уметник останал независен, а сепак ја поддржувал групата во текот на целиот ПРБ период на прерафаелитизмот и придонел во ''Заметок''. Други млади сликари и скулптори станале блиски соработници, меѓу кои Чарлс Олстон Колинс и Александар Манро. ПРБ имал намера постоењето на братството да го чува во тајност од членовите на Кралската академија. ==Рани доктрини== Раните доктрини на братството, како што ги определил Вилијам Мајкл Росети, биле изразени во четири изјави: <blockquote> # да имаат вистински идеи за изразување; # внимателно да ја проучуваат природата за да знаат како да ги изразат; # да чувствуваат симпатија кон она што е директно, сериозно и искрено во претходната уметност, со исклучок на она што е конвенционално, самоизложувачко<!-- "parading" NOT "parodying" --> и научено напамет; и # што е најнеопходно од сè, да создаваат навистина добри слики и статуи.<ref>Цитирано според Latham, стр. 11–12; види и неговите коментари</ref></blockquote> Начелата биле намерно недогматски, бидејќи братството сакало да ја нагласи личната одговорност на поединечните уметници да ги одредуваат сопствените идеи и методи на претставување. Под влијание на [[Романтизам|романтизмот]], членовите сметале дека слободата и одговорноста се неразделни. Сепак, тие биле особено фасцинирани од [[Средновековие|средновековната]] култура, верувајќи дека таа поседувала [[Духовност|духовен]] и творечки интегритет изгубен во подоцнежните епохи. Нагласувањето на средновековната култура се судирало со начелата на [[Реализам (уметност)|реализмот]], кои ја истакнуваат независното набљудување на природата. Во своите рани фази, Прерафаелитското братство верувало дека двата интереси се меѓусебно усогласени, но во подоцнежните години движењето се поделило и тргнало во две насоки. Реалистите ги предводеле Хант и Миле, а медиевалистите Росети и неговите следбеници, Едвард Бурн-Џонс и [[Вилијам Морис]]. Поделбата никогаш не била апсолутна, бидејќи двете фракции веруваа дека уметноста е во суштина духовна по својот карактер, спротивставувајќи го својот [[Идеализам|идеализам]] на [[Материјализам|материјалистичкиот]] реализам поврзан со [[Густав Курбе|Курбе]] и [[Импресионизам|импресионизмот]]. [[File:Ford Madox Brown - The Last of England - Google Art Project.jpg|thumb|Форд Медокс Браун, ''Последното од Англија'', приказ на двојка која емигрира, 1855]] Прерафаелитското братство било под големо влијание на природата, а неговите членови користеле големи детали за да го прикажат природниот свет со светли техники со остар фокус на бело платно. Во обидите да ја оживеат бриљантноста на боите својствена за уметноста на кватроченто, Хант и Миле развиле техника на сликање со тенки лазури од пигмент врз влажна бела подлога, со надеж дека боите ќе ја задржат проѕирност налик на скапоцени камења и јасност. Нивното нагласување на бриљантноста на боите било реакција на прекумерната употреба на [[Битумен|битумен]] кај претходните британски уметници, како Рејнолдс, Дејвид Вилки и Бенџамин Роберт Хејдон. Битуменот создава нестабилни површини од матна темнина, ефект кој прерафаелитите го презирале. Во 1848 година, Росети и Хант составиле список на „Бесмртници“, уметнички херои на кои им се восхитувале, особено од литературата, а чии дела подоцна би биле теми за слики на ПРБ, меѓу кои се особено [[Џон Китс|Китс]] и [[Алфред Тенисон|Тенисон]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/the-pre-raphaelites|title=The Pre-Raphaelites|website=The British Library}}</ref> ==Први изложби и публикации== Првите изложби на прерафаелитски дела се одржале во 1849 година. На Кралската академија биле изложени ''Изабела'' (1848–1849) на Миле и ''Ријенци'' (1848–1849) на Холман Хант. ''Девојчинството на Дева Марија'' на Росети била прикажана на Слободна изложба на Хајд Парк Корнер. Како што било договорено, сите членови на братството ги потпишувале своите дела со своето име и со иницијалите „ПРБ“. Од јануари до април 1850 година, групата објавувала книжевно списание, ''Заметок'', уредувано од Вилијам Росети, во кое се печатела поезија на Росетиевци, Вулнер и Колинсон, како и есеи за уметноста и книжевноста од соработници на братството, како Ковентри Патмор. Како што укажува кусиот век на списанието, тоа не успеало да постигне траен замав. (Daly 1989) ==Јавна контроверзија== [[File:John Everett Millais - Christ in the House of His Parents (`The Carpenter's Shop') - Google Art Project.jpg|right|thumb|320px|''Христос во куќата на неговите родители'', од Џон Еверет Миле, 1850]] Во 1850 година, Прерафаелитското братство станало предмет на контроверзија откако изложувањето на сликата ''Христос во куќата на неговите родители'' од Миле многу критичари, а особено [[Чарлс Дикенс]], ја сметале за [[Богохулство|богохулна]].<ref>Slater, Michael (2009). ''Charles Dickens'', стр. 309. Yale University Press.</ref> Дикенс сметал дека Мери на Миле е грда.<ref>Andres, Sophia (2005). ''The Pre-Raphaelite Art of the Victorian Novel: Narrative Challenges to Visual Gendered Boundaries'', стр. 9. Ohio State University Press.</ref> Миле за модел на Марија на сликата ја искористил својата снаа, Мери Хоџкинсон. Средновековието на братството било нападнато како назадно, а неговата екстремна преданост кон деталите била осудена како грда и непријатна за окото.<ref>The Times, Saturday, 3 May 1851; pg. 8; Issue 20792: Exhibition of the Royal Academy. (Private View.), First Notice: „Засега не можеме да го осудиме, толку нашироко и толку силно колку што би сакале, она чудно растројство на умот или на очите што продолжува да беснее со непопуштена апсурдност меѓу една класа млади уметници кои се нарекуваат „П.Р.Б.“, што, преведено, значи ''Прерафаелови браќа''. Нивната вера се чини дека се состои од апсолутно непочитување на перспективата и на познатите закони на светлината и сенката, одбивност кон убавината во секоја нејзина форма и необична преданост кон ситните случајности на нивните теми, вклучувајќи, или поточно барајќи, секаков вишок на острина и деформитет.“</ref> Според Дикенс, Миле ја прикажал Светото семејство како алкохоличари и жители на сиромашни квартови, во искривени и апсурдни „средновековни“ пози.<ref>{{Cite web|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/millais-christ-in-the-house-of-his-parents-the-carpenters-shop-n03584|title=Sir John Everett Millais, Bt, Christ in the House of His Parents ('The Carpenter's Shop'), 1849–50|last=Fowle|first=Frances|date=2000|website=Tate|access-date=January 28, 2019}}</ref> По контроверзијата, Џејмс Колинсон се повлекол од Братството поради неговото убедување дека тоа ја доведува христијанската религија во лош глас. Преостанатите членови се сретнале за да разговараат дали тој треба да биде заменет со Чарлс Олстон Колинс или со Волтер Хауел Деверел, но не успеале да донесат одлука. Од тој момент групата се распуштила, иако нејзиното влијание продолжило. Уметниците кои првично работеле во тој стил продолжиле, но повеќе не ги потпишувале делата со „ПРБ“.<ref>{{Cite web|url=http://www.victorianweb.org/painting/prb/1.html|title=Pre-Raphaelites: An Introduction|website=www.victorianweb.org|access-date=2019-01-28}}</ref> [[File:John Everett Millais - Ophelia - Google Art Project.jpg|thumb|left|''Офелија'', од Џон Еверет Миле, 1851–52]] Братството нашло поддршка кај критичарот [[Џон Раскин]], кој ја пофалил неговата посветеност на природата и отфрлањето на конвенционалните методи на композиција. На прерафаелитите влијаеле теориите на Раскин. Тој им пишал на ''Тајмс'' бранејќи го нивното дело, а потоа ги запознал. Најпрво му давал предност на Миле, кој летото 1853 година патувал во Шкотска со Раскин и со Раскиновата сопруга, Ефимија Чалмерс Раскин, родена Греј (денес најпозната како Ефи Греј). Главната цел на патувањето била сликање на портретот на Раскин.{{sfn |Dearden |1999 |pp=36–37}} Ефи сè повеќе се врзувала за Миле,<ref>Phyllis Rose, ''Parallel Lives: Five Victorian Marriages'', 1983, стр. 49–94.</ref> што довело до криза. Во последователната постапка за поништување на бракот, Раскин самиот дал изјава до својот адвокат во смисла дека бракот не бил консумиран.<ref>{{cite book | last1 = Lutyens | first1 = Mary. | title = Millais and the Ruskins | location = London | publisher = John Murray | year= 1967 | page = 191 | isbn = 0719517001 }} </ref> Бракот бил поништен поради неконсумација, со што Ефи била слободна да се омажи за Миле,{{sfn |Dearden |1999 |p=43}} но тоа предизвикало јавен скандал. Миле почнал да се оддалечува од прерафаелитскиот стил по бракот, а Раскин на крајот ги нападнал неговите подоцнежни дела. Раскин продолжил да ги поддржува Хант и Росети и обезбедил средства за поттикнување на уметноста на Елизабет Сидал, подоцна сопруга на Росети. До 1853 година првобитниот ПРБ практично се распаднал,<ref name="Clarke">{{cite book |last=Clarke |first=Michael |title=The concise Oxford dictionary of art terms – Pre-Raphaelite Brotherhood |year=2010 |publisher=Oxford University Press|location=Oxford |isbn=9780199569922}}</ref> при што само Холман Хант останал верен на неговите прогласени цели. Но терминот „прерафаелит“ останал врзан за Росети и за други, меѓу кои [[Вилијам Морис]] и Едвард Бурн-Џонс, со кои тој се поврзал во [[Оксфорд]] во 1857 година.<ref name="Whiteley">{{cite book |last=Whiteley |first=Jon |title=Oxford and the Pre-Raphaelites |year=1989 |publisher=Ashmolean Museum |location=Oxford |isbn=0907849946 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/preraphaelitepai0000whit }}</ref> Оттука терминот прерафаелит се поврзува со многу пошироко и долговечно уметничко движење. {{clear}} ==Подоцнежен развој и влијание== Меѓу уметниците под влијание на братството се Џон Брет, Филип Калдерон, Артур Хјуз, Гистав Моро, Ивлин де Морган,<ref name=hilton202>{{harvnb |Hilton |1971 |pp=202–05}}</ref> Фредерик Сендис (кој влегол во прерафаелитскиот круг во 1857 година)<ref name=hilton202/> и Џон Вилијам Вотерхаус. Форд Мадокс Браун, кој бил поврзан со нив од самиот почеток, често се смета за оној што најдоследно ги усвоил прерафаелитските начела. Еден следбеник што развил сопствен, посебен стил бил Обри Бердсли, кој бил најмногу под влијание на Берн-Џонс.<ref name=hilton202/> {{Quote box |title = Сочниот плод мора да падне |quote = <poem> Двајцата Росети (браќа се тие) И Холман Хант и Џон Миле, Со Стивенс витешки и благ, И Вулнер во далечен крај – Во овие шестмина јас со восхит гледам Отелотворено големото П.Р.Б. Д. Г. Росети понуди две Добри слики пред очите на јавноста; Безбројни Џон Миле, големиот, А Холман повеќе отколку што можам да кажам. Вилијам Росети, спокоен и свечен, Ги сече своите браќа по колона. П.Р.Б. е во својот декаданс: Зашто Вулнер во Австралија си ги пече котлетите, А Хант копнее за земјата на Хеопс; Д. Г. Росети ја избегнува вулгарната оптика; Додека Вилијам М. Росети само ги скратува Своите Б во англискиот, слабо ценети како коптски; Спокојниот Стивенс во самрак ја пуши лулата, Но долго чека на зората на својот јавен ден; И тој најпосле големиот Миле, шампионот, Постигнувајќи академско богатство, Го завршува својот потпис со А.Р.А. Така се слеваат реките во вечното море; Така сочниот плод мора да падне кога презрее; И така завршеното П.Р.Б. </poem> |author = [[Кристина Росети]] |source = 1853 |align = left |fontsize = |bgcolor = Cornsilk |qalign = center |salign = right }} [[File:De Morgan Medea.jpg|thumb|upright|„[[Медеја]]“ од Ивлин де Морган, 1889, во стилот на кватроченто]] По 1856 година, Данте Габриел Росети станал инспирација за струјата во движењето што го оживувала средновековието. Тој бил врската меѓу двата вида прерафаелитско сликарство (природата и романсата) откако ПРБ се изгубило во подоцнежните децении на векот. Росети, иако најмалку посветен на братството, го продолжил името и го променил неговиот стил. Почнал да сликува верзии на кобни жени користејќи манекенки меѓу кои и Џејн Морис, во слики како „Прозерпина“, „Блуењето“ и „Ла Пија де Толомеи“. Неговото дело влијаело на неговиот пријател [[Вилијам Морис]], во чија фирма „Морис, Маршал, Фокнер и сор.“ станал партнер и со чија сопруга Џејн можеби имал афера. Форд Мадокс Браун и Едвард Берн-Џонс исто така станале партнери во фирмата. Преку компанијата на Морис, идеалите на Прерафаелитското братство влијаеле врз многу внатрешни дизајнери и архитекти, будејќи интерес за средновековни дизајни и други занаети, што довело до движењето за уметност и занает предводено од Вилијам Морис. Холман Хант бил вклучен во движењето за реформа на дизајнот преку компанијата „Грнчарија Дела Робија“. По 1850 година, Хант и Миле се оддалечиле од директното имитирање на средновековната уметност. Ги нагласувале реалистичките и научните аспекти на движењето, иако Хант продолжил да го истакнува духовното значење на уметноста, настојувајќи да ги помири религијата и науката преку точни набљудувања и студии на локации во Египет и [[Палестина]] за своите слики на библиски теми. Спротивно на тоа, Миле го напуштил прерафаелитизмот по 1860 година, усвојувајќи многу поширок и послободен стил под влијание на Рејнолдс. Вилијам Морис и други го осудиле неговото одрекување од начелата. [[File:The Death of King Arthur by James Archer (1860).jpg|thumb|Џејмс Арчер, „Смртта на кралот Артур“, {{Circa|1860}}]] Прерафаелитизмот имал значително влијание во Шкотска и врз шкотските уметници. Личноста во шкотската уметност најповрзана со прерафаелитите бил Вилијам Дајс (1806–1864), роден во Абердин. Дајс се спријателил со младите прерафаелити во Лондон и им го претставил нивното дело на Раскин.<ref>D. Macmillan, ''Scottish Art 1460–1990'' (Edinburgh: Mainstream, 1990), {{ISBN|0500203334}}, стр. 348.</ref> Неговото подоцнежно дело било прерафаелитско по својата духовност, како што може да се види во „Човекот на маките“ и „Давид во пустината“ (двете од 1860 година), кои содржат прерафаелитско внимание кон деталите.<ref>M. MacDonald, ''Scottish Art'' (London: Thames and Hudson, 2000), {{ISBN|0500203334}}, стр. 100.</ref> Џозеф Ноел Пејтон (1821–1901) студирал на училиштата на Кралската академија во Лондон, каде што се спријателил со Миле и потоа го следел во прерафаелитизмот, создавајќи слики што ги нагласувале деталите и мелодрамата, како „Крвавиот состанок“ (1855). Неговите подоцнежни слики, како и оние на Миле, биле критикувани дека паѓаат во популарна сентименталност.<ref name="Macmillan">D. Macmillan, ''Scottish Art 1460–1990'' (Edinburgh: Mainstream, 1990), {{ISBN|0500203334}}, стр. 213.</ref> Под влијание на Миле бил и Џејмс Арчер (1823–1904), чие дело вклучува „Летно време, Глостершир“ (1860)<ref name="Macmillan" /> и кој од 1861 година започнал серија слики засновани на артуровските легенди, меѓу кои „Смртта на Артур“ и „Сер Ланселот и кралицата Гиневра“.<ref>R. Barber, ''The Holy Grail: Imagination and Belief'' (Harvard University Press, 2004), {{ISBN|0674013905}}, стр. 275.</ref> Прерафаелитизмот инспирирал и сликари како Лоренс Алма-Тадема.<ref>{{Cite web|url=http://fineartbookstore.com/s-120-Pre-Raphaelites|title=Fine Art Books Art Instruction {{!}} Photography Books {{!}} Visual Arts Periods, Groups & Movements: Pre-Raphaelites|website=fineartbookstore.com|language=en|access-date=2017-12-27}}</ref> Движењето влијаело на многу подоцнежни британски уметници сè до 20 век. Росети почнал да се смета за претходник на пошироките европски [[симболизам|симболистички]] движења. Постојат докази дека голем број слики на германската уметница Паула Модерзон-Бекер биле под влијание на Росети.<ref>Rebecca Jelbert: "Paula Modersohn-Becker’s self-portraits and the influence of Dante Gabriel Rossetti." ''The Burlington Magazine'', vol.159, no.1373 (2017): 617–22.</ref> Музејот и уметничката галерија во Бирмингем поседува светски познала збирка дела на Берн-Џонс и прерафаелитите која, според некои, силно влијаела на младиот [[Џ. Р. Р. Толкин]],<ref>Види, на пример, Bucher (2004) за кратка дискусија за влијанието на прерафаелитите врз Толкин.</ref> кој ги напишал „Хобитот“ и „Господарот на прстените“, со влијанија преземени од истите митолошки сцени што ги прикажувале прерафаелитите. Толкин ја сметал својата група школски другари и уметнички соработници, таканаречената ТКБС, за група по примерот на прерафаелитите. [[File:Arthur Hughes - Fair Rosamund - Google Art Project.jpg|thumbnail|Артур Хјуз, „Убавата Розамунда“ (Розамунда Клифорд), 1854]] Во 20 век уметничките идеали се променија, а уметноста се оддалечи од претставувањето на реалноста. По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], прерафаелитската уметност била обезвреднета поради нејзините книжевни одлики<ref name="Treuherz 2003">{{cite encyclopedia |last=Treuherz |first=Julian |title=Pre-Raphaelitism |encyclopedia=The Dictionary of Art |editor-last=Turner |editor-first=Jane |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t069496 |oclc=5104656181}}</ref> и била отфрлана од критичарите како сентиментална и измислена „уметничка ситница“.<ref>Burroughs, B. (1935). "1935 Views the Pre-Raphaelites". ''The American Magazine of Art'', '''28'''(1): 6–13.</ref> Во 1960-те имало големо заживување на прерафаелитизмот. Изложби и каталози на дела, кои достигнале врв во изложбата од 1984 година во лондонската Галерија Тејт, повторно утврдиле канон на прерафаелитски дела.<ref>Barringer, Tim (1999). ''Reading the Pre-Raphaelites'', стр. 17. Yale University Press.</ref> Меѓу многуте други изложби, имало уште една голема изложба во Тејт Британија во 2012–13 година.<ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/pre-raphaelites-victorian-avant-garde ''Pre-Raphaelites: Victorian Avant-Garde''], Tate Britain, пристапено на 27 август 2014</ref> Кон крајот на 20 век, Братството на руралистите ги засновало своите цели на прерафаелитизмот, а стакистите и Бирмингемската група исто така црпеле инспирација од него. ==Листа на уметници== ===Прерафаелитско братство=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Џејмс Колинсон]] (сликар) * [[Вилијам Холман Хант]] (сликар) * [[Џон Еверет Миле]] (сликар) * [[Данте Габриел Росети]] (сликар, поет) * [[Вилијам Мајкл Росети]] (критичар) * [[Фредерик Џорџ Стивенс]] (критичар) * [[Томас Вулнер]] (скулптор, поет) {{div col end}} ===Поврзани уметници и личности=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Џон Брет]] (сликар) * [[Форд Медокс Браун]] (сликар, дизајнер) * [[Луси Медокс Браун]] (сликарка, писателка) * [[Ричард Бурчет]] (сликар, едукатор) * [[Едвард Брн-Џонс]] (сликар, дизајнер) * [[Чарлс Олстон Колинс]] (сликар) * [[Френк Кадоган Каупер]] (сликар) * [[Фани Корнфорт]] (модел за уметници) * [[Евелин де Морган]] (сликарка) * [[Волтер Деверел]] (сликар) * [[Фани Итон]] (модел за уметници) * [[Фредерик Стартриџ Елис]] (издавач, уредник, поет) * [[Џон Вилијам Годвард]] (сликар) * [[Ефи Греј]] (модел за уметници) * [[Хенри Холидеј]] (сликар, уметник за витраж, [[:File:ReligionLiberty CareHope.png|илустратор]]) * [[Артур Хјуз]] (сликар, илустратор на книги) * [[Едвард Роберт Хјуз]] (сликар и модел) * [[Фредерик, лорд Лејтон]] (сликар) * [[Мери Лизи Макомбер]] (сликарка) * [[Роберт Брејтвејт Мартино]] (сликар) * [[Ени Милер]] (модел на уметник) * [[Џејн Морис]] (модел на уметник) * [[Луиза, маркиза од Вотерфорд]] (сликарка и модел) * [[Меј Морис]] (везилка и дизајнерка) * [[Вилијам Морис]] (дизајнер, писател) * [[Кристина Росети]] (поетеса и модел на уметник) * [[Џон Раскин]] (критичар) * [[Ентони Фредерик Огастас Сендис]] (сликар) * [[Ема Сендис]] (сликарка) * [[Томас Седон]] (сликар) * [[Фредерик Шилдс]] (сликар) * [[Елизабет Сидал]] (уметница, поетеса и модел) * [[Симеон Соломон]] (сликар) * [[Мари Спартали Стилман]] (сликарка) * [[Алџернон Чарлс Свинбурн]] (поет) * [[Хенри Волис]] (сликар) * [[Вилијам Линдзи Виндус]] (сликар) {{div col end}} ===Уметници со лабава поврзаност=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Лоренс Алма-Тадема]] (сликар) * [[Софи Џенџембр Андерсон]] (сликарка) * [[Вајк Бејлис]] (сликар) * [[Џорџ Прајс Бојс]] (сликар) * [[Џоана Мери Бојс]] (сликарка) * Сер [[Фредерик Вилијам Бартон]] (сликар) * [[Кејт Елизабет Банс]] (сликарка) * [[Џулија Маргарет Камерон]] (фотографка) * [[Џејмс Кембел (уметник)|Џејмс Кембел]] (сликар) * [[Џозеф Клер]] (сликар) * [[Џон Колиер (прерафаелитски сликар)|Џон Колиер]] (сликар) * [[Маријан Колиер (сликарка)]] * [[Вилијам Дејвис (уметник)|Вилијам Дејвис]] (сликар) * [[Френк Бернард Дикси]] (сликар) * [[Томас Купер Гоч]] (сликар) * [[Џон Аткинсон Гримшо]] (сликар) * [[Чарлс Едвард Хале]] (сликар) * [[Џон Ли (уметник)|Џон Ли]] (сликар) * [[Едмунд Лејтон]] (сликар) * [[Џејмс Лајонел Мајкл]] (помалку познат поет, ментор на Хенри Кендал) * [[Чарлс Вилијам Мичел]] (сликар) * [[Џозеф Ноел Патон]] (сликар) * [[Чарлс Едвард Перуџини]] (сликар) * [[Густав Поуп]] (сликар) * [[Хенри Мејнел Рим]] (сликар) * [[Фредерик Смолфилд]] (сликар) * [[Џејмс Тисо]] (сликар) * [[Елајху Ведер]] (сликар) * [[Џон Вилијам Вотерхаус]] (сликар) * [[Џорџ Фредерик Вотс]] (сликар, вајар) * [[Вилијам Џејмс Веб]] (сликар) * [[Даниел Александар Вилијамсон]] (сликар) * [[Џејмс Абот Мекнил Вислер]] (сликар) * [[Обри Бирдсли]] (сликар) {{div col end}} ==Наводи== {{наводи}} === Извори === *{{cite book | last = Barringer | first = Tim | year = 1998 | title = Reading the Pre-Raphaelites | publisher = Yale University Press | location = New Haven, Conn. | isbn = 978-0300177336}} * Barringer, Tim, Jason Rosenfeld, and Alison Smith (2012). ''Pre-Raphaelites: Victorian Avant-Garde'', London, England: Tate Publishing, {{ISBN|978-1854379306}} * Bucher, Gregory (2004). "{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20091231160442/http://moses.creighton.edu/JRS/2004/2004-r3.html Review]}} of [[Matthew Dickerson]]. 'Following Gandalf. Epic Battles and Moral Victory in The Lord of the Rings'", ''Journal of Religion & Society'', '''6''', ISSN 1522-5658, webpage accessed 13 October 2007 *{{cite book | last = Daly | first = Gay | year = 1989 | title = Pre-Raphaelites in Love | publisher = Ticknor & Fields | location = New York | isbn = 0-89919-450-8 | url = https://archive.org/details/preraphaelitesin00daly }} *{{cite book |last=Dearden |first=James S. |title= John Ruskin: A Life in Pictures |publisher=Sheffield Academic Press |publication-place=Sheffield |year=1999 |isbn=978-1-84127-045-6 |oclc=247338280}} * Dickerson, Matthew (2003). ''Following Gandalf: Epic Battles and moral victory in the Lord of the rings'', Grand Rapids, Mich. : Brazos Press, {{ISBN|1-58743-085-1}} *{{cite book | last = Gaunt | first = William | year = 1975 | title = The Pre-Raphaelite Tragedy | edition = rev. | publisher = Cape | location = London | isbn = 0-224-01106-5}} *{{cite book | last = Hawksley | first = Lucinda | year = 1999 | title = Essential Pre-Raphaelites | publisher = Dempsey Parr | location = Bath | isbn = 1-84084-524-4 | author-link = Lucinda Hawksley}} *{{cite book |last=Hilton |first=Timothy |title=The Pre-Raphaelites |publisher=H.N. Abrams |publication-place=New York |year=1971 |isbn=978-0-8109-0424-8 |oclc=691232293 |url=https://archive.org/details/preraphaelites00hilt |url-access=registration |via=Internet Archive}} *''The Pre-Raphaelites'', 1984 (exhibition catalogue, various authors), Tate Gallery, London, {{ISBN|0713916389}} *Latham, David, ''Haunted Texts: Studies in Pre-Raphaelitism in Honour of William E. Fredeman'', William Evan Fredeman, David Latham, eds, 2003, University of Toronto Press, {{ISBN|0802036627}}, 9780802036629, [https://books.google.com/books?id=R81qhmUO2BoC&pg=PA12 google books] *{{cite book | last = Prettejohn | first = Elizabeth | year = 2000 | title = The Art of the Pre-Raphaelites | publisher = Princeton University Press | location = Princeton, N.J. | isbn = 0-691-07057-1 | author-link = Elizabeth Prettejohn | url-access = registration | url = https://archive.org/details/artofpreraphaeli0000pret }} *Ramm, John (2003). "The Forgotten Pre-Raphaelite: Henry Wallis", ''Antique Dealer & Collectors Guide'', '''56''' (March/April), p.&nbsp;8–9 ==За понатамошно движење== * Allingham, William; H. Allingham & D. Radford eds. (1990) ''The Diaries'', London: [[Folio Society]] (reprinted with introduction by [[Christopher Ricks]]) * Andres, Sophia. (2005) ''[https://books.google.com/books?id=ibdvfLXn_10C The Pre-Raphaelite Art of the Victorian Novel: Narrative Challenges to Visual Gendered Boundaries].'' Ohio State University Press, {{ISBN|0-8142-5129-3}} * {{cite news |last1=Baker |first1=Kenneth |title=Truth and not beauty: Dante Gabriel Rossetti and the Pre-Raphaelite dream |url=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1982-08-10_11_32/page/n60/mode/1up |access-date=September 13, 2024 |work=The Boston Phoenix |date=August 10, 1982}} * Bate, P.H. [1901] (1972) ''The English Pre-Raphaelite Painters: Their Associates and Successors'', New York: AMS Press, {{ISBN|0-404-00691-4}} * Daly, G. (1989) ''Pre-Raphaelites in Love'', New York : Ticknor & Fields, {{ISBN|0-89919-450-8}} * des Cars, L. (2000) ''The Pre-Raphaelites: Romance and Realism'', "[[Découvertes Gallimard|Abrams Discoveries]]" series, New York: Harry N. Abrams, {{ISBN|0-8109-2891-4}} * [[Henrietta Garnett|Garnett, Henrietta]]. (2012) ''Wives and Stunners: The Pre-Raphaelites and Their Muses'', London: Macmillan, {{ISBN|978-0-230-70940-9}} * [[Fiona MacCarthy|MacCarthy, Fiona]]. (2011) ''The Last Pre-Raphaelite: Edward Burne-Jones and the Victorian Imagination'', London: Faber & Faber, {{ISBN|978-0-571-22861-4}} * MacCarthy, Fiona. (1994) ''William Morris: A Life for Our Time'', London: Faber & Faber, {{ISBN|978-0-571-14250-7}} * Mancoff, D.N. (2003) ''Flora Symbolica: Flowers in Pre-Raphaelite Art'', Munich; London; New York: Prestel, {{ISBN|3-7913-2851-4}} * [[Jan Marsh|Marsh, Jan]]. (1999) ''Dante Gabriel Rossetti: Painter and Poet'', London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|978-0-297-81703-1}} * Marsh, J. and Nunn, P.G. (1998) ''Pre-Raphaelite Women Artists'', London: Thames & Hudson, {{ISBN|0-500-28104-1}} * Sharp, Frank C and Marsh, Jan. (2012) ''The Collected Letters of Jane Morris'', Boydell & Brewer, London * Staley, A. and Newall, C. (2004) ''Pre-Raphaelite Vision: Truth to Nature'', London: Tate, {{ISBN|1-85437-499-0}} * Townsend, J., Ridge, J. and Hackney, S. (2004) ''Pre-Raphaelite Painting Techniques: 1848–56'', London: Tate, {{ISBN|1-85437-498-2}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Pre-Raphaelite Brotherhood}} {{NSRW Poster|Pre-Raphaelitism}} *[http://www.preraphaelites.org/ Birmingham Museums & Art Gallery's Pre-Raphaelite Online Resource] *[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/pre-raphaelites-victorian-avant-garde Pre-Raphaelites exhibition at Tate Britain] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20040416083323/http://www.liverpoolmuseums.org.uk/walker/pre-raphaelites/index.asp Liverpool Walker Art Gallery's Pre-Raphaelite collection]}} *[http://www.gutenberg.org/files/23593/23593-h/23593-h.htm#LECTURE_IV ''Pre-Raphaelitism''] – lecture by [[John Ruskin]] *[http://www.pre-raphaelitesociety.org/ The Pre-Raphaelite Society] *[http://www.preraphaelites.org/ Pre-Raphaelite online resource project] at the [[Birmingham Museums & Art Gallery]] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20070812235635/http://www.preraph.org/ The Samuel and Mary R. Bancroft Collection of Pre-Raphaelite Art]}} *''[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/67586 Edward Burne-Jones, Victorian artist-dreamer]'', full text exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art *[http://www.oxford-union.org/library/murals Pre-Raphaelite murals] in the Old Library at the Oxford Union. This [http://www.bodleian.ox.ac.uk/__data/assets/mp3_file/0018/140517/muralsaudioguidepodcast.mp3#OUL podcast] covers their painting. Oxford Brookes University has a series of podcasts on the Pre-Raphaelites in Oxford, with {{YouTube|S4DbKkeqP-A|this one}} dedicated to the Union murals. *[https://news.masterworksfineart.com/2022/12/13/pre-raphaelites-art-movement Pre-Raphaelites: Born Out of Desire for Change] {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Уметноста во 19 век]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Предрафаелити]] 6xn2l9kd80aaw4xkjf65ocxeyowtp35 5642473 5642472 2026-10-09T13:08:22Z 19user99 72391 /* Подоцнежен развој и влијание */ 5642473 wikitext text/x-wiki [[File:William_Holman_Hunt_-_The_Hireling_Shepherd.jpg|десно|мини| [[Вилијам Холман Хант]], ''Наемникот овчар'', 1851]] '''Прерафаелитско братство''' ('''ПРБ'''), подоцна познато како '''Прерафаелити''' — група англиски сликари, поети и уметнички критичари, основана во 1848 година од Вилијам Холман Хант, Џон Еверет Миле, Данте Гебриел Росети, Вилијам Мајкл Росети, Џејмс Колинсон, Фредерик Џорџ Стивенс и Томас Вулнер, кои формирале седмочлено „Братство“, делумно по примерот на Назаренското движење.<ref>Хенри Дора, ''Symbolist Art Theories: A Critical Anthology'' (Berkeley, University of California Press, 1995), стр. 17.</ref> Братството секогаш било само лабава заедница, а нивните начела ги делеле и други уметници и поети од тоа време, меѓу кои Алџернон Чарлс Свинберн, [[Вилијам Морис]], Форд Медокс Браун, Артур Хјуз и Мари Спартали Стилман. Подоцнежни следбеници на начелата на Братството биле Едвард Бурн-Џонс и Џон Вилијам Вотерхаус. Групата се залагала за враќање кон изобилството на детали, интензивните бои и сложените композиции на италијанската уметност од [[Кватроченто|кватроченто]]. Го отфрлала она што го сметала за механицистички пристап, прв усвоен од [[Манеризам|манеристичките]] уметници кои ги следеле [[Рафаел]] и [[Микеланџело]]. Братството верувало дека, особено, [[Класицизам|класичните]] пози и елегантните композиции на Рафаел извршиле расипувачко влијание врз [[Академизам|академското]] учење на уметноста, оттука и името „прерафаелити“. Групата особено се спротивставувала на влијанието на сер Џошуа Рејнолдс, основач на англиската Кралска академија на уметности, кого го нарекувале „сер Слошуа“. За прерафаелитите, според Вилијам Мајкл Росети, „слошаво“ значело „сè што е млитаво или аљкаво во процесот на сликање... а оттука... секоја работа или личност од баналан или конвенционален вид“.{{sfn |Hilton |1971 |p=[https://archive.org/details/preraphaelites00hilt/page/46/mode/1up 46]}} Групата своето творештво го поврзувала со [[Џон Раскин]],<ref>{{cite web|last1=Landow|first1=George P.|title=Pre-Raphaelites: An Introduction|url=http://www.victorianweb.org/painting/prb/1.html|website=The Victorian Web|access-date=15 June 2014}}</ref> англиски критичар чиешто влијание било условено од неговото религиозно потекло. Христијанските теми биле изобилни.<ref>{{Cite web|title=Christianity and Art: The Pre-Raphaelites|url=https://byfaith.org/2020/09/15/christianity-and-art-the-pre-raphaelites/|access-date=2020-09-15|website=byfaith.org|language=en-GB}}</ref> Групата продолжила да ги прифаќа концептите на историското сликарство и на [[Мимезис|мимезисот]], имитацијата на природата, како централни за целта на уметноста. Прерафаелитите се определувале како реформско движење, создале посебно име за својот вид уметност и објавувале периодично списание, ''Заметок'' (''The Germ''), со кое ги промовирале своите идеи. Расправите на групата биле запишувани во ''Прерафаелитскиот дневник''. Братството се распаднало по речиси пет години.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Pre-Raphaelite-Brotherhood|title=Pre-Raphaelite Brotherhood|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> ==Почетоци== Прерафаелитското братство било основано во 1848 година во куќата на родителите на Џон Миле на улицата Гауер стрит во [[Лондон]]. На првата средба биле присутни сликарите Џон Еверет Миле, Данте Гебриел Росети и Вилијам Холман Хант. Хант и Миле биле студенти на Кралската академија на уметности и се запознале во друго лабаво здружение, Циклографскиот клуб, друштво за скицирање. По негово лично барање, Росети во 1848 година станал ученик на Форд Медокс Браун.<ref name="McGann et al 2005">{{cite web |editor-last=McGann |editor-first=Jerome J. |editor-link=Jerome McGann |title=The Girlhood of Mary Virgin |website=The Rossetti Archive |date=2005-05-07 |url=https://www.rossettiarchive.org/docs/s40.rap.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323172857/https://www.rossettiarchive.org/docs/s40.rap.html |archive-date=2023-03-23 |url-status=dead}}</ref> Во тоа време, Росети и Хант делеле сместување на улицата Клевленд стрит во Фицровија, во центарот на Лондон. Хант започнал да ја слика ''Ноќта пред Света Агнеса'' според истоимената поема на Китс, но таа била завршена дури во 1867 година.<ref name=hilton28>{{harvnb |Hilton |1971 |pp=28–33}}</ref> Како поет во подем, Росети сакал да ги развие врските меѓу [[Романтизам|романтичарската]] поезија и уметноста. До есента им се придружиле уште четири члена: сликарите Џејмс Колинсон и Фредерик Џорџ Стивенс, братот на Росети, поетот и критичар Вилијам Мајкл Росети, и скулпторот Томас Вулнер, со што се формирало седмочлено братство.<ref name=hilton28/> Форд Медокс Браун бил поканет да се придружи, но постариот уметник останал независен, а сепак ја поддржувал групата во текот на целиот ПРБ период на прерафаелитизмот и придонел во ''Заметок''. Други млади сликари и скулптори станале блиски соработници, меѓу кои Чарлс Олстон Колинс и Александар Манро. ПРБ имал намера постоењето на братството да го чува во тајност од членовите на Кралската академија. ==Рани доктрини== Раните доктрини на братството, како што ги определил Вилијам Мајкл Росети, биле изразени во четири изјави: <blockquote> # да имаат вистински идеи за изразување; # внимателно да ја проучуваат природата за да знаат како да ги изразат; # да чувствуваат симпатија кон она што е директно, сериозно и искрено во претходната уметност, со исклучок на она што е конвенционално, самоизложувачко<!-- "parading" NOT "parodying" --> и научено напамет; и # што е најнеопходно од сè, да создаваат навистина добри слики и статуи.<ref>Цитирано според Latham, стр. 11–12; види и неговите коментари</ref></blockquote> Начелата биле намерно недогматски, бидејќи братството сакало да ја нагласи личната одговорност на поединечните уметници да ги одредуваат сопствените идеи и методи на претставување. Под влијание на [[Романтизам|романтизмот]], членовите сметале дека слободата и одговорноста се неразделни. Сепак, тие биле особено фасцинирани од [[Средновековие|средновековната]] култура, верувајќи дека таа поседувала [[Духовност|духовен]] и творечки интегритет изгубен во подоцнежните епохи. Нагласувањето на средновековната култура се судирало со начелата на [[Реализам (уметност)|реализмот]], кои ја истакнуваат независното набљудување на природата. Во своите рани фази, Прерафаелитското братство верувало дека двата интереси се меѓусебно усогласени, но во подоцнежните години движењето се поделило и тргнало во две насоки. Реалистите ги предводеле Хант и Миле, а медиевалистите Росети и неговите следбеници, Едвард Бурн-Џонс и [[Вилијам Морис]]. Поделбата никогаш не била апсолутна, бидејќи двете фракции веруваа дека уметноста е во суштина духовна по својот карактер, спротивставувајќи го својот [[Идеализам|идеализам]] на [[Материјализам|материјалистичкиот]] реализам поврзан со [[Густав Курбе|Курбе]] и [[Импресионизам|импресионизмот]]. [[File:Ford Madox Brown - The Last of England - Google Art Project.jpg|thumb|Форд Медокс Браун, ''Последното од Англија'', приказ на двојка која емигрира, 1855]] Прерафаелитското братство било под големо влијание на природата, а неговите членови користеле големи детали за да го прикажат природниот свет со светли техники со остар фокус на бело платно. Во обидите да ја оживеат бриљантноста на боите својствена за уметноста на кватроченто, Хант и Миле развиле техника на сликање со тенки лазури од пигмент врз влажна бела подлога, со надеж дека боите ќе ја задржат проѕирност налик на скапоцени камења и јасност. Нивното нагласување на бриљантноста на боите било реакција на прекумерната употреба на [[Битумен|битумен]] кај претходните британски уметници, како Рејнолдс, Дејвид Вилки и Бенџамин Роберт Хејдон. Битуменот создава нестабилни површини од матна темнина, ефект кој прерафаелитите го презирале. Во 1848 година, Росети и Хант составиле список на „Бесмртници“, уметнички херои на кои им се восхитувале, особено од литературата, а чии дела подоцна би биле теми за слики на ПРБ, меѓу кои се особено [[Џон Китс|Китс]] и [[Алфред Тенисон|Тенисон]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/the-pre-raphaelites|title=The Pre-Raphaelites|website=The British Library}}</ref> ==Први изложби и публикации== Првите изложби на прерафаелитски дела се одржале во 1849 година. На Кралската академија биле изложени ''Изабела'' (1848–1849) на Миле и ''Ријенци'' (1848–1849) на Холман Хант. ''Девојчинството на Дева Марија'' на Росети била прикажана на Слободна изложба на Хајд Парк Корнер. Како што било договорено, сите членови на братството ги потпишувале своите дела со своето име и со иницијалите „ПРБ“. Од јануари до април 1850 година, групата објавувала книжевно списание, ''Заметок'', уредувано од Вилијам Росети, во кое се печатела поезија на Росетиевци, Вулнер и Колинсон, како и есеи за уметноста и книжевноста од соработници на братството, како Ковентри Патмор. Како што укажува кусиот век на списанието, тоа не успеало да постигне траен замав. (Daly 1989) ==Јавна контроверзија== [[File:John Everett Millais - Christ in the House of His Parents (`The Carpenter's Shop') - Google Art Project.jpg|right|thumb|320px|''Христос во куќата на неговите родители'', од Џон Еверет Миле, 1850]] Во 1850 година, Прерафаелитското братство станало предмет на контроверзија откако изложувањето на сликата ''Христос во куќата на неговите родители'' од Миле многу критичари, а особено [[Чарлс Дикенс]], ја сметале за [[Богохулство|богохулна]].<ref>Slater, Michael (2009). ''Charles Dickens'', стр. 309. Yale University Press.</ref> Дикенс сметал дека Мери на Миле е грда.<ref>Andres, Sophia (2005). ''The Pre-Raphaelite Art of the Victorian Novel: Narrative Challenges to Visual Gendered Boundaries'', стр. 9. Ohio State University Press.</ref> Миле за модел на Марија на сликата ја искористил својата снаа, Мери Хоџкинсон. Средновековието на братството било нападнато како назадно, а неговата екстремна преданост кон деталите била осудена како грда и непријатна за окото.<ref>The Times, Saturday, 3 May 1851; pg. 8; Issue 20792: Exhibition of the Royal Academy. (Private View.), First Notice: „Засега не можеме да го осудиме, толку нашироко и толку силно колку што би сакале, она чудно растројство на умот или на очите што продолжува да беснее со непопуштена апсурдност меѓу една класа млади уметници кои се нарекуваат „П.Р.Б.“, што, преведено, значи ''Прерафаелови браќа''. Нивната вера се чини дека се состои од апсолутно непочитување на перспективата и на познатите закони на светлината и сенката, одбивност кон убавината во секоја нејзина форма и необична преданост кон ситните случајности на нивните теми, вклучувајќи, или поточно барајќи, секаков вишок на острина и деформитет.“</ref> Според Дикенс, Миле ја прикажал Светото семејство како алкохоличари и жители на сиромашни квартови, во искривени и апсурдни „средновековни“ пози.<ref>{{Cite web|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/millais-christ-in-the-house-of-his-parents-the-carpenters-shop-n03584|title=Sir John Everett Millais, Bt, Christ in the House of His Parents ('The Carpenter's Shop'), 1849–50|last=Fowle|first=Frances|date=2000|website=Tate|access-date=January 28, 2019}}</ref> По контроверзијата, Џејмс Колинсон се повлекол од Братството поради неговото убедување дека тоа ја доведува христијанската религија во лош глас. Преостанатите членови се сретнале за да разговараат дали тој треба да биде заменет со Чарлс Олстон Колинс или со Волтер Хауел Деверел, но не успеале да донесат одлука. Од тој момент групата се распуштила, иако нејзиното влијание продолжило. Уметниците кои првично работеле во тој стил продолжиле, но повеќе не ги потпишувале делата со „ПРБ“.<ref>{{Cite web|url=http://www.victorianweb.org/painting/prb/1.html|title=Pre-Raphaelites: An Introduction|website=www.victorianweb.org|access-date=2019-01-28}}</ref> [[File:John Everett Millais - Ophelia - Google Art Project.jpg|thumb|left|''Офелија'', од Џон Еверет Миле, 1851–52]] Братството нашло поддршка кај критичарот [[Џон Раскин]], кој ја пофалил неговата посветеност на природата и отфрлањето на конвенционалните методи на композиција. На прерафаелитите влијаеле теориите на Раскин. Тој им пишал на ''Тајмс'' бранејќи го нивното дело, а потоа ги запознал. Најпрво му давал предност на Миле, кој летото 1853 година патувал во Шкотска со Раскин и со Раскиновата сопруга, Ефимија Чалмерс Раскин, родена Греј (денес најпозната како Ефи Греј). Главната цел на патувањето била сликање на портретот на Раскин.{{sfn |Dearden |1999 |pp=36–37}} Ефи сè повеќе се врзувала за Миле,<ref>Phyllis Rose, ''Parallel Lives: Five Victorian Marriages'', 1983, стр. 49–94.</ref> што довело до криза. Во последователната постапка за поништување на бракот, Раскин самиот дал изјава до својот адвокат во смисла дека бракот не бил консумиран.<ref>{{cite book | last1 = Lutyens | first1 = Mary. | title = Millais and the Ruskins | location = London | publisher = John Murray | year= 1967 | page = 191 | isbn = 0719517001 }} </ref> Бракот бил поништен поради неконсумација, со што Ефи била слободна да се омажи за Миле,{{sfn |Dearden |1999 |p=43}} но тоа предизвикало јавен скандал. Миле почнал да се оддалечува од прерафаелитскиот стил по бракот, а Раскин на крајот ги нападнал неговите подоцнежни дела. Раскин продолжил да ги поддржува Хант и Росети и обезбедил средства за поттикнување на уметноста на Елизабет Сидал, подоцна сопруга на Росети. До 1853 година првобитниот ПРБ практично се распаднал,<ref name="Clarke">{{cite book |last=Clarke |first=Michael |title=The concise Oxford dictionary of art terms – Pre-Raphaelite Brotherhood |year=2010 |publisher=Oxford University Press|location=Oxford |isbn=9780199569922}}</ref> при што само Холман Хант останал верен на неговите прогласени цели. Но терминот „прерафаелит“ останал врзан за Росети и за други, меѓу кои [[Вилијам Морис]] и Едвард Бурн-Џонс, со кои тој се поврзал во [[Оксфорд]] во 1857 година.<ref name="Whiteley">{{cite book |last=Whiteley |first=Jon |title=Oxford and the Pre-Raphaelites |year=1989 |publisher=Ashmolean Museum |location=Oxford |isbn=0907849946 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/preraphaelitepai0000whit }}</ref> Оттука терминот прерафаелит се поврзува со многу пошироко и долговечно уметничко движење. {{clear}} ==Подоцнежен развој и влијание== Меѓу уметниците под влијание на братството се Џон Брет, Филип Калдерон, Артур Хјуз, Гистав Моро, Ивлин де Морган,<ref name=hilton202>{{harvnb |Hilton |1971 |pp=202–05}}</ref> Фредерик Сендис (кој влегол во прерафаелитскиот круг во 1857 година)<ref name=hilton202/> и Џон Вилијам Вотерхаус. Форд Мадокс Браун, кој бил поврзан со нив од самиот почеток, често се смета за оној што најдоследно ги усвоил прерафаелитските начела. Еден следбеник што развил сопствен, посебен стил бил Обри Бердсли, кој бил најмногу под влијание на Берн-Џонс.<ref name=hilton202/> {{Quote box |title = Сочниот плод мора да падне |quote = <poem> Двајцата Росети (браќа се тие) И Холман Хант и Џон Миле, Со Стивенс витешки и благ, И Вулнер во далечен крај – Во овие шестмина јас со восхит го гледам Отелотворено големото П.Р.Б. Д. Г. Росети понуди две Добри слики пред очите на јавноста; Безбројни слики од Џон Миле, големиот, А од Холман повеќе отколку што можам да кажам. Вилијам Росети, спокоен и свечен, Ги сече своите браќа по колона. П.Р.Б. е во својата декадантна фаза: Зашто Вулнер во Австралија си ги пече котлетите, А Хант копнее за земјата на Хеопс; Д. Г. Росети ја избегнува вулгарната оптика; Додека Вилијам М. Росети само ги скратува Своите Б во англискиот, слабо ценет како коптскиот; Спокојниот Стивенс во самрак ја пуши лулата, Но долго чека на зората на својот јавен ден; И најпосле големиот Миле, шампионот, Постигнувајќи академско богатство, Го завршува својот потпис со А.Р.А. Така се слеваат реките во вечното море; Така сочниот плод мора да падне кога презрее; И така завршило П.Р.Б. </poem> |author = [[Кристина Росети]] |source = 1853 |align = left |fontsize = |bgcolor = Cornsilk |qalign = center |salign = right }} [[File:De Morgan Medea.jpg|thumb|upright|„[[Медеја]]“ од Ивлин де Морган, 1889, во стилот на кватроченто]] По 1856 година, Данте Габриел Росети станал инспирација за струјата во движењето што го оживувала средновековието. Тој бил врската меѓу двата вида прерафаелитско сликарство (природата и романсата) откако ПРБ се изгубило во подоцнежните децении на векот. Росети, иако најмалку посветен на братството, го продолжил името и го променил неговиот стил. Почнал да сликува верзии на кобни жени користејќи манекенки меѓу кои и Џејн Морис, во слики како „Прозерпина“, „Блуењето“ и „Ла Пија де Толомеи“. Неговото дело влијаело на неговиот пријател [[Вилијам Морис]], во чија фирма „Морис, Маршал, Фокнер и сор.“ станал партнер и со чија сопруга Џејн можеби имал афера. Форд Мадокс Браун и Едвард Берн-Џонс исто така станале партнери во фирмата. Преку компанијата на Морис, идеалите на Прерафаелитското братство влијаеле врз многу внатрешни дизајнери и архитекти, будејќи интерес за средновековни дизајни и други занаети, што довело до движењето за уметност и занает предводено од Вилијам Морис. Холман Хант бил вклучен во движењето за реформа на дизајнот преку компанијата „Грнчарија Дела Робија“. По 1850 година, Хант и Миле се оддалечиле од директното имитирање на средновековната уметност. Ги нагласувале реалистичките и научните аспекти на движењето, иако Хант продолжил да го истакнува духовното значење на уметноста, настојувајќи да ги помири религијата и науката преку точни набљудувања и студии на локации во Египет и [[Палестина]] за своите слики на библиски теми. Спротивно на тоа, Миле го напуштил прерафаелитизмот по 1860 година, усвојувајќи многу поширок и послободен стил под влијание на Рејнолдс. Вилијам Морис и други го осудиле неговото одрекување од начелата. [[File:The Death of King Arthur by James Archer (1860).jpg|thumb|Џејмс Арчер, „Смртта на кралот Артур“, {{Circa|1860}}]] Прерафаелитизмот имал значително влијание во Шкотска и врз шкотските уметници. Личноста во шкотската уметност најповрзана со прерафаелитите бил Вилијам Дајс (1806–1864), роден во Абердин. Дајс се спријателил со младите прерафаелити во Лондон и им го претставил нивното дело на Раскин.<ref>D. Macmillan, ''Scottish Art 1460–1990'' (Edinburgh: Mainstream, 1990), {{ISBN|0500203334}}, стр. 348.</ref> Неговото подоцнежно дело било прерафаелитско по својата духовност, како што може да се види во „Човекот на маките“ и „Давид во пустината“ (двете од 1860 година), кои содржат прерафаелитско внимание кон деталите.<ref>M. MacDonald, ''Scottish Art'' (London: Thames and Hudson, 2000), {{ISBN|0500203334}}, стр. 100.</ref> Џозеф Ноел Пејтон (1821–1901) студирал на училиштата на Кралската академија во Лондон, каде што се спријателил со Миле и потоа го следел во прерафаелитизмот, создавајќи слики што ги нагласувале деталите и мелодрамата, како „Крвавиот состанок“ (1855). Неговите подоцнежни слики, како и оние на Миле, биле критикувани дека паѓаат во популарна сентименталност.<ref name="Macmillan">D. Macmillan, ''Scottish Art 1460–1990'' (Edinburgh: Mainstream, 1990), {{ISBN|0500203334}}, стр. 213.</ref> Под влијание на Миле бил и Џејмс Арчер (1823–1904), чие дело вклучува „Летно време, Глостершир“ (1860)<ref name="Macmillan" /> и кој од 1861 година започнал серија слики засновани на артуровските легенди, меѓу кои „Смртта на Артур“ и „Сер Ланселот и кралицата Гиневра“.<ref>R. Barber, ''The Holy Grail: Imagination and Belief'' (Harvard University Press, 2004), {{ISBN|0674013905}}, стр. 275.</ref> Прерафаелитизмот инспирирал и сликари како Лоренс Алма-Тадема.<ref>{{Cite web|url=http://fineartbookstore.com/s-120-Pre-Raphaelites|title=Fine Art Books Art Instruction {{!}} Photography Books {{!}} Visual Arts Periods, Groups & Movements: Pre-Raphaelites|website=fineartbookstore.com|language=en|access-date=2017-12-27}}</ref> Движењето влијаело на многу подоцнежни британски уметници сè до 20 век. Росети почнал да се смета за претходник на пошироките европски [[симболизам|симболистички]] движења. Постојат докази дека голем број слики на германската уметница Паула Модерзон-Бекер биле под влијание на Росети.<ref>Rebecca Jelbert: "Paula Modersohn-Becker’s self-portraits and the influence of Dante Gabriel Rossetti." ''The Burlington Magazine'', vol.159, no.1373 (2017): 617–22.</ref> Музејот и уметничката галерија во Бирмингем поседува светски познала збирка дела на Берн-Џонс и прерафаелитите која, според некои, силно влијаела на младиот [[Џ. Р. Р. Толкин]],<ref>Види, на пример, Bucher (2004) за кратка дискусија за влијанието на прерафаелитите врз Толкин.</ref> кој ги напишал „Хобитот“ и „Господарот на прстените“, со влијанија преземени од истите митолошки сцени што ги прикажувале прерафаелитите. Толкин ја сметал својата група школски другари и уметнички соработници, таканаречената ТКБС, за група по примерот на прерафаелитите. [[File:Arthur Hughes - Fair Rosamund - Google Art Project.jpg|thumbnail|Артур Хјуз, „Убавата Розамунда“ (Розамунда Клифорд), 1854]] Во 20 век уметничките идеали се променија, а уметноста се оддалечи од претставувањето на реалноста. По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], прерафаелитската уметност била обезвреднета поради нејзините книжевни одлики<ref name="Treuherz 2003">{{cite encyclopedia |last=Treuherz |first=Julian |title=Pre-Raphaelitism |encyclopedia=The Dictionary of Art |editor-last=Turner |editor-first=Jane |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t069496 |oclc=5104656181}}</ref> и била отфрлана од критичарите како сентиментална и измислена „уметничка ситница“.<ref>Burroughs, B. (1935). "1935 Views the Pre-Raphaelites". ''The American Magazine of Art'', '''28'''(1): 6–13.</ref> Во 1960-те имало големо заживување на прерафаелитизмот. Изложби и каталози на дела, кои достигнале врв во изложбата од 1984 година во лондонската Галерија Тејт, повторно утврдиле канон на прерафаелитски дела.<ref>Barringer, Tim (1999). ''Reading the Pre-Raphaelites'', стр. 17. Yale University Press.</ref> Меѓу многуте други изложби, имало уште една голема изложба во Тејт Британија во 2012–13 година.<ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/pre-raphaelites-victorian-avant-garde ''Pre-Raphaelites: Victorian Avant-Garde''], Tate Britain, пристапено на 27 август 2014</ref> Кон крајот на 20 век, Братството на руралистите ги засновало своите цели на прерафаелитизмот, а стакистите и Бирмингемската група исто така црпеле инспирација од него. ==Листа на уметници== ===Прерафаелитско братство=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Џејмс Колинсон]] (сликар) * [[Вилијам Холман Хант]] (сликар) * [[Џон Еверет Миле]] (сликар) * [[Данте Габриел Росети]] (сликар, поет) * [[Вилијам Мајкл Росети]] (критичар) * [[Фредерик Џорџ Стивенс]] (критичар) * [[Томас Вулнер]] (скулптор, поет) {{div col end}} ===Поврзани уметници и личности=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Џон Брет]] (сликар) * [[Форд Медокс Браун]] (сликар, дизајнер) * [[Луси Медокс Браун]] (сликарка, писателка) * [[Ричард Бурчет]] (сликар, едукатор) * [[Едвард Брн-Џонс]] (сликар, дизајнер) * [[Чарлс Олстон Колинс]] (сликар) * [[Френк Кадоган Каупер]] (сликар) * [[Фани Корнфорт]] (модел за уметници) * [[Евелин де Морган]] (сликарка) * [[Волтер Деверел]] (сликар) * [[Фани Итон]] (модел за уметници) * [[Фредерик Стартриџ Елис]] (издавач, уредник, поет) * [[Џон Вилијам Годвард]] (сликар) * [[Ефи Греј]] (модел за уметници) * [[Хенри Холидеј]] (сликар, уметник за витраж, [[:File:ReligionLiberty CareHope.png|илустратор]]) * [[Артур Хјуз]] (сликар, илустратор на книги) * [[Едвард Роберт Хјуз]] (сликар и модел) * [[Фредерик, лорд Лејтон]] (сликар) * [[Мери Лизи Макомбер]] (сликарка) * [[Роберт Брејтвејт Мартино]] (сликар) * [[Ени Милер]] (модел на уметник) * [[Џејн Морис]] (модел на уметник) * [[Луиза, маркиза од Вотерфорд]] (сликарка и модел) * [[Меј Морис]] (везилка и дизајнерка) * [[Вилијам Морис]] (дизајнер, писател) * [[Кристина Росети]] (поетеса и модел на уметник) * [[Џон Раскин]] (критичар) * [[Ентони Фредерик Огастас Сендис]] (сликар) * [[Ема Сендис]] (сликарка) * [[Томас Седон]] (сликар) * [[Фредерик Шилдс]] (сликар) * [[Елизабет Сидал]] (уметница, поетеса и модел) * [[Симеон Соломон]] (сликар) * [[Мари Спартали Стилман]] (сликарка) * [[Алџернон Чарлс Свинбурн]] (поет) * [[Хенри Волис]] (сликар) * [[Вилијам Линдзи Виндус]] (сликар) {{div col end}} ===Уметници со лабава поврзаност=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Лоренс Алма-Тадема]] (сликар) * [[Софи Џенџембр Андерсон]] (сликарка) * [[Вајк Бејлис]] (сликар) * [[Џорџ Прајс Бојс]] (сликар) * [[Џоана Мери Бојс]] (сликарка) * Сер [[Фредерик Вилијам Бартон]] (сликар) * [[Кејт Елизабет Банс]] (сликарка) * [[Џулија Маргарет Камерон]] (фотографка) * [[Џејмс Кембел (уметник)|Џејмс Кембел]] (сликар) * [[Џозеф Клер]] (сликар) * [[Џон Колиер (прерафаелитски сликар)|Џон Колиер]] (сликар) * [[Маријан Колиер (сликарка)]] * [[Вилијам Дејвис (уметник)|Вилијам Дејвис]] (сликар) * [[Френк Бернард Дикси]] (сликар) * [[Томас Купер Гоч]] (сликар) * [[Џон Аткинсон Гримшо]] (сликар) * [[Чарлс Едвард Хале]] (сликар) * [[Џон Ли (уметник)|Џон Ли]] (сликар) * [[Едмунд Лејтон]] (сликар) * [[Џејмс Лајонел Мајкл]] (помалку познат поет, ментор на Хенри Кендал) * [[Чарлс Вилијам Мичел]] (сликар) * [[Џозеф Ноел Патон]] (сликар) * [[Чарлс Едвард Перуџини]] (сликар) * [[Густав Поуп]] (сликар) * [[Хенри Мејнел Рим]] (сликар) * [[Фредерик Смолфилд]] (сликар) * [[Џејмс Тисо]] (сликар) * [[Елајху Ведер]] (сликар) * [[Џон Вилијам Вотерхаус]] (сликар) * [[Џорџ Фредерик Вотс]] (сликар, вајар) * [[Вилијам Џејмс Веб]] (сликар) * [[Даниел Александар Вилијамсон]] (сликар) * [[Џејмс Абот Мекнил Вислер]] (сликар) * [[Обри Бирдсли]] (сликар) {{div col end}} ==Наводи== {{наводи}} === Извори === *{{cite book | last = Barringer | first = Tim | year = 1998 | title = Reading the Pre-Raphaelites | publisher = Yale University Press | location = New Haven, Conn. | isbn = 978-0300177336}} * Barringer, Tim, Jason Rosenfeld, and Alison Smith (2012). ''Pre-Raphaelites: Victorian Avant-Garde'', London, England: Tate Publishing, {{ISBN|978-1854379306}} * Bucher, Gregory (2004). "{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20091231160442/http://moses.creighton.edu/JRS/2004/2004-r3.html Review]}} of [[Matthew Dickerson]]. 'Following Gandalf. Epic Battles and Moral Victory in The Lord of the Rings'", ''Journal of Religion & Society'', '''6''', ISSN 1522-5658, webpage accessed 13 October 2007 *{{cite book | last = Daly | first = Gay | year = 1989 | title = Pre-Raphaelites in Love | publisher = Ticknor & Fields | location = New York | isbn = 0-89919-450-8 | url = https://archive.org/details/preraphaelitesin00daly }} *{{cite book |last=Dearden |first=James S. |title= John Ruskin: A Life in Pictures |publisher=Sheffield Academic Press |publication-place=Sheffield |year=1999 |isbn=978-1-84127-045-6 |oclc=247338280}} * Dickerson, Matthew (2003). ''Following Gandalf: Epic Battles and moral victory in the Lord of the rings'', Grand Rapids, Mich. : Brazos Press, {{ISBN|1-58743-085-1}} *{{cite book | last = Gaunt | first = William | year = 1975 | title = The Pre-Raphaelite Tragedy | edition = rev. | publisher = Cape | location = London | isbn = 0-224-01106-5}} *{{cite book | last = Hawksley | first = Lucinda | year = 1999 | title = Essential Pre-Raphaelites | publisher = Dempsey Parr | location = Bath | isbn = 1-84084-524-4 | author-link = Lucinda Hawksley}} *{{cite book |last=Hilton |first=Timothy |title=The Pre-Raphaelites |publisher=H.N. Abrams |publication-place=New York |year=1971 |isbn=978-0-8109-0424-8 |oclc=691232293 |url=https://archive.org/details/preraphaelites00hilt |url-access=registration |via=Internet Archive}} *''The Pre-Raphaelites'', 1984 (exhibition catalogue, various authors), Tate Gallery, London, {{ISBN|0713916389}} *Latham, David, ''Haunted Texts: Studies in Pre-Raphaelitism in Honour of William E. Fredeman'', William Evan Fredeman, David Latham, eds, 2003, University of Toronto Press, {{ISBN|0802036627}}, 9780802036629, [https://books.google.com/books?id=R81qhmUO2BoC&pg=PA12 google books] *{{cite book | last = Prettejohn | first = Elizabeth | year = 2000 | title = The Art of the Pre-Raphaelites | publisher = Princeton University Press | location = Princeton, N.J. | isbn = 0-691-07057-1 | author-link = Elizabeth Prettejohn | url-access = registration | url = https://archive.org/details/artofpreraphaeli0000pret }} *Ramm, John (2003). "The Forgotten Pre-Raphaelite: Henry Wallis", ''Antique Dealer & Collectors Guide'', '''56''' (March/April), p.&nbsp;8–9 ==За понатамошно движење== * Allingham, William; H. Allingham & D. Radford eds. (1990) ''The Diaries'', London: [[Folio Society]] (reprinted with introduction by [[Christopher Ricks]]) * Andres, Sophia. (2005) ''[https://books.google.com/books?id=ibdvfLXn_10C The Pre-Raphaelite Art of the Victorian Novel: Narrative Challenges to Visual Gendered Boundaries].'' Ohio State University Press, {{ISBN|0-8142-5129-3}} * {{cite news |last1=Baker |first1=Kenneth |title=Truth and not beauty: Dante Gabriel Rossetti and the Pre-Raphaelite dream |url=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1982-08-10_11_32/page/n60/mode/1up |access-date=September 13, 2024 |work=The Boston Phoenix |date=August 10, 1982}} * Bate, P.H. [1901] (1972) ''The English Pre-Raphaelite Painters: Their Associates and Successors'', New York: AMS Press, {{ISBN|0-404-00691-4}} * Daly, G. (1989) ''Pre-Raphaelites in Love'', New York : Ticknor & Fields, {{ISBN|0-89919-450-8}} * des Cars, L. (2000) ''The Pre-Raphaelites: Romance and Realism'', "[[Découvertes Gallimard|Abrams Discoveries]]" series, New York: Harry N. Abrams, {{ISBN|0-8109-2891-4}} * [[Henrietta Garnett|Garnett, Henrietta]]. (2012) ''Wives and Stunners: The Pre-Raphaelites and Their Muses'', London: Macmillan, {{ISBN|978-0-230-70940-9}} * [[Fiona MacCarthy|MacCarthy, Fiona]]. (2011) ''The Last Pre-Raphaelite: Edward Burne-Jones and the Victorian Imagination'', London: Faber & Faber, {{ISBN|978-0-571-22861-4}} * MacCarthy, Fiona. (1994) ''William Morris: A Life for Our Time'', London: Faber & Faber, {{ISBN|978-0-571-14250-7}} * Mancoff, D.N. (2003) ''Flora Symbolica: Flowers in Pre-Raphaelite Art'', Munich; London; New York: Prestel, {{ISBN|3-7913-2851-4}} * [[Jan Marsh|Marsh, Jan]]. (1999) ''Dante Gabriel Rossetti: Painter and Poet'', London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|978-0-297-81703-1}} * Marsh, J. and Nunn, P.G. (1998) ''Pre-Raphaelite Women Artists'', London: Thames & Hudson, {{ISBN|0-500-28104-1}} * Sharp, Frank C and Marsh, Jan. (2012) ''The Collected Letters of Jane Morris'', Boydell & Brewer, London * Staley, A. and Newall, C. (2004) ''Pre-Raphaelite Vision: Truth to Nature'', London: Tate, {{ISBN|1-85437-499-0}} * Townsend, J., Ridge, J. and Hackney, S. (2004) ''Pre-Raphaelite Painting Techniques: 1848–56'', London: Tate, {{ISBN|1-85437-498-2}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Pre-Raphaelite Brotherhood}} {{NSRW Poster|Pre-Raphaelitism}} *[http://www.preraphaelites.org/ Birmingham Museums & Art Gallery's Pre-Raphaelite Online Resource] *[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/pre-raphaelites-victorian-avant-garde Pre-Raphaelites exhibition at Tate Britain] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20040416083323/http://www.liverpoolmuseums.org.uk/walker/pre-raphaelites/index.asp Liverpool Walker Art Gallery's Pre-Raphaelite collection]}} *[http://www.gutenberg.org/files/23593/23593-h/23593-h.htm#LECTURE_IV ''Pre-Raphaelitism''] – lecture by [[John Ruskin]] *[http://www.pre-raphaelitesociety.org/ The Pre-Raphaelite Society] *[http://www.preraphaelites.org/ Pre-Raphaelite online resource project] at the [[Birmingham Museums & Art Gallery]] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20070812235635/http://www.preraph.org/ The Samuel and Mary R. Bancroft Collection of Pre-Raphaelite Art]}} *''[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/67586 Edward Burne-Jones, Victorian artist-dreamer]'', full text exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art *[http://www.oxford-union.org/library/murals Pre-Raphaelite murals] in the Old Library at the Oxford Union. This [http://www.bodleian.ox.ac.uk/__data/assets/mp3_file/0018/140517/muralsaudioguidepodcast.mp3#OUL podcast] covers their painting. Oxford Brookes University has a series of podcasts on the Pre-Raphaelites in Oxford, with {{YouTube|S4DbKkeqP-A|this one}} dedicated to the Union murals. *[https://news.masterworksfineart.com/2022/12/13/pre-raphaelites-art-movement Pre-Raphaelites: Born Out of Desire for Change] {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Уметноста во 19 век]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Предрафаелити]] 8j4q4bn3d1rttrgg60ler4ux6x0wh88 5642474 5642473 2026-10-09T13:08:55Z 19user99 72391 /* Надворешни врски */ 5642474 wikitext text/x-wiki [[File:William_Holman_Hunt_-_The_Hireling_Shepherd.jpg|десно|мини| [[Вилијам Холман Хант]], ''Наемникот овчар'', 1851]] '''Прерафаелитско братство''' ('''ПРБ'''), подоцна познато како '''Прерафаелити''' — група англиски сликари, поети и уметнички критичари, основана во 1848 година од Вилијам Холман Хант, Џон Еверет Миле, Данте Гебриел Росети, Вилијам Мајкл Росети, Џејмс Колинсон, Фредерик Џорџ Стивенс и Томас Вулнер, кои формирале седмочлено „Братство“, делумно по примерот на Назаренското движење.<ref>Хенри Дора, ''Symbolist Art Theories: A Critical Anthology'' (Berkeley, University of California Press, 1995), стр. 17.</ref> Братството секогаш било само лабава заедница, а нивните начела ги делеле и други уметници и поети од тоа време, меѓу кои Алџернон Чарлс Свинберн, [[Вилијам Морис]], Форд Медокс Браун, Артур Хјуз и Мари Спартали Стилман. Подоцнежни следбеници на начелата на Братството биле Едвард Бурн-Џонс и Џон Вилијам Вотерхаус. Групата се залагала за враќање кон изобилството на детали, интензивните бои и сложените композиции на италијанската уметност од [[Кватроченто|кватроченто]]. Го отфрлала она што го сметала за механицистички пристап, прв усвоен од [[Манеризам|манеристичките]] уметници кои ги следеле [[Рафаел]] и [[Микеланџело]]. Братството верувало дека, особено, [[Класицизам|класичните]] пози и елегантните композиции на Рафаел извршиле расипувачко влијание врз [[Академизам|академското]] учење на уметноста, оттука и името „прерафаелити“. Групата особено се спротивставувала на влијанието на сер Џошуа Рејнолдс, основач на англиската Кралска академија на уметности, кого го нарекувале „сер Слошуа“. За прерафаелитите, според Вилијам Мајкл Росети, „слошаво“ значело „сè што е млитаво или аљкаво во процесот на сликање... а оттука... секоја работа или личност од баналан или конвенционален вид“.{{sfn |Hilton |1971 |p=[https://archive.org/details/preraphaelites00hilt/page/46/mode/1up 46]}} Групата своето творештво го поврзувала со [[Џон Раскин]],<ref>{{cite web|last1=Landow|first1=George P.|title=Pre-Raphaelites: An Introduction|url=http://www.victorianweb.org/painting/prb/1.html|website=The Victorian Web|access-date=15 June 2014}}</ref> англиски критичар чиешто влијание било условено од неговото религиозно потекло. Христијанските теми биле изобилни.<ref>{{Cite web|title=Christianity and Art: The Pre-Raphaelites|url=https://byfaith.org/2020/09/15/christianity-and-art-the-pre-raphaelites/|access-date=2020-09-15|website=byfaith.org|language=en-GB}}</ref> Групата продолжила да ги прифаќа концептите на историското сликарство и на [[Мимезис|мимезисот]], имитацијата на природата, како централни за целта на уметноста. Прерафаелитите се определувале како реформско движење, создале посебно име за својот вид уметност и објавувале периодично списание, ''Заметок'' (''The Germ''), со кое ги промовирале своите идеи. Расправите на групата биле запишувани во ''Прерафаелитскиот дневник''. Братството се распаднало по речиси пет години.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Pre-Raphaelite-Brotherhood|title=Pre-Raphaelite Brotherhood|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> ==Почетоци== Прерафаелитското братство било основано во 1848 година во куќата на родителите на Џон Миле на улицата Гауер стрит во [[Лондон]]. На првата средба биле присутни сликарите Џон Еверет Миле, Данте Гебриел Росети и Вилијам Холман Хант. Хант и Миле биле студенти на Кралската академија на уметности и се запознале во друго лабаво здружение, Циклографскиот клуб, друштво за скицирање. По негово лично барање, Росети во 1848 година станал ученик на Форд Медокс Браун.<ref name="McGann et al 2005">{{cite web |editor-last=McGann |editor-first=Jerome J. |editor-link=Jerome McGann |title=The Girlhood of Mary Virgin |website=The Rossetti Archive |date=2005-05-07 |url=https://www.rossettiarchive.org/docs/s40.rap.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323172857/https://www.rossettiarchive.org/docs/s40.rap.html |archive-date=2023-03-23 |url-status=dead}}</ref> Во тоа време, Росети и Хант делеле сместување на улицата Клевленд стрит во Фицровија, во центарот на Лондон. Хант започнал да ја слика ''Ноќта пред Света Агнеса'' според истоимената поема на Китс, но таа била завршена дури во 1867 година.<ref name=hilton28>{{harvnb |Hilton |1971 |pp=28–33}}</ref> Како поет во подем, Росети сакал да ги развие врските меѓу [[Романтизам|романтичарската]] поезија и уметноста. До есента им се придружиле уште четири члена: сликарите Џејмс Колинсон и Фредерик Џорџ Стивенс, братот на Росети, поетот и критичар Вилијам Мајкл Росети, и скулпторот Томас Вулнер, со што се формирало седмочлено братство.<ref name=hilton28/> Форд Медокс Браун бил поканет да се придружи, но постариот уметник останал независен, а сепак ја поддржувал групата во текот на целиот ПРБ период на прерафаелитизмот и придонел во ''Заметок''. Други млади сликари и скулптори станале блиски соработници, меѓу кои Чарлс Олстон Колинс и Александар Манро. ПРБ имал намера постоењето на братството да го чува во тајност од членовите на Кралската академија. ==Рани доктрини== Раните доктрини на братството, како што ги определил Вилијам Мајкл Росети, биле изразени во четири изјави: <blockquote> # да имаат вистински идеи за изразување; # внимателно да ја проучуваат природата за да знаат како да ги изразат; # да чувствуваат симпатија кон она што е директно, сериозно и искрено во претходната уметност, со исклучок на она што е конвенционално, самоизложувачко<!-- "parading" NOT "parodying" --> и научено напамет; и # што е најнеопходно од сè, да создаваат навистина добри слики и статуи.<ref>Цитирано според Latham, стр. 11–12; види и неговите коментари</ref></blockquote> Начелата биле намерно недогматски, бидејќи братството сакало да ја нагласи личната одговорност на поединечните уметници да ги одредуваат сопствените идеи и методи на претставување. Под влијание на [[Романтизам|романтизмот]], членовите сметале дека слободата и одговорноста се неразделни. Сепак, тие биле особено фасцинирани од [[Средновековие|средновековната]] култура, верувајќи дека таа поседувала [[Духовност|духовен]] и творечки интегритет изгубен во подоцнежните епохи. Нагласувањето на средновековната култура се судирало со начелата на [[Реализам (уметност)|реализмот]], кои ја истакнуваат независното набљудување на природата. Во своите рани фази, Прерафаелитското братство верувало дека двата интереси се меѓусебно усогласени, но во подоцнежните години движењето се поделило и тргнало во две насоки. Реалистите ги предводеле Хант и Миле, а медиевалистите Росети и неговите следбеници, Едвард Бурн-Џонс и [[Вилијам Морис]]. Поделбата никогаш не била апсолутна, бидејќи двете фракции веруваа дека уметноста е во суштина духовна по својот карактер, спротивставувајќи го својот [[Идеализам|идеализам]] на [[Материјализам|материјалистичкиот]] реализам поврзан со [[Густав Курбе|Курбе]] и [[Импресионизам|импресионизмот]]. [[File:Ford Madox Brown - The Last of England - Google Art Project.jpg|thumb|Форд Медокс Браун, ''Последното од Англија'', приказ на двојка која емигрира, 1855]] Прерафаелитското братство било под големо влијание на природата, а неговите членови користеле големи детали за да го прикажат природниот свет со светли техники со остар фокус на бело платно. Во обидите да ја оживеат бриљантноста на боите својствена за уметноста на кватроченто, Хант и Миле развиле техника на сликање со тенки лазури од пигмент врз влажна бела подлога, со надеж дека боите ќе ја задржат проѕирност налик на скапоцени камења и јасност. Нивното нагласување на бриљантноста на боите било реакција на прекумерната употреба на [[Битумен|битумен]] кај претходните британски уметници, како Рејнолдс, Дејвид Вилки и Бенџамин Роберт Хејдон. Битуменот создава нестабилни површини од матна темнина, ефект кој прерафаелитите го презирале. Во 1848 година, Росети и Хант составиле список на „Бесмртници“, уметнички херои на кои им се восхитувале, особено од литературата, а чии дела подоцна би биле теми за слики на ПРБ, меѓу кои се особено [[Џон Китс|Китс]] и [[Алфред Тенисон|Тенисон]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/the-pre-raphaelites|title=The Pre-Raphaelites|website=The British Library}}</ref> ==Први изложби и публикации== Првите изложби на прерафаелитски дела се одржале во 1849 година. На Кралската академија биле изложени ''Изабела'' (1848–1849) на Миле и ''Ријенци'' (1848–1849) на Холман Хант. ''Девојчинството на Дева Марија'' на Росети била прикажана на Слободна изложба на Хајд Парк Корнер. Како што било договорено, сите членови на братството ги потпишувале своите дела со своето име и со иницијалите „ПРБ“. Од јануари до април 1850 година, групата објавувала книжевно списание, ''Заметок'', уредувано од Вилијам Росети, во кое се печатела поезија на Росетиевци, Вулнер и Колинсон, како и есеи за уметноста и книжевноста од соработници на братството, како Ковентри Патмор. Како што укажува кусиот век на списанието, тоа не успеало да постигне траен замав. (Daly 1989) ==Јавна контроверзија== [[File:John Everett Millais - Christ in the House of His Parents (`The Carpenter's Shop') - Google Art Project.jpg|right|thumb|320px|''Христос во куќата на неговите родители'', од Џон Еверет Миле, 1850]] Во 1850 година, Прерафаелитското братство станало предмет на контроверзија откако изложувањето на сликата ''Христос во куќата на неговите родители'' од Миле многу критичари, а особено [[Чарлс Дикенс]], ја сметале за [[Богохулство|богохулна]].<ref>Slater, Michael (2009). ''Charles Dickens'', стр. 309. Yale University Press.</ref> Дикенс сметал дека Мери на Миле е грда.<ref>Andres, Sophia (2005). ''The Pre-Raphaelite Art of the Victorian Novel: Narrative Challenges to Visual Gendered Boundaries'', стр. 9. Ohio State University Press.</ref> Миле за модел на Марија на сликата ја искористил својата снаа, Мери Хоџкинсон. Средновековието на братството било нападнато како назадно, а неговата екстремна преданост кон деталите била осудена како грда и непријатна за окото.<ref>The Times, Saturday, 3 May 1851; pg. 8; Issue 20792: Exhibition of the Royal Academy. (Private View.), First Notice: „Засега не можеме да го осудиме, толку нашироко и толку силно колку што би сакале, она чудно растројство на умот или на очите што продолжува да беснее со непопуштена апсурдност меѓу една класа млади уметници кои се нарекуваат „П.Р.Б.“, што, преведено, значи ''Прерафаелови браќа''. Нивната вера се чини дека се состои од апсолутно непочитување на перспективата и на познатите закони на светлината и сенката, одбивност кон убавината во секоја нејзина форма и необична преданост кон ситните случајности на нивните теми, вклучувајќи, или поточно барајќи, секаков вишок на острина и деформитет.“</ref> Според Дикенс, Миле ја прикажал Светото семејство како алкохоличари и жители на сиромашни квартови, во искривени и апсурдни „средновековни“ пози.<ref>{{Cite web|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/millais-christ-in-the-house-of-his-parents-the-carpenters-shop-n03584|title=Sir John Everett Millais, Bt, Christ in the House of His Parents ('The Carpenter's Shop'), 1849–50|last=Fowle|first=Frances|date=2000|website=Tate|access-date=January 28, 2019}}</ref> По контроверзијата, Џејмс Колинсон се повлекол од Братството поради неговото убедување дека тоа ја доведува христијанската религија во лош глас. Преостанатите членови се сретнале за да разговараат дали тој треба да биде заменет со Чарлс Олстон Колинс или со Волтер Хауел Деверел, но не успеале да донесат одлука. Од тој момент групата се распуштила, иако нејзиното влијание продолжило. Уметниците кои првично работеле во тој стил продолжиле, но повеќе не ги потпишувале делата со „ПРБ“.<ref>{{Cite web|url=http://www.victorianweb.org/painting/prb/1.html|title=Pre-Raphaelites: An Introduction|website=www.victorianweb.org|access-date=2019-01-28}}</ref> [[File:John Everett Millais - Ophelia - Google Art Project.jpg|thumb|left|''Офелија'', од Џон Еверет Миле, 1851–52]] Братството нашло поддршка кај критичарот [[Џон Раскин]], кој ја пофалил неговата посветеност на природата и отфрлањето на конвенционалните методи на композиција. На прерафаелитите влијаеле теориите на Раскин. Тој им пишал на ''Тајмс'' бранејќи го нивното дело, а потоа ги запознал. Најпрво му давал предност на Миле, кој летото 1853 година патувал во Шкотска со Раскин и со Раскиновата сопруга, Ефимија Чалмерс Раскин, родена Греј (денес најпозната како Ефи Греј). Главната цел на патувањето била сликање на портретот на Раскин.{{sfn |Dearden |1999 |pp=36–37}} Ефи сè повеќе се врзувала за Миле,<ref>Phyllis Rose, ''Parallel Lives: Five Victorian Marriages'', 1983, стр. 49–94.</ref> што довело до криза. Во последователната постапка за поништување на бракот, Раскин самиот дал изјава до својот адвокат во смисла дека бракот не бил консумиран.<ref>{{cite book | last1 = Lutyens | first1 = Mary. | title = Millais and the Ruskins | location = London | publisher = John Murray | year= 1967 | page = 191 | isbn = 0719517001 }} </ref> Бракот бил поништен поради неконсумација, со што Ефи била слободна да се омажи за Миле,{{sfn |Dearden |1999 |p=43}} но тоа предизвикало јавен скандал. Миле почнал да се оддалечува од прерафаелитскиот стил по бракот, а Раскин на крајот ги нападнал неговите подоцнежни дела. Раскин продолжил да ги поддржува Хант и Росети и обезбедил средства за поттикнување на уметноста на Елизабет Сидал, подоцна сопруга на Росети. До 1853 година првобитниот ПРБ практично се распаднал,<ref name="Clarke">{{cite book |last=Clarke |first=Michael |title=The concise Oxford dictionary of art terms – Pre-Raphaelite Brotherhood |year=2010 |publisher=Oxford University Press|location=Oxford |isbn=9780199569922}}</ref> при што само Холман Хант останал верен на неговите прогласени цели. Но терминот „прерафаелит“ останал врзан за Росети и за други, меѓу кои [[Вилијам Морис]] и Едвард Бурн-Џонс, со кои тој се поврзал во [[Оксфорд]] во 1857 година.<ref name="Whiteley">{{cite book |last=Whiteley |first=Jon |title=Oxford and the Pre-Raphaelites |year=1989 |publisher=Ashmolean Museum |location=Oxford |isbn=0907849946 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/preraphaelitepai0000whit }}</ref> Оттука терминот прерафаелит се поврзува со многу пошироко и долговечно уметничко движење. {{clear}} ==Подоцнежен развој и влијание== Меѓу уметниците под влијание на братството се Џон Брет, Филип Калдерон, Артур Хјуз, Гистав Моро, Ивлин де Морган,<ref name=hilton202>{{harvnb |Hilton |1971 |pp=202–05}}</ref> Фредерик Сендис (кој влегол во прерафаелитскиот круг во 1857 година)<ref name=hilton202/> и Џон Вилијам Вотерхаус. Форд Мадокс Браун, кој бил поврзан со нив од самиот почеток, често се смета за оној што најдоследно ги усвоил прерафаелитските начела. Еден следбеник што развил сопствен, посебен стил бил Обри Бердсли, кој бил најмногу под влијание на Берн-Џонс.<ref name=hilton202/> {{Quote box |title = Сочниот плод мора да падне |quote = <poem> Двајцата Росети (браќа се тие) И Холман Хант и Џон Миле, Со Стивенс витешки и благ, И Вулнер во далечен крај – Во овие шестмина јас со восхит го гледам Отелотворено големото П.Р.Б. Д. Г. Росети понуди две Добри слики пред очите на јавноста; Безбројни слики од Џон Миле, големиот, А од Холман повеќе отколку што можам да кажам. Вилијам Росети, спокоен и свечен, Ги сече своите браќа по колона. П.Р.Б. е во својата декадантна фаза: Зашто Вулнер во Австралија си ги пече котлетите, А Хант копнее за земјата на Хеопс; Д. Г. Росети ја избегнува вулгарната оптика; Додека Вилијам М. Росети само ги скратува Своите Б во англискиот, слабо ценет како коптскиот; Спокојниот Стивенс во самрак ја пуши лулата, Но долго чека на зората на својот јавен ден; И најпосле големиот Миле, шампионот, Постигнувајќи академско богатство, Го завршува својот потпис со А.Р.А. Така се слеваат реките во вечното море; Така сочниот плод мора да падне кога презрее; И така завршило П.Р.Б. </poem> |author = [[Кристина Росети]] |source = 1853 |align = left |fontsize = |bgcolor = Cornsilk |qalign = center |salign = right }} [[File:De Morgan Medea.jpg|thumb|upright|„[[Медеја]]“ од Ивлин де Морган, 1889, во стилот на кватроченто]] По 1856 година, Данте Габриел Росети станал инспирација за струјата во движењето што го оживувала средновековието. Тој бил врската меѓу двата вида прерафаелитско сликарство (природата и романсата) откако ПРБ се изгубило во подоцнежните децении на векот. Росети, иако најмалку посветен на братството, го продолжил името и го променил неговиот стил. Почнал да сликува верзии на кобни жени користејќи манекенки меѓу кои и Џејн Морис, во слики како „Прозерпина“, „Блуењето“ и „Ла Пија де Толомеи“. Неговото дело влијаело на неговиот пријател [[Вилијам Морис]], во чија фирма „Морис, Маршал, Фокнер и сор.“ станал партнер и со чија сопруга Џејн можеби имал афера. Форд Мадокс Браун и Едвард Берн-Џонс исто така станале партнери во фирмата. Преку компанијата на Морис, идеалите на Прерафаелитското братство влијаеле врз многу внатрешни дизајнери и архитекти, будејќи интерес за средновековни дизајни и други занаети, што довело до движењето за уметност и занает предводено од Вилијам Морис. Холман Хант бил вклучен во движењето за реформа на дизајнот преку компанијата „Грнчарија Дела Робија“. По 1850 година, Хант и Миле се оддалечиле од директното имитирање на средновековната уметност. Ги нагласувале реалистичките и научните аспекти на движењето, иако Хант продолжил да го истакнува духовното значење на уметноста, настојувајќи да ги помири религијата и науката преку точни набљудувања и студии на локации во Египет и [[Палестина]] за своите слики на библиски теми. Спротивно на тоа, Миле го напуштил прерафаелитизмот по 1860 година, усвојувајќи многу поширок и послободен стил под влијание на Рејнолдс. Вилијам Морис и други го осудиле неговото одрекување од начелата. [[File:The Death of King Arthur by James Archer (1860).jpg|thumb|Џејмс Арчер, „Смртта на кралот Артур“, {{Circa|1860}}]] Прерафаелитизмот имал значително влијание во Шкотска и врз шкотските уметници. Личноста во шкотската уметност најповрзана со прерафаелитите бил Вилијам Дајс (1806–1864), роден во Абердин. Дајс се спријателил со младите прерафаелити во Лондон и им го претставил нивното дело на Раскин.<ref>D. Macmillan, ''Scottish Art 1460–1990'' (Edinburgh: Mainstream, 1990), {{ISBN|0500203334}}, стр. 348.</ref> Неговото подоцнежно дело било прерафаелитско по својата духовност, како што може да се види во „Човекот на маките“ и „Давид во пустината“ (двете од 1860 година), кои содржат прерафаелитско внимание кон деталите.<ref>M. MacDonald, ''Scottish Art'' (London: Thames and Hudson, 2000), {{ISBN|0500203334}}, стр. 100.</ref> Џозеф Ноел Пејтон (1821–1901) студирал на училиштата на Кралската академија во Лондон, каде што се спријателил со Миле и потоа го следел во прерафаелитизмот, создавајќи слики што ги нагласувале деталите и мелодрамата, како „Крвавиот состанок“ (1855). Неговите подоцнежни слики, како и оние на Миле, биле критикувани дека паѓаат во популарна сентименталност.<ref name="Macmillan">D. Macmillan, ''Scottish Art 1460–1990'' (Edinburgh: Mainstream, 1990), {{ISBN|0500203334}}, стр. 213.</ref> Под влијание на Миле бил и Џејмс Арчер (1823–1904), чие дело вклучува „Летно време, Глостершир“ (1860)<ref name="Macmillan" /> и кој од 1861 година започнал серија слики засновани на артуровските легенди, меѓу кои „Смртта на Артур“ и „Сер Ланселот и кралицата Гиневра“.<ref>R. Barber, ''The Holy Grail: Imagination and Belief'' (Harvard University Press, 2004), {{ISBN|0674013905}}, стр. 275.</ref> Прерафаелитизмот инспирирал и сликари како Лоренс Алма-Тадема.<ref>{{Cite web|url=http://fineartbookstore.com/s-120-Pre-Raphaelites|title=Fine Art Books Art Instruction {{!}} Photography Books {{!}} Visual Arts Periods, Groups & Movements: Pre-Raphaelites|website=fineartbookstore.com|language=en|access-date=2017-12-27}}</ref> Движењето влијаело на многу подоцнежни британски уметници сè до 20 век. Росети почнал да се смета за претходник на пошироките европски [[симболизам|симболистички]] движења. Постојат докази дека голем број слики на германската уметница Паула Модерзон-Бекер биле под влијание на Росети.<ref>Rebecca Jelbert: "Paula Modersohn-Becker’s self-portraits and the influence of Dante Gabriel Rossetti." ''The Burlington Magazine'', vol.159, no.1373 (2017): 617–22.</ref> Музејот и уметничката галерија во Бирмингем поседува светски познала збирка дела на Берн-Џонс и прерафаелитите која, според некои, силно влијаела на младиот [[Џ. Р. Р. Толкин]],<ref>Види, на пример, Bucher (2004) за кратка дискусија за влијанието на прерафаелитите врз Толкин.</ref> кој ги напишал „Хобитот“ и „Господарот на прстените“, со влијанија преземени од истите митолошки сцени што ги прикажувале прерафаелитите. Толкин ја сметал својата група школски другари и уметнички соработници, таканаречената ТКБС, за група по примерот на прерафаелитите. [[File:Arthur Hughes - Fair Rosamund - Google Art Project.jpg|thumbnail|Артур Хјуз, „Убавата Розамунда“ (Розамунда Клифорд), 1854]] Во 20 век уметничките идеали се променија, а уметноста се оддалечи од претставувањето на реалноста. По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], прерафаелитската уметност била обезвреднета поради нејзините книжевни одлики<ref name="Treuherz 2003">{{cite encyclopedia |last=Treuherz |first=Julian |title=Pre-Raphaelitism |encyclopedia=The Dictionary of Art |editor-last=Turner |editor-first=Jane |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t069496 |oclc=5104656181}}</ref> и била отфрлана од критичарите како сентиментална и измислена „уметничка ситница“.<ref>Burroughs, B. (1935). "1935 Views the Pre-Raphaelites". ''The American Magazine of Art'', '''28'''(1): 6–13.</ref> Во 1960-те имало големо заживување на прерафаелитизмот. Изложби и каталози на дела, кои достигнале врв во изложбата од 1984 година во лондонската Галерија Тејт, повторно утврдиле канон на прерафаелитски дела.<ref>Barringer, Tim (1999). ''Reading the Pre-Raphaelites'', стр. 17. Yale University Press.</ref> Меѓу многуте други изложби, имало уште една голема изложба во Тејт Британија во 2012–13 година.<ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/pre-raphaelites-victorian-avant-garde ''Pre-Raphaelites: Victorian Avant-Garde''], Tate Britain, пристапено на 27 август 2014</ref> Кон крајот на 20 век, Братството на руралистите ги засновало своите цели на прерафаелитизмот, а стакистите и Бирмингемската група исто така црпеле инспирација од него. ==Листа на уметници== ===Прерафаелитско братство=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Џејмс Колинсон]] (сликар) * [[Вилијам Холман Хант]] (сликар) * [[Џон Еверет Миле]] (сликар) * [[Данте Габриел Росети]] (сликар, поет) * [[Вилијам Мајкл Росети]] (критичар) * [[Фредерик Џорџ Стивенс]] (критичар) * [[Томас Вулнер]] (скулптор, поет) {{div col end}} ===Поврзани уметници и личности=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Џон Брет]] (сликар) * [[Форд Медокс Браун]] (сликар, дизајнер) * [[Луси Медокс Браун]] (сликарка, писателка) * [[Ричард Бурчет]] (сликар, едукатор) * [[Едвард Брн-Џонс]] (сликар, дизајнер) * [[Чарлс Олстон Колинс]] (сликар) * [[Френк Кадоган Каупер]] (сликар) * [[Фани Корнфорт]] (модел за уметници) * [[Евелин де Морган]] (сликарка) * [[Волтер Деверел]] (сликар) * [[Фани Итон]] (модел за уметници) * [[Фредерик Стартриџ Елис]] (издавач, уредник, поет) * [[Џон Вилијам Годвард]] (сликар) * [[Ефи Греј]] (модел за уметници) * [[Хенри Холидеј]] (сликар, уметник за витраж, [[:File:ReligionLiberty CareHope.png|илустратор]]) * [[Артур Хјуз]] (сликар, илустратор на книги) * [[Едвард Роберт Хјуз]] (сликар и модел) * [[Фредерик, лорд Лејтон]] (сликар) * [[Мери Лизи Макомбер]] (сликарка) * [[Роберт Брејтвејт Мартино]] (сликар) * [[Ени Милер]] (модел на уметник) * [[Џејн Морис]] (модел на уметник) * [[Луиза, маркиза од Вотерфорд]] (сликарка и модел) * [[Меј Морис]] (везилка и дизајнерка) * [[Вилијам Морис]] (дизајнер, писател) * [[Кристина Росети]] (поетеса и модел на уметник) * [[Џон Раскин]] (критичар) * [[Ентони Фредерик Огастас Сендис]] (сликар) * [[Ема Сендис]] (сликарка) * [[Томас Седон]] (сликар) * [[Фредерик Шилдс]] (сликар) * [[Елизабет Сидал]] (уметница, поетеса и модел) * [[Симеон Соломон]] (сликар) * [[Мари Спартали Стилман]] (сликарка) * [[Алџернон Чарлс Свинбурн]] (поет) * [[Хенри Волис]] (сликар) * [[Вилијам Линдзи Виндус]] (сликар) {{div col end}} ===Уметници со лабава поврзаност=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Лоренс Алма-Тадема]] (сликар) * [[Софи Џенџембр Андерсон]] (сликарка) * [[Вајк Бејлис]] (сликар) * [[Џорџ Прајс Бојс]] (сликар) * [[Џоана Мери Бојс]] (сликарка) * Сер [[Фредерик Вилијам Бартон]] (сликар) * [[Кејт Елизабет Банс]] (сликарка) * [[Џулија Маргарет Камерон]] (фотографка) * [[Џејмс Кембел (уметник)|Џејмс Кембел]] (сликар) * [[Џозеф Клер]] (сликар) * [[Џон Колиер (прерафаелитски сликар)|Џон Колиер]] (сликар) * [[Маријан Колиер (сликарка)]] * [[Вилијам Дејвис (уметник)|Вилијам Дејвис]] (сликар) * [[Френк Бернард Дикси]] (сликар) * [[Томас Купер Гоч]] (сликар) * [[Џон Аткинсон Гримшо]] (сликар) * [[Чарлс Едвард Хале]] (сликар) * [[Џон Ли (уметник)|Џон Ли]] (сликар) * [[Едмунд Лејтон]] (сликар) * [[Џејмс Лајонел Мајкл]] (помалку познат поет, ментор на Хенри Кендал) * [[Чарлс Вилијам Мичел]] (сликар) * [[Џозеф Ноел Патон]] (сликар) * [[Чарлс Едвард Перуџини]] (сликар) * [[Густав Поуп]] (сликар) * [[Хенри Мејнел Рим]] (сликар) * [[Фредерик Смолфилд]] (сликар) * [[Џејмс Тисо]] (сликар) * [[Елајху Ведер]] (сликар) * [[Џон Вилијам Вотерхаус]] (сликар) * [[Џорџ Фредерик Вотс]] (сликар, вајар) * [[Вилијам Џејмс Веб]] (сликар) * [[Даниел Александар Вилијамсон]] (сликар) * [[Џејмс Абот Мекнил Вислер]] (сликар) * [[Обри Бирдсли]] (сликар) {{div col end}} ==Наводи== {{наводи}} === Извори === *{{cite book | last = Barringer | first = Tim | year = 1998 | title = Reading the Pre-Raphaelites | publisher = Yale University Press | location = New Haven, Conn. | isbn = 978-0300177336}} * Barringer, Tim, Jason Rosenfeld, and Alison Smith (2012). ''Pre-Raphaelites: Victorian Avant-Garde'', London, England: Tate Publishing, {{ISBN|978-1854379306}} * Bucher, Gregory (2004). "{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20091231160442/http://moses.creighton.edu/JRS/2004/2004-r3.html Review]}} of [[Matthew Dickerson]]. 'Following Gandalf. Epic Battles and Moral Victory in The Lord of the Rings'", ''Journal of Religion & Society'', '''6''', ISSN 1522-5658, webpage accessed 13 October 2007 *{{cite book | last = Daly | first = Gay | year = 1989 | title = Pre-Raphaelites in Love | publisher = Ticknor & Fields | location = New York | isbn = 0-89919-450-8 | url = https://archive.org/details/preraphaelitesin00daly }} *{{cite book |last=Dearden |first=James S. |title= John Ruskin: A Life in Pictures |publisher=Sheffield Academic Press |publication-place=Sheffield |year=1999 |isbn=978-1-84127-045-6 |oclc=247338280}} * Dickerson, Matthew (2003). ''Following Gandalf: Epic Battles and moral victory in the Lord of the rings'', Grand Rapids, Mich. : Brazos Press, {{ISBN|1-58743-085-1}} *{{cite book | last = Gaunt | first = William | year = 1975 | title = The Pre-Raphaelite Tragedy | edition = rev. | publisher = Cape | location = London | isbn = 0-224-01106-5}} *{{cite book | last = Hawksley | first = Lucinda | year = 1999 | title = Essential Pre-Raphaelites | publisher = Dempsey Parr | location = Bath | isbn = 1-84084-524-4 | author-link = Lucinda Hawksley}} *{{cite book |last=Hilton |first=Timothy |title=The Pre-Raphaelites |publisher=H.N. Abrams |publication-place=New York |year=1971 |isbn=978-0-8109-0424-8 |oclc=691232293 |url=https://archive.org/details/preraphaelites00hilt |url-access=registration |via=Internet Archive}} *''The Pre-Raphaelites'', 1984 (exhibition catalogue, various authors), Tate Gallery, London, {{ISBN|0713916389}} *Latham, David, ''Haunted Texts: Studies in Pre-Raphaelitism in Honour of William E. Fredeman'', William Evan Fredeman, David Latham, eds, 2003, University of Toronto Press, {{ISBN|0802036627}}, 9780802036629, [https://books.google.com/books?id=R81qhmUO2BoC&pg=PA12 google books] *{{cite book | last = Prettejohn | first = Elizabeth | year = 2000 | title = The Art of the Pre-Raphaelites | publisher = Princeton University Press | location = Princeton, N.J. | isbn = 0-691-07057-1 | author-link = Elizabeth Prettejohn | url-access = registration | url = https://archive.org/details/artofpreraphaeli0000pret }} *Ramm, John (2003). "The Forgotten Pre-Raphaelite: Henry Wallis", ''Antique Dealer & Collectors Guide'', '''56''' (March/April), p.&nbsp;8–9 ==За понатамошно движење== * Allingham, William; H. Allingham & D. Radford eds. (1990) ''The Diaries'', London: [[Folio Society]] (reprinted with introduction by [[Christopher Ricks]]) * Andres, Sophia. (2005) ''[https://books.google.com/books?id=ibdvfLXn_10C The Pre-Raphaelite Art of the Victorian Novel: Narrative Challenges to Visual Gendered Boundaries].'' Ohio State University Press, {{ISBN|0-8142-5129-3}} * {{cite news |last1=Baker |first1=Kenneth |title=Truth and not beauty: Dante Gabriel Rossetti and the Pre-Raphaelite dream |url=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1982-08-10_11_32/page/n60/mode/1up |access-date=September 13, 2024 |work=The Boston Phoenix |date=August 10, 1982}} * Bate, P.H. [1901] (1972) ''The English Pre-Raphaelite Painters: Their Associates and Successors'', New York: AMS Press, {{ISBN|0-404-00691-4}} * Daly, G. (1989) ''Pre-Raphaelites in Love'', New York : Ticknor & Fields, {{ISBN|0-89919-450-8}} * des Cars, L. (2000) ''The Pre-Raphaelites: Romance and Realism'', "[[Découvertes Gallimard|Abrams Discoveries]]" series, New York: Harry N. Abrams, {{ISBN|0-8109-2891-4}} * [[Henrietta Garnett|Garnett, Henrietta]]. (2012) ''Wives and Stunners: The Pre-Raphaelites and Their Muses'', London: Macmillan, {{ISBN|978-0-230-70940-9}} * [[Fiona MacCarthy|MacCarthy, Fiona]]. (2011) ''The Last Pre-Raphaelite: Edward Burne-Jones and the Victorian Imagination'', London: Faber & Faber, {{ISBN|978-0-571-22861-4}} * MacCarthy, Fiona. (1994) ''William Morris: A Life for Our Time'', London: Faber & Faber, {{ISBN|978-0-571-14250-7}} * Mancoff, D.N. (2003) ''Flora Symbolica: Flowers in Pre-Raphaelite Art'', Munich; London; New York: Prestel, {{ISBN|3-7913-2851-4}} * [[Jan Marsh|Marsh, Jan]]. (1999) ''Dante Gabriel Rossetti: Painter and Poet'', London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|978-0-297-81703-1}} * Marsh, J. and Nunn, P.G. (1998) ''Pre-Raphaelite Women Artists'', London: Thames & Hudson, {{ISBN|0-500-28104-1}} * Sharp, Frank C and Marsh, Jan. (2012) ''The Collected Letters of Jane Morris'', Boydell & Brewer, London * Staley, A. and Newall, C. (2004) ''Pre-Raphaelite Vision: Truth to Nature'', London: Tate, {{ISBN|1-85437-499-0}} * Townsend, J., Ridge, J. and Hackney, S. (2004) ''Pre-Raphaelite Painting Techniques: 1848–56'', London: Tate, {{ISBN|1-85437-498-2}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Pre-Raphaelite Brotherhood}} *[http://www.preraphaelites.org/ Birmingham Museums & Art Gallery's Pre-Raphaelite Online Resource] *[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/pre-raphaelites-victorian-avant-garde Pre-Raphaelites exhibition at Tate Britain] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20040416083323/http://www.liverpoolmuseums.org.uk/walker/pre-raphaelites/index.asp Liverpool Walker Art Gallery's Pre-Raphaelite collection]}} *[http://www.gutenberg.org/files/23593/23593-h/23593-h.htm#LECTURE_IV ''Pre-Raphaelitism''] – lecture by [[John Ruskin]] *[http://www.pre-raphaelitesociety.org/ The Pre-Raphaelite Society] *[http://www.preraphaelites.org/ Pre-Raphaelite online resource project] at the [[Birmingham Museums & Art Gallery]] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20070812235635/http://www.preraph.org/ The Samuel and Mary R. Bancroft Collection of Pre-Raphaelite Art]}} *''[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/67586 Edward Burne-Jones, Victorian artist-dreamer]'', full text exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art *[http://www.oxford-union.org/library/murals Pre-Raphaelite murals] in the Old Library at the Oxford Union. This [http://www.bodleian.ox.ac.uk/__data/assets/mp3_file/0018/140517/muralsaudioguidepodcast.mp3#OUL podcast] covers their painting. Oxford Brookes University has a series of podcasts on the Pre-Raphaelites in Oxford, with {{YouTube|S4DbKkeqP-A|this one}} dedicated to the Union murals. *[https://news.masterworksfineart.com/2022/12/13/pre-raphaelites-art-movement Pre-Raphaelites: Born Out of Desire for Change] {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Уметноста во 19 век]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Предрафаелити]] 7f9uzqvibuk5kgy2nck2upnlubqakz7 5642477 5642474 2026-10-09T13:15:17Z 19user99 72391 5642477 wikitext text/x-wiki [[File:William_Holman_Hunt_-_The_Hireling_Shepherd.jpg|десно|мини| [[Вилијам Холман Хант]], ''Наемникот овчар'', 1851]] '''Прерафаелитско братство''' ('''ПРБ'''), подоцна познато како '''Прерафаелити''' — група англиски сликари, поети и уметнички критичари, основана во 1848 година од Вилијам Холман Хант, Џон Еверет Миле, Данте Гебриел Росети, Вилијам Мајкл Росети, Џејмс Колинсон, Фредерик Џорџ Стивенс и Томас Вулнер, кои формирале седмочлено „Братство“, делумно по примерот на Назаренското движење.<ref>Хенри Дора, ''Symbolist Art Theories: A Critical Anthology'' (Berkeley, University of California Press, 1995), стр. 17.</ref> Братството секогаш било само лабава заедница, а нивните начела ги делеле и други уметници и поети од тоа време, меѓу кои Алџернон Чарлс Свинберн, [[Вилијам Морис]], Форд Медокс Браун, Артур Хјуз и Мари Спартали Стилман. Подоцнежни следбеници на начелата на Братството биле Едвард Бурн-Џонс и Џон Вилијам Вотерхаус. Групата се залагала за враќање кон изобилството на детали, интензивните бои и сложените композиции на италијанската уметност од [[Кватроченто|кватроченто]]. Го отфрлала она што го сметала за механицистички пристап, прв усвоен од [[Манеризам|манеристичките]] уметници кои ги следеле [[Рафаел]] и [[Микеланџело]]. Братството верувало дека, особено, [[Класицизам|класичните]] пози и елегантните композиции на Рафаел извршиле расипувачко влијание врз [[Академизам|академското]] учење на уметноста, оттука и името „прерафаелити“. Групата особено се спротивставувала на влијанието на сер Џошуа Рејнолдс, основач на англиската Кралска академија на уметности, кого го нарекувале „сер Слошуа“. За прерафаелитите, според Вилијам Мајкл Росети, „слошаво“ значело „сè што е млитаво или аљкаво во процесот на сликање... а оттука... секоја работа или личност од баналан или конвенционален вид“.{{sfn |Hilton |1971 |p=[https://archive.org/details/preraphaelites00hilt/page/46/mode/1up 46]}} Групата своето творештво го поврзувала со [[Џон Раскин]],<ref>{{cite web|last1=Landow|first1=George P.|title=Pre-Raphaelites: An Introduction|url=http://www.victorianweb.org/painting/prb/1.html|website=The Victorian Web|access-date=15 June 2014}}</ref> англиски критичар чиешто влијание било условено од неговото религиозно потекло. Христијанските теми биле изобилни.<ref>{{Cite web|title=Christianity and Art: The Pre-Raphaelites|url=https://byfaith.org/2020/09/15/christianity-and-art-the-pre-raphaelites/|access-date=2020-09-15|website=byfaith.org|language=en-GB}}</ref> Групата продолжила да ги прифаќа концептите на историското сликарство и на [[Мимезис|мимезисот]], имитацијата на природата, како централни за целта на уметноста. Прерафаелитите се определувале како реформско движење, создале посебно име за својот вид уметност и објавувале периодично списание, ''Заметок'' (''The Germ''), со кое ги промовирале своите идеи. Расправите на групата биле запишувани во ''Прерафаелитскиот дневник''. Братството се распаднало по речиси пет години.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Pre-Raphaelite-Brotherhood|title=Pre-Raphaelite Brotherhood|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> ==Почетоци== Прерафаелитското братство било основано во 1848 година во куќата на родителите на Џон Миле на улицата Гауер стрит во [[Лондон]]. На првата средба биле присутни сликарите Џон Еверет Миле, Данте Гебриел Росети и Вилијам Холман Хант. Хант и Миле биле студенти на Кралската академија на уметности и се запознале во друго лабаво здружение, Циклографскиот клуб, друштво за скицирање. По негово лично барање, Росети во 1848 година станал ученик на Форд Медокс Браун.<ref name="McGann et al 2005">{{cite web |editor-last=McGann |editor-first=Jerome J. |editor-link=Jerome McGann |title=The Girlhood of Mary Virgin |website=The Rossetti Archive |date=2005-05-07 |url=https://www.rossettiarchive.org/docs/s40.rap.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323172857/https://www.rossettiarchive.org/docs/s40.rap.html |archive-date=2023-03-23 |url-status=dead}}</ref> Во тоа време, Росети и Хант делеле сместување на улицата Клевленд стрит во Фицровија, во центарот на Лондон. Хант започнал да ја слика ''Ноќта пред Света Агнеса'' според истоимената поема на Китс, но таа била завршена дури во 1867 година.<ref name=hilton28>{{harvnb |Hilton |1971 |pp=28–33}}</ref> Како поет во подем, Росети сакал да ги развие врските меѓу [[Романтизам|романтичарската]] поезија и уметноста. До есента им се придружиле уште четири члена: сликарите Џејмс Колинсон и Фредерик Џорџ Стивенс, братот на Росети, поетот и критичар Вилијам Мајкл Росети, и скулпторот Томас Вулнер, со што се формирало седмочлено братство.<ref name=hilton28/> Форд Медокс Браун бил поканет да се придружи, но постариот уметник останал независен, а сепак ја поддржувал групата во текот на целиот ПРБ период на прерафаелитизмот и придонел во ''Заметок''. Други млади сликари и скулптори станале блиски соработници, меѓу кои Чарлс Олстон Колинс и Александар Манро. ПРБ имал намера постоењето на братството да го чува во тајност од членовите на Кралската академија. ==Рани доктрини== Раните доктрини на братството, како што ги определил Вилијам Мајкл Росети, биле изразени во четири изјави: <blockquote> # да имаат вистински идеи за изразување; # внимателно да ја проучуваат природата за да знаат како да ги изразат; # да чувствуваат симпатија кон она што е директно, сериозно и искрено во претходната уметност, со исклучок на она што е конвенционално, самоизложувачко<!-- "parading" NOT "parodying" --> и научено напамет; и # што е најнеопходно од сè, да создаваат навистина добри слики и статуи.<ref>Цитирано според Latham, стр. 11–12; види и неговите коментари</ref></blockquote> Начелата биле намерно недогматски, бидејќи братството сакало да ја нагласи личната одговорност на поединечните уметници да ги одредуваат сопствените идеи и методи на претставување. Под влијание на [[Романтизам|романтизмот]], членовите сметале дека слободата и одговорноста се неразделни. Сепак, тие биле особено фасцинирани од [[Средновековие|средновековната]] култура, верувајќи дека таа поседувала [[Духовност|духовен]] и творечки интегритет изгубен во подоцнежните епохи. Нагласувањето на средновековната култура се судирало со начелата на [[Реализам (уметност)|реализмот]], кои ја истакнуваат независното набљудување на природата. Во своите рани фази, Прерафаелитското братство верувало дека двата интереси се меѓусебно усогласени, но во подоцнежните години движењето се поделило и тргнало во две насоки. Реалистите ги предводеле Хант и Миле, а медиевалистите Росети и неговите следбеници, Едвард Бурн-Џонс и [[Вилијам Морис]]. Поделбата никогаш не била апсолутна, бидејќи двете фракции веруваа дека уметноста е во суштина духовна по својот карактер, спротивставувајќи го својот [[Идеализам|идеализам]] на [[Материјализам|материјалистичкиот]] реализам поврзан со [[Густав Курбе|Курбе]] и [[Импресионизам|импресионизмот]]. [[File:Ford Madox Brown - The Last of England - Google Art Project.jpg|thumb|Форд Медокс Браун, ''Последното од Англија'', приказ на двојка која емигрира, 1855]] Прерафаелитското братство било под големо влијание на природата, а неговите членови користеле големи детали за да го прикажат природниот свет со светли техники со остар фокус на бело платно. Во обидите да ја оживеат бриљантноста на боите својствена за уметноста на кватроченто, Хант и Миле развиле техника на сликање со тенки лазури од пигмент врз влажна бела подлога, со надеж дека боите ќе ја задржат проѕирност налик на скапоцени камења и јасност. Нивното нагласување на бриљантноста на боите било реакција на прекумерната употреба на [[Битумен|битумен]] кај претходните британски уметници, како Рејнолдс, Дејвид Вилки и Бенџамин Роберт Хејдон. Битуменот создава нестабилни површини од матна темнина, ефект кој прерафаелитите го презирале. Во 1848 година, Росети и Хант составиле список на „Бесмртници“, уметнички херои на кои им се восхитувале, особено од литературата, а чии дела подоцна би биле теми за слики на ПРБ, меѓу кои се особено [[Џон Китс|Китс]] и [[Алфред Тенисон|Тенисон]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/the-pre-raphaelites|title=The Pre-Raphaelites|website=The British Library}}</ref> ==Први изложби и публикации== Првите изложби на прерафаелитски дела се одржале во 1849 година. На Кралската академија биле изложени ''Изабела'' (1848–1849) на Миле и ''Ријенци'' (1848–1849) на Холман Хант. ''Девојчинството на Дева Марија'' на Росети била прикажана на Слободна изложба на Хајд Парк Корнер. Како што било договорено, сите членови на братството ги потпишувале своите дела со своето име и со иницијалите „ПРБ“. Од јануари до април 1850 година, групата објавувала книжевно списание, ''Заметок'', уредувано од Вилијам Росети, во кое се печатела поезија на Росетиевци, Вулнер и Колинсон, како и есеи за уметноста и книжевноста од соработници на братството, како Ковентри Патмор. Како што укажува кусиот век на списанието, тоа не успеало да постигне траен замав. (Daly 1989) ==Јавна контроверзија== [[File:John Everett Millais - Christ in the House of His Parents (`The Carpenter's Shop') - Google Art Project.jpg|right|thumb|320px|''Христос во куќата на неговите родители'', од Џон Еверет Миле, 1850]] Во 1850 година, Прерафаелитското братство станало предмет на контроверзија откако изложувањето на сликата ''Христос во куќата на неговите родители'' од Миле многу критичари, а особено [[Чарлс Дикенс]], ја сметале за [[Богохулство|богохулна]].<ref>Slater, Michael (2009). ''Charles Dickens'', стр. 309. Yale University Press.</ref> Дикенс сметал дека Мери на Миле е грда.<ref>Andres, Sophia (2005). ''The Pre-Raphaelite Art of the Victorian Novel: Narrative Challenges to Visual Gendered Boundaries'', стр. 9. Ohio State University Press.</ref> Миле за модел на Марија на сликата ја искористил својата снаа, Мери Хоџкинсон. Средновековието на братството било нападнато како назадно, а неговата екстремна преданост кон деталите била осудена како грда и непријатна за окото.<ref>The Times, Saturday, 3 May 1851; pg. 8; Issue 20792: Exhibition of the Royal Academy. (Private View.), First Notice: „Засега не можеме да го осудиме, толку нашироко и толку силно колку што би сакале, она чудно растројство на умот или на очите што продолжува да беснее со непопуштена апсурдност меѓу една класа млади уметници кои се нарекуваат „П.Р.Б.“, што, преведено, значи ''Прерафаелови браќа''. Нивната вера се чини дека се состои од апсолутно непочитување на перспективата и на познатите закони на светлината и сенката, одбивност кон убавината во секоја нејзина форма и необична преданост кон ситните случајности на нивните теми, вклучувајќи, или поточно барајќи, секаков вишок на острина и деформитет.“</ref> Според Дикенс, Миле ја прикажал Светото семејство како алкохоличари и жители на сиромашни квартови, во искривени и апсурдни „средновековни“ пози.<ref>{{Cite web|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/millais-christ-in-the-house-of-his-parents-the-carpenters-shop-n03584|title=Sir John Everett Millais, Bt, Christ in the House of His Parents ('The Carpenter's Shop'), 1849–50|last=Fowle|first=Frances|date=2000|website=Tate|access-date=January 28, 2019}}</ref> По контроверзијата, Џејмс Колинсон се повлекол од Братството поради неговото убедување дека тоа ја доведува христијанската религија во лош глас. Преостанатите членови се сретнале за да разговараат дали тој треба да биде заменет со Чарлс Олстон Колинс или со Волтер Хауел Деверел, но не успеале да донесат одлука. Од тој момент групата се распуштила, иако нејзиното влијание продолжило. Уметниците кои првично работеле во тој стил продолжиле, но повеќе не ги потпишувале делата со „ПРБ“.<ref>{{Cite web|url=http://www.victorianweb.org/painting/prb/1.html|title=Pre-Raphaelites: An Introduction|website=www.victorianweb.org|access-date=2019-01-28}}</ref> [[File:John Everett Millais - Ophelia - Google Art Project.jpg|thumb|left|''Офелија'', од Џон Еверет Миле, 1851–52]] Братството нашло поддршка кај критичарот [[Џон Раскин]], кој ја пофалил неговата посветеност на природата и отфрлањето на конвенционалните методи на композиција. На прерафаелитите влијаеле теориите на Раскин. Тој им пишал на ''Тајмс'' бранејќи го нивното дело, а потоа ги запознал. Најпрво му давал предност на Миле, кој летото 1853 година патувал во Шкотска со Раскин и со Раскиновата сопруга, Ефимија Чалмерс Раскин, родена Греј (денес најпозната како Ефи Греј). Главната цел на патувањето била сликање на портретот на Раскин.{{sfn |Dearden |1999 |pp=36–37}} Ефи сè повеќе се врзувала за Миле,<ref>Phyllis Rose, ''Parallel Lives: Five Victorian Marriages'', 1983, стр. 49–94.</ref> што довело до криза. Во последователната постапка за поништување на бракот, Раскин самиот дал изјава до својот адвокат во смисла дека бракот не бил консумиран.<ref>{{cite book | last1 = Lutyens | first1 = Mary. | title = Millais and the Ruskins | location = London | publisher = John Murray | year= 1967 | page = 191 | isbn = 0719517001 }} </ref> Бракот бил поништен поради неконсумација, со што Ефи била слободна да се омажи за Миле,{{sfn |Dearden |1999 |p=43}} но тоа предизвикало јавен скандал. Миле почнал да се оддалечува од прерафаелитскиот стил по бракот, а Раскин на крајот ги нападнал неговите подоцнежни дела. Раскин продолжил да ги поддржува Хант и Росети и обезбедил средства за поттикнување на уметноста на Елизабет Сидал, подоцна сопруга на Росети. До 1853 година првобитниот ПРБ практично се распаднал,<ref name="Clarke">{{cite book |last=Clarke |first=Michael |title=The concise Oxford dictionary of art terms – Pre-Raphaelite Brotherhood |year=2010 |publisher=Oxford University Press|location=Oxford |isbn=9780199569922}}</ref> при што само Холман Хант останал верен на неговите прогласени цели. Но терминот „прерафаелит“ останал врзан за Росети и за други, меѓу кои [[Вилијам Морис]] и Едвард Бурн-Џонс, со кои тој се поврзал во [[Оксфорд]] во 1857 година.<ref name="Whiteley">{{cite book |last=Whiteley |first=Jon |title=Oxford and the Pre-Raphaelites |year=1989 |publisher=Ashmolean Museum |location=Oxford |isbn=0907849946 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/preraphaelitepai0000whit }}</ref> Оттука терминот прерафаелит се поврзува со многу пошироко и долговечно уметничко движење. {{clear}} ==Подоцнежен развој и влијание== Меѓу уметниците под влијание на братството се Џон Брет, Филип Калдерон, Артур Хјуз, Гистав Моро, Ивлин де Морган,<ref name=hilton202>{{harvnb |Hilton |1971 |pp=202–05}}</ref> Фредерик Сендис (кој влегол во прерафаелитскиот круг во 1857 година)<ref name=hilton202/> и Џон Вилијам Вотерхаус. Форд Мадокс Браун, кој бил поврзан со нив од самиот почеток, често се смета за оној што најдоследно ги усвоил прерафаелитските начела. Еден следбеник што развил сопствен, посебен стил бил Обри Бердсли, кој бил најмногу под влијание на Берн-Џонс.<ref name=hilton202/> {{Quote box |title = Сочниот плод мора да падне |quote = <poem> Двајцата Росети (браќа се тие) И Холман Хант и Џон Миле, Со Стивенс витешки и благ, И Вулнер во далечен крај – Во овие шестмина јас со восхит го гледам Отелотворено големото П.Р.Б. Д. Г. Росети понуди две Добри слики пред очите на јавноста; Безбројни слики од Џон Миле, големиот, А од Холман повеќе отколку што можам да кажам. Вилијам Росети, спокоен и свечен, Ги сече своите браќа по колона. П.Р.Б. е во својата декадантна фаза: Зашто Вулнер во Австралија си ги пече котлетите, А Хант копнее за земјата на Хеопс; Д. Г. Росети ја избегнува вулгарната оптика; Додека Вилијам М. Росети само ги скратува Своите Б во англискиот, слабо ценет како коптскиот; Спокојниот Стивенс во самрак ја пуши лулата, Но долго чека на зората на својот јавен ден; И најпосле големиот Миле, шампионот, Постигнувајќи академско богатство, Го завршува својот потпис со А.Р.А. Така се слеваат реките во вечното море; Така сочниот плод мора да падне кога презрее; И така завршило П.Р.Б. </poem> |author = [[Кристина Росети]] |source = 1853 |align = left |fontsize = |bgcolor = Cornsilk |qalign = center |salign = right }} [[File:De Morgan Medea.jpg|thumb|upright|„[[Медеја]]“ од Ивлин де Морган, 1889, во стилот на кватроченто]] По 1856 година, Данте Габриел Росети станал инспирација за струјата во движењето што го оживувала средновековието. Тој бил врската меѓу двата вида прерафаелитско сликарство (природата и романсата) откако ПРБ се изгубило во подоцнежните децении на векот. Росети, иако најмалку посветен на братството, го продолжил името и го променил неговиот стил. Почнал да сликува верзии на кобни жени користејќи манекенки меѓу кои и Џејн Морис, во слики како „Прозерпина“, „Блуењето“ и „Ла Пија де Толомеи“. Неговото дело влијаело на неговиот пријател [[Вилијам Морис]], во чија фирма „Морис, Маршал, Фокнер и сор.“ станал партнер и со чија сопруга Џејн можеби имал афера. Форд Мадокс Браун и Едвард Берн-Џонс исто така станале партнери во фирмата. Преку компанијата на Морис, идеалите на Прерафаелитското братство влијаеле врз многу внатрешни дизајнери и архитекти, будејќи интерес за средновековни дизајни и други занаети, што довело до движењето за уметност и занает предводено од Вилијам Морис. Холман Хант бил вклучен во движењето за реформа на дизајнот преку компанијата „Грнчарија Дела Робија“. По 1850 година, Хант и Миле се оддалечиле од директното имитирање на средновековната уметност. Ги нагласувале реалистичките и научните аспекти на движењето, иако Хант продолжил да го истакнува духовното значење на уметноста, настојувајќи да ги помири религијата и науката преку точни набљудувања и студии на локации во Египет и [[Палестина]] за своите слики на библиски теми. Спротивно на тоа, Миле го напуштил прерафаелитизмот по 1860 година, усвојувајќи многу поширок и послободен стил под влијание на Рејнолдс. Вилијам Морис и други го осудиле неговото одрекување од начелата. [[File:The Death of King Arthur by James Archer (1860).jpg|thumb|Џејмс Арчер, „Смртта на кралот Артур“, {{Circa|1860}}]] Прерафаелитизмот имал значително влијание во Шкотска и врз шкотските уметници. Личноста во шкотската уметност најповрзана со прерафаелитите бил Вилијам Дајс (1806–1864), роден во Абердин. Дајс се спријателил со младите прерафаелити во Лондон и им го претставил нивното дело на Раскин.<ref>D. Macmillan, ''Scottish Art 1460–1990'' (Edinburgh: Mainstream, 1990), {{ISBN|0500203334}}, стр. 348.</ref> Неговото подоцнежно дело било прерафаелитско по својата духовност, како што може да се види во „Човекот на маките“ и „Давид во пустината“ (двете од 1860 година), кои содржат прерафаелитско внимание кон деталите.<ref>M. MacDonald, ''Scottish Art'' (London: Thames and Hudson, 2000), {{ISBN|0500203334}}, стр. 100.</ref> Џозеф Ноел Пејтон (1821–1901) студирал на училиштата на Кралската академија во Лондон, каде што се спријателил со Миле и потоа го следел во прерафаелитизмот, создавајќи слики што ги нагласувале деталите и мелодрамата, како „Крвавиот состанок“ (1855). Неговите подоцнежни слики, како и оние на Миле, биле критикувани дека паѓаат во популарна сентименталност.<ref name="Macmillan">D. Macmillan, ''Scottish Art 1460–1990'' (Edinburgh: Mainstream, 1990), {{ISBN|0500203334}}, стр. 213.</ref> Под влијание на Миле бил и Џејмс Арчер (1823–1904), чие дело вклучува „Летно време, Глостершир“ (1860)<ref name="Macmillan" /> и кој од 1861 година започнал серија слики засновани на артуровските легенди, меѓу кои „Смртта на Артур“ и „Сер Ланселот и кралицата Гиневра“.<ref>R. Barber, ''The Holy Grail: Imagination and Belief'' (Harvard University Press, 2004), {{ISBN|0674013905}}, стр. 275.</ref> Прерафаелитизмот инспирирал и сликари како Лоренс Алма-Тадема.<ref>{{Cite web|url=http://fineartbookstore.com/s-120-Pre-Raphaelites|title=Fine Art Books Art Instruction {{!}} Photography Books {{!}} Visual Arts Periods, Groups & Movements: Pre-Raphaelites|website=fineartbookstore.com|language=en|access-date=2017-12-27}}</ref> Движењето влијаело на многу подоцнежни британски уметници сè до 20 век. Росети почнал да се смета за претходник на пошироките европски [[симболизам|симболистички]] движења. Постојат докази дека голем број слики на германската уметница Паула Модерзон-Бекер биле под влијание на Росети.<ref>Rebecca Jelbert: "Paula Modersohn-Becker’s self-portraits and the influence of Dante Gabriel Rossetti." ''The Burlington Magazine'', vol.159, no.1373 (2017): 617–22.</ref> Музејот и уметничката галерија во Бирмингем поседува светски познала збирка дела на Берн-Џонс и прерафаелитите која, според некои, силно влијаела на младиот [[Џ. Р. Р. Толкин]],<ref>Види, на пример, Bucher (2004) за кратка дискусија за влијанието на прерафаелитите врз Толкин.</ref> кој ги напишал „Хобитот“ и „Господарот на прстените“, со влијанија преземени од истите митолошки сцени што ги прикажувале прерафаелитите. Толкин ја сметал својата група школски другари и уметнички соработници, таканаречената ТКБС, за група по примерот на прерафаелитите. [[File:Arthur Hughes - Fair Rosamund - Google Art Project.jpg|thumbnail|Артур Хјуз, „Убавата Розамунда“ (Розамунда Клифорд), 1854]] Во 20 век уметничките идеали се променија, а уметноста се оддалечи од претставувањето на реалноста. По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], прерафаелитската уметност била обезвреднета поради нејзините книжевни одлики<ref name="Treuherz 2003">{{cite encyclopedia |last=Treuherz |first=Julian |title=Pre-Raphaelitism |encyclopedia=The Dictionary of Art |editor-last=Turner |editor-first=Jane |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t069496 |oclc=5104656181}}</ref> и била отфрлана од критичарите како сентиментална и измислена „уметничка ситница“.<ref>Burroughs, B. (1935). "1935 Views the Pre-Raphaelites". ''The American Magazine of Art'', '''28'''(1): 6–13.</ref> Во 1960-те имало големо заживување на прерафаелитизмот. Изложби и каталози на дела, кои достигнале врв во изложбата од 1984 година во лондонската Галерија Тејт, повторно утврдиле канон на прерафаелитски дела.<ref>Barringer, Tim (1999). ''Reading the Pre-Raphaelites'', стр. 17. Yale University Press.</ref> Меѓу многуте други изложби, имало уште една голема изложба во Тејт Британија во 2012–13 година.<ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/pre-raphaelites-victorian-avant-garde ''Pre-Raphaelites: Victorian Avant-Garde''], Tate Britain, пристапено на 27 август 2014</ref> Кон крајот на 20 век, Братството на руралистите ги засновало своите цели на прерафаелитизмот, а стакистите и Бирмингемската група исто така црпеле инспирација од него. ==Листа на уметници== ===Прерафаелитско братство=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Џејмс Колинсон]] (сликар) * [[Вилијам Холман Хант]] (сликар) * [[Џон Еверет Миле]] (сликар) * [[Данте Габриел Росети]] (сликар, поет) * [[Вилијам Мајкл Росети]] (критичар) * [[Фредерик Џорџ Стивенс]] (критичар) * [[Томас Вулнер]] (скулптор, поет) {{div col end}} ===Поврзани уметници и личности=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Џон Брет]] (сликар) * [[Форд Медокс Браун]] (сликар, дизајнер) * [[Луси Медокс Браун]] (сликарка, писателка) * [[Ричард Бурчет]] (сликар, едукатор) * [[Едвард Брн-Џонс]] (сликар, дизајнер) * [[Чарлс Олстон Колинс]] (сликар) * [[Френк Кадоган Каупер]] (сликар) * [[Фани Корнфорт]] (модел за уметници) * [[Евелин де Морган]] (сликарка) * [[Волтер Деверел]] (сликар) * [[Фани Итон]] (модел за уметници) * [[Фредерик Стартриџ Елис]] (издавач, уредник, поет) * [[Џон Вилијам Годвард]] (сликар) * [[Ефи Греј]] (модел за уметници) * [[Хенри Холидеј]] (сликар, уметник за витраж, [[:File:ReligionLiberty CareHope.png|илустратор]]) * [[Артур Хјуз]] (сликар, илустратор на книги) * [[Едвард Роберт Хјуз]] (сликар и модел) * [[Фредерик, лорд Лејтон]] (сликар) * [[Мери Лизи Макомбер]] (сликарка) * [[Роберт Брејтвејт Мартино]] (сликар) * [[Ени Милер]] (модел на уметник) * [[Џејн Морис]] (модел на уметник) * [[Луиза, маркиза од Вотерфорд]] (сликарка и модел) * [[Меј Морис]] (везилка и дизајнерка) * [[Вилијам Морис]] (дизајнер, писател) * [[Кристина Росети]] (поетеса и модел на уметник) * [[Џон Раскин]] (критичар) * [[Ентони Фредерик Огастас Сендис]] (сликар) * [[Ема Сендис]] (сликарка) * [[Томас Седон]] (сликар) * [[Фредерик Шилдс]] (сликар) * [[Елизабет Сидал]] (уметница, поетеса и модел) * [[Симеон Соломон]] (сликар) * [[Мари Спартали Стилман]] (сликарка) * [[Алџернон Чарлс Свинбурн]] (поет) * [[Хенри Волис]] (сликар) * [[Вилијам Линдзи Виндус]] (сликар) {{div col end}} ===Уметници со лабава поврзаност=== {{div col|colwidth=20em}} * [[Лоренс Алма-Тадема]] (сликар) * [[Софи Џенџембр Андерсон]] (сликарка) * [[Вајк Бејлис]] (сликар) * [[Џорџ Прајс Бојс]] (сликар) * [[Џоана Мери Бојс]] (сликарка) * Сер [[Фредерик Вилијам Бартон]] (сликар) * [[Кејт Елизабет Банс]] (сликарка) * [[Џулија Маргарет Камерон]] (фотографка) * [[Џејмс Кембел (уметник)|Џејмс Кембел]] (сликар) * [[Џозеф Клер]] (сликар) * [[Џон Колиер (прерафаелитски сликар)|Џон Колиер]] (сликар) * [[Маријан Колиер (сликарка)]] * [[Вилијам Дејвис (уметник)|Вилијам Дејвис]] (сликар) * [[Френк Бернард Дикси]] (сликар) * [[Томас Купер Гоч]] (сликар) * [[Џон Аткинсон Гримшо]] (сликар) * [[Чарлс Едвард Хале]] (сликар) * [[Џон Ли (уметник)|Џон Ли]] (сликар) * [[Едмунд Лејтон]] (сликар) * [[Џејмс Лајонел Мајкл]] (помалку познат поет, ментор на Хенри Кендал) * [[Чарлс Вилијам Мичел]] (сликар) * [[Џозеф Ноел Патон]] (сликар) * [[Чарлс Едвард Перуџини]] (сликар) * [[Густав Поуп]] (сликар) * [[Хенри Мејнел Рим]] (сликар) * [[Фредерик Смолфилд]] (сликар) * [[Џејмс Тисо]] (сликар) * [[Елајху Ведер]] (сликар) * [[Џон Вилијам Вотерхаус]] (сликар) * [[Џорџ Фредерик Вотс]] (сликар, вајар) * [[Вилијам Џејмс Веб]] (сликар) * [[Даниел Александар Вилијамсон]] (сликар) * [[Џејмс Абот Мекнил Вислер]] (сликар) * [[Обри Бирдсли]] (сликар) {{div col end}} ==Илустрација и поезија== [[File:Germ.jpg|thumb|Илустрација на [[Вилијам Холман Хант|Холман Хант]] за песната „Мојата убава дама“ на Томас Вулнер, објавена во ''Клицата'', 1850]] Многу членови на „внатрешниот“ круг на прерафаелитите ([[Данте Габриел Росети]], [[Џон Еверет Миле]], [[Вилијам Холман Хант]], Форд Медокс Браун) и на „надворешниот“ круг (Фредерик Сендис, Артур Хјуз, Симеон Соломон, Хенри Хјуг Армстед, Џозеф Ноел Пејтон, Фредерик Шилдс, Метју Џејмс Лоулес) работеле истовремено во сликарството, илустрацијата, а понекогаш и во поезијата.<ref>{{Cite book|title=Victorian Illustration: The Pre-Raphaelites, the Idyllic School and the High Victorians|last=Goldman|first=Paul|publisher=Lund Humphries|year=2004|location=Burlington, VT|pages=1–51}}</ref> Викторијанскиот морал ја сметал литературата за повисока од сликарството поради нејзините „благородни основи за благородни емоции“.<ref>{{Cite book|title=The Pre-Raphaelites in Literature and Art|url=https://archive.org/details/preraphaelitesin0000well|url-access=registration|last=Welland|first=Dennis S. R.|publisher=George G. Harrap & Co. Ltd.|year=1953|location=London, UK|pages=[https://archive.org/details/preraphaelitesin0000well/page/14 14]|isbn=9780836960464}}</ref> Роберт Бјукенен (писател и противник на Прерафаелитското братство) толку силно ја чувствувал оваа уметничка хиерархија што напишал: „Вистината е дека литературата, а особено поезијата, е во многу лоша состојба кога една уметност ќе ја зграпчи друга и ѝ ги наметне своите услови и ограничувања“.<ref>{{Cite journal|last=Buchanan|first=Robert W.|date=October 1871|title=The Fleshly School of Poetry: Mr. D.G. Rossetti|url=https://archive.org/details/cu31924013268887|journal=The Contemporary Review}} како што е цитирано во Welland, D.S.R. The Pre-Raphaelites in Literature and Art. London, UK: George G. Harrap & Co. Ltd., 14.</ref> Тоа била непријателската средина во која прерафаелитите дрско работеле во разни медиуми. Прерафаелитите се обиделе да го заживеат тематското сликарство, кое било отфрлано како вештачко. Нивното верување дека секоја слика треба да раскажува приказна било важен чекор кон обединувањето на сликарството и литературата (подоцна наречени Сестрински уметности<ref>{{Cite web|url=http://www.victorianweb.org/authors/ruskin/atheories/1.1.html|title=Chapter One: Ruskin's Theories of the Sister Arts — Ut Pictura Poesis|website=www.victorianweb.org|access-date=2017-11-21}}</ref>), или барем за пробивање на строгата хиерархија што ја промовирале писатели како Роберт Бјукенен.<ref name=":0">{{Cite book|section=Letter from D.G. Rossetti to William Allingham|last=Rossetti|first=Dante Gabriel|title=The Pre-Raphaelites in Literature and Art|year=1855}}</ref> Желбата на прерафаелитите за поширока поврзаност меѓу сликарството и литературата се манифестирала и во илустрацијата. Илустрацијата е подиректно обединување на овие медиуми и, како и тематското сликарство, може да афирмира сопствен наратив. За прерафаелитите, а особено за Данте Габриел Росети, постоела вознемиреност поради ограничувањата на илустрацијата.<ref name=":0" /> Во 1855 година Росети му пишал на Вилијам Алингем за независноста на илустрацијата: „Сè уште не сум почнал ни да цртам за нив, но замислувам дека ќе се обидам со ‚Визијата за гревот‘ и ‚Палатата на уметноста‘ итн. – оние каде што човек може да алегоризира по своја волја, без да убие за себе и за сите јасна идеја на поетот“.<ref name=":0" /> Овој пасус јасно ја покажува желбата на Росети не само да го поддржи наративот на поетот, туку да создаде и алегориска илустрација што функционира и одделно од текстот. Во овој поглед, прерафаелитските илустрации не се ограничуваат на прикажување епизода од песна, туку функционираат како тематски слики во рамки на текстот. ==Збирки== Има големи збирки на прерафаелитски дела во музеите во Обединетото Кралство, како што се Музејот и галеријата на уметности во Бирмингем, Галеријата Тејт, Музејот Викторија и Албер, Уметничката галерија на Манчестер, Уметничката галерија „Лејди Левер“ и Галеријата на уметности „Вокер“ во Ливерпул. Уметничката галерија на Јужна Австралија и Уметничкиот музеј на Делавер во САД ги имаат најзначајните збирки на прерафаелитска уметност надвор од Обединетото Кралство. Музејот на уметност во Понсе во [[Пуерто Рико]] исто така има значајна збирка прерафаелитски дела, меѓу кои ''Последниот сон на Артур во Авалон'' на Сер Едвард Бурн-Џонс, ''Пламтечки јуни'' на Фредерик Лорд Лејтон и дела на Вилијам Холман Хант, Џон Еверет Миле, Данте Габриел Росети и Фредерик Сендис. Збирката Гер Еененс во Холандија вклучува дело на Џон Колиер, ''Кирка'' (потпишано и датирано 1885), кое било изложено на Светската изложба во Чикаго во 1893 година. Британската поставка заземала 14 простории и претставувала тема блиска до духот на Изложбата, па затоа имала обемна поставка на прерафаелитски и новокласични сликари. Била исклучително добро прифатена. [[File:CIRCE, John Collier 1885 - Ger Eenens Collection The Netherlands.jpg|thumb|''Кирка'', 1885, од Џон Колиер, ја прикажува заводливата волшебничка од Хомеровата ''Одисеја'' и била изложена на Светската уметничка изложба во Чикаго 1893, Светска колумбиска изложба, Одделение К, Британика]] Во Старата библиотека на Оксфордскиот сојуз има збирка прерафаелитски murали, кои прикажуваат сцени од артуровските легенди, а ги насликале помеѓу 1857 и 1859 година тимот од Данте Габриел Росети, Вилијам Морис и Едвард Бурн-Џонс. Куќите на Националниот труст во Вајтвик Манор, Вулверхемптон, и во Волингтон Хол, Нортамберленд, имаат значајни и репрезентативни збирки. Ендрју Лојд Вебер е страствен колекционер на прерафаелитски дела, а избор од 300 предмети од неговата збирка бил прикажан на изложба во Кралската академија во Лондон во 2003 година. Келмскот Манор, селската куќа на Вилијам Морис од 1871 година до неговата смрт во 1896 година, е во сопственост на Друштвото на антикварите на Лондон и е отворена за јавноста. Имотот е претставен во романот на Морис од 1890 година ''Вести од никаде''. Се појавува и во позадината на ''Водна врба'', портрет на неговата сопруга Џејн Морис, насликан од Данте Габриел Росети во 1871 година. Постојат изложби поврзани со раните експерименти на Морис и Росети со фотографијата. ==Прикажување во популарната култура== Приказната за братството, од неговата контроверзна прва изложба до прифаќањето од уметничкиот естаблишмент, е прикажана во две телевизиски серии на [[Би-Би-Си]]. Првата, ''Школата на љубовта'', била емитувана во 1975 година; втората е телевизиската драмска серија на Би-Би-Си од 2009 година ''Очајни романтичари'' од Питер Баукер. Иако поголемиот дел од материјалот на втората потекнува од фактографската книга на Френи Мојл ''Desperate Romantics: The Private Lives of the Pre-Raphaelites'',<ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2009/06_june/25/romantics.shtml Desperate Romantics press pack: introduction] BBC Press Office. Преземено на 24 јули 2009.</ref> серијата повремено отстапува од утврдените факти во корист на драмска слобода и започнува со одрекување: „Во средината на 19 век, група млади мажи го предизвикале уметничкиот естаблишмент на денот. Прерафаелитското братство било инспирирано од реалниот свет околу нив, но си зело имагинативна слобода во својата уметност. Оваа приказна, заснована на нивните животи и љубови, го следи тој иновативен дух“.<ref>{{cite news |title=BBC2 drama on icons among Pre-Raphaelites |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/tv_and_radio/article6626470.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826200013/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/tv_and_radio/article6626470.ece|url-status=dead|archive-date=26 August 2011|author=Armstrong, Stephen|work=The Sunday Times |date=5 July 2009 |access-date=25 July 2009}}</ref> Телевизискиот филм на Кен Расел ''Дантеовиот пекол'' (1967) содржи кратки сцени за некои од водечките прерафаелити, но главно се концентрира на животот на Росети, кого го игра Оливер Рид. Во поглавје 36 од романот ''На исток од Рајот'' од 1952 година на [[Џон Стајнбек]] се споменуваат слики под влијание на прерафаелитите, користени за означување на различни училници: „Сликите ги означуваа собите, а прерафаелитското влијание беше огромно. Галахад во полна оклопна опрема им го покажуваше патот на третоодделенците; тркањето на Аталанта ги поттикнуваше четвртите; ''Грнето со босилок'' ги збунуваше петтите, и така натаму сè додека осудата на Катилина не ги испратеше осмоодделенците во гимназија со чувство на висока граѓанска доблест. Кал и Арон беа распоредени во седмо одделение поради нивната возраст, и научија секоја сенка на неговата слика — Лаокоон целосно обвиткан во змии“. == Споредба со современите европски движења == Прерафаелитското братство не се однесувало само на британската естетика; може да се доведе во врска со други европски уметнички движења од 19 век. Францускиот реализам, на пример, промовиран од уметници како Гистав Курбе, се однесувал на вистината за модерниот живот и труд.<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=T. J. |url=https://books.google.com/books?id=XJsVZ3Kgoy8C&pg=PA4 |title=Image of the People: Gustave Courbet and the 1848 Revolution |last2=Clark |first2=Timothy J. |date=1999-01-01 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-21745-4 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Smajić |first=Srdjan |title=Pre-Raphaelite Painting and Nineteenth-Century Realism |url=https://www.researchgate.net/publication/236746551 |website=ResearchGate}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 19th Century Paintings |url=https://nyelizabeth.com/19th-century-paintings-1#:~:text=Pre-Raphaelite%20painting%20also%20focused%20on%20extreme%20attention%20to%20detail%20and%20the%20ultimate%20majesty%20of%20nature |access-date=2025-04-26 |website=NY Elizabeth |language=en-US}}</ref> Прерафаелитите сакале да се вратат на духовните и естетските стандарди на средновековието и раниот ренесанс. Нивниот натурализам и раскажување приказни се разликувале од општествениот и политичкиот акцент на континенталниот реализам.<ref>{{Cite web |title=Defining Pre-Raphaelite Realism |url=https://victorianweb.org/authors/morris/lam2.html#:~:text=Thus%20while%20the%20members%20of,chivalric%20themes%20and%20Arthurian%20tales |access-date=2025-04-26 |website=Victorian Web}}</ref> [[Импресионизам|Импресионизмот]] во Франција се однесувал на минливата светлина и модерниот слободен живот. Ова можеме да го видиме во љубовта на ПРБ кон наративот, јасноста и моралните теми. Прерафаелитите ја претпочитале трајноста, додека [[Клод Моне|Моне]] и [[Пјер-Огист Реноар|Реноар]], импресионистите, го фаќале моментот. Оваа разлика во идеологијата и стилот ги правела Братството различно, т.е. поблиску до моралниот романтизам на раните германски назаренци отколку до материјалната модерност на нивните француски современици.<ref>{{Cite journal |last=Saunders |first=Max |date=2009 |title=From Pre-Raphaelism to Impressionism |url=https://www.jstor.org/stable/44871546 |journal=International Ford Madox Ford Studies |volume=8 |pages=51–70 |jstor=44871546 |issn=1569-4070}}</ref><ref>{{Cite web |title=handprint : the pre-raphaelites |url=https://www.handprint.com/HP/WCL/artist10.html#:~:text=The%20Pre-Raphaelites%20were%20in,science,%20while%20the%20Pre-Raphaelites |access-date=2025-04-26 |website=www.handprint.com}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} === Извори === *{{cite book | last = Barringer | first = Tim | year = 1998 | title = Reading the Pre-Raphaelites | publisher = Yale University Press | location = New Haven, Conn. | isbn = 978-0300177336}} * Barringer, Tim, Jason Rosenfeld, and Alison Smith (2012). ''Pre-Raphaelites: Victorian Avant-Garde'', London, England: Tate Publishing, {{ISBN|978-1854379306}} * Bucher, Gregory (2004). "{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20091231160442/http://moses.creighton.edu/JRS/2004/2004-r3.html Review]}} of [[Matthew Dickerson]]. 'Following Gandalf. Epic Battles and Moral Victory in The Lord of the Rings'", ''Journal of Religion & Society'', '''6''', ISSN 1522-5658, webpage accessed 13 October 2007 *{{cite book | last = Daly | first = Gay | year = 1989 | title = Pre-Raphaelites in Love | publisher = Ticknor & Fields | location = New York | isbn = 0-89919-450-8 | url = https://archive.org/details/preraphaelitesin00daly }} *{{cite book |last=Dearden |first=James S. |title= John Ruskin: A Life in Pictures |publisher=Sheffield Academic Press |publication-place=Sheffield |year=1999 |isbn=978-1-84127-045-6 |oclc=247338280}} * Dickerson, Matthew (2003). ''Following Gandalf: Epic Battles and moral victory in the Lord of the rings'', Grand Rapids, Mich. : Brazos Press, {{ISBN|1-58743-085-1}} *{{cite book | last = Gaunt | first = William | year = 1975 | title = The Pre-Raphaelite Tragedy | edition = rev. | publisher = Cape | location = London | isbn = 0-224-01106-5}} *{{cite book | last = Hawksley | first = Lucinda | year = 1999 | title = Essential Pre-Raphaelites | publisher = Dempsey Parr | location = Bath | isbn = 1-84084-524-4 | author-link = Lucinda Hawksley}} *{{cite book |last=Hilton |first=Timothy |title=The Pre-Raphaelites |publisher=H.N. Abrams |publication-place=New York |year=1971 |isbn=978-0-8109-0424-8 |oclc=691232293 |url=https://archive.org/details/preraphaelites00hilt |url-access=registration |via=Internet Archive}} *''The Pre-Raphaelites'', 1984 (exhibition catalogue, various authors), Tate Gallery, London, {{ISBN|0713916389}} *Latham, David, ''Haunted Texts: Studies in Pre-Raphaelitism in Honour of William E. Fredeman'', William Evan Fredeman, David Latham, eds, 2003, University of Toronto Press, {{ISBN|0802036627}}, 9780802036629, [https://books.google.com/books?id=R81qhmUO2BoC&pg=PA12 google books] *{{cite book | last = Prettejohn | first = Elizabeth | year = 2000 | title = The Art of the Pre-Raphaelites | publisher = Princeton University Press | location = Princeton, N.J. | isbn = 0-691-07057-1 | author-link = Elizabeth Prettejohn | url-access = registration | url = https://archive.org/details/artofpreraphaeli0000pret }} *Ramm, John (2003). "The Forgotten Pre-Raphaelite: Henry Wallis", ''Antique Dealer & Collectors Guide'', '''56''' (March/April), p.&nbsp;8–9 ==За понатамошно движење== * Allingham, William; H. Allingham & D. Radford eds. (1990) ''The Diaries'', London: [[Folio Society]] (reprinted with introduction by [[Christopher Ricks]]) * Andres, Sophia. (2005) ''[https://books.google.com/books?id=ibdvfLXn_10C The Pre-Raphaelite Art of the Victorian Novel: Narrative Challenges to Visual Gendered Boundaries].'' Ohio State University Press, {{ISBN|0-8142-5129-3}} * {{cite news |last1=Baker |first1=Kenneth |title=Truth and not beauty: Dante Gabriel Rossetti and the Pre-Raphaelite dream |url=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1982-08-10_11_32/page/n60/mode/1up |access-date=September 13, 2024 |work=The Boston Phoenix |date=August 10, 1982}} * Bate, P.H. [1901] (1972) ''The English Pre-Raphaelite Painters: Their Associates and Successors'', New York: AMS Press, {{ISBN|0-404-00691-4}} * Daly, G. (1989) ''Pre-Raphaelites in Love'', New York : Ticknor & Fields, {{ISBN|0-89919-450-8}} * des Cars, L. (2000) ''The Pre-Raphaelites: Romance and Realism'', "[[Découvertes Gallimard|Abrams Discoveries]]" series, New York: Harry N. Abrams, {{ISBN|0-8109-2891-4}} * [[Henrietta Garnett|Garnett, Henrietta]]. (2012) ''Wives and Stunners: The Pre-Raphaelites and Their Muses'', London: Macmillan, {{ISBN|978-0-230-70940-9}} * [[Fiona MacCarthy|MacCarthy, Fiona]]. (2011) ''The Last Pre-Raphaelite: Edward Burne-Jones and the Victorian Imagination'', London: Faber & Faber, {{ISBN|978-0-571-22861-4}} * MacCarthy, Fiona. (1994) ''William Morris: A Life for Our Time'', London: Faber & Faber, {{ISBN|978-0-571-14250-7}} * Mancoff, D.N. (2003) ''Flora Symbolica: Flowers in Pre-Raphaelite Art'', Munich; London; New York: Prestel, {{ISBN|3-7913-2851-4}} * [[Jan Marsh|Marsh, Jan]]. (1999) ''Dante Gabriel Rossetti: Painter and Poet'', London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|978-0-297-81703-1}} * Marsh, J. and Nunn, P.G. (1998) ''Pre-Raphaelite Women Artists'', London: Thames & Hudson, {{ISBN|0-500-28104-1}} * Sharp, Frank C and Marsh, Jan. (2012) ''The Collected Letters of Jane Morris'', Boydell & Brewer, London * Staley, A. and Newall, C. (2004) ''Pre-Raphaelite Vision: Truth to Nature'', London: Tate, {{ISBN|1-85437-499-0}} * Townsend, J., Ridge, J. and Hackney, S. (2004) ''Pre-Raphaelite Painting Techniques: 1848–56'', London: Tate, {{ISBN|1-85437-498-2}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Pre-Raphaelite Brotherhood}} *[http://www.preraphaelites.org/ Birmingham Museums & Art Gallery's Pre-Raphaelite Online Resource] *[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/pre-raphaelites-victorian-avant-garde Pre-Raphaelites exhibition at Tate Britain] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20040416083323/http://www.liverpoolmuseums.org.uk/walker/pre-raphaelites/index.asp Liverpool Walker Art Gallery's Pre-Raphaelite collection]}} *[http://www.gutenberg.org/files/23593/23593-h/23593-h.htm#LECTURE_IV ''Pre-Raphaelitism''] – lecture by [[John Ruskin]] *[http://www.pre-raphaelitesociety.org/ The Pre-Raphaelite Society] *[http://www.preraphaelites.org/ Pre-Raphaelite online resource project] at the [[Birmingham Museums & Art Gallery]] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20070812235635/http://www.preraph.org/ The Samuel and Mary R. Bancroft Collection of Pre-Raphaelite Art]}} *''[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/67586 Edward Burne-Jones, Victorian artist-dreamer]'', full text exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art *[http://www.oxford-union.org/library/murals Pre-Raphaelite murals] in the Old Library at the Oxford Union. This [http://www.bodleian.ox.ac.uk/__data/assets/mp3_file/0018/140517/muralsaudioguidepodcast.mp3#OUL podcast] covers their painting. Oxford Brookes University has a series of podcasts on the Pre-Raphaelites in Oxford, with {{YouTube|S4DbKkeqP-A|this one}} dedicated to the Union murals. *[https://news.masterworksfineart.com/2022/12/13/pre-raphaelites-art-movement Pre-Raphaelites: Born Out of Desire for Change] {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Уметноста во 19 век]] [[Категорија:Уметнички правци]] [[Категорија:Предрафаелити]] dcz5p8q0iho48udibdgugw0ayrc2k9v 0 1405416 5642480 2026-10-09T13:21:09Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1368554942|New English Art Club]]“ 5642480 wikitext text/x-wiki [[File:Group_associated_with_the_New_English_Art_Club_by_Sir_William_Orpen_cropped.jpg|десно|мини|500x500пкс| Портрет на членови на Новиот англиски уметнички клуб, од Вилијам Орпен. Од лево кон десно: Алфонс Легрос, [[Огист Роден]], Филип Вилсон Стир, Хенри Тонкс, Фредерик Браун, Вилијам Ротенштајн, Август Џон, Чарлс Кондер, Дугалд Сатерленд Мекол. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw09591/Group-associated-with-the-New-English-Art-Club|title=Group associated with the New English Art Club - National Portrait Gallery|work=www.npg.org.uk|language=en|accessdate=2024-03-26}}</ref>]] '''Нов англиски уметнички клуб''' ('''NEAC''') — друштво на современи уметници кое било основано во [[Лондон]], Англија, во 1886 година како алтернатива на Кралската академија. Клубот ува годишна изложба на слики и цртежи во галериите „Мал“ во Лондон, каде што се изложени дела и од членови и од уметници од Велика Британија и страод нство чии дела се избрани од гнаишно отвониво од добиени поднесоци == Историја == [[Категорија:Англиска уметност]] jwq6adjw05hfbdfbmffidifthfqz20s 5642481 5642480 2026-10-09T13:28:33Z 19user99 72391 5642481 wikitext text/x-wiki [[File:Group_associated_with_the_New_English_Art_Club_by_Sir_William_Orpen_cropped.jpg|десно|мини|500x500пкс| Портрет на членови на Новиот англиски уметнички клуб, од Вилијам Орпен. Од лево кон десно: Алфонс Легрос, [[Огист Роден]], Филип Вилсон Стир, Хенри Тонкс, Фредерик Браун, Вилијам Ротенштајн, Август Џон, Чарлс Кондер, Дугалд Сатерленд Мекол. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw09591/Group-associated-with-the-New-English-Art-Club|title=Group associated with the New English Art Club - National Portrait Gallery|work=www.npg.org.uk|language=en|accessdate=2024-03-26}}</ref>]] '''Нов англиски уметнички клуб''' — друштво на современи уметници кое било основано во [[Лондон]], Англија, во 1886 година како алтернатива на Кралската академија. Клубот ува годишна изложба на слики и цртежи во галеријата „Мал“ во Лондон, каде што се изложени дела и од членови и од уметници од Велика Британија и страод нство чии дела се избрани од гнаишно отвониво од добиени поднесоци == Историја == Млади англиски уметници, кои се враќале од студии по уметност во Париз, Франција, ја организирале првата изложба на „Клубот за нова англиска уметност“ (New English Art Club – клубот) во април 1886 година. Меѓу нив биле Вилијам Лејдли, Томас Купер Гоч, Френк Брамли, Џон Сингер Сарџент, Филип Вилсон Стир, Џорџ Клаузен и Стенхоуп Форбс. Уште еден од основачите бил Џорџ Перси Џакомб-Худ.<ref name="NPG">{{cite web|url=http://www.npg.org.uk/collections/search/personExtended/mp05442/george-percy-jacomb-hood?tab=biography|title=George Percy Jacomb-Hood|last=Blackett-Ord|first=Carol|work=Biographies|publisher=National Portrait Gallery, London|access-date=27 October 2015}}</ref> Едно од првичните имиња предложени за групата било „Друштво на англо-француски сликари“, што укажува на нивното потекло. Како што било објаснето во белешката во каталогот за нивната прва изложба: „Овој клуб се состои од 50 члена, кои се повеќе или помалку обединети во своите уметнички афинитети. Тие се здружиле со цел да одржуваат годишна изложба, надевајќи се дека колективното претставување на нивните дела – што дотогаш било невозможно – не само што ќе биде од интерес за јавноста, туку и подобро ќе ги разјасни целта и методот на нивната уметност.“<ref>{{cite book|first=Kenneth|last=McConkey|title=The New English: A History of the New English Art Club|publisher=Royal Academy of Arts|location=London|date=2006|pages=29–30}}</ref> Друштвото одржувало редовни пролетни и есенски изложби, од кои голем дел се одржале во „Египетската сала“ на Пикадили во Лондон, сè до нејзиното уривање во 1905 година. Импресионистичкиот стил бил добро застапен во клубот, за разлика од академската уметност од „старата школа“ што се прикажувала во Кралската академија. Едно време, клубот се сметал за отскочна даска за членство во Кралската академија. Денес, клубот продолжува да дејствува во реалистичен, фигуративен стил, додека Кралската академија ја прифатила апстрактната и концептуалната уметност. Меѓу членовите на клубот спаѓаат Питер Браун, Фредерик Каминг, Ентони Грин, Кен Хауард, Чарлс Вилијамс, Ричард Боден и Мартин Јоман. Меѓу историските членови и излагачи на клубот се вбројуваат: Томас Кенингтон (член-основач и прв секретар), проф. Фред Браун (член-основач), Френк Брамли (член-основач),<ref name="Frank Bramley Biography and Image Gallery at ArtMagick">{{cite web|title=Frank Bramley Biography and Image Gallery at ArtMagick|url=http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=frank-bramley|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810045748/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=frank-bramley|archive-date=2011-08-10}}</ref><ref name="x43 artshop.com - John Singer Sargent Biography">{{cite web|title=x43 artshop.com - John Singer Sargent Biography|url=http://x43-artshop.com/x43-art/oil-paintings-reproductions-John-Singer-Sargent.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330152849/http://x43-artshop.com/x43-art/oil-paintings-reproductions-John-Singer-Sargent.htm|archive-date=2012-03-30}}</ref><ref name="Art Renewal Center - Online Books - J.W. Godward: the Eclipse of Classicism, by Vern Grosvenor Swanson, Phd; PART ONE: 4. Wilton Road & Formal Training (1882-1886)">{{cite web|title=Art Renewal Center - Online Books - J.W. Godward: the Eclipse of Classicism, by Vern Grosvenor Swanson, Phd; PART ONE: 4. Wilton Road & Formal Training (1882-1886)|url=http://www.artrenewal.org/articles/On-Line_Books/Godward/godward3.php}}</ref> Волтер Сикерт, Жак-Емил Бланш, Вилијам Орпен, Огастас Џон, Гвен Џон, Амброуз МекЕвој, Филип Вилсон Стир, Хенри Тонкс, Џејмс Вајтло Хамилтон, Алфред Вилијам Рич, Џејмс Диксон Инес, Маргарет Престон, Чарлс Велингтон Фурс, Кејти Едит Глидон, Етел Вокер, Ферли Хармар, Вилијам Ротенштајн, Линдзи Бернард Хол, Томас Купер Гоч, Мери Сарџант Флоренс, Хенри Стрејчи, Клер Атвуд, Евелин Данбар, Ив Гарнет, Френк МекЈуен, Џејмс Џебуса Шенон, Сесил Мери Лесли, Мери Елизабет Аткинс, Вилијам Браун Мекдугал, Невил Булвер-Литон (трет гроф од Литон), Мурхед Бон, Роберт Полхил Беван, Дугалд Садерленд МекКол, Невил Луис, Чарлс Холмс, Керон О. Лоџ, Џефри Тибл, Александар Ман, Херкулес Брабазон Брабазон, Томас Есмонд Ловински, Френк Хјуз, Алберт Џулиус Олсон, Хелен Маргарет Спантон, Маргарет Грин и Лесли Донован Гибсон.<ref name="suffolkpainters.co.uk">Suffolk Painters: [http://www.suffolkpainters.co.uk/index.cgi?choice=painter&pid=854 Suffolk Painters], accessdate: March 9, 2016</ref><ref name="Indep">{{cite news |last1=Buckman |first1=David |title=Margaret Green: Painter inspired by coastal Suffolk |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/margaret-green-37555.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/margaret-green-37555.html |archive-date=18 June 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=5 May 2019 |work=The Independent |date=1 December 2003}}</ref> клубот е едно од здруженијата-членки на Федерацијата на британски уметници. Историјатот на Здружението, од неговото основање до 2000 година, е напишан од историчарот на уметност Кенет МекКонки и објавен во 2006 година.<ref>{{cite book | last=McConkey | first=Kenneth | title=The New English: A History of the New English Art Club| publisher=Royal Academy Books | publication-place=London | date=16 October 2006| isbn=978-1-903973-98-1}}</ref> Од 2023 година, претседател на клубот е Патрик Кален.<ref>{{cite web|url=https://www.newenglishartclub.co.uk/news/92-announcing-the-new-клубот-president/|title=Announcing the new клубот President|website=newenglishartclub.co.uk|publisher=The New English Art Club|date=3 July 2023|access-date=24 February 2025}}</ref> ==Почесни доживотни членови== *[[Вилијам Боуер (уметник)|Вилијам Боуер]] *[[Мајкл Броквеј]] *[[Боб Браун (уметник)|Боб Браун]] *[[Фред Дубери]] *[[Бернард Данстан]] *[[Шарлот Халидеј]] *[[Маргарет Томас]] ==Поврзано== *[[Прерафаелити]] *[[Федерација на британски уметници]] *[[Кралска академија на уметноста]] == Наводи == {{наводи|30em}} ==Надворешни врски== * [https://www.newenglishartclub.co.uk/ NEAC official website] [[Категорија:Англиска уметност]] klvf5hivadz4hlrhte1dscqecrpnf3t 5642483 5642481 2026-10-09T13:30:45Z 19user99 72391 5642483 wikitext text/x-wiki [[File:Group_associated_with_the_New_English_Art_Club_by_Sir_William_Orpen_cropped.jpg|десно|мини|500x500пкс| Портрет на членови на Новиот англиски уметнички клуб, од Вилијам Орпен. Од лево кон десно: Алфонс Легрос, [[Огист Роден]], Филип Вилсон Стир, Хенри Тонкс, Фредерик Браун, Вилијам Ротенштајн, Август Џон, Чарлс Кондер, Дугалд Сатерленд Мекол. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw09591/Group-associated-with-the-New-English-Art-Club|title=Group associated with the New English Art Club - National Portrait Gallery|work=www.npg.org.uk|language=en|accessdate=2024-03-26}}</ref>]] '''Нов англиски уметнички клуб''' — друштво на современи уметници кое било основано во [[Лондон]], Англија, во 1886 година како алтернатива на Кралската академија. Клубот ува годишна изложба на слики и цртежи во галеријата „Мал“ во Лондон, каде што се изложени дела и од членови и од уметници од Велика Британија и страод нство чии дела се избрани од гнаишно отвониво од добиени поднесоци == Историја == Млади англиски уметници, кои се враќале од студии по уметност во [[Париз]], [[Франција]], ја организирале првата изложба на „Клубот за нова англиска уметност“ (New English Art Club – клубот) во април 1886 година. Меѓу нив биле Вилијам Лејдли, Томас Купер Гоч, Френк Брамли, Џон Сингер Сарџент, Филип Вилсон Стир, Џорџ Клаузен и Стенхоуп Форбс. Уште еден од основачите бил Џорџ Перси Џакомб-Худ.<ref name="NPG">{{cite web|url=http://www.npg.org.uk/collections/search/personExtended/mp05442/george-percy-jacomb-hood?tab=biography|title=George Percy Jacomb-Hood|last=Blackett-Ord|first=Carol|work=Biographies|publisher=National Portrait Gallery, London|access-date=27 October 2015}}</ref> Едно од имињата кои биле предложени за групата било „Друштво на англо-француски сликари“, што укажува на нивното потекло. Како што било објаснето во белешката во каталогот за нивната прва изложба: „Овој клуб се состои од 50 члена, кои се повеќе или помалку обединети во своите уметнички афинитети. Тие се здружиле со цел да одржуваат годишна изложба, надевајќи се дека колективното претставување на нивните дела – што дотогаш било невозможно – не само што ќе биде од интерес за јавноста, туку и подобро ќе ги разјасни целта и методот на нивната уметност.“<ref>{{cite book|first=Kenneth|last=McConkey|title=The New English: A History of the New English Art Club|publisher=Royal Academy of Arts|location=London|date=2006|pages=29–30}}</ref> Друштвото одржувало редовни пролетни и есенски изложби, од кои голем дел се одржале во „Египетската сала“ на [[Пикадили]] во Лондон, сè до нејзиното уривање во 1905 година. [[Импресионизам|Импресионистичкиот стил]] бил добро застапен во клубот, за разлика од академската уметност од „старата школа“ што се прикажувала во Кралската академија. Едно време, клубот се сметал за отскочна даска за членство во Кралската академија. Денес, клубот продолжува да дејствува во реалистичен, фигуративен стил, додека Кралската академија ја прифатила [[Апстрактна уметност|апстрактната]] и [[Концептуална уметност|концептуалната уметност]]. Меѓу членовите на клубот спаѓаат Питер Браун, Фредерик Каминг, Ентони Грин, Кен Хауард, Чарлс Вилијамс, Ричард Боден и Мартин Јоман. Меѓу историските членови и излагачи на клубот се вбројуваат: Томас Кенингтон (член-основач и прв секретар), проф. Фред Браун (член-основач), Френк Брамли (член-основач),<ref name="Frank Bramley Biography and Image Gallery at ArtMagick">{{cite web|title=Frank Bramley Biography and Image Gallery at ArtMagick|url=http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=frank-bramley|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810045748/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=frank-bramley|archive-date=2011-08-10}}</ref><ref name="x43 artshop.com - John Singer Sargent Biography">{{cite web|title=x43 artshop.com - John Singer Sargent Biography|url=http://x43-artshop.com/x43-art/oil-paintings-reproductions-John-Singer-Sargent.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330152849/http://x43-artshop.com/x43-art/oil-paintings-reproductions-John-Singer-Sargent.htm|archive-date=2012-03-30}}</ref><ref name="Art Renewal Center - Online Books - J.W. Godward: the Eclipse of Classicism, by Vern Grosvenor Swanson, Phd; PART ONE: 4. Wilton Road & Formal Training (1882-1886)">{{cite web|title=Art Renewal Center - Online Books - J.W. Godward: the Eclipse of Classicism, by Vern Grosvenor Swanson, Phd; PART ONE: 4. Wilton Road & Formal Training (1882-1886)|url=http://www.artrenewal.org/articles/On-Line_Books/Godward/godward3.php}}</ref> Волтер Сикерт, Жак-Емил Бланш, Вилијам Орпен, Огастас Џон, Гвен Џон, Амброуз МекЕвој, Филип Вилсон Стир, Хенри Тонкс, Џејмс Вајтло Хамилтон, Алфред Вилијам Рич, Џејмс Диксон Инес, Маргарет Престон, Чарлс Велингтон Фурс, Кејти Едит Глидон, Етел Вокер, Ферли Хармар, Вилијам Ротенштајн, Линдзи Бернард Хол, Томас Купер Гоч, Мери Сарџант Флоренс, Хенри Стрејчи, Клер Атвуд, Евелин Данбар, Ив Гарнет, Френк МекЈуен, Џејмс Џебуса Шенон, Сесил Мери Лесли, Мери Елизабет Аткинс, Вилијам Браун Мекдугал, Невил Булвер-Литон (трет гроф од Литон), Мурхед Бон, Роберт Полхил Беван, Дугалд Садерленд МекКол, Невил Луис, Чарлс Холмс, Керон О. Лоџ, Џефри Тибл, Александар Ман, Херкулес Брабазон Брабазон, Томас Есмонд Ловински, Френк Хјуз, Алберт Џулиус Олсон, Хелен Маргарет Спантон, Маргарет Грин и Лесли Донован Гибсон.<ref name="suffolkpainters.co.uk">Suffolk Painters: [http://www.suffolkpainters.co.uk/index.cgi?choice=painter&pid=854 Suffolk Painters], accessdate: March 9, 2016</ref><ref name="Indep">{{cite news |last1=Buckman |first1=David |title=Margaret Green: Painter inspired by coastal Suffolk |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/margaret-green-37555.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/margaret-green-37555.html |archive-date=18 June 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=5 May 2019 |work=The Independent |date=1 December 2003}}</ref> Клубот е едно од здруженијата-членки на Федерацијата на британски уметници. Историјатот на Здружението, од неговото основање до 2000 година, е напишан од историчарот на уметност Кенет МекКонки и објавен во 2006 година.<ref>{{cite book | last=McConkey | first=Kenneth | title=The New English: A History of the New English Art Club| publisher=Royal Academy Books | publication-place=London | date=16 October 2006| isbn=978-1-903973-98-1}}</ref> Од 2023 година, претседател на клубот е Патрик Кален.<ref>{{cite web|url=https://www.newenglishartclub.co.uk/news/92-announcing-the-new-клубот-president/|title=Announcing the new клубот President|website=newenglishartclub.co.uk|publisher=The New English Art Club|date=3 July 2023|access-date=24 February 2025}}</ref> ==Почесни доживотни членови== *[[Вилијам Боуер (уметник)|Вилијам Боуер]] *[[Мајкл Броквеј]] *[[Боб Браун (уметник)|Боб Браун]] *[[Фред Дубери]] *[[Бернард Данстан]] *[[Шарлот Халидеј]] *[[Маргарет Томас]] ==Поврзано== *[[Прерафаелити]] *[[Федерација на британски уметници]] *[[Кралска академија на уметноста]] == Наводи == {{наводи|30em}} ==Надворешни врски== * [https://www.newenglishartclub.co.uk/ NEAC official website] [[Категорија:Англиска уметност]] dpxfdm8hu5o4omrp9i5qpqqgmzc2ich 0 1405417 5642488 2026-10-09T13:55:19Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Џгантија''' (малтешки: <nowiki>''</nowiki>Ġgantija<nowiki>''</nowiki>) е праисториски мегалитски храмски комплекс на островот Гоцо, во Малта, во близина на селото Шаѓра. Комплексот се состои од два храма изградени во текот на доцниот неолит, приближно меѓу 3600 и 2500 годин... 5642488 wikitext text/x-wiki '''Џгантија''' (малтешки: <nowiki>''</nowiki>Ġgantija<nowiki>''</nowiki>) е праисториски мегалитски храмски комплекс на островот Гоцо, во Малта, во близина на селото Шаѓра. Комплексот се состои од два храма изградени во текот на доцниот неолит, приближно меѓу 3600 и 2500 година пр. н. е. и претставува еден од најстарите зачувани самостојни камени храмски комплекси во светот. Храмовите се изградени од големи варовнички блокови и се опкружени со заеднички надворешен ѕид. Секој храм има посебен влез и внатрешност организирана околу централен ходник со полукружни простории. При изградбата биле користени различни видови варовник: поцврст коралински варовник за надворешните ѕидови и помек глобигерински варовник за делови од внатрешноста. Археолошките наоди и архитектонските особености укажуваат дека храмовите имале ритуална намена, иако нивната точна функција не е целосно утврдена. Името <nowiki>''Ġgantija'' е поврзано со малтешкиот збор ''ġgant''</nowiki> („џин“). Според локалното предание, храмовите ги изградила жена со натчовечка сила, што се поврзува со огромните камени блокови од кои се изградени. Комплексот бил впишан на списокот на светското наследство на УНЕСКО во 1980 година, а во 1992 година бил вклучен во проширената групна целина „Мегалитски храмови на Малта“, која опфаќа неколку праисториски храмови на островите Малта и Гоцо. guueqhth7q650munnprw39h9pe6bmgm 5642489 5642488 2026-10-09T13:56:05Z Buli 2648 5642489 wikitext text/x-wiki '''Џгантија''' ({{langx|mt|Ġgantija}}) е праисториски мегалитски храмски комплекс на островот Гоцо, во Малта, во близина на селото Шаѓра. Комплексот се состои од два храма изградени во текот на доцниот неолит, приближно меѓу 3600 и 2500 година пр. н. е. и претставува еден од најстарите зачувани самостојни камени храмски комплекси во светот. Храмовите се изградени од големи варовнички блокови и се опкружени со заеднички надворешен ѕид. Секој храм има посебен влез и внатрешност организирана околу централен ходник со полукружни простории. При изградбата биле користени различни видови варовник: поцврст коралински варовник за надворешните ѕидови и помек глобигерински варовник за делови од внатрешноста. Археолошките наоди и архитектонските особености укажуваат дека храмовите имале ритуална намена, иако нивната точна функција не е целосно утврдена. Името <nowiki>''Ġgantija'' е поврзано со малтешкиот збор ''ġgant''</nowiki> („џин“). Според локалното предание, храмовите ги изградила жена со натчовечка сила, што се поврзува со огромните камени блокови од кои се изградени. Комплексот бил впишан на списокот на светското наследство на УНЕСКО во 1980 година, а во 1992 година бил вклучен во проширената групна целина „Мегалитски храмови на Малта“, која опфаќа неколку праисториски храмови на островите Малта и Гоцо. 85ekeke2wv3m7ozotvsmwy861xtzij3 5642491 5642489 2026-10-09T13:58:11Z Buli 2648 5642491 wikitext text/x-wiki '''Џгантија''' ({{langx|mt|Ġgantija}}) е праисториски мегалитски храмски комплекс на островот Гоцо, во Малта, во близина на селото Шаѓра. Комплексот се состои од два храма изградени во текот на доцниот неолит, приближно меѓу 3600 и 2500 година пр. н. е. и претставува еден од најстарите зачувани самостојни камени храмски комплекси во светот. Храмовите се изградени од големи варовнички блокови и се опкружени со заеднички надворешен ѕид. Секој храм има посебен влез и внатрешност организирана околу централен ходник со полукружни простории. При изградбата биле користени различни видови варовник: поцврст коралински варовник за надворешните ѕидови и помек глобигерински варовник за делови од внатрешноста. Археолошките наоди и архитектонските особености укажуваат дека храмовите имале ритуална намена, иако нивната точна функција не е целосно утврдена. Името <nowiki>''Ġgantija'' е поврзано со малтешкиот збор ''ġgant''</nowiki> („џин“). Според локалното предание, храмовите ги изградила жена со натчовечка сила, што се поврзува со огромните камени блокови од кои се изградени. Комплексот бил впишан на списокот на светското наследство на УНЕСКО во 1980 година, а во 1992 година бил вклучен во проширената групна целина „Мегалитски храмови на Малта“, која опфаќа неколку праисториски храмови на островите Малта и Гоцо. [[Категорија:Светско наследство во Малта]] prcwfy1ilcus50gha28dydk7jbeglgy 5642493 5642491 2026-10-09T13:59:42Z Buli 2648 5642493 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ggantija Temple on Gozo (cropped).jpg|мини|Џгантија]] '''Џгантија''' ({{langx|mt|Ġgantija}}) е праисториски мегалитски храмски комплекс на островот Гоцо, во [[Малта]], во близина на селото Шаѓра. Комплексот се состои од два храма изградени во текот на доцниот неолит, приближно меѓу 3600 и 2500 година пр. н. е. и претставува еден од најстарите зачувани самостојни камени храмски комплекси во светот. Храмовите се изградени од големи варовнички блокови и се опкружени со заеднички надворешен ѕид. Секој храм има посебен влез и внатрешност организирана околу централен ходник со полукружни простории. При изградбата биле користени различни видови варовник: поцврст коралински варовник за надворешните ѕидови и помек глобигерински варовник за делови од внатрешноста. Археолошките наоди и архитектонските особености укажуваат дека храмовите имале ритуална намена, иако нивната точна функција не е целосно утврдена. Името <nowiki>''Ġgantija'' е поврзано со малтешкиот збор ''ġgant''</nowiki> („џин“). Според локалното предание, храмовите ги изградила жена со натчовечка сила, што се поврзува со огромните камени блокови од кои се изградени. Комплексот бил впишан на списокот на светското наследство на УНЕСКО во 1980 година, а во 1992 година бил вклучен во проширената групна целина „Мегалитски храмови на Малта“, која опфаќа неколку праисториски храмови на островите Малта и Гоцо. [[Категорија:Светско наследство во Малта]] exk2s3jc6t4qwmxl9i5tthu08i127l1 5642494 5642493 2026-10-09T14:00:16Z Buli 2648 5642494 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ggantija Temple on Gozo (cropped).jpg|мини|Џгантија]] '''Џгантија''' ({{langx|mt|Ġgantija}}) е праисториски мегалитски храмски комплекс на островот Гоцо, во [[Малта]], во близина на селото Шаѓра. Комплексот се состои од два храма изградени во текот на доцниот неолит, приближно меѓу 3600 и 2500 година пр. н. е. и претставува еден од најстарите зачувани самостојни камени храмски комплекси во светот. Храмовите се изградени од големи варовнички блокови и се опкружени со заеднички надворешен ѕид. Секој храм има посебен влез и внатрешност организирана околу централен ходник со полукружни простории. При изградбата биле користени различни видови варовник: поцврст коралински варовник за надворешните ѕидови и помек глобигерински варовник за делови од внатрешноста. Археолошките наоди и архитектонските особености укажуваат дека храмовите имале ритуална намена, иако нивната точна функција не е целосно утврдена. Името ''Ġgantija'' е поврзано со малтешкиот збор ''ġgant'' („џин“). Според локалното предание, храмовите ги изградила жена со натчовечка сила, што се поврзува со огромните камени блокови од кои се изградени. Комплексот бил впишан на списокот на светското наследство на УНЕСКО во 1980 година, а во 1992 година бил вклучен во проширената групна целина „Мегалитски храмови на Малта“, која опфаќа неколку праисториски храмови на островите Малта и Гоцо. [[Категорија:Светско наследство во Малта]] cjp3gz3y901oyzm97m24jfcz64zcvgh 0 1405418 5642498 2026-10-09T14:40:00Z Petar SOKOLOSKI 96220 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1375445963|Dirichlet kernel]]“ 5642498 wikitext text/x-wiki Во [[Математичка анализа|математичката анализа]], '''јадро на Дирихле''' е множеството од периодични функции дефинирани со општата формула <math display="block">D_n(x)= \sum_{k=-n}^n e^{ikx} = 1+2\sum_{k=1}^n\cos(kx)=\frac{\sin\left(\left(n +1/2\right) x \right)}{\sin(x/2)},</math> каде {{Мпром|n}} е произволен [[Природен број|ненегативен цел број]]. Периодот на функциите од јадрото е <math>2\pi .</math> [[Податотека:Dirichlet_kernel_anime.gif|мини|300x300пкс| Графиците на првите неколку Дирихлеови јадра ограничени на еден период <math>[-L,L],~</math><math>L=\pi.</math> Се приметува конвергенција кон една од Дираковите делта дистрибуции на [[Поворка на импулси|Дираковиот чешел]] .]] Важноста на јадротона Дирихле извира од неговата поврзаност со [[Фурјеов ред|Фурјевите редови]]. Конволуцијата на <math>D_n(x)</math> со некоја периодична функција <math>f</math> сo пeриoд <math>2\pi</math> е приближувањето на Фурјевиот ред кон <math>f</math> од <math>n</math>-ти ред, т.e. важи <math display="block">(D_n*f)(x)=\int_{-\pi}^\pi f(y)D_n(x-y)\,dy=2\pi\sum_{k=-n}^n \hat{f}(k)e^{ikx},</math> каде <math display="block">\widehat{f}(k)=\frac 1 {2\pi}\int_{-\pi}^\pi f(y)e^{-iky}\,dy</math> е <math>k</math>-тиот Фурјеов коефициент на <math>f.</math> Ова имплицира дека за да се проучи конвергенцијата на Фурјеовите редови (серии), доволно е да се проучат својствата на Дирихлеовото јадро. Јадрото на Дирихле е именувано во чест на [[Густав Лежен Дирихле|Петер Густав Лежен Дирихле]] . == Примени == Во [[Обработка на сигнал|обработката на сигнали]], јадрото на Дирихле често се нарекува '''периодична синк функција''' : : <math> P(\omega) = D_n(x)|_{x = 2 \pi \omega/\omega_0} = { \sin(\pi M \omega / \omega_0 ) \over \sin(\pi \omega / \omega_0 ) } </math> каде <math>M = 2n + 1 \ge 3</math> е непарен цел број. Во оваа равенка <math>\omega</math> е [[Аголна честота|аголната фреквенција]], а <math>\omega_0</math> е половина од периодичноста во фреквенцијата. Во овој случај, периодичната функција sinc во фреквенцискиот домен може да се смета за Фурјеова трансформација на временски ограничен импулсен воз во временскиот домен : : <math>p(t) = \sum_{k=-n}^n \delta(t - kT)</math> каде <math>T = \frac{\pi}{\omega_0}</math> е временскиот зголемување помеѓу секој импулс, а <math>M = 2n+1</math> го претставува бројот на импулси во импулсниот воз. Ова јадро е, исто така, Фурјеова трансформација на дискретен временски филтер со [[подвижна средина]]. Во [[Оптика|оптиката]], Дирихлеовото јадро е дел од математичкиот опис на [[Дифракција|дифракцискиот]] образец формиран кога монохроматската светлина поминува низ отвор со повеќе тесни прорези со еднаква ширина и еднакво распоредени долж оска нормална на оптичката оска. Во овој случај, <math>M</math> е бројот на прорези. [[File:Dirichlet_kernels.svg|мини|300x300пкс| Графикот е ограничен на еден период од првите неколку Дирихлеови јадра (помножени со <math>2 \pi</math> ).]] == {{Мат|''L''{{sup|1}}}} норма на функција од јадрото == Од особена важност е фактот дека <nowiki><span about="#mwt28" class="mwe-math-element mwe-math-element-inline" data-mw="{&amp;quot;name&amp;quot;:&amp;quot;math&amp;quot;,&amp;quot;attrs&amp;quot;:{},&amp;quot;body&amp;quot;:{&amp;quot;extsrc&amp;quot;:&amp;quot;L^1&amp;quot;}}" id="5" typeof="mw:Extension/math"><span class="mwe-math-mathml-a11y" style="display: none;"><math class="mathjax_ignore" xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML"> <semantics> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"> <mstyle scriptlevel="0" displaystyle="true"> <msup> <mi>L</mi> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"> <mn>1</mn> </mrow> </msup> </mstyle> </mrow> <annotation encoding="application/x-tex">{\displaystyle L^{1}}</annotation> </semantics> </math></nowiki><nowiki></span></nowiki><nowiki><img alt="{\displaystyle L^{1}}" aria-hidden="true" class="mwe-math-fallback-image-inline mw-invert skin-invert" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false}" src="https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/74c288d1089f1ec85b01b4de25c441fc792bd2d9" style="vertical-align: -0.338ex; width:2.637ex; height:2.676ex;"></nowiki><nowiki></span></nowiki> нормата на <math>D_n</math> на <math>[0, 2\pi]</math> дивергира кон бескрајност кога <math>n\to\infty</math>. Точна е апроксимацијата во која се користи ознаката големо омега <math display="block">\| D_n \| _{L^1} = \Omega(\log n). </math> За да се процени придонесот во најголемата околина на нулата во која <math>D_n</math> е позитивно, и Јенсеновото неравенство за преостанатиот дел, со користење на Риманови суми може да се покаже дека: <math display="block">\| D_n \|_{L^1} \geq 4\operatorname{Si}(\pi)+\frac 8 \pi \log n</math> каде <math display="inline"> \operatorname{Si}(x)</math> е интегралот <math display="inline"> \displaystyle\int_0^x \frac{\sin t}{t}\, \mathrm{d}t. </math> Овој недостаток на рамномерна интеграбилност е причина за појавата на дивергенција на разни места кај Фурјеовите редови. На пример, може да се користи заедно со принципот на рамномерна ограниченост за да се покаже дека Фурјеовите редови на [[непрекината функција]] може да не конвергираат по точки, и тоа прилично драматично. Погледнете го текстот за конвергенција на Фурјеовите редови за повеќе детали. Доказот дека <math>\| D_n \| _{L^1[0,2\pi]} = \Omega(\log n)</math> следува од <math display="block">\begin{align} \int_0^{2\pi} |D_n(x)| \, dx & \geq \int_0^\pi \frac{\left|\sin[(2n+1)x]\right|}{x} \, dx \\[5pt] & \geq \sum_{k=0}^{2n} \int_{k\pi}^{(k+1)\pi} \frac{\left|\sin s\right|}{s} \, ds \\[5pt] & \geq \left|\sum_{k=0}^{2n} \int_0^\pi \frac{\sin s}{(k+1)\pi} \, ds\right| \\[5pt] & = \frac{2}{\pi} H_{2n+1} \\[5pt] & \geq \frac{2}{\pi} \log(2n+1), \end{align} </math> каде што го искористивме идентитетот <math>\frac{2}{x} \leqslant \frac{1}{\left|\sin(x/2)\right|}</math> од [[Тејлоров ред|редот на Тејлор]]. <math>H_n</math> се хармониските броеви од прв ред. == Врска со периодичната делта функција == Јадрото на Дирихле се периодични функции кои се стремат кон [[Поворка на импулси|Дираковиот чешел,]] т.е. периодичната делта функција : <math> \lim_{n \to \infty} D_n(\omega) = \lim_{n \to \infty} \sum_{k=-n}^{n} e^{\pm i \omega k} = \sum_{k=-\infty}^{\infty} e^{\pm i 2 \pi k x} = \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(x- k)=2\pi \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(\omega - 2\pi k) ~, </math> со аголна фреквенција <math>\omega=2 \pi x</math> . Ова може да се заклучи од својството на автоконјугација на јадрото на Дирихле при директна и инверзна [[Фурјеова трансформација]]: : <math>\mathcal{F}\left[ D_n(2 \pi x) \right](\xi) = \mathcal{F}^{-1}\left[ D_n(2 \pi x) \right](\xi) = \int_{-\infty}^{\infty} D_n(2 \pi x) e^{\pm i 2\pi \xi x} \, dx = \sum_{k=-n}^{+n} \delta(\xi-k) \equiv \operatorname{comb}_n(\xi)</math> : <math>\mathcal{F}\left[ \operatorname{comb}_n \right](x) = \mathcal{F}^{-1}\left[ \operatorname{comb}_n \right](x) = \int_{-\infty}^\infty \operatorname{comb}_n(\xi) e^{ \pm i 2 \pi \xi x } \, d\xi = D_n(2 \pi x),</math> и <math>\operatorname{comb}_n(x)</math> оди во [[Поворка на импулси|чешелот Дирак]] <math>\operatorname{\text{Ш}}</math> од периодот <math>T=1</math> кога <math>n \rightarrow \infty</math>, што останува непроменливо при [[Поворка на импулси|Фурјеовата трансформација:]] <math>\mathcal{F}[\operatorname{\text{Ш}}]= \operatorname{\text{Ш}}.~</math> Според тоа, <math>D_n(2 \pi x)</math>, исто така, мора да се конвергираат кон <math>\operatorname{\text{Ш}}</math> кога <math>n \rightarrow \infty</math>. Поинаку кажано, <math>\Delta(x)</math> може да се разгледува како неутрален елемент (идентитет) за конволуцијата на функции со период <math>2\pi</math>. Имаме <math display="block">f*( \Delta)=f </math> за секоја периодична функција <math>f</math> со период <math>2\pi</math>. Репрезентацијата на оваа „функција“ со Фурјеов ред гласи <math display="block">\Delta(x)\sim\sum_{k=-\infty}^\infty e^{ikx}= \left(1 + 2\sum_{k=1}^\infty \cos(kx)\right).</math> Овој Фурјеов ред не конвергира кон функцијата речиси никаде. Затоа, Дирихлеовото јадро, кое е само низа од парцијални суми на овој ред, може да се смета за ''приближен неутрален елемент.'' Сепак, апстрактно кажано, тој не е приближен неутрален елемент на ''позитивните'' елементи (оттука доаѓа до отсуството на конвергенција по точки кое беше спомнато погоре). == Доказ на тригонометрискиот идентитет == [[Список на тригонометриски еднаквости|Тригонометрискиот идентитет]] <math display="block">\sum_{k=-n}^n e^{ikx} = \frac{\sin((n+1/2)x)}{\sin(x/2)}</math> наведен на почетокот на овој текст може да се утврди на следниов начин. Збирот на првите <math>(n+1)</math> членa на [[геометриски ред]] е <math display="block">\sum_{k=0}^n a r^k=a\frac{1-r^{n+1}}{1-r}.</math> Ако <math>a=1</math>, имаме <math display="block">\sum_{k=-n}^n r^k=r^{-n}\cdot\frac{1-r^{2n+1}}{1-r}.</math> Ако ги помножиме и броителот и именителот со <math>r^{-1/2}</math>, добиваме <math display="block">\frac{r^{-n-1/2}}{r^{-1/2}}\cdot\frac{1-r^{2n+1}}{1-r} =\frac{r^{-n-1/2}-r^{n+1/2}}{r^{-1/2}-r^{1/2}}.</math> Ако <math>r = e^{ix}</math>, имаме <math display="block">\sum_{k=-n}^n e^{ikx} = \frac{e^{-(n+1/2)ix}-e^{(n+1/2)ix}}{e^{-ix/2}-e^{ix/2}} = \frac{-2i\sin((n+1/2)x)}{-2i\sin(x/2)} = \frac{\sin((n+1/2)x)}{\sin(x/2)}</math> што и се бараше. === Алтернативен доказ за тригонометрискиот идентитет === Нека <math display="block"> f(x) = 1 + 2 \sum_{k=1}^n\cos(kx).</math> Помножете ги обете страни со <math display="inline">\sin(x/2)</math> и користете го тригонометрискиот идентитет <math display="block">\cos(a)\sin(b) = \frac{\sin(a + b) - \sin(a - b)} 2</math> за да се намалат изразите во збирот. <math display="block"> \sin(x/2)f(x) = \sin(x/2)+ \sum_{k=1}^n \left( \sin((k + \tfrac 1 2 )x)- \sin((k-\tfrac 1 2 )x) \right)</math> кој телескопски се скратува до резултатот. == Варијанта на идентитетот == Ако збирот е само над ненегативните цели броеви (што може да се појави при пресметување на дискретна Фурјеова трансформација која не е центрирана), тогаш користејќи слични техники можеме да го покажеме следниов идентитет: <math display="block">\sum_{k=0}^{N-1} e^{ikx} = e^{i(N-1)x/2}\frac{\sin(N \, x/2)}{\sin(x/2)}</math> Друга облик е : <math>D_n(x) - \cos (nx) = \frac{\sin\left(nx \right)}{\tan(\frac{x}{2})}</math> и ова лесно може да се докаже со користење на идентитетот <math>\sin (\alpha + \beta) = \sin (\alpha) \cos (\beta) + \cos (\alpha) \sin(\beta)</math> . <ref>{{Наведено списание|last=Fay|first=Temple H.|last2=Kloppers|first2=P. Hendrik|date=2001|title=The Gibbs' phenomenon|url=http://dx.doi.org/10.1080/00207390117151|journal=International Journal of Mathematical Education in Science and Technology|volume=32|issue=1|pages=73–89|doi=10.1080/00207390117151|url-access=subscription}}</ref> == Видете исто така == * Јадро на Фејер == Референци == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} == Извори == * {{Наведена книга|url={{GBurl|1WY6u0C_jEsC|pg=PR5}}|title=Real Analysis|last=Bruckner|first=Andrew M.|last2=Bruckner|first2=Judith B.|last3=Thomson|first3=Brian S.|date=1997|publisher=Prentice-Hall|isbn=0-13-458886-X|pages=619–622|chapter=15 Fourier Series §15.2 Dirichlet's Kernel|chapter-url={{GBurl|1WY6u0C_jEsC|p=619}}}} * {{Наведено списание|last=Podkorytov|first=A.N.|date=1988|title=Asymptotic behavior of the Dirichlet kernel of Fourier sums with respect to a polygon|journal=Journal of Soviet Mathematics|volume=42|issue=2|pages=1640–6|doi=10.1007/BF01665052}} * {{Наведено списание|last=Levi|first=H.|author-link=Howard Levi|date=1974|title=A geometric construction of the Dirichlet kernel|journal=Transactions of the New York Academy of Sciences|volume=36|issue=7 Series II|pages=640–3|doi=10.1111/j.2164-0947.1974.tb03023.x}} * {{SpringerEOM|title=Dirichlet kernel}} * [https://planetmath.org/dirichletkernel Dirichlet kernel] at PlanetMath [[Категорија:Фурјеови редови]] [[Категорија:Математичка анализа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] magtxdrnygmz8feo9vlnr0s4q1wvce9 5642499 5642498 2026-10-09T15:00:34Z Petar SOKOLOSKI 96220 5642499 wikitext text/x-wiki Во [[Математичка анализа|математичката анализа]], '''јадро на Дирихле''' е множеството од периодични функции дефинирани со општата формула <math display="block">D_n(x)= \sum_{k=-n}^n e^{ikx} = 1+2\sum_{k=1}^n\cos(kx)=\frac{\sin\left(\left(n +1/2\right) x \right)}{\sin(x/2)},</math> каде <math>n</math> е произволен [[Природен број|ненегативен цел број]]. Периодот на функциите од јадрото е <math>2\pi .</math> [[Податотека:Dirichlet_kernel_anime.gif|мини|300x300пкс| Графиците на првите неколку Дирихлеови јадра ограничени на еден период <math>[-L,L],~</math><math>L=\pi.</math> Се приметува конвергенција кон една од Дираковите делта дистрибуции на [[Поворка на импулси|Дираковиот чешел]] .]] Важноста на јадрото на Дирихле извира од неговата поврзаност со [[Фурјеов ред|Фурјеoвите редови]]. Конволуцијата на <math>D_n(x)</math> со некоја периодична функција <math>f</math> сo пeриoд <math>2\pi</math> е приближувањето на Фурјевиот ред кон <math>f</math> од <math>n</math>-ти ред, т.e. важи <math display="block">(D_n*f)(x)=\int_{-\pi}^\pi f(y)D_n(x-y)\,dy=2\pi\sum_{k=-n}^n \hat{f}(k)e^{ikx},</math> каде <math display="block">\widehat{f}(k)=\frac 1 {2\pi}\int_{-\pi}^\pi f(y)e^{-iky}\,dy</math> е <math>k</math>-тиот Фурјеов коефициент на <math>f.</math> Од ова следува дека за да се проучи конвергенцијата на Фурјеовите редови (серии), доволно е да се проучат својствата на Дирихлеовото јадро. Јадрото на Дирихле е именувано во чест на [[Густав Лежен Дирихле|Петер Густав Лежен Дирихле]] . == Примени == Во [[Обработка на сигнал|обработката на сигнали]], јадрото на Дирихле често се нарекува '''периодична синк функција''' : : <math> P(\omega) = D_n(x)|_{x = 2 \pi \omega/\omega_0} = { \sin(\pi M \omega / \omega_0 ) \over \sin(\pi \omega / \omega_0 ) } </math> каде <math>M = 2n + 1 \ge 3</math> е непарен цел број. Во оваа равенка <math>\omega</math> е [[Аголна честота|аголната фреквенција]], а <math>\omega_0</math> е половина од периодичноста во фреквенцијата. Во овој случај, периодичната функција sinc во фреквенцискиот домен може да се смета за Фурјеова трансформација на временски ограничен импулсен воз во временскиот домен: : <math>p(t) = \sum_{k=-n}^n \delta(t - kT)</math> каде <math>T = \frac{\pi}{\omega_0}</math> е временското зголемување (инкремент) помеѓу секој импулс, а <math>M = 2n+1</math> го претставува бројот на импулси во импулсниот воз. Исто така, ова јадро е Фурјеова трансформација на дискретен временски филтер со [[подвижна средина]]. Во [[Оптика|оптиката]], Дирихлеовото јадро е дел од математичкиот опис на [[Дифракција|дифракцискиот]] образец формиран кога монохроматска светлина поминува низ отвор со повеќе тесни прорези со еднаква ширина кои се еднакво распоредени долж оска нормална на оптичката оска. Во овој случај <math>M</math> е бројот на прорези. [[File:Dirichlet_kernels.svg|мини|300x300пкс| Графикот е ограничен на еден период од првите неколку Дирихлеови јадра (помножени со <math>2 \pi</math> ).]] == {{Мат|''L''{{sup|1}}}} норма на функција од јадрото == Од особена важност е фактот дека <nowiki><span about="#mwt28" class="mwe-math-element mwe-math-element-inline" data-mw="{&amp;quot;name&amp;quot;:&amp;quot;math&amp;quot;,&amp;quot;attrs&amp;quot;:{},&amp;quot;body&amp;quot;:{&amp;quot;extsrc&amp;quot;:&amp;quot;L^1&amp;quot;}}" id="5" typeof="mw:Extension/math"><span class="mwe-math-mathml-a11y" style="display: none;"><math class="mathjax_ignore" xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML"> <semantics> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"> <mstyle scriptlevel="0" displaystyle="true"> <msup> <mi>L</mi> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"> <mn>1</mn> </mrow> </msup> </mstyle> </mrow> <annotation encoding="application/x-tex">{\displaystyle L^{1}}</annotation> </semantics> </math></nowiki><nowiki></span></nowiki><nowiki><img alt="{\displaystyle L^{1}}" aria-hidden="true" class="mwe-math-fallback-image-inline mw-invert skin-invert" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false}" src="https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/74c288d1089f1ec85b01b4de25c441fc792bd2d9" style="vertical-align: -0.338ex; width:2.637ex; height:2.676ex;"></nowiki><nowiki></span></nowiki> нормата на <math>D_n</math> на <math>[0, 2\pi]</math> дивергира кон бескрајност кога <math>n\to\infty</math>. Точна е апроксимацијата во која се користи ознаката големо омега <math display="block">\| D_n \| _{L^1} = \Omega(\log n). </math> За да се процени придонесот во најголемата околина на нулата во која <math>D_n</math> е позитивно, и со користење на неравенството на Јенсен за преостанатиот дел, со користење на Риманови суми може да се покаже дека: <math display="block">\| D_n \|_{L^1} \geq 4\operatorname{Si}(\pi)+\frac 8 \pi \log n</math> каде <math display="inline"> \operatorname{Si}(x)</math> е интегралот <math display="inline"> \displaystyle\int_0^x \frac{\sin t}{t}\, \mathrm{d}t. </math> Овој недостаток на рамномерна интеграбилност е причина за појавата на дивергенција на разни места кај Фурјеовите редови. На пример, него можеме да го искористиме заедно со принципот на рамномерна ограниченост за да покажеме дека Фурјеовите редови на [[непрекината функција]] може да не конвергираат по точки, и тоа прилично драматично. Погледнете го текстот за конвергенција на Фурјеовите редови за повеќе детали. Доказот дека <math>\| D_n \| _{L^1[0,2\pi]} = \Omega(\log n)</math> следува од <math display="block">\begin{align} \int_0^{2\pi} |D_n(x)| \, dx & \geq \int_0^\pi \frac{\left|\sin[(2n+1)x]\right|}{x} \, dx \\[5pt] & \geq \sum_{k=0}^{2n} \int_{k\pi}^{(k+1)\pi} \frac{\left|\sin s\right|}{s} \, ds \\[5pt] & \geq \left|\sum_{k=0}^{2n} \int_0^\pi \frac{\sin s}{(k+1)\pi} \, ds\right| \\[5pt] & = \frac{2}{\pi} H_{2n+1} \\[5pt] & \geq \frac{2}{\pi} \log(2n+1), \end{align} </math> при што го искористивме идентитетот <math>\frac{2}{x} \leqslant \frac{1}{\left|\sin(x/2)\right|}</math> од [[Тејлоров ред|редот на Тејлор]]. <math>H_n</math> се хармониските броеви од прв ред. == Врска со периодичната делта-функција == Јадрото на Дирихле се периодични функции кои се стремат кон [[Поворка на импулси|Дираковиот чешел,]] т.е. периодичната делта-функција : <math> \lim_{n \to \infty} D_n(\omega) = \lim_{n \to \infty} \sum_{k=-n}^{n} e^{\pm i \omega k} = \sum_{k=-\infty}^{\infty} e^{\pm i 2 \pi k x} = \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(x- k)=2\pi \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(\omega - 2\pi k) ~, </math> со аголна фреквенција <math>\omega=2 \pi x</math> . Ова може да се заклучи од својството на автоконјугација на јадрото на Дирихле при директна и инверзна [[Фурјеова трансформација]]: : <math>\mathcal{F}\left[ D_n(2 \pi x) \right](\xi) = \mathcal{F}^{-1}\left[ D_n(2 \pi x) \right](\xi) = \int_{-\infty}^{\infty} D_n(2 \pi x) e^{\pm i 2\pi \xi x} \, dx = \sum_{k=-n}^{+n} \delta(\xi-k) \equiv \operatorname{comb}_n(\xi)</math> : <math>\mathcal{F}\left[ \operatorname{comb}_n \right](x) = \mathcal{F}^{-1}\left[ \operatorname{comb}_n \right](x) = \int_{-\infty}^\infty \operatorname{comb}_n(\xi) e^{ \pm i 2 \pi \xi x } \, d\xi = D_n(2 \pi x),</math> и <math>\operatorname{comb}_n(x)</math> оди во [[Поворка на импулси|чешелот Дирак]] <math>\operatorname{\text{Ш}}</math> од периодот <math>T=1</math> кога <math>n \rightarrow \infty</math>, што останува непроменливо при [[Поворка на импулси|Фурјеовата трансформација:]] <math>\mathcal{F}[\operatorname{\text{Ш}}]= \operatorname{\text{Ш}}.~</math> Според тоа, <math>D_n(2 \pi x)</math>, исто така, мора да се конвергираат кон <math>\operatorname{\text{Ш}}</math> кога <math>n \rightarrow \infty</math>. Поинаку кажано, <math>\Delta(x)</math> може да се разгледува како неутрален елемент (идентитет) за конволуцијата на функции со период <math>2\pi</math>. Имаме <math display="block">f*( \Delta)=f </math> за секоја периодична функција <math>f</math> со период <math>2\pi</math>. Репрезентацијата на оваа „функција“ со Фурјеов ред гласи <math display="block">\Delta(x)\sim\sum_{k=-\infty}^\infty e^{ikx}= \left(1 + 2\sum_{k=1}^\infty \cos(kx)\right).</math> Овој Фурјеов ред не конвергира кон функцијата речиси никаде. Затоа, јадрото на Дирихле, кое е самото низа од парцијални суми на овој ред, може да се смета за ''приближен неутрален елемент.'' Сепак, апстрактно кажано, тоа не е приближен неутрален елемент на ''позитивните'' елементи (оттука доаѓа до отсуството на конвергенција по точки кое беше спомнато погоре). == Доказ на тригонометрискиот идентитет == [[Список на тригонометриски еднаквости|Тригонометрискиот идентитет]] <math display="block">\sum_{k=-n}^n e^{ikx} = \frac{\sin((n+1/2)x)}{\sin(x/2)}</math> наведен на почетокот на овој текст може да се утврди на следниов начин. Збирот на првите <math>(n+1)</math> членa на [[геометриски ред]] е <math display="block">\sum_{k=0}^n a r^k=a\frac{1-r^{n+1}}{1-r}.</math> Ако <math>a=1</math>, имаме <math display="block">\sum_{k=-n}^n r^k=r^{-n}\cdot\frac{1-r^{2n+1}}{1-r}.</math> Ако ги помножиме и броителот и именителот со <math>r^{-1/2}</math>, добиваме <math display="block">\frac{r^{-n-1/2}}{r^{-1/2}}\cdot\frac{1-r^{2n+1}}{1-r} =\frac{r^{-n-1/2}-r^{n+1/2}}{r^{-1/2}-r^{1/2}}.</math> Ако <math>r = e^{ix}</math>, имаме <math display="block">\sum_{k=-n}^n e^{ikx} = \frac{e^{-(n+1/2)ix}-e^{(n+1/2)ix}}{e^{-ix/2}-e^{ix/2}} = \frac{-2i\sin((n+1/2)x)}{-2i\sin(x/2)} = \frac{\sin((n+1/2)x)}{\sin(x/2)}</math> што и се бараше. === Алтернативен доказ за тригонометрискиот идентитет === Нека <math display="block"> f(x) = 1 + 2 \sum_{k=1}^n\cos(kx).</math> Ако се помножат обете страни со <math display="inline">\sin(x/2)</math> и ако се искористи тригонометрискиот идентитет <math display="block">\cos(a)\sin(b) = \frac{\sin(a + b) - \sin(a - b)} 2</math> збирот го добива обликот <math display="block"> \sin(x/2)f(x) = \sin(x/2)+ \sum_{k=1}^n \left( \sin((k + \tfrac 1 2 )x)- \sin((k-\tfrac 1 2 )x) \right)</math> кој телескопски се скратува до резултатот. == Варијанта на идентитетот == Ако збирот е само над ненегативните цели броеви (што може да се појави при пресметување на дискретна Фурјеова трансформација која не е центрирана), тогаш користејќи слични техники можеме да го покажеме следниов идентитет: <math display="block">\sum_{k=0}^{N-1} e^{ikx} = e^{i(N-1)x/2}\frac{\sin(N \, x/2)}{\sin(x/2)}</math> Друга облик е : <math>D_n(x) - \cos (nx) = \frac{\sin\left(nx \right)}{\tan(\frac{x}{2})}</math> и ова лесно може да се докаже со користење на идентитетот <math>\sin (\alpha + \beta) = \sin (\alpha) \cos (\beta) + \cos (\alpha) \sin(\beta)</math> . <ref>{{Наведено списание|last=Fay|first=Temple H.|last2=Kloppers|first2=P. Hendrik|date=2001|title=The Gibbs' phenomenon|url=http://dx.doi.org/10.1080/00207390117151|journal=International Journal of Mathematical Education in Science and Technology|volume=32|issue=1|pages=73–89|doi=10.1080/00207390117151|url-access=subscription}}</ref> == Видете исто така == * Јадро на Фејер == Референци == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} == Извори == * {{Наведена книга|url={{GBurl|1WY6u0C_jEsC|pg=PR5}}|title=Real Analysis|last=Bruckner|first=Andrew M.|last2=Bruckner|first2=Judith B.|last3=Thomson|first3=Brian S.|date=1997|publisher=Prentice-Hall|isbn=0-13-458886-X|pages=619–622|chapter=15 Fourier Series §15.2 Dirichlet's Kernel|chapter-url={{GBurl|1WY6u0C_jEsC|p=619}}}} * {{Наведено списание|last=Podkorytov|first=A.N.|date=1988|title=Asymptotic behavior of the Dirichlet kernel of Fourier sums with respect to a polygon|journal=Journal of Soviet Mathematics|volume=42|issue=2|pages=1640–6|doi=10.1007/BF01665052}} * {{Наведено списание|last=Levi|first=H.|author-link=Howard Levi|date=1974|title=A geometric construction of the Dirichlet kernel|journal=Transactions of the New York Academy of Sciences|volume=36|issue=7 Series II|pages=640–3|doi=10.1111/j.2164-0947.1974.tb03023.x}} * {{SpringerEOM|title=Dirichlet kernel}} * [https://planetmath.org/dirichletkernel Dirichlet kernel] at PlanetMath [[Категорија:Фурјеови редови]] [[Категорија:Математичка анализа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] q1pwiatxtgl69j4swfa0as55wqma6bb 5642510 5642499 2026-10-09T17:43:09Z Ehrlich91 24281 отстранета [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642510 wikitext text/x-wiki Во [[Математичка анализа|математичката анализа]], '''јадро на Дирихле''' е множеството од периодични функции дефинирани со општата формула <math display="block">D_n(x)= \sum_{k=-n}^n e^{ikx} = 1+2\sum_{k=1}^n\cos(kx)=\frac{\sin\left(\left(n +1/2\right) x \right)}{\sin(x/2)},</math> каде <math>n</math> е произволен [[Природен број|ненегативен цел број]]. Периодот на функциите од јадрото е <math>2\pi .</math> [[Податотека:Dirichlet_kernel_anime.gif|мини|300x300пкс| Графиците на првите неколку Дирихлеови јадра ограничени на еден период <math>[-L,L],~</math><math>L=\pi.</math> Се приметува конвергенција кон една од Дираковите делта дистрибуции на [[Поворка на импулси|Дираковиот чешел]] .]] Важноста на јадрото на Дирихле извира од неговата поврзаност со [[Фурјеов ред|Фурјеoвите редови]]. Конволуцијата на <math>D_n(x)</math> со некоја периодична функција <math>f</math> сo пeриoд <math>2\pi</math> е приближувањето на Фурјевиот ред кон <math>f</math> од <math>n</math>-ти ред, т.e. важи <math display="block">(D_n*f)(x)=\int_{-\pi}^\pi f(y)D_n(x-y)\,dy=2\pi\sum_{k=-n}^n \hat{f}(k)e^{ikx},</math> каде <math display="block">\widehat{f}(k)=\frac 1 {2\pi}\int_{-\pi}^\pi f(y)e^{-iky}\,dy</math> е <math>k</math>-тиот Фурјеов коефициент на <math>f.</math> Од ова следува дека за да се проучи конвергенцијата на Фурјеовите редови (серии), доволно е да се проучат својствата на Дирихлеовото јадро. Јадрото на Дирихле е именувано во чест на [[Густав Лежен Дирихле|Петер Густав Лежен Дирихле]] . == Примени == Во [[Обработка на сигнал|обработката на сигнали]], јадрото на Дирихле често се нарекува '''периодична синк функција''' : : <math> P(\omega) = D_n(x)|_{x = 2 \pi \omega/\omega_0} = { \sin(\pi M \omega / \omega_0 ) \over \sin(\pi \omega / \omega_0 ) } </math> каде <math>M = 2n + 1 \ge 3</math> е непарен цел број. Во оваа равенка <math>\omega</math> е [[Аголна честота|аголната фреквенција]], а <math>\omega_0</math> е половина од периодичноста во фреквенцијата. Во овој случај, периодичната функција sinc во фреквенцискиот домен може да се смета за Фурјеова трансформација на временски ограничен импулсен воз во временскиот домен: : <math>p(t) = \sum_{k=-n}^n \delta(t - kT)</math> каде <math>T = \frac{\pi}{\omega_0}</math> е временското зголемување (инкремент) помеѓу секој импулс, а <math>M = 2n+1</math> го претставува бројот на импулси во импулсниот воз. Исто така, ова јадро е Фурјеова трансформација на дискретен временски филтер со [[подвижна средина]]. Во [[Оптика|оптиката]], Дирихлеовото јадро е дел од математичкиот опис на [[Дифракција|дифракцискиот]] образец формиран кога монохроматска светлина поминува низ отвор со повеќе тесни прорези со еднаква ширина кои се еднакво распоредени долж оска нормална на оптичката оска. Во овој случај <math>M</math> е бројот на прорези. [[File:Dirichlet_kernels.svg|мини|300x300пкс| Графикот е ограничен на еден период од првите неколку Дирихлеови јадра (помножени со <math>2 \pi</math> ).]] == {{Мат|''L''{{sup|1}}}} норма на функција од јадрото == Од особена важност е фактот дека <nowiki><span about="#mwt28" class="mwe-math-element mwe-math-element-inline" data-mw="{&amp;quot;name&amp;quot;:&amp;quot;math&amp;quot;,&amp;quot;attrs&amp;quot;:{},&amp;quot;body&amp;quot;:{&amp;quot;extsrc&amp;quot;:&amp;quot;L^1&amp;quot;}}" id="5" typeof="mw:Extension/math"><span class="mwe-math-mathml-a11y" style="display: none;"><math class="mathjax_ignore" xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML"> <semantics> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"> <mstyle scriptlevel="0" displaystyle="true"> <msup> <mi>L</mi> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"> <mn>1</mn> </mrow> </msup> </mstyle> </mrow> <annotation encoding="application/x-tex">{\displaystyle L^{1}}</annotation> </semantics> </math></nowiki><nowiki></span></nowiki><nowiki><img alt="{\displaystyle L^{1}}" aria-hidden="true" class="mwe-math-fallback-image-inline mw-invert skin-invert" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false}" src="https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/74c288d1089f1ec85b01b4de25c441fc792bd2d9" style="vertical-align: -0.338ex; width:2.637ex; height:2.676ex;"></nowiki><nowiki></span></nowiki> нормата на <math>D_n</math> на <math>[0, 2\pi]</math> дивергира кон бескрајност кога <math>n\to\infty</math>. Точна е апроксимацијата во која се користи ознаката големо омега <math display="block">\| D_n \| _{L^1} = \Omega(\log n). </math> За да се процени придонесот во најголемата околина на нулата во која <math>D_n</math> е позитивно, и со користење на неравенството на Јенсен за преостанатиот дел, со користење на Риманови суми може да се покаже дека: <math display="block">\| D_n \|_{L^1} \geq 4\operatorname{Si}(\pi)+\frac 8 \pi \log n</math> каде <math display="inline"> \operatorname{Si}(x)</math> е интегралот <math display="inline"> \displaystyle\int_0^x \frac{\sin t}{t}\, \mathrm{d}t. </math> Овој недостаток на рамномерна интеграбилност е причина за појавата на дивергенција на разни места кај Фурјеовите редови. На пример, него можеме да го искористиме заедно со принципот на рамномерна ограниченост за да покажеме дека Фурјеовите редови на [[непрекината функција]] може да не конвергираат по точки, и тоа прилично драматично. Погледнете го текстот за конвергенција на Фурјеовите редови за повеќе детали. Доказот дека <math>\| D_n \| _{L^1[0,2\pi]} = \Omega(\log n)</math> следува од <math display="block">\begin{align} \int_0^{2\pi} |D_n(x)| \, dx & \geq \int_0^\pi \frac{\left|\sin[(2n+1)x]\right|}{x} \, dx \\[5pt] & \geq \sum_{k=0}^{2n} \int_{k\pi}^{(k+1)\pi} \frac{\left|\sin s\right|}{s} \, ds \\[5pt] & \geq \left|\sum_{k=0}^{2n} \int_0^\pi \frac{\sin s}{(k+1)\pi} \, ds\right| \\[5pt] & = \frac{2}{\pi} H_{2n+1} \\[5pt] & \geq \frac{2}{\pi} \log(2n+1), \end{align} </math> при што го искористивме идентитетот <math>\frac{2}{x} \leqslant \frac{1}{\left|\sin(x/2)\right|}</math> од [[Тејлоров ред|редот на Тејлор]]. <math>H_n</math> се хармониските броеви од прв ред. == Врска со периодичната делта-функција == Јадрото на Дирихле се периодични функции кои се стремат кон [[Поворка на импулси|Дираковиот чешел,]] т.е. периодичната делта-функција : <math> \lim_{n \to \infty} D_n(\omega) = \lim_{n \to \infty} \sum_{k=-n}^{n} e^{\pm i \omega k} = \sum_{k=-\infty}^{\infty} e^{\pm i 2 \pi k x} = \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(x- k)=2\pi \sum_{k=-\infty}^{\infty} \delta(\omega - 2\pi k) ~, </math> со аголна фреквенција <math>\omega=2 \pi x</math> . Ова може да се заклучи од својството на автоконјугација на јадрото на Дирихле при директна и инверзна [[Фурјеова трансформација]]: : <math>\mathcal{F}\left[ D_n(2 \pi x) \right](\xi) = \mathcal{F}^{-1}\left[ D_n(2 \pi x) \right](\xi) = \int_{-\infty}^{\infty} D_n(2 \pi x) e^{\pm i 2\pi \xi x} \, dx = \sum_{k=-n}^{+n} \delta(\xi-k) \equiv \operatorname{comb}_n(\xi)</math> : <math>\mathcal{F}\left[ \operatorname{comb}_n \right](x) = \mathcal{F}^{-1}\left[ \operatorname{comb}_n \right](x) = \int_{-\infty}^\infty \operatorname{comb}_n(\xi) e^{ \pm i 2 \pi \xi x } \, d\xi = D_n(2 \pi x),</math> и <math>\operatorname{comb}_n(x)</math> оди во [[Поворка на импулси|чешелот Дирак]] <math>\operatorname{\text{Ш}}</math> од периодот <math>T=1</math> кога <math>n \rightarrow \infty</math>, што останува непроменливо при [[Поворка на импулси|Фурјеовата трансформација:]] <math>\mathcal{F}[\operatorname{\text{Ш}}]= \operatorname{\text{Ш}}.~</math> Според тоа, <math>D_n(2 \pi x)</math>, исто така, мора да се конвергираат кон <math>\operatorname{\text{Ш}}</math> кога <math>n \rightarrow \infty</math>. Поинаку кажано, <math>\Delta(x)</math> може да се разгледува како неутрален елемент (идентитет) за конволуцијата на функции со период <math>2\pi</math>. Имаме <math display="block">f*( \Delta)=f </math> за секоја периодична функција <math>f</math> со период <math>2\pi</math>. Репрезентацијата на оваа „функција“ со Фурјеов ред гласи <math display="block">\Delta(x)\sim\sum_{k=-\infty}^\infty e^{ikx}= \left(1 + 2\sum_{k=1}^\infty \cos(kx)\right).</math> Овој Фурјеов ред не конвергира кон функцијата речиси никаде. Затоа, јадрото на Дирихле, кое е самото низа од парцијални суми на овој ред, може да се смета за ''приближен неутрален елемент.'' Сепак, апстрактно кажано, тоа не е приближен неутрален елемент на ''позитивните'' елементи (оттука доаѓа до отсуството на конвергенција по точки кое беше спомнато погоре). == Доказ на тригонометрискиот идентитет == [[Список на тригонометриски еднаквости|Тригонометрискиот идентитет]] <math display="block">\sum_{k=-n}^n e^{ikx} = \frac{\sin((n+1/2)x)}{\sin(x/2)}</math> наведен на почетокот на овој текст може да се утврди на следниов начин. Збирот на првите <math>(n+1)</math> членa на [[геометриски ред]] е <math display="block">\sum_{k=0}^n a r^k=a\frac{1-r^{n+1}}{1-r}.</math> Ако <math>a=1</math>, имаме <math display="block">\sum_{k=-n}^n r^k=r^{-n}\cdot\frac{1-r^{2n+1}}{1-r}.</math> Ако ги помножиме и броителот и именителот со <math>r^{-1/2}</math>, добиваме <math display="block">\frac{r^{-n-1/2}}{r^{-1/2}}\cdot\frac{1-r^{2n+1}}{1-r} =\frac{r^{-n-1/2}-r^{n+1/2}}{r^{-1/2}-r^{1/2}}.</math> Ако <math>r = e^{ix}</math>, имаме <math display="block">\sum_{k=-n}^n e^{ikx} = \frac{e^{-(n+1/2)ix}-e^{(n+1/2)ix}}{e^{-ix/2}-e^{ix/2}} = \frac{-2i\sin((n+1/2)x)}{-2i\sin(x/2)} = \frac{\sin((n+1/2)x)}{\sin(x/2)}</math> што и се бараше. === Алтернативен доказ за тригонометрискиот идентитет === Нека <math display="block"> f(x) = 1 + 2 \sum_{k=1}^n\cos(kx).</math> Ако се помножат обете страни со <math display="inline">\sin(x/2)</math> и ако се искористи тригонометрискиот идентитет <math display="block">\cos(a)\sin(b) = \frac{\sin(a + b) - \sin(a - b)} 2</math> збирот го добива обликот <math display="block"> \sin(x/2)f(x) = \sin(x/2)+ \sum_{k=1}^n \left( \sin((k + \tfrac 1 2 )x)- \sin((k-\tfrac 1 2 )x) \right)</math> кој телескопски се скратува до резултатот. == Варијанта на идентитетот == Ако збирот е само над ненегативните цели броеви (што може да се појави при пресметување на дискретна Фурјеова трансформација која не е центрирана), тогаш користејќи слични техники можеме да го покажеме следниов идентитет: <math display="block">\sum_{k=0}^{N-1} e^{ikx} = e^{i(N-1)x/2}\frac{\sin(N \, x/2)}{\sin(x/2)}</math> Друга облик е : <math>D_n(x) - \cos (nx) = \frac{\sin\left(nx \right)}{\tan(\frac{x}{2})}</math> и ова лесно може да се докаже со користење на идентитетот <math>\sin (\alpha + \beta) = \sin (\alpha) \cos (\beta) + \cos (\alpha) \sin(\beta)</math> . <ref>{{Наведено списание|last=Fay|first=Temple H.|last2=Kloppers|first2=P. Hendrik|date=2001|title=The Gibbs' phenomenon|url=http://dx.doi.org/10.1080/00207390117151|journal=International Journal of Mathematical Education in Science and Technology|volume=32|issue=1|pages=73–89|doi=10.1080/00207390117151|url-access=subscription}}</ref> == Видете исто така == * Јадро на Фејер == Референци == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} == Извори == * {{Наведена книга|url={{GBurl|1WY6u0C_jEsC|pg=PR5}}|title=Real Analysis|last=Bruckner|first=Andrew M.|last2=Bruckner|first2=Judith B.|last3=Thomson|first3=Brian S.|date=1997|publisher=Prentice-Hall|isbn=0-13-458886-X|pages=619–622|chapter=15 Fourier Series §15.2 Dirichlet's Kernel|chapter-url={{GBurl|1WY6u0C_jEsC|p=619}}}} * {{Наведено списание|last=Podkorytov|first=A.N.|date=1988|title=Asymptotic behavior of the Dirichlet kernel of Fourier sums with respect to a polygon|journal=Journal of Soviet Mathematics|volume=42|issue=2|pages=1640–6|doi=10.1007/BF01665052}} * {{Наведено списание|last=Levi|first=H.|author-link=Howard Levi|date=1974|title=A geometric construction of the Dirichlet kernel|journal=Transactions of the New York Academy of Sciences|volume=36|issue=7 Series II|pages=640–3|doi=10.1111/j.2164-0947.1974.tb03023.x}} * {{SpringerEOM|title=Dirichlet kernel}} * [https://planetmath.org/dirichletkernel Dirichlet kernel] at PlanetMath [[Категорија:Фурјеови редови]] [[Категорија:Математичка анализа]] ikjn1ldbv5dgkmyyfybt0pqws7elu97 1 1405419 5642506 2026-10-09T16:44:30Z Kiril Simeonovski 3243 Создадена страница со: {{Сзр}} 5642506 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405420 5642517 2026-10-09T18:26:22Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Сарај (населба)]] на [[Сарај (Скопско)]] 5642517 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Сарај (Скопско)]] 1x982ghypr8etr73v188d84l5qwsjkf 1 1405421 5642519 2026-10-09T18:26:22Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Разговор:Сарај (населба)]] на [[Разговор:Сарај (Скопско)]] 5642519 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Сарај (Скопско)]] 9aww5ebw0hm73ksdik6c6130aj7jzuc 0 1405422 5642526 2026-10-09T19:12:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Мача зелен чај]] на [[Мача]] 5642526 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Мача]] fp3h7zm9lpzw170pq8cnlkdlbz9uz2w 1 1405423 5642528 2026-10-09T19:12:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Мача зелен чај]] на [[Разговор:Мача]] 5642528 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Мача]] qjyi42kfaxzt0nf3iwnnmov2znu3p6d 0 1405424 5642530 2026-10-09T19:22:37Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изгр... 5642530 wikitext text/x-wiki '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изградени аквадуктот на Вињакур и низа крајбрежни одбранбени кули на Малта. Тој бил и покровител на италијанскиот сликар Караваџо. == Биографија == Вињакур бил роден во 1547 година во Фландрија, во благородничко семејство. Во 1564 година му се приклучил на Редот на свети Јован, а во 1565 година учествувал во одбраната на Малта за време на Големата опсада од Османлиското Царство. Во 1571 година учествувал и во битката кај Лепанто. Подоцна извршувал различни административни и финансиски должности во редот, меѓу кои управувањето со болницата и функцијата голем благајник. Во 1600 година бил задолжен за уредувањето на работата на поморската флота на редот. На 10 февруари 1601 година бил избран за велик мајстор, наследувајќи го Мартин Гарзес. За време на неговото управување, Малтешкиот ред продолжил со поморски походи против османлиските сили и корсарите во Средоземното Море. Во 1614 година, османлиски сили се истовариле во областа на заливот Марсаскала и извршиле напад врз населбите во југоисточниот дел на Малта. Нападот бил одбиен од силите на редот и локалното население. За време на управувањето на Вињакур биле изградени повеќе крајбрежни одбранбени кули, познати како кули на Вињакур. Нивната намена била набљудување на крајбрежјето, откривање непријателски бродови и предупредување за можни напади. Меѓу нив биле кулата на Вињакур, изградена во 1610 година, и кулите „Свети Лукијан“ и „Свети Тома“. Најзначајниот инфраструктурен проект од неговото управување бил аквадуктот на Вињакур, изграден за снабдување на Валета со свежа вода. Работите започнале во 1610 година, а проектот бил довршен во 1615 година. Изградбата ја надгледувал италијанскиот инженер Бонтадино де Бонтадини, со учество на локални мајстори и работници. Вињакур обезбедил значителен дел од средствата за изградбата. Аквадуктот пренесувал вода од изворите во внатрешноста на островот до Валета, преку подземни канали и камени лакови. Дел од системот бил и лакот на Вињакур, поврзан со населбата Флер-де-Лис. Во 1607 година, на Малта пристигнал сликарот Микеланџело Меризи да Караваџо, кој добил поддршка од Вињакур. Во 1608 година Караваџо бил примен во Редот на свети Јован како витез. Во овој период го насликал делото „Отсекувањето на главата на свети Јован Крстител“, наменето за ораториумот на конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. Исто така, го насликал портретот на Вињакур со неговиот паж, кој денес се чува во музејот Лувр во Париз. Истата година Караваџо бил уапсен и исклучен од редот. Вињакур починал на 14 септември 1622 година, на возраст од 75 години. Бил погребан во конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. На неговото име се поврзани повеќе историски градби на Малта, особено аквадуктот и крајбрежните одбранбени кули изградени за време на неговото управување. k5xxvgo8lnifu4nhxamumw7ebp48sgw 5642531 5642530 2026-10-09T19:27:03Z Buli 2648 /* Биографија */ 5642531 wikitext text/x-wiki '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изградени аквадуктот на Вињакур и низа крајбрежни одбранбени кули на Малта. Тој бил и покровител на италијанскиот сликар Караваџо. == Биографија == Вињакур бил роден во 1547 година во Фландрија, во благородничко семејство. Во 1564 година му се приклучил на Редот на свети Јован, а во 1565 година учествувал во одбраната на Малта за време на [[Големата опсада на Малта|Големата опсада]] од Османлиското Царство. Во 1571 година учествувал и во [[Битка кај Лепанто|битката кај Лепанто]]. Подоцна извршувал различни административни и финансиски должности во редот, меѓу кои управувањето со болницата и функцијата голем благајник. Во 1600 година бил задолжен за уредувањето на работата на поморската флота на редот. На 10 февруари 1601 година бил избран за Голем мајстор, наследувајќи го Мартин Гарзес. За време на неговото управување, Малтешкиот ред продолжил со поморски походи против османлиските сили и корсарите во Средоземното Море. Во 1614 година, османлиски сили се истовариле во областа на заливот Марсаскала и извршиле напад врз населбите во југоисточниот дел на Малта. Нападот бил одбиен од силите на редот и локалното население. За време на управувањето на Вињакур биле изградени повеќе крајбрежни одбранбени кули, познати како кулите на Вињакур. Нивната намена била набљудување на крајбрежјето, откривање непријателски бродови и предупредување за можни напади. Меѓу нив биле кулата на Вињакур, изградена во 1610 година, и кулите „Свети Лукијан“ и „Свети Тома“. Најзначајниот инфраструктурен проект од неговото управување бил аквадуктот на Вињакур, изграден за снабдување на [[Валета]] со вода. Работите започнале во 1610 година, а проектот бил довршен во 1615 година. Изградбата ја надгледувал италијанскиот инженер Бонтадино де Бонтадини, со учество на локални мајстори и работници. Вињакур обезбедил значителен дел од средствата за изградбата. Аквадуктот пренесувал вода од изворите во внатрешноста на островот до Валета, преку подземни канали и камени лакови. Дел од системот бил и лакот на Вињакур, поврзан со населбата Флер-де-Лис. Во 1607 година, на Малта пристигнал сликарот [[Караваџо|Микеланџело Меризи да Караваџо]], кој добил поддршка од Вињакур. Во 1608 година Караваџо бил примен во Редот на свети Јован како витез. Во овој период го насликал делото „''Отсекувањето на главата на свети Јован Крстител''“, наменето за ораториумот на конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. Исто така, го насликал портретот на Вињакур со неговиот паж, кој денес се чува во музејот Лувр во Париз. Истата година Караваџо бил уапсен и исклучен од редот. Вињакур починал на 14 септември 1622 година, на возраст од 75 години. Бил погребан во конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. На неговото име се поврзани повеќе историски градби на Малта, особено аквадуктот и крајбрежните одбранбени кули изградени за време на неговото управување. nig7kxrdqvh3e0h2pftserz0d4nyvw0 5642532 5642531 2026-10-09T19:28:53Z Buli 2648 5642532 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Алоф де Вињакур |native_name = |native_name_lang = |image = Alof de Wignancourt official portrait.jpg |alt = |caption = Official portrait of Wignacourt |order = |office = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] |term_start = 10 февруари 1601 |term_end = 14 септември 1622 |monarch = [[Philip III of Spain|King Philip II]]<br>[[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Martin Garzez]] |successor = [[Luís Mendes de Vasconcellos]] |birth_date = 1547 |birth_place = [[County of Flanders|Flanders]] |death_date = 14 September 1622 |death_place = [[History of Malta under the Order of Saint John|Malta]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = {{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |service_years = 1564–1622 |rank = Grand Master |unit = |commands = |battles = [[Great Siege of Malta]]<br>[[Raid of Żejtun]] |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изградени аквадуктот на Вињакур и низа крајбрежни одбранбени кули на Малта. Тој бил и покровител на италијанскиот сликар Караваџо. == Биографија == Вињакур бил роден во 1547 година во Фландрија, во благородничко семејство. Во 1564 година му се приклучил на Редот на свети Јован, а во 1565 година учествувал во одбраната на Малта за време на [[Големата опсада на Малта|Големата опсада]] од Османлиското Царство. Во 1571 година учествувал и во [[Битка кај Лепанто|битката кај Лепанто]]. Подоцна извршувал различни административни и финансиски должности во редот, меѓу кои управувањето со болницата и функцијата голем благајник. Во 1600 година бил задолжен за уредувањето на работата на поморската флота на редот. На 10 февруари 1601 година бил избран за Голем мајстор, наследувајќи го Мартин Гарзес. За време на неговото управување, Малтешкиот ред продолжил со поморски походи против османлиските сили и корсарите во Средоземното Море. Во 1614 година, османлиски сили се истовариле во областа на заливот Марсаскала и извршиле напад врз населбите во југоисточниот дел на Малта. Нападот бил одбиен од силите на редот и локалното население. За време на управувањето на Вињакур биле изградени повеќе крајбрежни одбранбени кули, познати како кулите на Вињакур. Нивната намена била набљудување на крајбрежјето, откривање непријателски бродови и предупредување за можни напади. Меѓу нив биле кулата на Вињакур, изградена во 1610 година, и кулите „Свети Лукијан“ и „Свети Тома“. Најзначајниот инфраструктурен проект од неговото управување бил аквадуктот на Вињакур, изграден за снабдување на [[Валета]] со вода. Работите започнале во 1610 година, а проектот бил довршен во 1615 година. Изградбата ја надгледувал италијанскиот инженер Бонтадино де Бонтадини, со учество на локални мајстори и работници. Вињакур обезбедил значителен дел од средствата за изградбата. Аквадуктот пренесувал вода од изворите во внатрешноста на островот до Валета, преку подземни канали и камени лакови. Дел од системот бил и лакот на Вињакур, поврзан со населбата Флер-де-Лис. Во 1607 година, на Малта пристигнал сликарот [[Караваџо|Микеланџело Меризи да Караваџо]], кој добил поддршка од Вињакур. Во 1608 година Караваџо бил примен во Редот на свети Јован како витез. Во овој период го насликал делото „''Отсекувањето на главата на свети Јован Крстител''“, наменето за ораториумот на конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. Исто така, го насликал портретот на Вињакур со неговиот паж, кој денес се чува во музејот Лувр во Париз. Истата година Караваџо бил уапсен и исклучен од редот. Вињакур починал на 14 септември 1622 година, на возраст од 75 години. Бил погребан во конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. На неговото име се поврзани повеќе историски градби на Малта, особено аквадуктот и крајбрежните одбранбени кули изградени за време на неговото управување. 0t3awbfdypehwz82s6fg6wee8dguye5 5642534 5642532 2026-10-09T19:29:28Z Buli 2648 5642534 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Алоф де Вињакур |native_name = |native_name_lang = |image = Alof de Wignancourt official portrait.jpg |alt = |caption = Official portrait of Wignacourt |order = |office = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] |term_start = 10 февруари 1601 |term_end = 14 септември 1622 |monarch = [[Philip III of Spain|King Philip II]]<br>[[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Martin Garzez]] |successor = [[Luís Mendes de Vasconcellos]] |birth_date = 1547 |birth_place = [[County of Flanders|Flanders]] |death_date = 14 September 1622 |death_place = [[History of Malta under the Order of Saint John|Malta]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = {{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |service_years = 1564–1622 |rank = Grand Master |unit = |commands = |battles = [[Great Siege of Malta]]<br>[[Raid of Żejtun]] |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изградени аквадуктот на Вињакур и низа крајбрежни одбранбени кули на Малта. Тој бил и покровител на италијанскиот сликар Караваџо. == Биографија == Вињакур бил роден во 1547 година во Фландрија, во благородничко семејство. Во 1564 година му се приклучил на Редот на свети Јован, а во 1565 година учествувал во одбраната на Малта за време на [[Големата опсада на Малта|Големата опсада]] од Османлиското Царство. Во 1571 година учествувал и во [[Битка кај Лепанто|битката кај Лепанто]]. Подоцна извршувал различни административни и финансиски должности во редот, меѓу кои управувањето со болницата и функцијата голем благајник. Во 1600 година бил задолжен за уредувањето на работата на поморската флота на редот. На 10 февруари 1601 година бил избран за Голем мајстор, наследувајќи го Мартин Гарзес. За време на неговото управување, Малтешкиот ред продолжил со поморски походи против османлиските сили и корсарите во Средоземното Море. Во 1614 година, османлиски сили се истовариле во областа на заливот Марсаскала и извршиле напад врз населбите во југоисточниот дел на Малта. Нападот бил одбиен од силите на редот и локалното население. За време на управувањето на Вињакур биле изградени повеќе крајбрежни одбранбени кули, познати како кулите на Вињакур. Нивната намена била набљудување на крајбрежјето, откривање непријателски бродови и предупредување за можни напади. Меѓу нив биле кулата на Вињакур, изградена во 1610 година, и кулите „Свети Лукијан“ и „Свети Тома“. Најзначајниот инфраструктурен проект од неговото управување бил аквадуктот на Вињакур, изграден за снабдување на [[Валета]] со вода. Работите започнале во 1610 година, а проектот бил довршен во 1615 година. Изградбата ја надгледувал италијанскиот инженер Бонтадино де Бонтадини, со учество на локални мајстори и работници. Вињакур обезбедил значителен дел од средствата за изградбата. Аквадуктот пренесувал вода од изворите во внатрешноста на островот до Валета, преку подземни канали и камени лакови. Дел од системот бил и лакот на Вињакур, поврзан со населбата Флер-де-Лис. Во 1607 година, на Малта пристигнал сликарот [[Караваџо|Микеланџело Меризи да Караваџо]], кој добил поддршка од Вињакур. Во 1608 година Караваџо бил примен во Редот на свети Јован како витез. Во овој период го насликал делото „''Отсекувањето на главата на свети Јован Крстител''“, наменето за ораториумот на конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. Исто така, го насликал портретот на Вињакур со неговиот паж, кој денес се чува во музејот Лувр во Париз. Истата година Караваџо бил уапсен и исклучен од редот. Вињакур починал на 14 септември 1622 година, на возраст од 75 години. Бил погребан во конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. На неговото име се поврзани повеќе историски градби на Малта, особено аквадуктот и крајбрежните одбранбени кули изградени за време на неговото управување. [[Категорија:Историја на Малта]] nse3p9p1532b3mx8vgw10trrg0uvt1o 5642535 5642534 2026-10-09T19:29:52Z Buli 2648 5642535 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Алоф де Вињакур |native_name = |native_name_lang = |image = Alof de Wignancourt official portrait.jpg |alt = |caption = Официјален портрет на Вињакур |order = |office = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] |term_start = 10 февруари 1601 |term_end = 14 септември 1622 |monarch = [[Philip III of Spain|King Philip II]]<br>[[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Martin Garzez]] |successor = [[Luís Mendes de Vasconcellos]] |birth_date = 1547 |birth_place = [[County of Flanders|Flanders]] |death_date = 14 September 1622 |death_place = [[History of Malta under the Order of Saint John|Malta]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = {{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |service_years = 1564–1622 |rank = Grand Master |unit = |commands = |battles = [[Great Siege of Malta]]<br>[[Raid of Żejtun]] |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изградени аквадуктот на Вињакур и низа крајбрежни одбранбени кули на Малта. Тој бил и покровител на италијанскиот сликар Караваџо. == Биографија == Вињакур бил роден во 1547 година во Фландрија, во благородничко семејство. Во 1564 година му се приклучил на Редот на свети Јован, а во 1565 година учествувал во одбраната на Малта за време на [[Големата опсада на Малта|Големата опсада]] од Османлиското Царство. Во 1571 година учествувал и во [[Битка кај Лепанто|битката кај Лепанто]]. Подоцна извршувал различни административни и финансиски должности во редот, меѓу кои управувањето со болницата и функцијата голем благајник. Во 1600 година бил задолжен за уредувањето на работата на поморската флота на редот. На 10 февруари 1601 година бил избран за Голем мајстор, наследувајќи го Мартин Гарзес. За време на неговото управување, Малтешкиот ред продолжил со поморски походи против османлиските сили и корсарите во Средоземното Море. Во 1614 година, османлиски сили се истовариле во областа на заливот Марсаскала и извршиле напад врз населбите во југоисточниот дел на Малта. Нападот бил одбиен од силите на редот и локалното население. За време на управувањето на Вињакур биле изградени повеќе крајбрежни одбранбени кули, познати како кулите на Вињакур. Нивната намена била набљудување на крајбрежјето, откривање непријателски бродови и предупредување за можни напади. Меѓу нив биле кулата на Вињакур, изградена во 1610 година, и кулите „Свети Лукијан“ и „Свети Тома“. Најзначајниот инфраструктурен проект од неговото управување бил аквадуктот на Вињакур, изграден за снабдување на [[Валета]] со вода. Работите започнале во 1610 година, а проектот бил довршен во 1615 година. Изградбата ја надгледувал италијанскиот инженер Бонтадино де Бонтадини, со учество на локални мајстори и работници. Вињакур обезбедил значителен дел од средствата за изградбата. Аквадуктот пренесувал вода од изворите во внатрешноста на островот до Валета, преку подземни канали и камени лакови. Дел од системот бил и лакот на Вињакур, поврзан со населбата Флер-де-Лис. Во 1607 година, на Малта пристигнал сликарот [[Караваџо|Микеланџело Меризи да Караваџо]], кој добил поддршка од Вињакур. Во 1608 година Караваџо бил примен во Редот на свети Јован како витез. Во овој период го насликал делото „''Отсекувањето на главата на свети Јован Крстител''“, наменето за ораториумот на конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. Исто така, го насликал портретот на Вињакур со неговиот паж, кој денес се чува во музејот Лувр во Париз. Истата година Караваџо бил уапсен и исклучен од редот. Вињакур починал на 14 септември 1622 година, на возраст од 75 години. Бил погребан во конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. На неговото име се поврзани повеќе историски градби на Малта, особено аквадуктот и крајбрежните одбранбени кули изградени за време на неговото управување. [[Категорија:Историја на Малта]] 0zh4lunh9rms6okew9nghco5v40p88b 5642536 5642535 2026-10-09T19:30:18Z Buli 2648 5642536 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Алоф де Вињакур |native_name = |native_name_lang = |image = Alof de Wignancourt official portrait.jpg |alt = |caption = Официјален портрет на Вињакур |order = |office = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] |term_start = 10 февруари 1601 |term_end = 14 септември 1622 |monarch = [[Philip III of Spain|King Philip II]]<br>[[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Martin Garzez]] |successor = [[Luís Mendes de Vasconcellos]] |birth_date = 1547 |birth_place = [[County of Flanders|Flanders]] |death_date = 14 септември 1622 |death_place = [[History of Malta under the Order of Saint John|Malta]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = {{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |service_years = 1564–1622 |rank = Grand Master |unit = |commands = |battles = [[Great Siege of Malta]]<br>[[Raid of Żejtun]] |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изградени аквадуктот на Вињакур и низа крајбрежни одбранбени кули на Малта. Тој бил и покровител на италијанскиот сликар Караваџо. == Биографија == Вињакур бил роден во 1547 година во Фландрија, во благородничко семејство. Во 1564 година му се приклучил на Редот на свети Јован, а во 1565 година учествувал во одбраната на Малта за време на [[Големата опсада на Малта|Големата опсада]] од Османлиското Царство. Во 1571 година учествувал и во [[Битка кај Лепанто|битката кај Лепанто]]. Подоцна извршувал различни административни и финансиски должности во редот, меѓу кои управувањето со болницата и функцијата голем благајник. Во 1600 година бил задолжен за уредувањето на работата на поморската флота на редот. На 10 февруари 1601 година бил избран за Голем мајстор, наследувајќи го Мартин Гарзес. За време на неговото управување, Малтешкиот ред продолжил со поморски походи против османлиските сили и корсарите во Средоземното Море. Во 1614 година, османлиски сили се истовариле во областа на заливот Марсаскала и извршиле напад врз населбите во југоисточниот дел на Малта. Нападот бил одбиен од силите на редот и локалното население. За време на управувањето на Вињакур биле изградени повеќе крајбрежни одбранбени кули, познати како кулите на Вињакур. Нивната намена била набљудување на крајбрежјето, откривање непријателски бродови и предупредување за можни напади. Меѓу нив биле кулата на Вињакур, изградена во 1610 година, и кулите „Свети Лукијан“ и „Свети Тома“. Најзначајниот инфраструктурен проект од неговото управување бил аквадуктот на Вињакур, изграден за снабдување на [[Валета]] со вода. Работите започнале во 1610 година, а проектот бил довршен во 1615 година. Изградбата ја надгледувал италијанскиот инженер Бонтадино де Бонтадини, со учество на локални мајстори и работници. Вињакур обезбедил значителен дел од средствата за изградбата. Аквадуктот пренесувал вода од изворите во внатрешноста на островот до Валета, преку подземни канали и камени лакови. Дел од системот бил и лакот на Вињакур, поврзан со населбата Флер-де-Лис. Во 1607 година, на Малта пристигнал сликарот [[Караваџо|Микеланџело Меризи да Караваџо]], кој добил поддршка од Вињакур. Во 1608 година Караваџо бил примен во Редот на свети Јован како витез. Во овој период го насликал делото „''Отсекувањето на главата на свети Јован Крстител''“, наменето за ораториумот на конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. Исто така, го насликал портретот на Вињакур со неговиот паж, кој денес се чува во музејот Лувр во Париз. Истата година Караваџо бил уапсен и исклучен од редот. Вињакур починал на 14 септември 1622 година, на возраст од 75 години. Бил погребан во конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. На неговото име се поврзани повеќе историски градби на Малта, особено аквадуктот и крајбрежните одбранбени кули изградени за време на неговото управување. [[Категорија:Историја на Малта]] a63ig58dy3xwvclda6rvm6tutiesyab 5642538 5642536 2026-10-09T19:31:02Z Buli 2648 5642538 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Алоф де Вињакур |native_name = |native_name_lang = |image = Alof de Wignancourt official portrait.jpg |alt = |caption = Официјален портрет на Вињакур |order = |office = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор на Редот на Свети Јован]] |term_start = 10 февруари 1601 |term_end = 14 септември 1622 |monarch = [[Philip III of Spain|King Philip II]]<br>[[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Martin Garzez]] |successor = [[Luís Mendes de Vasconcellos]] |birth_date = 1547 |birth_place = [[County of Flanders|Flanders]] |death_date = 14 септември 1622 |death_place = [[History of Malta under the Order of Saint John|Malta]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = {{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |service_years = 1564–1622 |rank = Grand Master |unit = |commands = |battles = [[Great Siege of Malta]]<br>[[Raid of Żejtun]] |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изградени аквадуктот на Вињакур и низа крајбрежни одбранбени кули на Малта. Тој бил и покровител на италијанскиот сликар Караваџо. == Биографија == Вињакур бил роден во 1547 година во Фландрија, во благородничко семејство. Во 1564 година му се приклучил на Редот на свети Јован, а во 1565 година учествувал во одбраната на Малта за време на [[Големата опсада на Малта|Големата опсада]] од Османлиското Царство. Во 1571 година учествувал и во [[Битка кај Лепанто|битката кај Лепанто]]. Подоцна извршувал различни административни и финансиски должности во редот, меѓу кои управувањето со болницата и функцијата голем благајник. Во 1600 година бил задолжен за уредувањето на работата на поморската флота на редот. На 10 февруари 1601 година бил избран за Голем мајстор, наследувајќи го Мартин Гарзес. За време на неговото управување, Малтешкиот ред продолжил со поморски походи против османлиските сили и корсарите во Средоземното Море. Во 1614 година, османлиски сили се истовариле во областа на заливот Марсаскала и извршиле напад врз населбите во југоисточниот дел на Малта. Нападот бил одбиен од силите на редот и локалното население. За време на управувањето на Вињакур биле изградени повеќе крајбрежни одбранбени кули, познати како кулите на Вињакур. Нивната намена била набљудување на крајбрежјето, откривање непријателски бродови и предупредување за можни напади. Меѓу нив биле кулата на Вињакур, изградена во 1610 година, и кулите „Свети Лукијан“ и „Свети Тома“. Најзначајниот инфраструктурен проект од неговото управување бил аквадуктот на Вињакур, изграден за снабдување на [[Валета]] со вода. Работите започнале во 1610 година, а проектот бил довршен во 1615 година. Изградбата ја надгледувал италијанскиот инженер Бонтадино де Бонтадини, со учество на локални мајстори и работници. Вињакур обезбедил значителен дел од средствата за изградбата. Аквадуктот пренесувал вода од изворите во внатрешноста на островот до Валета, преку подземни канали и камени лакови. Дел од системот бил и лакот на Вињакур, поврзан со населбата Флер-де-Лис. Во 1607 година, на Малта пристигнал сликарот [[Караваџо|Микеланџело Меризи да Караваџо]], кој добил поддршка од Вињакур. Во 1608 година Караваџо бил примен во Редот на свети Јован како витез. Во овој период го насликал делото „''Отсекувањето на главата на свети Јован Крстител''“, наменето за ораториумот на конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. Исто така, го насликал портретот на Вињакур со неговиот паж, кој денес се чува во музејот Лувр во Париз. Истата година Караваџо бил уапсен и исклучен од редот. Вињакур починал на 14 септември 1622 година, на возраст од 75 години. Бил погребан во конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. На неговото име се поврзани повеќе историски градби на Малта, особено аквадуктот и крајбрежните одбранбени кули изградени за време на неговото управување. [[Категорија:Историја на Малта]] 2a8ymq3n1w70d33wmbyab1ubt52jyy2 5642539 5642538 2026-10-09T19:32:23Z Buli 2648 5642539 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Алоф де Вињакур |native_name = |native_name_lang = |image = Alof de Wignancourt official portrait.jpg |alt = |caption = Официјален портрет на Вињакур |order = |office = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор на Редот на Свети Јован]] |term_start = 10 февруари 1601 |term_end = 14 септември 1622 |monarch = [[Philip III of Spain|King Philip II]]<br>[[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Martin Garzez]] |successor = [[Luís Mendes de Vasconcellos]] |birth_date = 1547 |birth_place = [[County of Flanders|Flanders]] |death_date = 14 септември 1622 |death_place = [[History of Malta under the Order of Saint John|Malta]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = {{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |service_years = 1564–1622 |rank = Голем мајстор |unit = |commands = |battles = [[Големата опсада на Малта]]<br>[[Raid of Żejtun]] |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изградени аквадуктот на Вињакур и низа крајбрежни одбранбени кули на Малта. Тој бил и покровител на италијанскиот сликар Караваџо. == Биографија == Вињакур бил роден во 1547 година во Фландрија, во благородничко семејство. Во 1564 година му се приклучил на Редот на свети Јован, а во 1565 година учествувал во одбраната на Малта за време на [[Големата опсада на Малта|Големата опсада]] од Османлиското Царство. Во 1571 година учествувал и во [[Битка кај Лепанто|битката кај Лепанто]]. Подоцна извршувал различни административни и финансиски должности во редот, меѓу кои управувањето со болницата и функцијата голем благајник. Во 1600 година бил задолжен за уредувањето на работата на поморската флота на редот. На 10 февруари 1601 година бил избран за Голем мајстор, наследувајќи го Мартин Гарзес. За време на неговото управување, Малтешкиот ред продолжил со поморски походи против османлиските сили и корсарите во Средоземното Море. Во 1614 година, османлиски сили се истовариле во областа на заливот Марсаскала и извршиле напад врз населбите во југоисточниот дел на Малта. Нападот бил одбиен од силите на редот и локалното население. За време на управувањето на Вињакур биле изградени повеќе крајбрежни одбранбени кули, познати како кулите на Вињакур. Нивната намена била набљудување на крајбрежјето, откривање непријателски бродови и предупредување за можни напади. Меѓу нив биле кулата на Вињакур, изградена во 1610 година, и кулите „Свети Лукијан“ и „Свети Тома“. Најзначајниот инфраструктурен проект од неговото управување бил аквадуктот на Вињакур, изграден за снабдување на [[Валета]] со вода. Работите започнале во 1610 година, а проектот бил довршен во 1615 година. Изградбата ја надгледувал италијанскиот инженер Бонтадино де Бонтадини, со учество на локални мајстори и работници. Вињакур обезбедил значителен дел од средствата за изградбата. Аквадуктот пренесувал вода од изворите во внатрешноста на островот до Валета, преку подземни канали и камени лакови. Дел од системот бил и лакот на Вињакур, поврзан со населбата Флер-де-Лис. Во 1607 година, на Малта пристигнал сликарот [[Караваџо|Микеланџело Меризи да Караваџо]], кој добил поддршка од Вињакур. Во 1608 година Караваџо бил примен во Редот на свети Јован како витез. Во овој период го насликал делото „''Отсекувањето на главата на свети Јован Крстител''“, наменето за ораториумот на конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. Исто така, го насликал портретот на Вињакур со неговиот паж, кој денес се чува во музејот Лувр во Париз. Истата година Караваџо бил уапсен и исклучен од редот. Вињакур починал на 14 септември 1622 година, на возраст од 75 години. Бил погребан во конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. На неговото име се поврзани повеќе историски градби на Малта, особено аквадуктот и крајбрежните одбранбени кули изградени за време на неговото управување. [[Категорија:Историја на Малта]] cml0pyl27meg12f9hjmhbgci4r6im3k 5642541 5642539 2026-10-09T19:34:23Z Buli 2648 5642541 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Алоф де Вињакур |native_name = |native_name_lang = |image = Alof de Wignancourt official portrait.jpg |alt = |caption = Официјален портрет на Вињакур |order = |office = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор на Редот на Свети Јован]] |term_start = 10 февруари 1601 |term_end = 14 септември 1622 |monarch = [[Philip III of Spain|King Philip II]]<br>[[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Martin Garzez]] |successor = [[Luís Mendes de Vasconcellos]] |birth_date = 1547 |birth_place = [[County of Flanders|Flanders]] |death_date = 14 септември 1622 |death_place = [[Хоспиталерска Малта|Малта]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = {{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |service_years = 1564–1622 |rank = Голем мајстор |unit = |commands = |battles = [[Големата опсада на Малта]]<br>[[Raid of Żejtun]] |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Алоф де Вињакур''' ({{langx|fr|Alof de Wignacourt}}; 1547 – 14 септември 1622) бил француски благородник и 54-ти велик мајстор на Редот на свети Јован од Ерусалим, кој управувал со редот од 1601 година до својата смрт во 1622 година. За време на неговото управување биле изградени аквадуктот на Вињакур и низа крајбрежни одбранбени кули на Малта. Тој бил и покровител на италијанскиот сликар Караваџо. == Биографија == Вињакур бил роден во 1547 година во Фландрија, во благородничко семејство. Во 1564 година му се приклучил на Редот на свети Јован, а во 1565 година учествувал во одбраната на Малта за време на [[Големата опсада на Малта|Големата опсада]] од Османлиското Царство. Во 1571 година учествувал и во [[Битка кај Лепанто|битката кај Лепанто]]. Подоцна извршувал различни административни и финансиски должности во редот, меѓу кои управувањето со болницата и функцијата голем благајник. Во 1600 година бил задолжен за уредувањето на работата на поморската флота на редот. На 10 февруари 1601 година бил избран за Голем мајстор, наследувајќи го Мартин Гарзес. За време на неговото управување, Малтешкиот ред продолжил со поморски походи против османлиските сили и корсарите во Средоземното Море. Во 1614 година, османлиски сили се истовариле во областа на заливот Марсаскала и извршиле напад врз населбите во југоисточниот дел на Малта. Нападот бил одбиен од силите на редот и локалното население. За време на управувањето на Вињакур биле изградени повеќе крајбрежни одбранбени кули, познати како кулите на Вињакур. Нивната намена била набљудување на крајбрежјето, откривање непријателски бродови и предупредување за можни напади. Меѓу нив биле кулата на Вињакур, изградена во 1610 година, и кулите „Свети Лукијан“ и „Свети Тома“. Најзначајниот инфраструктурен проект од неговото управување бил аквадуктот на Вињакур, изграден за снабдување на [[Валета]] со вода. Работите започнале во 1610 година, а проектот бил довршен во 1615 година. Изградбата ја надгледувал италијанскиот инженер Бонтадино де Бонтадини, со учество на локални мајстори и работници. Вињакур обезбедил значителен дел од средствата за изградбата. Аквадуктот пренесувал вода од изворите во внатрешноста на островот до Валета, преку подземни канали и камени лакови. Дел од системот бил и лакот на Вињакур, поврзан со населбата Флер-де-Лис. Во 1607 година, на Малта пристигнал сликарот [[Караваџо|Микеланџело Меризи да Караваџо]], кој добил поддршка од Вињакур. Во 1608 година Караваџо бил примен во Редот на свети Јован како витез. Во овој период го насликал делото „''Отсекувањето на главата на свети Јован Крстител''“, наменето за ораториумот на конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. Исто така, го насликал портретот на Вињакур со неговиот паж, кој денес се чува во музејот Лувр во Париз. Истата година Караваџо бил уапсен и исклучен од редот. Вињакур починал на 14 септември 1622 година, на возраст од 75 години. Бил погребан во конкатедралата „Свети Јован“ во Валета. На неговото име се поврзани повеќе историски градби на Малта, особено аквадуктот и крајбрежните одбранбени кули изградени за време на неговото управување. [[Категорија:Историја на Малта]] az0z84327eendw8u4nb5d71zrei8d6k 0 1405425 5642542 2026-10-09T20:15:45Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{Infobox football biography-retired | name = Анджеј Јусковјак | image = [[Податотека:Andrzej Juskowiak.jpeg|200px]] | fullname = Анджеј Мечислав Јусковјак<ref name=Profile>{{WorldFootball.net|kiko}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1970|11|3|df=y}}<ref name=Profile/> | birth_place = [[Гостињ]], [[Полска]] | nationality =... 5642542 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Анджеј Јусковјак | image = [[Податотека:Andrzej Juskowiak.jpeg|200px]] | fullname = Анджеј Мечислав Јусковјак<ref name=Profile>{{WorldFootball.net|kiko}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1970|11|3|df=y}}<ref name=Profile/> | birth_place = [[Гостињ]], [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = | retired = 2007 <small>(36 г.)</small> | youthyears1 = |youthclubs1 = {{симбол2|Flag blue HEX-0434B1.svg}} Канија Гостињ | years1 = 1987-1992 | caps1 = 95 | goals1 = 43 | clubs1 = {{Fb team Lech Poznan}} | years2 = 1992-1996 | caps2 = 74 | goals2 = 25 | clubs2 = {{Fb team Sporting Lisboa}} | years3 = 1995-1996 | caps3 = 25 | goals3 = 12 | clubs3 = →{{Fb team Olympiakos}} | years4 = 1996-1998 | caps4 = 52 | goals4 = 12 | clubs4 = {{Fb team Borussia Monchengladbach}} | years5 = 1998-2002 | caps5 = 108 | goals5 = 39 | clubs5 = {{Fb team Wolfsburg}} | years6 = 2002-2003 | caps6 = 24 | goals6 = 5 | clubs6 = {{Fb team Energie Cottbus}} | years7 = 2003 | caps7 = 5 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team New York MetroStars}} | years8 = 2004-2007 | caps8 = 110 | goals8 = 33 | clubs8 = {{Fb team Erzgebirge Aue}} | nationalyears1 = 1989-1992 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 годинa|Полска 21]] | nationalyears2 = 1991-1992 | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 7 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Полска|Полска (олимп.)]] | nationalyears3 = 1992-1998 | nationalcaps3 = 39 | nationalgoals3 = 13 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Анджеј Јусковјак''' (роден на [[3 ноември]] [[1970]], во [[Гостињ]]) — [[Полска|полски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Титули== ===Клупски=== ; Лех Познањ *'''[[Екстракласа]]''' : 2 : 1989-1990, 1990-1991 *'''[[Суперкуп на Полска]]''' : 1 : 1990 ; Спортинг Лисабон *'''[[Фудбалски куп на Португалија|Куп на Португалија]]''' : 1 : 1994-1995 == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јусковјак, Анджеј}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лех Познањ]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Лисабон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпијакос]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Борусија Менхенгладбах]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Енерги Котбус]] 5f322qmq544qpvsweyydkbu7efr5lgf 0 1405426 5642545 2026-10-09T20:35:34Z Lili Arsova 86688 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1368843062|Ceramic art]]“ 5642545 wikitext text/x-wiki [[File:Etruscan_amphora_Louvre_E703_side_B.jpg|десно|мини| [[Етрурци|Етрурски]]: Диомед и Поликсена, од етрурската амфора од понтиската група,( {{Околу|540}} – 530{{Меѓупростори}}п.н.е).{{Пцп}}Од Вулчи]] [[File:The_Music_Lesson_MET_DP-14272-001_(cropped).jpg|мини| ''Час по музика'', златно сидро, порцелан од Челзи, околу 1765 година, со позадина од бокаж. 15 3/8 × 12 1/4 × 8 3/4 инчи, 22 фунти. (39,1 × 31,1 × 22,2 см, 10 кг). различна верзија, различен агол.]] [[File:Bowl_(Wan)_LACMA_M.73.48.132.jpg|мини| Кинеска џунска чинија од камени садови изработена на тркала со сина глазура и виолетови прскања, династија Џин, 1127–1234]] [[File:Tile_panel_flowers_Louvre_OA3919-2-297.jpg|мини| Турски плочки [[Изничка керамика|од Изник]] од 16 век, кои првично биле дел од многу поголема група]] '''Керамичката уметност''', како една од [[Пластични уметности|пластичните уметности]], претставува уметност изработена од [[Керамика|керамички]] материјали, вклучувајќи ја и [[Глина|глината]]. '''Керамичката уметност''' може да се појави во форми како што се грнчарија, плочки, [[Статуетка|фигурини]], [[Вајарство|скулптури]] и [[Сад|прибор за јадење]]. Додека некои керамички производи се сметаат за ликовна уметност, други се сметаат за [[Украсна уметност|декоративни]], [[Индустриски дизајн|индустриски]] или [[Применета уметност|применети]] уметнички предмети. Во [[Археологија|археологијата]], керамиката исто така се смета за [[Артефакт (археологија)|артефакт.]] Луѓето дизајнираат, произведуваат и украсуваат грнчарија во фабрики за грнчарство или керамика, а одредени изработки се сметаат за уметничка грнчарија. Во индивидуалните грнчарски работилници, керамичарите или грнчарите изработуваат студиска грнчарска опрема. Керамиката не ги опфаќа [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Модерната керамика како уметност во Британија и Соединетите Американски Држави, се развила во почетокот на дваесеттиот век од движењето [[Уметности и занаети (движење)|„Уметност и занаети“]], што довело до оживување на грнчарството кое се сметало за специфично модерен занает. Ваквите занаети ги нагласуваат традиционалните неиндустриски техники на производство, верноста кон материјалот, вештините на поединечниот изработувач, вниманието кон корисноста и отсуството на прекумерна декорација што било типично за викторијанската ера. Повеќето традиционални керамички производи се изработувале од [[глина]] (или глина измешана со други материјали), обликувана и подложена на топлина, а приборот за јадење и декоративната керамика генерално сè уште се изработуваат на овој начин. Во современата терминологија на керамичкото инженерство, керамиката претставува уметност и наука за изработка на предмети од неоргански, неметални материјали под дејство на топлина. Во оваа уметност не припаѓаат [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Во речиси сите развиени култури, керамичката уметност е со долга историја, а честопати керамичките предмети претставуваат и уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како предметите на Ноците во Африка пред повеќе од 2000 години. Културите особено познати по керамиката се [[Народна Република Кина|кинеската]], [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], [[Иран|персиската]], [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Елементи на керамичката уметност, на кои во различни периоди им се придавало различно значење се обликот на предметот, неговото украсување преку сликање со сликање, резбање и други методи, како и глазурата што се наоѓа на повеќето керамички производи. == Материјали == Различни видови [[глина]], се користат за производство на различни видови на керамички производи. Кога при изработката се користат глини со различни [[Минерал|минерали]] и се практикуваат различни услови на печење за секој вид на земјен производ, вклучувајќи ги и земјените садови, камените садови, порцеланот и коскениот порцелан. === Земјени садови === [[Земјените садови]] се грнчарски производи кои не се печени до [[Застаклување|витрификација]] и затоа се пропустливи за вода. Од нив се изработувале многу видови на грнчарија уште од најраните времиња, а до 18 век тоа било најчестиот вид грнчарија надвор од Далечниот Исток. Земјените садови често се изработуваат од глина, [[кварц]] и [[момирок]]. [[Теракота]], е вид на земјен сад, кој претставува неглазирана или глазирана [[керамика]] изработена на база [[Глина|на глина]], каде што печениот производ е порозен. Неговата употреба вклучува утилитарни садови, [[Саксија|саксии за цвеќе]], цевки за вода и отпадни води, тули и површински украси во [[Градежен занает|градежништвото]]. [[Теракота|Теракотата]] е вообичаен медиум за керамичка уметност. === Камени производи === Камените садови претставуваат [[Застаклување|стаклеста]] или полустаклеста [[керамика]] направена првенствено од камена глина или неогноотпорна или огноотпорна глина. Камените садови се печат во печки на високи температури.<ref name="temps">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bigceramicstore.com/info/ceramics/tips/tip90_temp_fire_clay.html|title=What Temperature Should I Fire My Clay To?|work=bigceramicstore.com|accessdate=19 March 2016}}</ref> Независно дали е застаклен или не, производот не е порозен,{{Sfn|Dodd|1994}} може, но и не мора да биде застаклен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/Wedgwood-ware|title=Wedgwood ware|date=30 May 2011|work=[[Britannica Online]]}}</ref> Постои една широко призната дефиниција која произлегува од Комбинираната номенклатура на Европските заедници, европски индустриски стандард кој гласи: „Каменен материјал, кој, иако е густ, непропустлив и доволно тврд за да се спротивстави на гребење од челичен врв, се разликува од [[Порцелан|порцеланот]] бидејќи е понепроѕирен и само делумно е застаклен. Може да биде стаклен или полустаклен. Неговата боја е сива или кафеава поради нечистотиите во глината што се употребува за негово производство и најчесто е застаклен“.{{Sfn|Dodd|1994}} === Порцелан === [[Порцелан|Порцеланот]] е [[Керамика|керамички]] материјал создаден со загревање на материјали, генерално вклучувајќи [[каолинит]], во печка на температури помеѓу 1200 до 1400 °C. Цврстината и проѕирноста на порцеланот, во однос на другите видови [[Macedonija|грнчарски производи]], произлегуваат главно од [[Застаклување|глазирањето]] и формирање на минералот мулит во телото на високи температури. [[Физичко својство|Физичките својства]] поврзани со порцеланот вклучуваат ниска пропустливост и [[Растегливост|растегливост,]] значителна [[Цврстина на материјалите|цврстина]], [[тврдост]], [[жилавост]], [[Бела боја|белина]], [[проѕирност]] и [[резонанца]]. Има висока отпорност на хемиски влијанија и термички шок. Порцеланот е опишан како „целосно застаклен, тврд, непропустлив (дури и пред глазирањето), бел или вештачки обоен, проѕирен (освен кога е со значителна дебелина) и резонантенму недостасува универзална дефиниција и „се применува на многу несистематски начин за супстанции од различни видови кои имаат заеднички само одредени површински квалитети“. === Коскен порцелан === [[Коскениот порцелан]] е вид на мека паста за порцелан кој е составен од коскена пепел, [[Момирок|момирок материјали]] и [[каолинит]]. Дефиниран е како ''сад со проѕирно тело'' што содржи минимум 30% фосфат добиен од животинска коска и пресметан калциум фосфат.{{Sfn|Dodd|1994}} Оваа техника била развиена од англискиот грнчар Џосаја Споуд. Коскениот порцелан е познат по своите високи нивоа на белина и проѕирност, има многу висока механичка цврстина и отпорност на кршење. Неговата висока цврстина овозможува да се произведува во потенки пресеци од другите видови на порцелан. <ref name="Ozgundogdu, Feyza Cakir p29-32" /> Како и [[камената грнчарија]], таа е [[Застаклување|витрифицирана]], но е проѕирна поради различните минерални својства на материјалот од кои се изработени. Од својот првичен развој, па се до подоцнежниот дел од дваесеттиот век, коскениот порцелан бил речиси исклучиво англиски производ, Неговото производството било практично локализирано во [[Стоук на Трент]]. Повеќето големи англиски компании го произведувале или сè уште го произведуваат, вклучувајќи ги Минтонс, Коалпорт, Споуд, Ројал Краун Дерби, Ројал Дултон, Веџвуд и Вустер. Во [[Велика Британија]], поимите „china“ или „порцелан“ можат да се однесуваат на коскен порцелан, а „англиски порцелан“ се користи како термин за него, и во Велика Британија и низ целиот свет.<ref>Osborne, Harold (ed), ''The Oxford Companion to the Decorative Arts'', p. 130, 1975, OUP, {{ISBN|0-19-866113-4}}; Faulkner, Charles H., "The Ramseys at Swan Pond: The Archaeology and History of an East Tennessee Farm'', p.96, 2008, Univ. of Tennessee Press, 2008, {{ISBN|1-57233-609-9}}, 9781572336094; Lawrence, Susan, "Archaeologies of the British: Explorations of Identity in the United Kingdom and Its Colonies 1600–1945", p. 196, 2013, Routledge, {{ISBN|1-136-80192-8}}, 781136801921''</ref> Финиот порцелан не мора да биде коскен порцелан и претставува термин, се користи за изработки кои не содржат коскена пепел.{{Sfn|Dodd|1994}} == Површински третмани == [[File:Jar_MET_DP168331_(cropped).jpg|мини| Насликан порцелански сад од Каподимонте од (или во стилот на) Џовани Казели со три фигури на [[Пулчинела]] од [[Комедија дел арте|комедија дел'арте]], 1745–1750. Висока 16,2 см]] <gallery widths="170px" heights="170px"> File:Eynan_Epipaleolithic_mortar.jpg|алт=Stone mortar from Eynan, Natufian period, 12,500-9,500 BC| Камен малтер од Ејнан, Натуфиски период, 12.500-9.500 п.н.е. File:Calcite_tripod_vase,_mid-Euphrates_probably_from_Tell_Buqras,_6000_BCE,_Louvre_Museum_AO_31551.jpg|алт=Calcite tripod vase, mid-Euphrates, probably from Tell Buqras, 6,000 BC, Louvre Museum AO 31551| Вазна од [[калцит]], среден Еуфрат, веројатно од Тел Буграс, 6000 г. п.н.е., Музеј Лувр AO 31551 File:Alabaster_pot_Mid-Euphrates_region_6500_BCE_Louvre_Museum.jpg|алт=Alabaster pot Mid-Euphrates region, 6,500 BC, Louvre Museum| Сад од алабастер, регион на Среден Еуфрат, 6.500 година п.н.е., Музеј Лувр File:Alabaster_pot,_Mid-Euphrates_region_6500_BCE_Louvre_Museum.jpg|алт=Alabaster pot, Mid-Euphrates region, 6,500 BC, Louvre Museum| Сад од алабастер, регион на Среден Еуфрат, 6500 година п.н.е., Музеј Лувр </gallery> === Сликање === [[Кинеското сликарство]] или порцеланско сликарство претставува декорација на глазирани [[Порцелан|порцелански]] предмети како што се чинии, [[Вазна|вазни]] или [[статуи]]. Телото на предметот може да биде порцелан од тврда паста, развиен во Кина во 7 или 8 век, или порцелан од мека паста (честопати е користен коскен порцелан), развиен во Европа во 18 век. Поширокиот термин керамичко сликарство вклучува насликана декорација на глинени садови со глазура од [[олово]], како што се кремастите садови или грнчарија со [[калај]], како што се [[мајолика]] или [[Фајанс|фајанса]]. Најнапред, предметот прво се пече во печка за да се претвори во тврд порозен предмет. Потоа може да се нанесе подглазура, проследена со керамичка глазура, која се пече за да се залепи за телото. Глазираниот порцелан потоа може да се декорира со сликање над глазура и повторно да се пече на пониска температура за да се поврзе бојата со глазурата. Декорацијата може да се нанесе со четка или со шаблонизирање, [[трансфер печатење]], [[литографија]] и [[ситопечат]]. === Ангобирана керамика === [[Ангобирана керамика]] е вид грнчарија украсена со '''ангоба''' (на англиски ''slip'') што се препознава по нејзиниот примарен процес на декорирање. Претставува течна мешавина од глина и вода што се нанесува на садот пред печењето за создавање шари, слики или текстури. Смесата покрај глината се состои и од други минерали како што се [[кварц]], [[Момирок|фелдспат]] и [[лискун]]. На производот може да се нанесе премаз од бело или обоено платно, познат како енгоба, за да се подобри неговиот изглед, да се даде помазна површина на грубото тело, да се маскира послабата боја или за декоративен ефект. Енгобите може да се нанесат и со техники на боење, изолирано или во неколку слоеви и бои. [[Зграфито]] е техника кој вклучува гребење низ слој од обоено платно за да се открие различна боја или основното тело под него. Неколку слоеви на ангоба или зграфито може да се направат додека саксијата е сè уште во непечена состојба. Може да се испече една боја на молот, пред да се нанесе втората и пред гребењето или засекувањето на декорацијата. Ова е особено корисно ако основното тело не е со посакуваната боја или текстура.<ref>Eden, Victoria and Michael. (1999) ''Slipware, Contemporary Approaches.'' A & C Black, University of Pennsylvania Press, G & B Arts International. {{ISBN|90-5703-212-0}}</ref> Оваа техника има богата историја низ целиот свет, од древниот Близок Исток и Кина, па сè до познатата англиска и европска народна керамика од 17. и 18. век. === Тера сигилата === [[File:Céramique_sigillée_Metz_100109_2.jpg|мини|300x300пкс| Античка римска грнчарија, чинија ''од тера сигилата'' украсена со мувла од Галија ( [[Мец]] во Франција)]] Тоа е специфичен тип на луксузна староримска керамика со карактеристична светлоцрвена до темноцрвена боја и сјајна, мазна површина (слична на глазура, но добиена само со фино прочистена глина/ангоба). За разлика од археолошката употреба, каде што терминот ''terra sigillata'' се однесува на цела класа грнчарија, во современата керамичка уметност, „тера сигилата“ опишува само воденикава, пречистена ангоба што се користи за олеснување на полирањето (мазнењето) на површините од сурова глина и за поттикнување на ефектите од чадот од јаглерод, како кај примитивните техники на печење на ниска температура, така и кај алтернативните техники на печење раку во западен стил кои се без глазура. Тера сигилата се користи и како декоративно обоено средство што може да се нанесува со четка кај техниките на глазирана керамика на повисоки температури.Често била украсувана со релјефни мотиви или сцени отпечатени со помош на калапи и печати. === Полирање === За да ја завршна обработка на керамиката, најчесто на земјените садови, керамичарите можат да ги полираат своите производи. Овој процес вклучува триење на површината на површината на глинениот предмет со тврд, мазен предмет, најчесто камен.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Low-firing and Burnishing|last=von Dassow|first=Sumi|publisher=The American Ceramic Society|year=2009|isbn=978-1-574-98293-0|location=Ohio}}</ref> Полирањето ги порамнува честичките од глина и обезбедува мазна површина. Ова порамнување на честичките може да го подобри капацитетот на садовите за складирање храна или вода. Повеќекратното полирање со нанесување масло помеѓу фазите на третманите со полирање може да резултира со уште порафинирани површини, совршени за понатамошно разубавување.<ref name=":0" /> == Форми == === Студиска грнчарија === Студиската грнчарија е грнчарија изработена од аматерски или професионални [[Уметник|уметници]] или занаетчии кои работат сами или во мали групи, изработувајќи уникатни предмети или во кратки серии. Типично, сите фази на производство ги извршуваат самите уметници.{{Sfn|Cooper|2010}} Студиската грнчарска уметност вклучува функционални производи како што се прибор за јадење, прибор за готвење и нефункционални производи како што се [[Вајарство|скулптури]]. Студиските грнчари може да се наречат керамички уметници, керамичари, керамичари или како уметници кои користат глина како медиум. Голем дел од студиската грнчарска изработка е прибор за јадење или готвење, но сè поголем број студиски грнчари произведуваат нефункционални или скулпторски предмети. Некои студиски грнчари сега претпочитаат да се нарекуваат себеси керамички уметници, керамичари или едноставно уметници. Студиската грнчарска изработка е претставена од грнчари од целиот свет. === Плочка === [[File:Grande_Mosquée_de_Kairouan,_carreaux_lustrés_-_Kairouan's_Great_Mosque,_luster_tiles.jpg|мини| Горен дел од [[Михраб|михработ]] украсен со глеѓни плочки (датираат од 9 век) во џамијата Укба, [[Тунис]]]] [[File:Tile,_late_19th-early_20th_century,_X1047.7.jpg|мини| Плочка, Хопи Пуебло (индијански староседелец), крајот на 19-ти - почетокот на 20-ти век]] [[Плочка|Плочката]] претставува изработено парче од издржлив материјал како [[керамика]], [[Карпа|камен]], метал, па дури и [[стакло]], кој генерално се користи за покривање на покриви, подови, ѕидови, тушеви или други предмети како што се плочите на масите. Алтернативно, поимот плочка понекогаш може да се однесува на слични единици направени од лесни материјали како што се [[перлит]], [[Дрво (материјал)|дрво]] и [[минерална волна]], кои обично се користат за апликации на ѕидови и тавани. Во друга смисла, „плочка“ е градежна плочка или сличен предмет, како што се правоаголни бројачи што се користат во играњето игри (видете игра базирана на плочки). Зборот е изведен од [[Француски јазик|францускиот]] збор ''tuile'', кој пак е од [[Латински јазик|латинскиот]] збор ''tegula'', што значи ќерамиди составени од печена глина. Плочките често се користеле за изработка ѕидни [[Ѕидно сликарство|мурали]] и подни облоги, и можат да бидат од едноставни квадратни плочки до сложени [[Мозаик|мозаици]]. Плочките најчесто се изработуваат од [[Macedonija|керамика]], обично глазирани за внатрешна употреба и неглазирани за покриви, но често се користат и други материјали, како што се стакло, плута, [[бетон]] и други композитни материјали, како и камен. Каменот кој се користи како плочки нејчесто е мермер, оникс, гранит или шкрилец. Потенки плочки може да се користат на ѕидови отколку на подови, за што претходно се потребни потрајни површини кои ќе бидат отпорни на удари. === Статуетки === [[File:Franz_Anton_Bustelli_Liebesgruppe_1756-1.jpg|мини| Група со љубовници, моделирана од Франц Антон Бустели, порцелан Нимфенбург, 1756]] [[Статуетка]] е фигура што претставува [[човек]], [[божество]], [[Митско суштество|легендарно суштество]] или [[Животни|животно]]. Статуетките можат да бидат реалистични или [[Икона|иконски]], во зависност од вештината и намерата на творецот. Најраните биле направени од камен или глина. Во античка Грција, многу статуетки биле изработувани од теракота (видете грчки теракотни статуетки). Модерните верзии се изработени од керамика, метал, стакло, дрво и пластика. Статуетките и минијатурите понекогаш се користат во [[друштвени игри]], како што се [[Шах|шахот]] и [[Игра со улоги|игрите со улоги]] на маса. Старите статуетки се користеле за да се побијат некои историски теории, како што е потеклото на шахот. === Прибор за јадење === [[Прибор за јадење]] се садови или прибор за јадење што се користи за поставување маса, сервирање храна и јадење. Вклучува [[прибор за јадење]], чаши, садови за сервирање и други корисни предмети за практични, како и за декоративни цели.<ref name="Bloomfield">{{Наведена книга|title=Contemporary tableware|last=Bloomfield|first=Linda|date=2013|publisher=A. & C. Black|isbn=978-1-4081-5395-6|location=London}}</ref> <ref name="venable">{{Наведена книга|title=China and Glass in America, 1880–1980: From Table Top to TV Tray|last=Venable|first=Charles L.|publisher=Harry N. Abrams|year=2000|isbn=978-0-8109-6692-5|location=New York|display-authors=etal}}</ref> Садовите, чиниите и чашите може да бидат направени од керамика, додека приборот за јадење обично е направен од метал, а стаклените садови често се направени од стакло или други некерамички материјали. Квалитетот, природата, разновидноста и бројот на предметите варираат во зависност од културата, религијата, бројот на гости, [[Кујна|кујната]] и пригодата. На пример, блискоисточната, индиската или полинезиската култура и кујна понекогаш го ограничуваат приборот за јадење само за сервирање на јадења, користејќи леб или лисја како индивидуални чинии. Во посебни пригоди најчесто се користел прибор за јадење со повисок квалитет.<ref name="venable" /> === Теракота (уметнички дела) === Покрај тоа што е материјал, „теракота“ исто така се однесува и на предмети изработени од овој материјал. Во [[Археологија|археологијата]] и [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]], терминот „теракота“ често се користи за да се опишат предмети, како што се статуи и фигури, кои не се садови. Одличен пример е [[Теракотна војска|Теракотната армија]], колекција од [[Теракота|теракотни]] скулптури во човечка големина што ги прикажуваат армиите на [[Чјин Ши Хуанг|Ќин Ши Хуанг]], првиот [[Цар на Кина|император на Кина]]. Тоа е форма на погребна уметност погребана со царот во 210 – 209 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. и чија цел била да го заштити царот во неговиот задгробен живот.<ref name="Portal">{{Наведена книга|title=The First Emperor: China's Terracotta Army|last=Portal|first=Jane|date=2007|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02697-1}}</ref> Францускиот склуптор Алберт-Ернест Кариер-Белез изработил многу теракоти, но можеби најпозната е теракотата „[[Грабнувањето на Хиподамеја]]“, теракота која ја прикажува грчката митолошка сцена на кентаур кој ја грабнува Хиподамеја на нејзиниот свадбен ден. Американскиот архитект [[Луис Саливен|Луис Саливан]] е добро познат по своите елаборирани глазирани теракотни орнаменти, дизајни кои би било невозможно да се изведат на кој било друг медиум. Теракота и ќерамидите биле широко користени во градските згради во викторијански [[Бирмингем]], [[Англија]]. == Историја == Керамичката уметност има долга историја во речиси сите развиени култури, а честопати керамичките предмети се единствените уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како онаа на Ноците во Африка пред повеќе од 3.000 години. Културите кои се особено познати по керамиката ги вклучуваат кинеската, [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], персиската, [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Постојат докази дека грнчарството било независно измислено во неколку региони во светот, вклучувајќи ги Источна Азија, Субсахарска Африка, Блискиот Исток и Америка. === Палеолитска грнчарија (околу 20.000 г. п.н.е.) === [[File:Vestonicka_venuse_edit.jpg|десно|мини| [[Вјестоничка Венера]] , пред 25.000{{Меѓупростори}}п.н.е.]] [[File:National_Museum_of_China_2014.02.01_14-43-38.jpg|мини| Грнчарски предмети стари 20.000-10.000 години со реконструкциски поправки пронајдени во пештерата Сјенрендонг, Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.flickr.com/photos/anthonyhuan/32661009357/in/album-72157706522993001/|title=Ancient China: Neolithic|last=Huan|first=Anthony|date=13 April 2019|work=National Museum of China}}</ref> <ref name="Science">{{Наведено списание|last=Bar-Yosef|first=Ofer|last2=Arpin|first2=Trina|last3=Pan|first3=Yan|last4=Cohen|first4=David|last5=Goldberg|first5=Paul|last6=Zhang|first6=Chi|last7=Wu|first7=Xiaohong|date=29 June 2012|title=Early Pottery at 20,000 Years Ago in Xianrendong Cave, China|journal=Science|language=en|volume=336|issue=6089|pages=1696–1700|bibcode=2012Sci...336.1696W|doi=10.1126/science.1218643|issn=0036-8075|pmid=22745428}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Marshall|first=Michael|year=2012|title=Oldest pottery hints at cooking's ice-age origins|url=https://www.newscientist.com/article/dn21985-oldest-pottery-hints-at-cookings-ice-age-origins/|journal=New Scientist|volume=215|issue=2872|page=14|bibcode=2012NewSc.215Q..14M|doi=10.1016/S0262-4079(12)61728-X|url-access=subscription}}</ref>]] Иако грнчарски склуптури се пронајдени од постари периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во регини на она што сега претставува руски Далечен Исток, пронаогајќи неколку примероци од 20.000 до 10.000{{Меѓупростори}}п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети. Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. <ref name="Stanglin, Douglas">{{Наведени вести|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2012/06/pottery-found-in-from-china-cave-confirmed-as-worlds-oldest/1#.UDiyGtZlRv0|title=Pottery found in China cave confirmed as world's oldest|last=Stanglin, Douglas|date=29 June 2012|work=[[USA Today]]}}</ref> Овие рани керамички садови биле изработени долго пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]], од мобилни собирачи на храна кои ловеле и собирале храна за време на доцниот леден максимум. Многу од фрагментите на грнчаријата имале траги од изгореници, податок што укажува дека грнчаријата се користела за готвење.<ref name="Science" /> === Пред неолитската грнчарија: камени садови (12.000–6.000 п.н.е.) === Многу извонредни садови биле изработени од камен пред пронаоѓањето на грнчарството во [[Југозападна Азија|Западна Азија]] (што се случило околу 7000 година п.н.е.) и пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]]. Натуфиската култура создала елегантни камени малтери во периодот помеѓу (12.000 и 9.500 година п.н.е). Околу 8000 година п.н.е., неколку рани населби станале експерти во изработката на убави и многу софистицирани садови од камен, користејќи материјали како [[алабастер]] или [[гранит]], и користејќи песок за обликување и полирање. Занаетчиите ги користеле вените во материјалот за да го максимизираат визуелниот ефект. Вакви предмети се пронајдени во изобилство на горниот тек [[Еуфрат|на реката Еуфрат]], во денешна источна Сирија, особено на локалитетот Буграс. Ова ги формираат раните фази од развојот на уметноста на Месопотамија. [[File:Frieze-group-3-example1.jpg|лево|мини| Сад од [[Месопотамија]], доцен Убаидски период (4.500 – 4.000 г.){{Меѓупростори}}п.н.е.)]] Првите садови се правеле со таканаречениот метод на „намотување“, при што глината се обработувала во долга нишка што се намотувала и формирала форма од која подоцна се создавале мазни ѕидови. [[Грнчарско колце|Грнчарското тркало]] веројатно било измислено во [[Месопотамија]] до 4-тиот милениум п.н.е., но се проширило низ речиси цела Евроазија и поголемиот дел од Африка, иако останало непознато во [[Нов Свет|Новиот свет]] сè до доаѓањето на Европејците. Декорацијата на глината со врежување и сликање е многу широко распространета и првично била геометриска, но честопати вклучувала фигуративни дизајни уште многу рано. Грнчарството е многу важно и значајно за археологијата на праисториските култури. Многу од тие култури се познати по имињата земени од нивната препознатлива и честопати многу фина грнчарска култура, како што се [[Линискокерамичка култура|културата на линеарната грнчарска култура]], [[Култура на ѕвонести пехари|културата на чашата]], [[културата на глобуларни амфори]], [[Култура на врвчеста керамика|културата на жичениот]] керамички прибор и [[Култура на инчести пехари|културата на инкастата грнчарска култура]], за да земеме примери само од [[неолитска Европа]] (приближно 7000 – 1800 г.{{Меѓупростори}}п.н.е.). Керамичката уметност генерирала многу стилови од сопствената традиција, но честопати е тесно поврзана со современата скулптура и металоделството. Многу пати во својата историја, стилови од обично попрестижната и поскапа уметност на обработка на метал биле копирани во керамиката. Ова може да се види во раната кинеска керамика, како што се грнчаријата и керамичките производи од [[династијата Шанг]], во староримската и иранската грнчарија и [[рококо]] европските стилови, копирајќи ги современите форми на сребрениот прибор. Вообичаена употреба на керамиката е за садови, - садови како што се чинии, вазни и [[Амфора|амфори]], како и друг прибор за јадење, но и статуетките се изработувале многу широко. === Керамиката како декорација на ѕидови === [[File:Hexagonal_Tile,_mid_15th_century..jpg|мини| ''Шестоаголна плочка'', средината на 15 век{{Пцп}}[[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]]]] Најраниот доказ за глазирани тули е откривањето на глазирани тули во [[Елам|еламскиот]] храм во Чога Занбил, датиран од 13 век п.н.е. Глазирани и обоени тули се користеле за изработка на ниски релјефи во Античка [[Месопотамија]], најпозната е [[Порта на Иштар|Иштарската порта]] во [[Вавилон]] ( {{Околу|575{{nbsp}}BCE}} ), сега делумно реконструиран во [[Берлин]], со делови на други места. Занаетчии од Месопотамија биле носени и ангажирани за палатите на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство,]] како што е [[Персеполис]]. Традицијата за нивната употреба продолжила, и по исламското освојување на Персија, обоените и често обоени глазирани тули или плочки станале важен значаен елемент во персиската архитектура, а оттаму се прошириле во поголемиот дел од исламскиот свет, особено во [[Изничка керамика|Изничката керамика]] на [[Турција]] под [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] во 16 и 17 век. Користејќи ја технологијата за лустрирана [[метализирана керамика]], еден од најдобрите примери за средновековна исламска употреба на керамика како декорација на ѕидови може да се види во Џамијата Укба, позната и како Големата џамија кај Каируан (во [[Тунис]]), горниот дел од ѕидот [[Михраб|на михработ]] е украсен со полихромни и монохроматски плочки од лустрирана керамика, кои датираат од 862 до 863 година, овие плочки најверојатно биле увезени од Месопотамија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=szNMwUFyjbkC&dq=luster+kairouan+gold&pg=PA40|title=The Arts of Fire: Islamic Influences on Glass and Ceramics of the Italian Renaissance|last=Hess|first=Catherine|last2=Komaroff|first2=Linda|last3=Saliba|first3=George|date=27 December 2004|publisher=Getty Publications|isbn=978-0-89236-758-0|page=40|via=Google Books}}</ref> Пренесена преку [[Ел-Андалус|Ел Андалус]], во Шпанија, а особено [[Португалија|во Португалија]], се развила нова традиција на азулехос, која до [[Барок|барокниот]] период произведувала екстремно големи насликани сцени на плочки, обично во сина и бела боја. Плочките од Делфтвер, обично со насликан дизајн што покрива само една (прилично мала) плочка, биле сеприсутни во Холандија и широко се извезувале низ Северна Европа од 16 век па наваму. Неколку кралски палати од 18 век имале порцелански соби со ѕидови целосно покриени со порцелан. Меѓу преживеаните примери се оние во Музејот Каподимонте, Неапол, Кралската палата во Мадрид и блиската Кралска палата во Аранхуез. Раскошните шпорети биле карактеристика на собите на средната и горната класа во Северна Европа од 17-ти до 19-ти век. Постојат неколку други видови традиционални плочки кои сè уште се во производство, на пример, малите, речиси мозаични, светло обоени зелиже плочки од [[Мароко]]. Со исклучоци, особено Порцеланската кула во Нанџинг, плочките или глазираните тули не се застапени во голема мера во источноазиската керамика. == Регионален развој == === Источна Азија === Иако грнчарските статуетки се пронајдени од порани периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во она што е денешен руски Далечен Исток, обезбедувајќи неколку од периодот помеѓу 20.000 и 10.000 година п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети.<ref name="Boaretto">{{Наведено списание|last=Boaretto, E.|last2=Wu|first2=X.|last3=Yuan|first3=J.|last4=Bar-Yosef|first4=O.|last5=Chu|first5=V.|last6=Pan|first6=Y.|last7=Liu|first7=K.|last8=Cohen|first8=D.|last9=Jiao|first9=T.|displayauthors=1|year=2009|title=Radiocarbon dating of charcoal and bone collagen associated with early pottery at Yuchanyan Cave, Hunan Province, China|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9537–9538|bibcode=2009PNAS..106.9595B|doi=10.1073/pnas.0900539106|pmc=2689310|pmid=19487667|doi-access=free}}</ref> Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. ==== Камбоџа ==== Неодамнешните археолошки ископувања во Ангкор Бореи (во јужна Камбоџа) откриле голем број на парчиња од керамика, од кои некои веројатно датираат од праисторискиот период. Сепак, поголемиот дел од грнчаријата која била пронајдена датира од пред-ангкорскиот период и се состои главно од розови теракотни садови кои биле рачно изработени или фрлани на тркало, а потоа украсени со врежани шари. Глазираните производи за прв пат се појавуваат во археолошките записи кон крајот на 9 век во храмовата група Ролуос во регионот Ангкор, каде што се пронајдени парчиња од садови со зелена глазура. Кафеавата глазура станала популарна на почетокот на 11 век, а кафеаво глазирани производи се пронајдени во голем број на кмерските локации во североисточен Тајланд. Декорирањето на грнчарство со животински форми било популарен стил од 11-ти до 13-ти век. Археолошките ископувања во регионот Ангкор откриле дека кон крајот на периодот Ангкор, производството на домородна грнчарија се намалило, додека имало зголемување на увозот на кинеска керамика. Директни докази за облиците на садовите се дадени од сцените прикажани на барелефите во кмерските храмови, кои исто така нудат увид во домашната и ритуалната употреба на производите. Широкиот спектар на утилитарни форми укажува дека Кмерите користеле керамика во секојдневниот живот за готвење, чување на храна, носење и складирање течности, како и садови за лековити билки, парфеми и козметика. ==== Кина ==== [[File:Porcelaine_chinoise_Guimet_241101.jpg|десно|мини| Кинески [[Лонгкуан целадон]], [[Сунг (династија)|династија Сонг]], 13 век. Целадонот првпат бил направен во Кина, а потоа се извезувал во различни делови на Азија и Европа. Целадонот станал омилен кај разни кралеви и монарси, како што се [[Отоманско Царство|отоманските]] султани, поради неговата беспрекорна убавина, сличноста со кинескиот жад и верувањето дека целадонот ќе ја промени својата боја ако храната или виното во себе имаат отров.]] Постои [[кинески порцелан]] од доцниот [[Хан (династија)|источен Хан]] период (100–200 г. н.е.), периодот на [[Трите кралства]] (220 – 280{{Меѓупростори}}н.е.), периодот на [[Шесте династии]] ((220–589 г. н.е.), и потоа. Кина, особено, има континуирана историја на производство во голем обем, при што царските фабрики обично ги произведувале најдобрите дела. [[Танг (династија)|Династијата Танг]] (618 до 906 г. н.е.) е особено позната по фигурите на надгробни прилози од луѓе, животни и модели на куќи, чамци и други предмети, ископани (обично нелегално) од гробови во голем број. Некои експерти веруваат дека првиот вистински порцелан е направен во [[Покраини во Кина|провинцијата]] Џеџијанг во [[Народна Република Кина|Кина]] за време на периодот [[Хан (династија)|Хан династијата]]. Парчиња кои биле пронајдени од археолошките наоѓалишта на печки во Источен Хан, проценетата температура на печење се движела од 1260 до 1300 C.<ref name="He Li 1996">He Li, (1996). ''Chinese Ceramics. The New Standard Guide''. Thames and Hudson, London. {{ISBN|0-500-23727-1}}.</ref> Уште во 1000 година п.н.е., таканаречените „порцелански производи“ или „протопорцелански производи“ се изработувале со употреба на барем малку [[Каолинит|каолин]] печен на високи температури. Разделувачката линија помеѓу двата и ''вистинските порцелански производи'' не е јасна. Археолошките наоди ги поместуваат датирањата уште од [[Хан (династија)|династијата Хан]] (206 – п.н.е.){{Пцп}}220{{Меѓупростори}}CE).<ref name="temple">Temple, Robert K.G. (2007). ''The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention'' (3rd edition). London: André Deutsch, pp.&nbsp;103–6. {{ISBN|978-0-233-00202-6}}</ref> Царскиот порцелан од династијата Сонг (960–1279), со многу суптилна декорација плитко изрезбана со нож во глината, од многу авторитети се смета за врв на кинеската керамика, иако големата и побујно обоена керамика од времето на династијата Минг (1368{{ndash}}1644) има поширок углед. Кинеските императори подарувале керамика како дипломатски подароци во раскошен обем, а присуството на кинеска керамика несомнено помогнало во развојот на сродни традиции на керамика, особено во Јапонија и Кореја. До 16 век, мали количини скап кинески порцелан биле увезувани во Европа. Од 16 век па наваму, во Европа се направени обиди да се имитира, вклучувајќи ја меката паста и порцеланот Медичи изработени во [[Фиренца]]. Во 1712 година, многу од сложените тајни за производство на кинески порцелан биле откриени низ цела Европа од страна на францускиот језуит Франсоа Ксавиер д'Ентрекол и објавени во ''Lettres édifiantes et curieuses de Chine par des missionnaires jésuites'' <ref>Baghdiantz McAbe, Ina (2008). Orientalism in Early Modern France. Oxford: Berg Publishing, p. 220. {{ISBN|978-1-84520-374-0}}; Finley, Robert (2010). The pilgrim art. Cultures of porcelain in world history. University of California Press, p. 18. {{ISBN|978-0-520-24468-9}}; Kerr, R. & Wood, N. (2004). Joseph Needham : Science and Civilisation in China, Volume 5 Chemistry and Chemical Technology : Part 12 Ceramic Technology. Cambridge University Press, p. 36–7. {{ISBN|0-521-83833-9}}</ref> По многу експериментирање, рецепт за тврда паста за порцелан бил осмислен во фабриката за порцелан Мајсен во [[Дрезден]] веднаш по 1710 година, а биле пуштени во продажба до 1713 година. Во рок од неколку децении, фабрики за порцелан се изградиле во Нимфенбург во [[Баварија]] (1754) и Каподимонте во [[Неапол]] (1743) и на многу други места, честопати биле финансирани од локалните владетели. ==== Јапонија ==== [[File:Plat_Nabeshima_aux_trois_hérons.jpg|мини| Набешима плоча со три [[чапји]]]] [[File:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|мини| Кадилница од целадон од династијата [[Корјо]] со глазура од корејско рибарче. Национално богатство бр.{{Меѓупростори}}95 од Јужна Кореја]] Најраната јапонска грнчарија била изработена околу 11-тиот милениум пред нашата ера. Џомонскиот стил се појавил во 6-тиот милениум п.н.е., а поедноставниот Јајои стил околу 4-тиот век п.н.е. Оваа рана грнчарија била мека глинена, печена на ниски температури. Грнчарското тркало и печката способна за достигнување повисоки температури и печење камени садови се појавиле во 3 или 4 век од н.е., веројатно донесени од Кина преку Корејскиот полуостров. Во 8 век, официјалните печки во Јапонија произведувале едноставни, зелени глинени садови глазирани со олово. Неглазираниот каменен материјал се користел како погребни тегли, тегли за складирање и кујнски садови сè до 17 век. Некои од печките ги подобриле своите методи и се познати како „Шест стари печки“. Од 11-ти до 16-ти век, Јапонија увезувала многу порцелан од Кина, а дел од Кореја. Обидите на јапонскиот владетел Тојотоми Хидејоши да ја освои Кина во 1590-тите биле наречени „Керамички војни“ Киднапирањето на корејските грнчари се чини дека била главна причина. Еден од овие грнчари, Ји Сам-пјеонг, ја открил суровината за порцелан во Арита и го произвел првиот вистински порцелан во Јапонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thoughtco.com/ceramic-wars-hideyoshis-japan-kidnaps-koreans-195725|title=The Ceramic Wars: Hideyoshi's Japan Kidnaps Korean Artisans|date=30 April 2025|work=[[thoughtco]]}}</ref> ==== Кореја ==== Корејската грнчарска изработка има континуирана традиција уште од едноставните глинени садови од околу 8000 година п.н.е. Стилите генерално биле карактеристична варијанта на кинеските, а подоцна и на јапонските развојни текови. Целадонот од династијата Корјо (918–1392) и раниот бел порцелан од династијата Џосон следната династија генерално се сметаат за најдобри достигнувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|title=Collection: Korean Art|work=Freer/Sackler|publisher=Smithsonian Institution|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901183854/http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|archive-date=1 September 2015|accessdate=2 August 2015}}</ref> === Западна Азија и Блискиот Исток === ==== Исламска грнчарија ==== [[File:Cup_votive_inscriptions_MET_40-170-15.jpg|мини| Чаша со вотивни натписи на куфичко писмо. Теракота, [[Нишапур]] Колекции [[Метрополитен (музеј)|на Метрополитен музеј на уметност]] Њујорк]] Од 8-ми до 18-ти век, глазираната керамика била важна во [[Исламска уметност|исламската уметност]], обично во форма на елаборирана грнчарија,<ref>{{Наведена книга|title=New Looks at Old Pots: Results of Recent Multidisciplinary Studies of Glazed Ceramics from the Islamic World|last=Mason|first=Robert B.|work=Muqarnas: Annual on Islamic Art and Architecture|publisher=Brill Academic Publishers|year=1995|isbn=978-90-04-10314-6|volume=XII}} Mason (1995), p. 1</ref> развивајќи се особено врз основа на енергичните персиски и египетски претисламски традиции. Застаклувањето со калај е развиено од исламските грнчари, првите примери пронајдени како сино обоен керамика во [[Басра]], кои датираат од околу 8 век. Исламскиот свет имал контакт со Кина и сè повеќе адаптирал многу кинески декоративни мотиви. Персиските производи постепено ги ублажувале исламските ограничувања за фигуративните орнаменти, а насликаните фигуративни сцени станале многу важни. [[File:Ceramic_bowl_decorated_with_slip_beneath_a_transparent_glaze_and_designed_by_anthropic_figure_with_bull_head_Golestan,_Gorgan_9th_century_CE,_Early_Islamic_period.jpg|мини| Керамички сад украсен со лепак под проѕирна глазура, Горган, 9 век од н.е., ран исламски период, Национален музеј на Иран.]] Камените садови исто така биле важен занает во исламската грнчарија, произведена низ Ирак и Сирија до 9 век. Грнчарството се произведувало во Рака, [[Сирија]], во 8 век.<ref name="Henderson">{{Наведено списание|last=Henderson|first=J.|last2=McLoughlin|first2=S. D.|last3=McPhail|first3=D. S.|year=2004|title=Radical changes in Islamic glass technology: evidence for conservatism and experimentation with new glass recipes from early and middle Islamic Raqqa, Syria|journal=Archaeometry|volume=46|issue=3|pages=439–68|bibcode=2004Archa..46..439H|doi=10.1111/j.1475-4754.2004.00167.x}}</ref> Други центри за иновативна керамика во исламскиот свет биле [[Фустат]] (во близина на денешно [[Каиро]]) од 975 до 1075 година, [[Дамаск]] од 1100 до околу 1600 година и [[Тебриз]] од 1470 до 1550 година. Формата албарело, еден вид земјен сад [[Мајолика|од мајолика]], првично дизајниран за чување на масти и суви лекови во аптеките, за прв пат била направена на исламскиот Блиски Исток. Во Италија го донеле Хиспано-Морески трговци, најраните италијански примероци биле произведени во Фиренца во 15 век. === Европа === ==== Рани фигурини ==== Најстарите познати керамички предмети се граветските фигурини од периодот на горниот палеолит, како оние откриени во Долни Вестонице во денешна Чешка. Венерата од Долни Вестонице (''Věstonická Venuše'' на чешки) е статуетка на гола женска фигура која датира од некој период помеѓу 29.000 и 25.000 година п.н.е. Изработена е со обликување, а потоа печење на мешавина од глина и коскена прав. Слични предмети во различни медиуми пронајдени низ Европа и Азија, кои датираат од периодот на горниот палеолит, исто така се нарекуваат Венерини фигурини. Научниците не се согласуваат во однос на нивната намена или културно значење. ==== Античкиот Медитеран ==== [[File:Altes_Museum-Tanagra-lady_with_fan.jpg|десно|мини| [[Хеленистички период|Хеленистичка]] фигурина од Танагра од ( {{Околу|320}} п.н.е.), веројатно само наменето да претстави модерна дама со шапка за сонце.]] Глазираниот египетски фајанс датира од третиот милениум п.н.е., а насликаната, но неглазирана грнчарија се користела уште порано за време на преддинастичката култура Накада. [[Фајанс|Фајансот]] станал софистициран и се произведувал во голем обем, со користење на калапи за моделирање, а подоцна и обликувани на тркало. Биле развиени неколку методи на застаклување, но боите останале во голема мера ограничени на опсег во сино-зелениот спектар. ==== Грнчарство со калај ==== [[File:Hispanomoresque.JPG|десно|мини| Хиспано-морски прибор за јадење, околу 32 см во дијаметар, со христијански монограм „IHS“, украсен во кобалтно сина боја и златен сјај. Валенсија, ({{Околу|1430}} – 1500). Колекција Барел]] [[File:Cina,_dinastia_ming,_piatto_della_famiglia_blu_e_bianco,_1410_ca.jpg|мини| Сино-бел порцелански сад од [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368 – 1644 н.е.) од времето на владеењето на царот Јонгл (1402 – 1424 н.е.){{Пцп}}Збирки на музејот Калуст Гулбенкијан]] ==== Порцелан ==== ==== Веџвуд и грнчарниците во Северен Стафордшир ==== [[File:Philbrook_-_Wedgewood_(2)crop.jpg|лево|мини| Неокласична урна од Веџвуд во јаспис, околу 1820 година]] Од 17 век, [[Стоук на Трент]] во Северен Стафордшир се појавил како главен центар за грнчарство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thepotteries.org/sot/five.htm|title=all about Stoke-on-Trent in 5 minutes...|work=thepotteries.org|accessdate=19 March 2016}}</ref> Значаен придонес во развојот на индустријата со грнчарство дале фирмите Веџвуд, Споуд, Ројал Дултон и Минтон. === Америка === [[File:Hopi_canteen_p1070217.jpg|десно|мини| Зуни ола, 19 век, непознат уметник{{Пцп}}Колекции на Музејот Стенфорд]] [[File:AnasaziMugs.jpeg|десно|мини| Чаши '''„Анасази“''' од областа Фор Корнерс, југозапден САД. Забележете го исечокот во облик на Т-форма на рачката од левата шолја. Вратите на предците на Пуебло често имаат ист облик.]] Во Соединетите Американски Држави, најстарата грнчарија датира од 2500 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. Пронајдена е во Еколошкиот и историски резерват Тимукуан во [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], а некои и малку постари пронајдени се покрај реката Савана во [[Џорџија]].<ref name="FTU">{{Наведени вести|url=http://jacksonville.com/news/metro/2009-10-18/story/the_mocama_new_name_for_an_old_people|title=The Mocama: New name for an old people|last=Soergel|first=Matt|date=18 October 2009|work=[[The Florida Times-Union]]|access-date=12 May 2010}}</ref> ==== Мексиканска керамика ==== [[File:TalaveraTrayMAPDF.JPG|мини| Талавера послужавник за сервирање]] [[Мексиканската керамика]] е древна традицијана на глинени изработки. [[Претколумбовска Америка|Претколумбиските]] грнчари ги правеле своите производи со стискање, намотување или удар со чекан со наковална и, наместо да користат глазура, ги полирале своите садови. === Субсахарска Африка === [[File:A_fertility_god..._(3146104804).jpg|мини| Теракота фигура од културата на Џен.]] Се чини дека грнчарството било независно развиено во Подсахарска Африка во текот на 10-тиот милениум п.н.е., со наоди кои датираат од најмалку 9.400 година п.н.е. од централен [[Мали]]. Во Африка, најраната грнчарија е пронајдена во големите планински масиви на Централна Сахара, во Источна Сахара и долината на Нил, која датира од периодот помеѓу деветтиот и десеттиот милениум.<ref>{{Наведено списание|last=Jesse|first=Friederike|date=2010-10-25|title=Early Pottery in Northern Africa – An Overview|url=https://brill.com/view/journals/jaa/8/2/article-p219_4.xml|journal=Journal of African Archaeology|language=en|volume=8|issue=2|pages=219–238|doi=10.3213/1612-1651-10171|issn=1612-1651|url-access=subscription}}</ref> == Поврзано == * {{Прибележана врска|Американски музеј на керамичката уметност}} * {{Прибележана врска|Список на студиски грнчари}} * {{Прибележана врска|Скулптура – уметнички дела кои претставуваат тридимензионални предмети}} * {{Прибележана врска|Визуелни уметности – уметнички форми кои вклучуваат визуелна перцепција}} === Цитати === === Литература === * {{Наведена книга|title=Ten Thousand Years of Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2010|isbn=978-0-8122-3554-8|edition=4th|publication-place=Philadelphia|oclc=42475956|author-link=Emmanuel Cooper}} * {{Наведена книга|title=A History of World Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=[[Chilton Book Co.]]|year=1989|isbn=978-0-8019-7982-8}} * {{Наведена книга|title=The Art of Ceramics: European Ceramic Design 1500–1830|last=Howard|first=Coutts|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=978-0-300-08387-3|ref={{sfnRef|Coutts|2001}}}}* {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bookofpotteryp01coxw|title=The book of pottery and porcelain|last=Cox|first=Warren|publisher=Crown Publishers|year=1970|isbn=978-0-517-53931-6|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Pottery Science|last=Dinsdale|first=Allen|publisher=Ellis Horwood, Ltd|year=1986|isbn=978-0-470-20276-0}} * {{Наведена книга|title=Dictionary of Ceramics: Pottery, Glass, Vitreous Enamels, Refractories, Clay Building Materials, Cement and Concrete, Electroceramics, Special Ceramics|last=Dodd|first=Arthur|publisher=Maney Publishing|year=1994|isbn=978-0-901716-56-9}} * {{Наведена книга|title=The History of American Ceramics: From Pipkins and Bean Pots to Contemporary Forms, 1607 to the present|last=Levin|first=Elaine|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=978-0-8109-1172-7}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanceramics0000ever|title=American Ceramics: The Collection of Everson Museum of Art|last=Perry|first=Barbara|publisher=Rizzoli|year=1989|isbn=978-0-8478-1025-3|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/craftartofclay00susa|title=The craft and art of clay|last=Peterson|first=Susan|publisher=The Overlook Press|year=1996|isbn=978-0-87951-634-5|publication-place=Woodstock, NY|oclc=604392596|author-link=Susan Peterson|url-access=registration|via=Internet Archive}} * {{Наведена книга|title=Illustrated Dictionary of Ceramics|last=George|first=Savage|last2=Newman|first2=Harold|publisher=Thames & Hudson|year=2000|isbn=978-0-500-27380-7|ref={{sfnRef|Savage|2000}}}} == Надворешни врски == * [http://www.vam.ac.uk/page/c/ceramics/ Керамика од Музејот Викторија и Алберт] * [http://www.ceramicstudies.me.uk/index.html ''Керамичка историја за грнчари'' од Виктор Брајант] * [http://www.metmuseum.org/toah/hi/c.htm Индекс на ''временската линија на историјата на уметноста'' на Метрополитен музејот – видете „керамика“ за многу карактеристики] * [https://web.archive.org/web/20160320125236/http://artsmia.org/art-of-asia/ceramics/ Институт за уметности во Минеаполис: Керамика – Уметноста на Азија] * [https://web.archive.org/web/20161008092147/http://potweb.ashmolean.org/PotWhatisin.html Онлајн каталог на Potweb и друго од музејот Ашмолеан] * [https://web.archive.org/web/20171203165937/http://www.stokemuseums.org.uk/collections/ceramics/ceramics-online/ Музеи во Стоук на Трент – Керамика онлајн] * [https://web.archive.org/web/20190413163649/http://www.royaldutchceramics.com/ Кралска холандска керамика] * [https://www.ukceramics.org/ Информации за керамика во Велика Британија – британски керамички брендови] * [[gutenberg:author/41757|''Керамичката уметност на Велика Британија'']] (1878), Љувелин Џуит [[Категорија:Грнчарство]] [[Категорија:Керамичка уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] flb9q4fgdjdkyi5ganucemjdj0exjpo 5642611 5642545 2026-10-10T09:01:35Z Lili Arsova 86688 5642611 wikitext text/x-wiki [[File:Etruscan_amphora_Louvre_E703_side_B.jpg|десно|мини| [[Етрурци|Етрурски]]: Диомед и Поликсена, од етрурската амфора од понтиската група,( {{Околу|540}} – 530{{Меѓупростори}}п.н.е).{{Пцп}}Од Вулчи]] [[File:The_Music_Lesson_MET_DP-14272-001_(cropped).jpg|мини| ''Час по музика'', златно сидро, порцелан од Челзи, околу 1765 година, со позадина од бокаж. 15 3/8 × 12 1/4 × 8 3/4 инчи, 22 фунти. (39,1 × 31,1 × 22,2 см, 10 кг). различна верзија, различен агол.]] [[File:Bowl_(Wan)_LACMA_M.73.48.132.jpg|мини| Кинеска џунска чинија од камени садови изработена на тркала со сина глазура и виолетови прскања, династија Џин, 1127–1234]] [[File:Tile_panel_flowers_Louvre_OA3919-2-297.jpg|мини| Турски плочки [[Изничка керамика|од Изник]] од 16 век, кои првично биле дел од многу поголема група]] '''Керамичката уметност''', како една од [[Пластични уметности|пластичните уметности]], претставува уметност изработена од [[Керамика|керамички]] материјали, вклучувајќи ја и [[Глина|глината]]. '''Керамичката уметност''' може да се појави во форми како што се грнчарија, плочки, [[Статуетка|фигурини]], [[Вајарство|скулптури]] и [[Сад|прибор за јадење]]. Додека некои керамички производи се сметаат за ликовна уметност, други се сметаат за [[Украсна уметност|декоративни]], [[Индустриски дизајн|индустриски]] или [[Применета уметност|применети]] уметнички предмети. Во [[Археологија|археологијата]], керамиката исто така се смета за [[Артефакт (археологија)|артефакт.]] Луѓето дизајнираат, произведуваат и украсуваат грнчарија во фабрики за грнчарство или керамика, а одредени изработки се сметаат за уметничка грнчарија. Во индивидуалните грнчарски работилници, керамичарите или грнчарите изработуваат студиска грнчарска опрема. Керамиката не ги опфаќа [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Модерната керамика како уметност во Британија и Соединетите Американски Држави, се развила во почетокот на дваесеттиот век од движењето [[Уметности и занаети (движење)|„Уметност и занаети“]], што довело до оживување на грнчарството кое се сметало за специфично модерен занает. Ваквите занаети ги нагласуваат традиционалните неиндустриски техники на производство, верноста кон материјалот, вештините на поединечниот изработувач, вниманието кон корисноста и отсуството на прекумерна декорација што било типично за викторијанската ера. Повеќето традиционални керамички производи се изработувале од [[глина]] (или глина измешана со други материјали), обликувана и подложена на топлина, а приборот за јадење и декоративната керамика генерално сè уште се изработуваат на овој начин. Во современата терминологија на керамичкото инженерство, керамиката претставува уметност и наука за изработка на предмети од неоргански, неметални материјали под дејство на топлина. Во оваа уметност не припаѓаат [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Во речиси сите развиени култури, керамичката уметност е со долга историја, а честопати керамичките предмети претставуваат и уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како предметите на Ноците во Африка пред повеќе од 2000 години. Културите особено познати по керамиката се [[Народна Република Кина|кинеската]], [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], [[Иран|персиската]], [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Елементи на керамичката уметност, на кои во различни периоди им се придавало различно значење се обликот на предметот, неговото украсување преку сликање со сликање, резбање и други методи, како и глазурата што се наоѓа на повеќето керамички производи. == Материјали == Различни видови [[глина]], се користат за производство на различни видови на керамички производи. Кога при изработката се користат глини со различни [[Минерал|минерали]] и се практикуваат различни услови на печење за секој вид на земјен производ, вклучувајќи ги и земјените садови, камените садови, порцеланот и коскениот порцелан. === Земјени садови === [[Земјените садови]] се грнчарски производи кои не се печени до [[Застаклување|витрификација]] и затоа се пропустливи за вода. Од нив се изработувале многу видови на грнчарија уште од најраните времиња, а до 18 век тоа било најчестиот вид грнчарија надвор од Далечниот Исток. Земјените садови често се изработуваат од глина, [[кварц]] и [[момирок]]. [[Теракота]], е вид на земјен сад, кој претставува неглазирана или глазирана [[керамика]] изработена на база [[Глина|на глина]], каде што печениот производ е порозен. Неговата употреба вклучува утилитарни садови, [[Саксија|саксии за цвеќе]], цевки за вода и отпадни води, тули и површински украси во [[Градежен занает|градежништвото]]. [[Теракота|Теракотата]] е вообичаен медиум за керамичка уметност. === Камени производи === Камените садови претставуваат [[Застаклување|стаклеста]] или полустаклеста [[керамика]] направена првенствено од камена глина или неогноотпорна или огноотпорна глина. Камените садови се печат во печки на високи температури.<ref name="temps">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bigceramicstore.com/info/ceramics/tips/tip90_temp_fire_clay.html|title=What Temperature Should I Fire My Clay To?|work=bigceramicstore.com|accessdate=19 March 2016}}</ref> Независно дали е застаклен или не, производот не е порозен,{{Sfn|Dodd|1994}} може, но и не мора да биде застаклен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/Wedgwood-ware|title=Wedgwood ware|date=30 May 2011|work=[[Britannica Online]]}}</ref> Постои една широко призната дефиниција која произлегува од Комбинираната номенклатура на Европските заедници, европски индустриски стандард кој гласи: „Каменен материјал, кој, иако е густ, непропустлив и доволно тврд за да се спротивстави на гребење од челичен врв, се разликува од [[Порцелан|порцеланот]] бидејќи е понепроѕирен и само делумно е застаклен. Може да биде стаклен или полустаклен. Неговата боја е сива или кафеава поради нечистотиите во глината што се употребува за негово производство и најчесто е застаклен“.{{Sfn|Dodd|1994}} === Порцелан === [[Порцелан|Порцеланот]] е [[Керамика|керамички]] материјал создаден со загревање на материјали, генерално вклучувајќи [[каолинит]], во печка на температури помеѓу 1200 до 1400 °C. Цврстината и проѕирноста на порцеланот, во однос на другите видови [[Macedonija|грнчарски производи]], произлегуваат главно од [[Застаклување|глазирањето]] и формирање на минералот мулит во телото на високи температури. [[Физичко својство|Физичките својства]] поврзани со порцеланот вклучуваат ниска пропустливост и [[Растегливост|растегливост,]] значителна [[Цврстина на материјалите|цврстина]], [[тврдост]], [[жилавост]], [[Бела боја|белина]], [[проѕирност]] и [[резонанца]]. Има висока отпорност на хемиски влијанија и термички шок. Порцеланот е опишан како „целосно застаклен, тврд, непропустлив (дури и пред глазирањето), бел или вештачки обоен, проѕирен (освен кога е со значителна дебелина) и резонантенму недостасува универзална дефиниција и „се применува на многу несистематски начин за супстанции од различни видови кои имаат заеднички само одредени површински квалитети“. === Коскен порцелан === [[Коскениот порцелан]] е вид на мека паста за порцелан кој е составен од коскена пепел, [[Момирок|момирок материјали]] и [[каолинит]]. Дефиниран е како ''сад со проѕирно тело'' што содржи минимум 30% фосфат добиен од животинска коска и пресметан калциум фосфат.{{Sfn|Dodd|1994}} Оваа техника била развиена од англискиот грнчар Џосаја Споуд. Коскениот порцелан е познат по своите високи нивоа на белина и проѕирност, има многу висока механичка цврстина и отпорност на кршење. Неговата висока цврстина овозможува да се произведува во потенки пресеци од другите видови на порцелан. <ref name="Ozgundogdu, Feyza Cakir p29-32" /> Како и [[камената грнчарија]], таа е [[Застаклување|витрифицирана]], но е проѕирна поради различните минерални својства на материјалот од кои се изработени. Од својот првичен развој, па се до подоцнежниот дел од дваесеттиот век, коскениот порцелан бил речиси исклучиво англиски производ, Неговото производството било практично локализирано во [[Стоук на Трент]]. Повеќето големи англиски компании го произведувале или сè уште го произведуваат, вклучувајќи ги Минтонс, Коалпорт, Споуд, Ројал Краун Дерби, Ројал Дултон, Веџвуд и Вустер. Во [[Велика Британија]], поимите „china“ или „порцелан“ можат да се однесуваат на коскен порцелан, а „англиски порцелан“ се користи како термин за него, и во Велика Британија и низ целиот свет.<ref>Osborne, Harold (ed), ''The Oxford Companion to the Decorative Arts'', p. 130, 1975, OUP, {{ISBN|0-19-866113-4}}; Faulkner, Charles H., "The Ramseys at Swan Pond: The Archaeology and History of an East Tennessee Farm'', p.96, 2008, Univ. of Tennessee Press, 2008, {{ISBN|1-57233-609-9}}, 9781572336094; Lawrence, Susan, "Archaeologies of the British: Explorations of Identity in the United Kingdom and Its Colonies 1600–1945", p. 196, 2013, Routledge, {{ISBN|1-136-80192-8}}, 781136801921''</ref> Финиот порцелан не мора да биде коскен порцелан и претставува термин, се користи за изработки кои не содржат коскена пепел.{{Sfn|Dodd|1994}} == Површински третмани == [[File:Jar_MET_DP168331_(cropped).jpg|мини| Насликан порцелански сад од Каподимонте од (или во стилот на) Џовани Казели со три фигури на [[Пулчинела]] од [[Комедија дел арте|комедија дел'арте]], 1745–1750. Висока 16,2 см]] <gallery widths="170px" heights="170px"> File:Eynan_Epipaleolithic_mortar.jpg|алт=Stone mortar from Eynan, Natufian period, 12,500-9,500 BC| Камен малтер од Ејнан, Натуфиски период, 12.500-9.500 п.н.е. File:Calcite_tripod_vase,_mid-Euphrates_probably_from_Tell_Buqras,_6000_BCE,_Louvre_Museum_AO_31551.jpg|алт=Calcite tripod vase, mid-Euphrates, probably from Tell Buqras, 6,000 BC, Louvre Museum AO 31551| Вазна од [[калцит]], среден Еуфрат, веројатно од Тел Буграс, 6000 г. п.н.е., Музеј Лувр AO 31551 File:Alabaster_pot_Mid-Euphrates_region_6500_BCE_Louvre_Museum.jpg|алт=Alabaster pot Mid-Euphrates region, 6,500 BC, Louvre Museum| Сад од алабастер, регион на Среден Еуфрат, 6.500 година п.н.е., Музеј Лувр File:Alabaster_pot,_Mid-Euphrates_region_6500_BCE_Louvre_Museum.jpg|алт=Alabaster pot, Mid-Euphrates region, 6,500 BC, Louvre Museum| Сад од алабастер, регион на Среден Еуфрат, 6500 година п.н.е., Музеј Лувр </gallery> === Сликање === [[Кинеското сликарство]] или порцеланско сликарство претставува декорација на глазирани [[Порцелан|порцелански]] предмети како што се чинии, [[Вазна|вазни]] или [[статуи]]. Телото на предметот може да биде порцелан од тврда паста, развиен во Кина во 7 или 8 век, или порцелан од мека паста (честопати е користен коскен порцелан), развиен во Европа во 18 век. Поширокиот термин керамичко сликарство вклучува насликана декорација на глинени садови со глазура од [[олово]], како што се кремастите садови или грнчарија со [[калај]], како што се [[мајолика]] или [[Фајанс|фајанса]]. Најнапред, предметот прво се пече во печка за да се претвори во тврд порозен предмет. Потоа може да се нанесе подглазура, проследена со керамичка глазура, која се пече за да се залепи за телото. Глазираниот порцелан потоа може да се декорира со сликање над глазура и повторно да се пече на пониска температура за да се поврзе бојата со глазурата. Декорацијата може да се нанесе со четка или со шаблонизирање, [[трансфер печатење]], [[литографија]] и [[ситопечат]]. === Ангобирана керамика === [[Ангобирана керамика]] е вид грнчарија украсена со '''ангоба''' (на англиски ''slip'') што се препознава по нејзиниот примарен процес на декорирање. Претставува течна мешавина од глина и вода што се нанесува на садот пред печењето за создавање шари, слики или текстури. Смесата покрај глината се состои и од други минерали како што се [[кварц]], [[Момирок|фелдспат]] и [[лискун]]. На производот може да се нанесе премаз од бело или обоено платно, познат како енгоба, за да се подобри неговиот изглед, да се даде помазна површина на грубото тело, да се маскира послабата боја или за декоративен ефект. Енгобите може да се нанесат и со техники на боење, изолирано или во неколку слоеви и бои. [[Зграфито]] е техника кој вклучува гребење низ слој од обоено платно за да се открие различна боја или основното тело под него. Неколку слоеви на ангоба или зграфито може да се направат додека саксијата е сè уште во непечена состојба. Може да се испече една боја на молот, пред да се нанесе втората и пред гребењето или засекувањето на декорацијата. Ова е особено корисно ако основното тело не е со посакуваната боја или текстура.<ref>Eden, Victoria and Michael. (1999) ''Slipware, Contemporary Approaches.'' A & C Black, University of Pennsylvania Press, G & B Arts International. {{ISBN|90-5703-212-0}}</ref> Оваа техника има богата историја низ целиот свет, од древниот Близок Исток и Кина, па сè до познатата англиска и европска народна керамика од 17. и 18. век. === Тера сигилата === [[File:Céramique_sigillée_Metz_100109_2.jpg|мини|300x300пкс| Античка римска грнчарија, чинија ''од тера сигилата'' украсена со мувла од Галија ( [[Мец]] во Франција)]] Тоа е специфичен тип на луксузна староримска керамика со карактеристична светлоцрвена до темноцрвена боја и сјајна, мазна површина (слична на глазура, но добиена само со фино прочистена глина/ангоба). За разлика од археолошката употреба, каде што терминот ''terra sigillata'' се однесува на цела класа грнчарија, во современата керамичка уметност, „тера сигилата“ опишува само воденикава, пречистена ангоба што се користи за олеснување на полирањето (мазнењето) на површините од сурова глина и за поттикнување на ефектите од чадот од јаглерод, како кај примитивните техники на печење на ниска температура, така и кај алтернативните техники на печење раку во западен стил кои се без глазура. Тера сигилата се користи и како декоративно обоено средство што може да се нанесува со четка кај техниките на глазирана керамика на повисоки температури.Често била украсувана со релјефни мотиви или сцени отпечатени со помош на калапи и печати. === Полирање === За да ја завршна обработка на керамиката, најчесто на земјените садови, керамичарите можат да ги полираат своите производи. Овој процес вклучува триење на површината на површината на глинениот предмет со тврд, мазен предмет, најчесто камен.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Low-firing and Burnishing|last=von Dassow|first=Sumi|publisher=The American Ceramic Society|year=2009|isbn=978-1-574-98293-0|location=Ohio}}</ref> Полирањето ги порамнува честичките од глина и обезбедува мазна површина. Ова порамнување на честичките може да го подобри капацитетот на садовите за складирање храна или вода. Повеќекратното полирање со нанесување масло помеѓу фазите на третманите со полирање може да резултира со уште порафинирани површини, совршени за понатамошно разубавување.<ref name=":0" /> == Форми == === Студиска грнчарија === Студиската грнчарија е грнчарија изработена од аматерски или професионални [[Уметник|уметници]] или занаетчии кои работат сами или во мали групи, изработувајќи уникатни предмети или во кратки серии. Типично, сите фази на производство ги извршуваат самите уметници.{{Sfn|Cooper|2010}} Студиската грнчарска уметност вклучува функционални производи како што се прибор за јадење, прибор за готвење и нефункционални производи како што се [[Вајарство|скулптури]]. Студиските грнчари може да се наречат керамички уметници, керамичари, керамичари или како уметници кои користат глина како медиум. Голем дел од студиската грнчарска изработка е прибор за јадење или готвење, но сè поголем број студиски грнчари произведуваат нефункционални или скулпторски предмети. Некои студиски грнчари сега претпочитаат да се нарекуваат себеси керамички уметници, керамичари или едноставно уметници. Студиската грнчарска изработка е претставена од грнчари од целиот свет. === Плочка === [[File:Grande_Mosquée_de_Kairouan,_carreaux_lustrés_-_Kairouan's_Great_Mosque,_luster_tiles.jpg|мини| Горен дел од [[Михраб|михработ]] украсен со глеѓни плочки (датираат од 9 век) во џамијата Укба, [[Тунис]]]] [[File:Tile,_late_19th-early_20th_century,_X1047.7.jpg|мини| Плочка, Хопи Пуебло (индијански староседелец), крајот на 19-ти - почетокот на 20-ти век]] [[Плочка|Плочката]] претставува изработено парче од издржлив материјал како [[керамика]], [[Карпа|камен]], метал, па дури и [[стакло]], кој генерално се користи за покривање на покриви, подови, ѕидови, тушеви или други предмети како што се плочите на масите. Алтернативно, поимот плочка понекогаш може да се однесува на слични единици направени од лесни материјали како што се [[перлит]], [[Дрво (материјал)|дрво]] и [[минерална волна]], кои обично се користат за апликации на ѕидови и тавани. Во друга смисла, „плочка“ е градежна плочка или сличен предмет, како што се правоаголни бројачи што се користат во играњето игри (видете игра базирана на плочки). Зборот е изведен од [[Француски јазик|францускиот]] збор ''tuile'', кој пак е од [[Латински јазик|латинскиот]] збор ''tegula'', што значи ќерамиди составени од печена глина. Плочките често се користеле за изработка ѕидни [[Ѕидно сликарство|мурали]] и подни облоги, и можат да бидат од едноставни квадратни плочки до сложени [[Мозаик|мозаици]]. Плочките најчесто се изработуваат од [[Macedonija|керамика]], обично глазирани за внатрешна употреба и неглазирани за покриви, но често се користат и други материјали, како што се стакло, плута, [[бетон]] и други композитни материјали, како и камен. Каменот кој се користи како плочки нејчесто е мермер, оникс, гранит или шкрилец. Потенки плочки може да се користат на ѕидови отколку на подови, за што претходно се потребни потрајни површини кои ќе бидат отпорни на удари. === Статуетки === [[File:Franz_Anton_Bustelli_Liebesgruppe_1756-1.jpg|мини| Група со љубовници, моделирана од Франц Антон Бустели, порцелан Нимфенбург, 1756]] [[Статуетка]] е фигура што претставува [[човек]], [[божество]], [[Митско суштество|легендарно суштество]] или [[Животни|животно]]. Статуетките можат да бидат реалистични или [[Икона|иконски]], во зависност од вештината и намерата на творецот. Најраните биле направени од камен или глина. Во античка Грција, многу статуетки биле изработувани од теракота (видете грчки теракотни статуетки). Модерните верзии се изработени од керамика, метал, стакло, дрво и пластика. Статуетките и минијатурите понекогаш се користат во [[друштвени игри]], како што се [[Шах|шахот]] и [[Игра со улоги|игрите со улоги]] на маса. Старите статуетки се користеле за да се побијат некои историски теории, како што е потеклото на шахот. === Прибор за јадење === [[Прибор за јадење]] се садови или прибор за јадење што се користи за поставување маса, сервирање храна и јадење. Вклучува [[прибор за јадење]], чаши, садови за сервирање и други корисни предмети за практични, како и за декоративни цели.<ref name="Bloomfield">{{Наведена книга|title=Contemporary tableware|last=Bloomfield|first=Linda|date=2013|publisher=A. & C. Black|isbn=978-1-4081-5395-6|location=London}}</ref> <ref name="venable">{{Наведена книга|title=China and Glass in America, 1880–1980: From Table Top to TV Tray|last=Venable|first=Charles L.|publisher=Harry N. Abrams|year=2000|isbn=978-0-8109-6692-5|location=New York|display-authors=etal}}</ref> Садовите, чиниите и чашите може да бидат направени од керамика, додека приборот за јадење обично е направен од метал, а стаклените садови често се направени од стакло или други некерамички материјали. Квалитетот, природата, разновидноста и бројот на предметите варираат во зависност од културата, религијата, бројот на гости, [[Кујна|кујната]] и пригодата. На пример, блискоисточната, индиската или полинезиската култура и кујна понекогаш го ограничуваат приборот за јадење само за сервирање на јадења, користејќи леб или лисја како индивидуални чинии. Во посебни пригоди најчесто се користел прибор за јадење со повисок квалитет.<ref name="venable" /> === Теракота (уметнички дела) === Покрај тоа што е материјал, „теракота“ исто така се однесува и на предмети изработени од овој материјал. Во [[Археологија|археологијата]] и [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]], терминот „теракота“ често се користи за да се опишат предмети, како што се статуи и фигури, кои не се садови. Одличен пример е [[Теракотна војска|Теракотната армија]], колекција од [[Теракота|теракотни]] скулптури во човечка големина што ги прикажуваат армиите на [[Чјин Ши Хуанг|Ќин Ши Хуанг]], првиот [[Цар на Кина|император на Кина]]. Тоа е форма на погребна уметност погребана со царот во 210 – 209 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. и чија цел била да го заштити царот во неговиот задгробен живот.<ref name="Portal">{{Наведена книга|title=The First Emperor: China's Terracotta Army|last=Portal|first=Jane|date=2007|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02697-1}}</ref> Францускиот склуптор Алберт-Ернест Кариер-Белез изработил многу теракоти, но можеби најпозната е теракотата „[[Грабнувањето на Хиподамеја]]“, теракота која ја прикажува грчката митолошка сцена на кентаур кој ја грабнува Хиподамеја на нејзиниот свадбен ден. Американскиот архитект [[Луис Саливен|Луис Саливан]] е добро познат по своите елаборирани глазирани теракотни орнаменти, дизајни кои би било невозможно да се изведат на кој било друг медиум. Теракота и ќерамидите биле широко користени во градските згради во викторијански [[Бирмингем]], [[Англија]]. == Историја == Керамичката уметност има долга историја во речиси сите развиени култури, а честопати керамичките предмети се единствените уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како онаа на Ноците во Африка пред повеќе од 3.000 години. Културите кои се особено познати по керамиката ги вклучуваат кинеската, [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], персиската, [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Постојат докази дека грнчарството било независно измислено во неколку региони во светот, вклучувајќи ги Источна Азија, Субсахарска Африка, Блискиот Исток и Америка. === Палеолитска грнчарија (околу 20.000 г. п.н.е.) === [[File:Vestonicka_venuse_edit.jpg|десно|мини| [[Вјестоничка Венера]] , пред 25.000{{Меѓупростори}}п.н.е.]] [[File:National_Museum_of_China_2014.02.01_14-43-38.jpg|мини| Грнчарски предмети стари 20.000-10.000 години со реконструкциски поправки пронајдени во пештерата Сјенрендонг, Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.flickr.com/photos/anthonyhuan/32661009357/in/album-72157706522993001/|title=Ancient China: Neolithic|last=Huan|first=Anthony|date=13 April 2019|work=National Museum of China}}</ref> <ref name="Science">{{Наведено списание|last=Bar-Yosef|first=Ofer|last2=Arpin|first2=Trina|last3=Pan|first3=Yan|last4=Cohen|first4=David|last5=Goldberg|first5=Paul|last6=Zhang|first6=Chi|last7=Wu|first7=Xiaohong|date=29 June 2012|title=Early Pottery at 20,000 Years Ago in Xianrendong Cave, China|journal=Science|language=en|volume=336|issue=6089|pages=1696–1700|bibcode=2012Sci...336.1696W|doi=10.1126/science.1218643|issn=0036-8075|pmid=22745428}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Marshall|first=Michael|year=2012|title=Oldest pottery hints at cooking's ice-age origins|url=https://www.newscientist.com/article/dn21985-oldest-pottery-hints-at-cookings-ice-age-origins/|journal=New Scientist|volume=215|issue=2872|page=14|bibcode=2012NewSc.215Q..14M|doi=10.1016/S0262-4079(12)61728-X|url-access=subscription}}</ref>]] Иако грнчарски склуптури се пронајдени од постари периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во регини на она што сега претставува руски Далечен Исток, пронаогајќи неколку примероци од 20.000 до 10.000{{Меѓупростори}}п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети. Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. <ref name="Stanglin, Douglas">{{Наведени вести|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2012/06/pottery-found-in-from-china-cave-confirmed-as-worlds-oldest/1#.UDiyGtZlRv0|title=Pottery found in China cave confirmed as world's oldest|last=Stanglin, Douglas|date=29 June 2012|work=[[USA Today]]}}</ref> Овие рани керамички садови биле изработени долго пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]], од мобилни собирачи на храна кои ловеле и собирале храна за време на доцниот леден максимум. Многу од фрагментите на грнчаријата имале траги од изгореници, податок што укажува дека грнчаријата се користела за готвење.<ref name="Science" /> === Пред неолитската грнчарија: камени садови (12.000–6.000 п.н.е.) === Многу извонредни садови биле изработени од камен пред пронаоѓањето на грнчарството во [[Југозападна Азија|Западна Азија]] (што се случило околу 7000 година п.н.е.) и пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]]. Натуфиската култура создала елегантни камени малтери во периодот помеѓу (12.000 и 9.500 година п.н.е). Околу 8000 година п.н.е., неколку рани населби станале експерти во изработката на убави и многу софистицирани садови од камен, користејќи материјали како [[алабастер]] или [[гранит]], и користејќи песок за обликување и полирање. Занаетчиите ги користеле вените во материјалот за да го максимизираат визуелниот ефект. Вакви предмети се пронајдени во изобилство на горниот тек [[Еуфрат|на реката Еуфрат]], во денешна источна Сирија, особено на локалитетот Буграс. Ова ги формираат раните фази од развојот на уметноста на Месопотамија. [[File:Frieze-group-3-example1.jpg|лево|мини| Сад од [[Месопотамија]], доцен Убаидски период (4.500 – 4.000 г.){{Меѓупростори}}п.н.е.)]] Првите садови се правеле со таканаречениот метод на „намотување“, при што глината се обработувала во долга нишка што се намотувала и формирала форма од која подоцна се создавале мазни ѕидови. [[Грнчарско колце|Грнчарското тркало]] веројатно било измислено во [[Месопотамија]] до 4-тиот милениум п.н.е., но се проширило низ речиси цела Евроазија и поголемиот дел од Африка, иако останало непознато во [[Нов Свет|Новиот свет]] сè до доаѓањето на Европејците. Декорацијата на глината со врежување и сликање е многу широко распространета и првично била геометриска, но честопати вклучувала фигуративни дизајни уште многу рано. Грнчарството е многу важно и значајно за археологијата на праисториските култури. Многу од тие култури се познати по имињата земени од нивната препознатлива и честопати многу фина грнчарска култура, како што се [[Линискокерамичка култура|културата на линеарната грнчарска култура]], [[Култура на ѕвонести пехари|културата на чашата]], [[културата на глобуларни амфори]], [[Култура на врвчеста керамика|културата на жичениот]] керамички прибор и [[Култура на инчести пехари|културата на инкастата грнчарска култура]], за да земеме примери само од [[неолитска Европа]] (приближно 7000 – 1800 г.{{Меѓупростори}}п.н.е.). Керамичката уметност генерирала многу стилови од сопствената традиција, но честопати е тесно поврзана со современата скулптура и металоделството. Многу пати во својата историја, стилови од обично попрестижната и поскапа уметност на обработка на метал биле копирани во керамиката. Ова може да се види во раната кинеска керамика, како што се грнчаријата и керамичките производи од [[династијата Шанг]], во староримската и иранската грнчарија и [[рококо]] европските стилови, копирајќи ги современите форми на сребрениот прибор. Вообичаена употреба на керамиката е за садови, - садови како што се чинии, вазни и [[Амфора|амфори]], како и друг прибор за јадење, но и статуетките се изработувале многу широко. === Керамиката како декорација на ѕидови === [[File:Hexagonal_Tile,_mid_15th_century..jpg|мини| ''Шестоаголна плочка'', средината на 15 век{{Пцп}}[[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]]]] Најраниот доказ за глазирани тули е откривањето на глазирани тули во [[Елам|еламскиот]] храм во Чога Занбил, датиран од 13 век п.н.е. Глазирани и обоени тули се користеле за изработка на ниски релјефи во Античка [[Месопотамија]], најпозната е [[Порта на Иштар|Иштарската порта]] во [[Вавилон]] ( {{Околу|575{{nbsp}}BCE}} ), сега делумно реконструиран во [[Берлин]], со делови на други места. Занаетчии од Месопотамија биле носени и ангажирани за палатите на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство,]] како што е [[Персеполис]]. Традицијата за нивната употреба продолжила, и по исламското освојување на Персија, обоените и често обоени глазирани тули или плочки станале важен значаен елемент во персиската архитектура, а оттаму се прошириле во поголемиот дел од исламскиот свет, особено во [[Изничка керамика|Изничката керамика]] на [[Турција]] под [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] во 16 и 17 век. Користејќи ја технологијата за лустрирана [[метализирана керамика]], еден од најдобрите примери за средновековна исламска употреба на керамика како декорација на ѕидови може да се види во Џамијата Укба, позната и како Големата џамија кај Каируан (во [[Тунис]]), горниот дел од ѕидот [[Михраб|на михработ]] е украсен со полихромни и монохроматски плочки од лустрирана керамика, кои датираат од 862 до 863 година, овие плочки најверојатно биле увезени од Месопотамија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=szNMwUFyjbkC&dq=luster+kairouan+gold&pg=PA40|title=The Arts of Fire: Islamic Influences on Glass and Ceramics of the Italian Renaissance|last=Hess|first=Catherine|last2=Komaroff|first2=Linda|last3=Saliba|first3=George|date=27 December 2004|publisher=Getty Publications|isbn=978-0-89236-758-0|page=40|via=Google Books}}</ref> Пренесена преку [[Ел-Андалус|Ел Андалус]], во Шпанија, а особено [[Португалија|во Португалија]], се развила нова традиција на азулехос, која до [[Барок|барокниот]] период произведувала екстремно големи насликани сцени на плочки, обично во сина и бела боја. Плочките од Делфтвер, обично со насликан дизајн што покрива само една (прилично мала) плочка, биле сеприсутни во Холандија и широко се извезувале низ Северна Европа од 16 век па наваму. Неколку кралски палати од 18 век имале порцелански соби со ѕидови целосно покриени со порцелан. Меѓу преживеаните примери се оние во Музејот Каподимонте, Неапол, Кралската палата во Мадрид и блиската Кралска палата во Аранхуез. Раскошните шпорети биле карактеристика на собите на средната и горната класа во Северна Европа од 17-ти до 19-ти век. Постојат неколку други видови традиционални плочки кои сè уште се во производство, на пример, малите, речиси мозаични, светло обоени зелиже плочки од [[Мароко]]. Со исклучоци, особено Порцеланската кула во Нанџинг, плочките или глазираните тули не се застапени во голема мера во источноазиската керамика. == Регионален развој == === Источна Азија === Иако грнчарските статуетки се пронајдени од порани периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во она што е денешен руски Далечен Исток, обезбедувајќи неколку од периодот помеѓу 20.000 и 10.000 година п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети.<ref name="Boaretto">{{Наведено списание|last=Boaretto, E.|last2=Wu|first2=X.|last3=Yuan|first3=J.|last4=Bar-Yosef|first4=O.|last5=Chu|first5=V.|last6=Pan|first6=Y.|last7=Liu|first7=K.|last8=Cohen|first8=D.|last9=Jiao|first9=T.|displayauthors=1|year=2009|title=Radiocarbon dating of charcoal and bone collagen associated with early pottery at Yuchanyan Cave, Hunan Province, China|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9537–9538|bibcode=2009PNAS..106.9595B|doi=10.1073/pnas.0900539106|pmc=2689310|pmid=19487667|doi-access=free}}</ref> Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. ==== Камбоџа ==== Неодамнешните археолошки ископувања во Ангкор Бореи (во јужна Камбоџа) откриле голем број на парчиња од керамика, од кои некои веројатно датираат од праисторискиот период. Сепак, поголемиот дел од грнчаријата која била пронајдена датира од пред-ангкорскиот период и се состои главно од розови теракотни садови кои биле рачно изработени или фрлани на тркало, а потоа украсени со врежани шари. Глазираните производи за прв пат се појавуваат во археолошките записи кон крајот на 9 век во храмовата група Ролуос во регионот Ангкор, каде што се пронајдени парчиња од садови со зелена глазура. Кафеавата глазура станала популарна на почетокот на 11 век, а кафеаво глазирани производи се пронајдени во голем број на кмерските локации во североисточен Тајланд. Декорирањето на грнчарство со животински форми било популарен стил од 11-ти до 13-ти век. Археолошките ископувања во регионот Ангкор откриле дека кон крајот на периодот Ангкор, производството на домородна грнчарија се намалило, додека имало зголемување на увозот на кинеска керамика. Директни докази за облиците на садовите се дадени од сцените прикажани на барелефите во кмерските храмови, кои исто така нудат увид во домашната и ритуалната употреба на производите. Широкиот спектар на утилитарни форми укажува дека Кмерите користеле керамика во секојдневниот живот за готвење, чување на храна, носење и складирање течности, како и садови за лековити билки, парфеми и козметика. ==== Кина ==== [[File:Porcelaine_chinoise_Guimet_241101.jpg|десно|мини| Кинески [[Лонгкуан целадон]], [[Сунг (династија)|династија Сонг]], 13 век. Целадонот првпат бил направен во Кина, а потоа се извезувал во различни делови на Азија и Европа. Целадонот станал омилен кај разни кралеви и монарси, како што се [[Отоманско Царство|отоманските]] султани, поради неговата беспрекорна убавина, сличноста со кинескиот жад и верувањето дека целадонот ќе ја промени својата боја ако храната или виното во себе имаат отров.]] Постои [[кинески порцелан]] од доцниот [[Хан (династија)|источен Хан]] период (100–200 г. н.е.), периодот на [[Трите кралства]] (220 – 280{{Меѓупростори}}н.е.), периодот на [[Шесте династии]] ((220–589 г. н.е.), и потоа. Кина, особено, има континуирана историја на производство во голем обем, при што царските фабрики обично ги произведувале најдобрите дела. [[Танг (династија)|Династијата Танг]] (618 до 906 г. н.е.) е особено позната по фигурите на надгробни прилози од луѓе, животни и модели на куќи, чамци и други предмети, ископани (обично нелегално) од гробови во голем број. Некои експерти веруваат дека првиот вистински порцелан е направен во [[Покраини во Кина|провинцијата]] Џеџијанг во [[Народна Република Кина|Кина]] за време на периодот [[Хан (династија)|Хан династијата]]. Парчиња кои биле пронајдени од археолошките наоѓалишта на печки во Источен Хан, проценетата температура на печење се движела од 1260 до 1300 C.<ref name="He Li 1996">He Li, (1996). ''Chinese Ceramics. The New Standard Guide''. Thames and Hudson, London. {{ISBN|0-500-23727-1}}.</ref> Уште во 1000 година п.н.е., таканаречените „порцелански производи“ или „протопорцелански производи“ се изработувале со употреба на барем малку [[Каолинит|каолин]] печен на високи температури. Разделувачката линија помеѓу двата и ''вистинските порцелански производи'' не е јасна. Археолошките наоди ги поместуваат датирањата уште од [[Хан (династија)|династијата Хан]] (206 – п.н.е.){{Пцп}}220{{Меѓупростори}}CE).<ref name="temple">Temple, Robert K.G. (2007). ''The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention'' (3rd edition). London: André Deutsch, pp.&nbsp;103–6. {{ISBN|978-0-233-00202-6}}</ref> Царскиот порцелан од династијата Сонг (960–1279), со многу суптилна декорација плитко изрезбана со нож во глината, од многу авторитети се смета за врв на кинеската керамика, иако големата и побујно обоена керамика од времето на династијата Минг (1368{{ndash}}1644) има поширок углед. Кинеските императори подарувале керамика како дипломатски подароци во раскошен обем, а присуството на кинеска керамика несомнено помогнало во развојот на сродни традиции на керамика, особено во Јапонија и Кореја. До 16 век, мали количини скап кинески порцелан биле увезувани во Европа. Од 16 век па наваму, во Европа се направени обиди да се имитира, вклучувајќи ја меката паста и порцеланот Медичи изработени во [[Фиренца]]. Во 1712 година, многу од сложените тајни за производство на кинески порцелан биле откриени низ цела Европа од страна на францускиот језуит Франсоа Ксавиер д'Ентрекол и објавени во ''Lettres édifiantes et curieuses de Chine par des missionnaires jésuites'' <ref>Baghdiantz McAbe, Ina (2008). Orientalism in Early Modern France. Oxford: Berg Publishing, p. 220. {{ISBN|978-1-84520-374-0}}; Finley, Robert (2010). The pilgrim art. Cultures of porcelain in world history. University of California Press, p. 18. {{ISBN|978-0-520-24468-9}}; Kerr, R. & Wood, N. (2004). Joseph Needham : Science and Civilisation in China, Volume 5 Chemistry and Chemical Technology : Part 12 Ceramic Technology. Cambridge University Press, p. 36–7. {{ISBN|0-521-83833-9}}</ref> По многу експериментирање, рецепт за тврда паста за порцелан бил осмислен во фабриката за порцелан Мајсен во [[Дрезден]] веднаш по 1710 година, а биле пуштени во продажба до 1713 година. Во рок од неколку децении, фабрики за порцелан се изградиле во Нимфенбург во [[Баварија]] (1754) и Каподимонте во [[Неапол]] (1743) и на многу други места, честопати биле финансирани од локалните владетели. ==== Јапонија ==== [[File:Plat_Nabeshima_aux_trois_hérons.jpg|мини| Набешима плоча со три [[чапји]]]] [[File:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|мини| Кадилница од целадон од династијата [[Корјо]] со глазура од корејско рибарче. Национално богатство бр.{{Меѓупростори}}95 од Јужна Кореја]] Најраната јапонска грнчарија била изработена околу 11-тиот милениум пред нашата ера. Џомонскиот стил се појавил во 6-тиот милениум п.н.е., а поедноставниот Јајои стил околу 4-тиот век п.н.е. Оваа рана грнчарија била мека глине, печена на ниски температури. Грнчарското тркало и печката способна за достигнување повисоки температури и печење камени садови се појавиле во 3 или 4 век од н.е., веројатно донесени од Кина преку Корејскиот полуостров. Во 8 век, официјалните печки во Јапонија произведувале едноставни, зелени глинени садови глазирани со олово. Неглазираниот каменен материјал се користел како погребни тегли, тегли за складирање и кујнски садови сè до 17 век. Некои од печките ги подобриле своите методи и се познати како „Шест стари печки“. Од 11-ти до 16-ти век, Јапонија увезувала многу порцелан од Кина, а дел од Кореја. Обидите на јапонскиот владетел Тојотоми Хидејоши да ја освои Кина во 1590-тите биле наречени „Керамички војни“ Киднапирањето на корејските грнчари се чини дека била главната причина. Еден од овие грнчари кои биле киднапирани, Ји Сам-пјеонг, ја открил суровината за порцелан во Арита и го произвел првиот вистински порцелан во Јапонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thoughtco.com/ceramic-wars-hideyoshis-japan-kidnaps-koreans-195725|title=The Ceramic Wars: Hideyoshi's Japan Kidnaps Korean Artisans|date=30 April 2025|work=[[thoughtco]]}}</ref> ==== Кореја ==== Корејската грнчарска изработка има континуирана традиција уште од едноставните глинени садови од околу 8000 година п.н.е. Стилите генерално биле карактеристична варијанта на кинеските, а подоцна и на јапонските развојни текови. Целадонот од династијата Корјо (918–1392) и раниот бел порцелан од династијата Џосон следната династија генерално се сметаат за најдобри достигнувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|title=Collection: Korean Art|work=Freer/Sackler|publisher=Smithsonian Institution|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901183854/http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|archive-date=1 September 2015|accessdate=2 August 2015}}</ref> === Западна Азија и Блискиот Исток === ==== Исламска грнчарија ==== [[File:Cup_votive_inscriptions_MET_40-170-15.jpg|мини| Чаша со вотивни натписи на куфичко писмо. Теракота, [[Нишапур]] Колекции [[Метрополитен (музеј)|на Метрополитен музеј на уметност]] Њујорк]] Од 8-ми до 18-ти век, глазираната керамика била важна во [[Исламска уметност|исламската уметност]], обично во форма на елаборирана грнчарија,<ref>{{Наведена книга|title=New Looks at Old Pots: Results of Recent Multidisciplinary Studies of Glazed Ceramics from the Islamic World|last=Mason|first=Robert B.|work=Muqarnas: Annual on Islamic Art and Architecture|publisher=Brill Academic Publishers|year=1995|isbn=978-90-04-10314-6|volume=XII}} Mason (1995), p. 1</ref> развивајќи се особено врз основа на енергичните персиски и египетски претисламски традиции. Застаклувањето со калај е развиено од исламските грнчари, првите примери пронајдени како сино обоен керамика во [[Басра]], кои датираат од околу 8 век. Исламскиот свет имал контакт со Кина и сè повеќе адаптирал многу кинески декоративни мотиви. Персиските производи постепено ги ублажувале исламските ограничувања за фигуративните орнаменти, а насликаните фигуративни сцени на производите станале многу важни. [[File:Ceramic_bowl_decorated_with_slip_beneath_a_transparent_glaze_and_designed_by_anthropic_figure_with_bull_head_Golestan,_Gorgan_9th_century_CE,_Early_Islamic_period.jpg|мини| Керамички сад украсен со лепак под проѕирна глазура, Горган, 9 век од н.е., ран исламски период, Национален музеј на Иран.]] Камените садови исто така биле важен занает во исламската грнчарија, произведена низ Ирак и Сирија до 9 век. Грнчарството се произведувало во Рака, [[Сирија]], во 8 век.<ref name="Henderson">{{Наведено списание|last=Henderson|first=J.|last2=McLoughlin|first2=S. D.|last3=McPhail|first3=D. S.|year=2004|title=Radical changes in Islamic glass technology: evidence for conservatism and experimentation with new glass recipes from early and middle Islamic Raqqa, Syria|journal=Archaeometry|volume=46|issue=3|pages=439–68|bibcode=2004Archa..46..439H|doi=10.1111/j.1475-4754.2004.00167.x}}</ref> Други центри за иновативна керамика во исламскиот свет биле [[Фустат]] (во близина на денешно [[Каиро]]) од 975 до 1075 година, [[Дамаск]] од 1100 до околу 1600 година и [[Тебриз]] од 1470 до 1550 година. Формата албарело, претставува еден вид земјен сад [[Мајолика|од мајолика]], првично дизајниран и наменет за чување на масти и суви лекови во аптеките, за прв пат била направена на исламскиот Блиски Исток. Во Италија го донеле Хиспано-Мореските трговци, најраните италијански примероци биле произведени во Фиренца во 15 век. === Европа === ==== Рани фигурини ==== Најстарите познати керамички предмети се граветските фигурини од периодот на горниот палеолит, како оние откриени во Долно Вестонице во денешна Чешка. Венерата од Долно Вестонице (''Věstonická Venuše'' на чешки) е статуетка на гола женска фигура која датира од период помеѓу 29.000 и 25.000 година п.н.е. Изработена е со обликување, а потоа печење на мешавината од глина и коскена прав. Слични предмети во различни медиуми пронајдени се низ Европа и Азија, кои датираат од периодот на горниот палеолит, се нарекуваат исто така Венерини фигурини. Научниците имаат спротивставено мислење во однос на нивната намена или културно значење. ==== Античкиот Медитеран ==== [[File:Altes_Museum-Tanagra-lady_with_fan.jpg|десно|мини| [[Хеленистички период|Хеленистичка]] фигурина од Танагра од ( {{Околу|320}} п.н.е.), веројатно само наменето да претстави модерна дама со шапка за сонце.]] Глазираниот египетски фајанс датира од третиот милениум п.н.е., а насликаната, но неглазирана грнчарија се користела уште порано за време на преддинастичката култура Накада. [[Фајанс|Фајансот]] станал софистициран и се произведувал во голем обем, со користење на калапи за моделирање, а подоцна и обликувани на тркало. Биле развиени неколку методи на застаклување, но боите останале во голема мера ограничени на опсег во сино-зелениот спектар. ==== Грнчарство со калај ==== [[File:Hispanomoresque.JPG|десно|мини| Хиспано-морски прибор за јадење, околу 32 см во дијаметар, со христијански монограм „IHS“, украсен во кобалтно сина боја и златен сјај. Валенсија, ({{Околу|1430}} – 1500). Колекција Барел]] [[File:Cina,_dinastia_ming,_piatto_della_famiglia_blu_e_bianco,_1410_ca.jpg|мини| Сино-бел порцелански сад од [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368 – 1644 н.е.) од времето на владеењето на царот Јонгл (1402 – 1424 н.е.){{Пцп}}Збирки на музејот Калуст Гулбенкијан]] ==== Порцелан ==== ==== Веџвуд и грнчарниците во Северен Стафордшир ==== [[File:Philbrook_-_Wedgewood_(2)crop.jpg|лево|мини| Неокласична урна од Веџвуд во јаспис, околу 1820 година]] Од 17 век, [[Стоук на Трент]] во Северен Стафордшир се појавил како главен центар за грнчарство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thepotteries.org/sot/five.htm|title=all about Stoke-on-Trent in 5 minutes...|work=thepotteries.org|accessdate=19 March 2016}}</ref> Значаен придонес во развојот на индустријата со грнчарство дале фирмите Веџвуд, Споуд, Ројал Дултон и Минтон. === Америка === [[File:Hopi_canteen_p1070217.jpg|десно|мини| Зуни ола, 19 век, непознат уметник{{Пцп}}Колекции на Музејот Стенфорд]] [[File:AnasaziMugs.jpeg|десно|мини| Чаши '''„Анасази“''' од областа Фор Корнерс, југозапден САД. Забележете го исечокот во облик на Т-форма на рачката од левата шолја. Вратите на предците на Пуебло често имаат ист облик.]] Во Соединетите Американски Држави, најстарата грнчарија датира од 2500 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. Пронајдена е во Еколошкиот и историски резерват Тимукуан во [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], а некои и малку постари пронајдени се покрај реката Савана во [[Џорџија]].<ref name="FTU">{{Наведени вести|url=http://jacksonville.com/news/metro/2009-10-18/story/the_mocama_new_name_for_an_old_people|title=The Mocama: New name for an old people|last=Soergel|first=Matt|date=18 October 2009|work=[[The Florida Times-Union]]|access-date=12 May 2010}}</ref> ==== Мексиканска керамика ==== [[File:TalaveraTrayMAPDF.JPG|мини| Талавера послужавник за сервирање]] [[Мексиканската керамика]] е древна традицијана на глинени изработки. [[Претколумбовска Америка|Претколумбиските]] грнчари ги правеле своите производи со стискање, намотување или удар со чекан со наковална и, наместо да користат глазура, ги полирале своите садови. === Субсахарска Африка === [[File:A_fertility_god..._(3146104804).jpg|мини| Теракота фигура од културата на Џен.]] Се чини дека грнчарството било независно развиено во Подсахарска Африка во текот на 10-тиот милениум п.н.е., со наоди кои датираат од најмалку 9.400 година п.н.е. од централен [[Мали]]. Во Африка, најраната грнчарија е пронајдена во големите планински масиви на Централна Сахара, во Источна Сахара и долината на Нил, која датира од периодот помеѓу деветтиот и десеттиот милениум.<ref>{{Наведено списание|last=Jesse|first=Friederike|date=2010-10-25|title=Early Pottery in Northern Africa – An Overview|url=https://brill.com/view/journals/jaa/8/2/article-p219_4.xml|journal=Journal of African Archaeology|language=en|volume=8|issue=2|pages=219–238|doi=10.3213/1612-1651-10171|issn=1612-1651|url-access=subscription}}</ref> == Поврзано == * {{Прибележана врска|Американски музеј на керамичката уметност}} * {{Прибележана врска|Список на студиски грнчари}} * {{Прибележана врска|Скулптура – уметнички дела кои претставуваат тридимензионални предмети}} * {{Прибележана врска|Визуелни уметности – уметнички форми кои вклучуваат визуелна перцепција}} == Наводи == {{наводи}} === Литература === * {{Наведена книга|title=Ten Thousand Years of Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2010|isbn=978-0-8122-3554-8|edition=4th|publication-place=Philadelphia|oclc=42475956|author-link=Emmanuel Cooper}} * {{Наведена книга|title=A History of World Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=[[Chilton Book Co.]]|year=1989|isbn=978-0-8019-7982-8}} * {{Наведена книга|title=The Art of Ceramics: European Ceramic Design 1500–1830|last=Howard|first=Coutts|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=978-0-300-08387-3|ref={{sfnRef|Coutts|2001}}}}* {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bookofpotteryp01coxw|title=The book of pottery and porcelain|last=Cox|first=Warren|publisher=Crown Publishers|year=1970|isbn=978-0-517-53931-6|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Pottery Science|last=Dinsdale|first=Allen|publisher=Ellis Horwood, Ltd|year=1986|isbn=978-0-470-20276-0}} * {{Наведена книга|title=Dictionary of Ceramics: Pottery, Glass, Vitreous Enamels, Refractories, Clay Building Materials, Cement and Concrete, Electroceramics, Special Ceramics|last=Dodd|first=Arthur|publisher=Maney Publishing|year=1994|isbn=978-0-901716-56-9}} * {{Наведена книга|title=The History of American Ceramics: From Pipkins and Bean Pots to Contemporary Forms, 1607 to the present|last=Levin|first=Elaine|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=978-0-8109-1172-7}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanceramics0000ever|title=American Ceramics: The Collection of Everson Museum of Art|last=Perry|first=Barbara|publisher=Rizzoli|year=1989|isbn=978-0-8478-1025-3|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/craftartofclay00susa|title=The craft and art of clay|last=Peterson|first=Susan|publisher=The Overlook Press|year=1996|isbn=978-0-87951-634-5|publication-place=Woodstock, NY|oclc=604392596|author-link=Susan Peterson|url-access=registration|via=Internet Archive}} * {{Наведена книга|title=Illustrated Dictionary of Ceramics|last=George|first=Savage|last2=Newman|first2=Harold|publisher=Thames & Hudson|year=2000|isbn=978-0-500-27380-7|ref={{sfnRef|Savage|2000}}}} == Надворешни врски == * [http://www.vam.ac.uk/page/c/ceramics/ Керамика од Музејот Викторија и Алберт] * [http://www.ceramicstudies.me.uk/index.html ''Керамичка историја за грнчари'' од Виктор Брајант] * [http://www.metmuseum.org/toah/hi/c.htm Индекс на ''временската линија на историјата на уметноста'' на Метрополитен музејот – видете „керамика“ за многу карактеристики] * [https://web.archive.org/web/20160320125236/http://artsmia.org/art-of-asia/ceramics/ Институт за уметности во Минеаполис: Керамика – Уметноста на Азија] * [https://web.archive.org/web/20161008092147/http://potweb.ashmolean.org/PotWhatisin.html Онлајн каталог на Potweb и друго од музејот Ашмолеан] * [https://web.archive.org/web/20171203165937/http://www.stokemuseums.org.uk/collections/ceramics/ceramics-online/ Музеи во Стоук на Трент – Керамика онлајн] * [https://web.archive.org/web/20190413163649/http://www.royaldutchceramics.com/ Кралска холандска керамика] * [https://www.ukceramics.org/ Информации за керамика во Велика Британија – британски керамички брендови] * [[gutenberg:author/41757|''Керамичката уметност на Велика Британија'']] (1878), Љувелин Џуит [[Категорија:Грнчарство]] [[Категорија:Керамичка уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 7ekezxq2lv5mgjjlixjitddruuyopnl 5642621 5642611 2026-10-10T09:35:32Z Lili Arsova 86688 5642621 wikitext text/x-wiki [[File:Etruscan_amphora_Louvre_E703_side_B.jpg|десно|мини| [[Етрурци|Етрурски]]: Диомед и Поликсена, од етрурската амфора од понтиската група,( {{Околу|540}} – 530{{Меѓупростори}}п.н.е).{{Пцп}}Од Вулчи]] [[File:The_Music_Lesson_MET_DP-14272-001_(cropped).jpg|мини| ''Час по музика'', златно сидро, порцелан од Челзи, околу 1765 година, со позадина од бокаж. 15 3/8 × 12 1/4 × 8 3/4 инчи, 22 фунти. (39,1 × 31,1 × 22,2 см, 10 кг). различна верзија, различен агол.]] [[File:Bowl_(Wan)_LACMA_M.73.48.132.jpg|мини| Кинеска џунска чинија од камени садови изработена на тркала со сина глазура и виолетови прскања, династија Џин, 1127–1234]] [[File:Tile_panel_flowers_Louvre_OA3919-2-297.jpg|мини| Турски плочки [[Изничка керамика|од Изник]] од 16 век, кои првично биле дел од многу поголема група]] '''Керамичката уметност''', како една од [[Пластични уметности|пластичните уметности]], претставува уметност изработена од [[Керамика|керамички]] материјали, вклучувајќи ја и [[Глина|глината]]. '''Керамичката уметност''' може да се појави во форми како што се грнчарија, плочки, [[Статуетка|фигурини]], [[Вајарство|скулптури]] и [[Сад|прибор за јадење]]. Додека некои керамички производи се сметаат за ликовна уметност, други се сметаат за [[Украсна уметност|декоративни]], [[Индустриски дизајн|индустриски]] или [[Применета уметност|применети]] уметнички предмети. Во [[Археологија|археологијата]], керамиката исто така се смета за [[Артефакт (археологија)|артефакт.]] Луѓето дизајнираат, произведуваат и украсуваат грнчарија во фабрики за грнчарство или керамика, а одредени изработки се сметаат за уметничка грнчарија. Во индивидуалните грнчарски работилници, керамичарите или грнчарите изработуваат студиска грнчарска опрема. Керамиката не ги опфаќа [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Модерната керамика како уметност во Британија и Соединетите Американски Држави, се развила во почетокот на дваесеттиот век од движењето [[Уметности и занаети (движење)|„Уметност и занаети“]], што довело до оживување на грнчарството кое се сметало за специфично модерен занает. Ваквите занаети ги нагласуваат традиционалните неиндустриски техники на производство, верноста кон материјалот, вештините на поединечниот изработувач, вниманието кон корисноста и отсуството на прекумерна декорација што било типично за викторијанската ера. Повеќето традиционални керамички производи се изработувале од [[глина]] (или глина измешана со други материјали), обликувана и подложена на топлина, а приборот за јадење и декоративната керамика генерално сè уште се изработуваат на овој начин. Во современата терминологија на керамичкото инженерство, керамиката претставува уметност и наука за изработка на предмети од неоргански, неметални материјали под дејство на топлина. Во оваа уметност не припаѓаат [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Во речиси сите развиени култури, керамичката уметност е со долга историја, а честопати керамичките предмети претставуваат и уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како предметите на Ноците во Африка пред повеќе од 2000 години. Културите особено познати по керамиката се [[Народна Република Кина|кинеската]], [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], [[Иран|персиската]], [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Елементи на керамичката уметност, на кои во различни периоди им се придавало различно значење се обликот на предметот, неговото украсување преку сликање со сликање, резбање и други методи, како и глазурата што се наоѓа на повеќето керамички производи. == Материјали == Различни видови [[глина]], се користат за производство на различни видови на керамички производи. Кога при изработката се користат глини со различни [[Минерал|минерали]] и се практикуваат различни услови на печење за секој вид на земјен производ, вклучувајќи ги и земјените садови, камените садови, порцеланот и коскениот порцелан. === Земјени садови === [[Земјените садови]] се грнчарски производи кои не се печени до [[Застаклување|витрификација]] и затоа се пропустливи за вода. Од нив се изработувале многу видови на грнчарија уште од најраните времиња, а до 18 век тоа било најчестиот вид грнчарија надвор од Далечниот Исток. Земјените садови често се изработуваат од глина, [[кварц]] и [[момирок]]. [[Теракота]], е вид на земјен сад, кој претставува неглазирана или глазирана [[керамика]] изработена на база [[Глина|на глина]], каде што печениот производ е порозен. Неговата употреба вклучува утилитарни садови, [[Саксија|саксии за цвеќе]], цевки за вода и отпадни води, тули и површински украси во [[Градежен занает|градежништвото]]. [[Теракота|Теракотата]] е вообичаен медиум за керамичка уметност. === Камени производи === Камените садови претставуваат [[Застаклување|стаклеста]] или полустаклеста [[керамика]] направена првенствено од камена глина или неогноотпорна или огноотпорна глина. Камените садови се печат во печки на високи температури.<ref name="temps">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bigceramicstore.com/info/ceramics/tips/tip90_temp_fire_clay.html|title=What Temperature Should I Fire My Clay To?|work=bigceramicstore.com|accessdate=19 March 2016}}</ref> Независно дали е застаклен или не, производот не е порозен,{{Sfn|Dodd|1994}} може, но и не мора да биде застаклен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/Wedgwood-ware|title=Wedgwood ware|date=30 May 2011|work=[[Britannica Online]]}}</ref> Постои една широко призната дефиниција која произлегува од Комбинираната номенклатура на Европските заедници, европски индустриски стандард кој гласи: „Каменен материјал, кој, иако е густ, непропустлив и доволно тврд за да се спротивстави на гребење од челичен врв, се разликува од [[Порцелан|порцеланот]] бидејќи е понепроѕирен и само делумно е застаклен. Може да биде стаклен или полустаклен. Неговата боја е сива или кафеава поради нечистотиите во глината што се употребува за негово производство и најчесто е застаклен“.<ref>https://www.britannica.com/art/earthenware</ref> === Порцелан === [[Порцелан|Порцеланот]] е [[Керамика|керамички]] материјал создаден со загревање на материјали, генерално вклучувајќи [[каолинит]], во печка на температури помеѓу 1200 до 1400 °C. Цврстината и проѕирноста на порцеланот, во однос на другите видови [[Macedonija|грнчарски производи]], произлегуваат главно од [[Застаклување|глазирањето]] и формирање на минералот мулит во телото на високи температури. [[Физичко својство|Физичките својства]] поврзани со порцеланот вклучуваат ниска пропустливост и [[Растегливост|растегливост,]] значителна [[Цврстина на материјалите|цврстина]], [[тврдост]], [[жилавост]], [[Бела боја|белина]], [[проѕирност]] и [[резонанца]]. Има висока отпорност на хемиски влијанија и термички шок. Порцеланот е опишан како „целосно застаклен, тврд, непропустлив (дури и пред глазирањето), бел или вештачки обоен, проѕирен (освен кога е со значителна дебелина) и резонантенму недостасува универзална дефиниција и „се применува на многу несистематски начин за супстанции од различни видови кои имаат заеднички само одредени површински квалитети“. === Коскен порцелан === [[Коскениот порцелан]] е вид на мека паста за порцелан кој е составен од коскена пепел, [[Момирок|момирок материјали]] и [[каолинит]]. Дефиниран е како ''сад со проѕирно тело'' што содржи минимум 30% фосфат добиен од животинска коска и пресметан калциум фосфат.<ref>https://scholarworks.calstate.edu/concern/theses/2801pk78m</ref> Оваа техника била развиена од англискиот грнчар Џосаја Споуд. Коскениот порцелан е познат по своите високи нивоа на белина и проѕирност, има многу висока механичка цврстина и отпорност на кршење. Неговата висока цврстина овозможува да се произведува во потенки пресеци од другите видови на порцелан. <ref name="Ozgundogdu, Feyza Cakir p29-32" /> Како и [[камената грнчарија]], таа е [[Застаклување|витрифицирана]], но е проѕирна поради различните минерални својства на материјалот од кои се изработени. Од својот првичен развој, па се до подоцнежниот дел од дваесеттиот век, коскениот порцелан бил речиси исклучиво англиски производ, Неговото производството било практично локализирано во [[Стоук на Трент]]. Повеќето големи англиски компании го произведувале или сè уште го произведуваат, вклучувајќи ги Минтонс, Коалпорт, Споуд, Ројал Краун Дерби, Ројал Дултон, Веџвуд и Вустер. Во [[Велика Британија]], поимите „china“ или „порцелан“ можат да се однесуваат на коскен порцелан, а „англиски порцелан“ се користи како термин за него, и во Велика Британија и низ целиот свет.<ref>Osborne, Harold (ed), ''The Oxford Companion to the Decorative Arts'', p. 130, 1975, OUP, {{ISBN|0-19-866113-4}}; Faulkner, Charles H., "The Ramseys at Swan Pond: The Archaeology and History of an East Tennessee Farm'', p.96, 2008, Univ. of Tennessee Press, 2008, {{ISBN|1-57233-609-9}}, 9781572336094; Lawrence, Susan, "Archaeologies of the British: Explorations of Identity in the United Kingdom and Its Colonies 1600–1945", p. 196, 2013, Routledge, {{ISBN|1-136-80192-8}}, 781136801921''</ref> Финиот порцелан не мора да биде коскен порцелан и претставува термин, се користи за изработки кои не содржат коскена пепел.{{Sfn|Dodd|1994}} == Површински третмани == File:Alabaster_pot,_Mid-Euphrates_region_6500_BCE_Louvre_Museum.jpg|алт=Alabaster pot, Mid-Euphrates region, 6,500 BC, Louvre Museum| Сад од алабастер, регион на Среден Еуфрат, 6500 година п.н.е., Музеј Лувр </gallery> === Сликање === [[Кинеското сликарство]] или порцеланско сликарство претставува декорација на глазирани [[Порцелан|порцелански]] предмети како што се чинии, [[Вазна|вазни]] или [[статуи]]. Телото на предметот може да биде порцелан од тврда паста, развиен во Кина во 7 или 8 век, или порцелан од мека паста (честопати е користен коскен порцелан), развиен во Европа во 18 век. Поширокиот термин керамичко сликарство вклучува насликана декорација на глинени садови со глазура од [[олово]], како што се кремастите садови или грнчарија со [[калај]], како што се [[мајолика]] или [[Фајанс|фајанса]]. Најнапред, предметот прво се пече во печка за да се претвори во тврд порозен предмет. Потоа може да се нанесе подглазура, проследена со керамичка глазура, која се пече за да се залепи за телото. Глазираниот порцелан потоа може да се декорира со сликање над глазура и повторно да се пече на пониска температура за да се поврзе бојата со глазурата. Декорацијата може да се нанесе со четка или со шаблонизирање, [[трансфер печатење]], [[литографија]] и [[ситопечат]]. === Ангобирана керамика === [[Ангобирана керамика]] е вид грнчарија украсена со '''ангоба''' (на англиски ''slip'') што се препознава по нејзиниот примарен процес на декорирање. Претставува течна мешавина од глина и вода што се нанесува на садот пред печењето за создавање шари, слики или текстури. Смесата покрај глината се состои и од други минерали како што се [[кварц]], [[Момирок|фелдспат]] и [[лискун]]. На производот може да се нанесе премаз од бело или обоено платно, познат како енгоба, за да се подобри неговиот изглед, да се даде помазна површина на грубото тело, да се маскира послабата боја или за декоративен ефект. Енгобите може да се нанесат и со техники на боење, изолирано или во неколку слоеви и бои. [[Зграфито]] е техника кој вклучува гребење низ слој од обоено платно за да се открие различна боја или основното тело под него. Неколку слоеви на ангоба или зграфито може да се направат додека саксијата е сè уште во непечена состојба. Може да се испече една боја на молот, пред да се нанесе втората и пред гребењето или засекувањето на декорацијата. Ова е особено корисно ако основното тело не е со посакуваната боја или текстура.<ref>Eden, Victoria and Michael. (1999) ''Slipware, Contemporary Approaches.'' A & C Black, University of Pennsylvania Press, G & B Arts International. {{ISBN|90-5703-212-0}}</ref> Оваа техника има богата историја низ целиот свет, од древниот Близок Исток и Кина, па сè до познатата англиска и европска народна керамика од 17. и 18. век. === Тера сигилата === [[File:Céramique_sigillée_Metz_100109_2.jpg|мини|300x300пкс| Античка римска грнчарија, чинија ''од тера сигилата'' украсена со мувла од Галија ( [[Мец]] во Франција)]] Тоа е специфичен тип на луксузна староримска керамика со карактеристична светлоцрвена до темноцрвена боја и сјајна, мазна површина (слична на глазура, но добиена само со фино прочистена глина/ангоба). За разлика од археолошката употреба, каде што терминот ''terra sigillata'' се однесува на цела класа грнчарија, во современата керамичка уметност, „тера сигилата“ опишува само воденикава, пречистена ангоба што се користи за олеснување на полирањето (мазнењето) на површините од сурова глина и за поттикнување на ефектите од чадот од јаглерод, како кај примитивните техники на печење на ниска температура, така и кај алтернативните техники на печење раку во западен стил кои се без глазура. Тера сигилата се користи и како декоративно обоено средство што може да се нанесува со четка кај техниките на глазирана керамика на повисоки температури.Често била украсувана со релјефни мотиви или сцени отпечатени со помош на калапи и печати. === Полирање === За да ја завршна обработка на керамиката, најчесто на земјените садови, керамичарите можат да ги полираат своите производи. Овој процес вклучува триење на површината на површината на глинениот предмет со тврд, мазен предмет, најчесто камен.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Low-firing and Burnishing|last=von Dassow|first=Sumi|publisher=The American Ceramic Society|year=2009|isbn=978-1-574-98293-0|location=Ohio}}</ref> Полирањето ги порамнува честичките од глина и обезбедува мазна површина. Ова порамнување на честичките може да го подобри капацитетот на садовите за складирање храна или вода. Повеќекратното полирање со нанесување масло помеѓу фазите на третманите со полирање може да резултира со уште порафинирани површини, совршени за понатамошно разубавување.<ref name=":0" /> == Форми == === Студиска грнчарија === Студиската грнчарија е грнчарија изработена од аматерски или професионални [[Уметник|уметници]] или занаетчии кои работат сами или во мали групи, изработувајќи уникатни предмети или во кратки серии. Типично, сите фази на производство ги извршуваат самите уметници.{{Sfn|Cooper|2010}} Студиската грнчарска уметност вклучува функционални производи како што се прибор за јадење, прибор за готвење и нефункционални производи како што се [[Вајарство|скулптури]]. Студиските грнчари може да се наречат керамички уметници, керамичари, керамичари или како уметници кои користат глина како медиум. Голем дел од студиската грнчарска изработка е прибор за јадење или готвење, но сè поголем број студиски грнчари произведуваат нефункционални или скулпторски предмети. Некои студиски грнчари сега претпочитаат да се нарекуваат себеси керамички уметници, керамичари или едноставно уметници. Студиската грнчарска изработка е претставена од грнчари од целиот свет. === Плочка === [[File:Grande_Mosquée_de_Kairouan,_carreaux_lustrés_-_Kairouan's_Great_Mosque,_luster_tiles.jpg|мини| Горен дел од [[Михраб|михработ]] украсен со глеѓни плочки (датираат од 9 век) во џамијата Укба, [[Тунис]]]] [[File:Tile,_late_19th-early_20th_century,_X1047.7.jpg|мини| Плочка, Хопи Пуебло (индијански староседелец), крајот на 19-ти - почетокот на 20-ти век]] [[Плочка|Плочката]] претставува изработено парче од издржлив материјал како [[керамика]], [[Карпа|камен]], метал, па дури и [[стакло]], кој генерално се користи за покривање на покриви, подови, ѕидови, тушеви или други предмети како што се плочите на масите. Алтернативно, поимот плочка понекогаш може да се однесува на слични единици направени од лесни материјали како што се [[перлит]], [[Дрво (материјал)|дрво]] и [[минерална волна]], кои обично се користат за апликации на ѕидови и тавани. Во друга смисла, „плочка“ е градежна плочка или сличен предмет, како што се правоаголни бројачи што се користат во играњето игри (видете игра базирана на плочки). Зборот е изведен од [[Француски јазик|францускиот]] збор ''tuile'', кој пак е од [[Латински јазик|латинскиот]] збор ''tegula'', што значи ќерамиди составени од печена глина. Плочките често се користеле за изработка ѕидни [[Ѕидно сликарство|мурали]] и подни облоги, и можат да бидат од едноставни квадратни плочки до сложени [[Мозаик|мозаици]]. Плочките најчесто се изработуваат од [[Macedonija|керамика]], обично глазирани за внатрешна употреба и неглазирани за покриви, но често се користат и други материјали, како што се стакло, плута, [[бетон]] и други композитни материјали, како и камен. Каменот кој се користи како плочки нејчесто е мермер, оникс, гранит или шкрилец. Потенки плочки може да се користат на ѕидови отколку на подови, за што претходно се потребни потрајни површини кои ќе бидат отпорни на удари. === Статуетки === [[File:Franz_Anton_Bustelli_Liebesgruppe_1756-1.jpg|мини| Група со љубовници, моделирана од Франц Антон Бустели, порцелан Нимфенбург, 1756]] [[Статуетка]] е фигура што претставува [[човек]], [[божество]], [[Митско суштество|легендарно суштество]] или [[Животни|животно]]. Статуетките можат да бидат реалистични или [[Икона|иконски]], во зависност од вештината и намерата на творецот. Најраните биле направени од камен или глина. Во античка Грција, многу статуетки биле изработувани од теракота (видете грчки теракотни статуетки). Модерните верзии се изработени од керамика, метал, стакло, дрво и пластика. Статуетките и минијатурите понекогаш се користат во [[друштвени игри]], како што се [[Шах|шахот]] и [[Игра со улоги|игрите со улоги]] на маса. Старите статуетки се користеле за да се побијат некои историски теории, како што е потеклото на шахот. === Прибор за јадење === [[Прибор за јадење]] се садови или прибор за јадење што се користи за поставување маса, сервирање храна и јадење. Вклучува [[прибор за јадење]], чаши, садови за сервирање и други корисни предмети за практични, како и за декоративни цели.<ref name="Bloomfield">{{Наведена книга|title=Contemporary tableware|last=Bloomfield|first=Linda|date=2013|publisher=A. & C. Black|isbn=978-1-4081-5395-6|location=London}}</ref> <ref name="venable">{{Наведена книга|title=China and Glass in America, 1880–1980: From Table Top to TV Tray|last=Venable|first=Charles L.|publisher=Harry N. Abrams|year=2000|isbn=978-0-8109-6692-5|location=New York|display-authors=etal}}</ref> Садовите, чиниите и чашите може да бидат направени од керамика, додека приборот за јадење обично е направен од метал, а стаклените садови често се направени од стакло или други некерамички материјали. Квалитетот, природата, разновидноста и бројот на предметите варираат во зависност од културата, религијата, бројот на гости, [[Кујна|кујната]] и пригодата. На пример, блискоисточната, индиската или полинезиската култура и кујна понекогаш го ограничуваат приборот за јадење само за сервирање на јадења, користејќи леб или лисја како индивидуални чинии. Во посебни пригоди најчесто се користел прибор за јадење со повисок квалитет.<ref name="venable" /> === Теракота (уметнички дела) === Покрај тоа што е материјал, „теракота“ исто така се однесува и на предмети изработени од овој материјал. Во [[Археологија|археологијата]] и [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]], терминот „теракота“ често се користи за да се опишат предмети, како што се статуи и фигури, кои не се садови. Одличен пример е [[Теракотна војска|Теракотната армија]], колекција од [[Теракота|теракотни]] скулптури во човечка големина што ги прикажуваат армиите на [[Чјин Ши Хуанг|Ќин Ши Хуанг]], првиот [[Цар на Кина|император на Кина]]. Тоа е форма на погребна уметност погребана со царот во 210 – 209 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. и чија цел била да го заштити царот во неговиот задгробен живот.<ref name="Portal">{{Наведена книга|title=The First Emperor: China's Terracotta Army|last=Portal|first=Jane|date=2007|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02697-1}}</ref> Францускиот склуптор Алберт-Ернест Кариер-Белез изработил многу теракоти, но можеби најпозната е теракотата „[[Грабнувањето на Хиподамеја]]“, теракота која ја прикажува грчката митолошка сцена на кентаур кој ја грабнува Хиподамеја на нејзиниот свадбен ден. Американскиот архитект [[Луис Саливен|Луис Саливан]] е добро познат по своите елаборирани глазирани теракотни орнаменти, дизајни кои би било невозможно да се изведат на кој било друг медиум. Теракота и ќерамидите биле широко користени во градските згради во викторијански [[Бирмингем]], [[Англија]]. == Историја == Керамичката уметност има долга историја во речиси сите развиени култури, а честопати керамичките предмети се единствените уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како онаа на Ноците во Африка пред повеќе од 3.000 години. Културите кои се особено познати по керамиката ги вклучуваат кинеската, [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], персиската, [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Постојат докази дека грнчарството било независно измислено во неколку региони во светот, вклучувајќи ги Источна Азија, Субсахарска Африка, Блискиот Исток и Америка. === Палеолитска грнчарија (околу 20.000 г. п.н.е.) === [[File:Vestonicka_venuse_edit.jpg|десно|мини| [[Вјестоничка Венера]] , пред 25.000{{Меѓупростори}}п.н.е.]] [[File:National_Museum_of_China_2014.02.01_14-43-38.jpg|мини| Грнчарски предмети стари 20.000-10.000 години со реконструкциски поправки пронајдени во пештерата Сјенрендонг, Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.flickr.com/photos/anthonyhuan/32661009357/in/album-72157706522993001/|title=Ancient China: Neolithic|last=Huan|first=Anthony|date=13 April 2019|work=National Museum of China}}</ref> <ref name="Science">{{Наведено списание|last=Bar-Yosef|first=Ofer|last2=Arpin|first2=Trina|last3=Pan|first3=Yan|last4=Cohen|first4=David|last5=Goldberg|first5=Paul|last6=Zhang|first6=Chi|last7=Wu|first7=Xiaohong|date=29 June 2012|title=Early Pottery at 20,000 Years Ago in Xianrendong Cave, China|journal=Science|language=en|volume=336|issue=6089|pages=1696–1700|bibcode=2012Sci...336.1696W|doi=10.1126/science.1218643|issn=0036-8075|pmid=22745428}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Marshall|first=Michael|year=2012|title=Oldest pottery hints at cooking's ice-age origins|url=https://www.newscientist.com/article/dn21985-oldest-pottery-hints-at-cookings-ice-age-origins/|journal=New Scientist|volume=215|issue=2872|page=14|bibcode=2012NewSc.215Q..14M|doi=10.1016/S0262-4079(12)61728-X|url-access=subscription}}</ref>]] Иако грнчарски склуптури се пронајдени од постари периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во регини на она што сега претставува руски Далечен Исток, пронаогајќи неколку примероци од 20.000 до 10.000{{Меѓупростори}}п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети. Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. <ref name="Stanglin, Douglas">{{Наведени вести|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2012/06/pottery-found-in-from-china-cave-confirmed-as-worlds-oldest/1#.UDiyGtZlRv0|title=Pottery found in China cave confirmed as world's oldest|last=Stanglin, Douglas|date=29 June 2012|work=[[USA Today]]}}</ref> Овие рани керамички садови биле изработени долго пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]], од мобилни собирачи на храна кои ловеле и собирале храна за време на доцниот леден максимум. Многу од фрагментите на грнчаријата имале траги од изгореници, податок што укажува дека грнчаријата се користела за готвење.<ref name="Science" /> === Пред неолитската грнчарија: камени садови (12.000–6.000 п.н.е.) === [[File:Jar_MET_DP168331_(cropped).jpg|мини| Насликан порцелански сад од Каподимонте од (или во стилот на) Џовани Казели со три фигури на [[Пулчинела]] од [[Комедија дел арте|комедија дел'арте]], 1745–1750. Висока 16,2 см]] <gallery widths="170px" heights="170px"> File:Eynan_Epipaleolithic_mortar.jpg|алт=Stone mortar from Eynan, Natufian period, 12,500-9,500 BC| Камен малтер од Ејнан, Натуфиски период, 12.500-9.500 п.н.е. File:Calcite_tripod_vase,_mid-Euphrates_probably_from_Tell_Buqras,_6000_BCE,_Louvre_Museum_AO_31551.jpg|алт=Calcite tripod vase, mid-Euphrates, probably from Tell Buqras, 6,000 BC, Louvre Museum AO 31551| Вазна од [[калцит]], среден Еуфрат, веројатно од Тел Буграс, 6000 г. п.н.е., Музеј Лувр AO 31551 File:Alabaster_pot_Mid-Euphrates_region_6500_BCE_Louvre_Museum.jpg|алт=Alabaster pot Mid-Euphrates region, 6,500 BC, Louvre Museum| Сад од алабастер, регион на Среден Еуфрат, 6.500 година п.н.е., Музеј Лувр Многу извонредни садови биле изработени од камен пред пронаоѓањето на грнчарството во [[Југозападна Азија|Западна Азија]] (што се случило околу 7000 година п.н.е.) и пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]]. Натуфиската култура создала елегантни камени малтери во периодот помеѓу (12.000 и 9.500 година п.н.е). Околу 8000 година п.н.е., неколку рани населби станале експерти во изработката на убави и многу софистицирани садови од камен, користејќи материјали како [[алабастер]] или [[гранит]], и користејќи песок за обликување и полирање. Занаетчиите ги користеле вените во материјалот за да го максимизираат визуелниот ефект. Вакви предмети се пронајдени во изобилство на горниот тек [[Еуфрат|на реката Еуфрат]], во денешна источна Сирија, особено на локалитетот Буграс. Ова ги формираат раните фази од развојот на уметноста на Месопотамија. [[File:Frieze-group-3-example1.jpg|лево|мини| Сад од [[Месопотамија]], доцен Убаидски период (4.500 – 4.000 г.){{Меѓупростори}}п.н.е.)]] Првите садови се правеле со таканаречениот метод на „намотување“, при што глината се обработувала во долга нишка што се намотувала и формирала форма од која подоцна се создавале мазни ѕидови. [[Грнчарско колце|Грнчарското тркало]] веројатно било измислено во [[Месопотамија]] до 4-тиот милениум п.н.е., но се проширило низ речиси цела Евроазија и поголемиот дел од Африка, иако останало непознато во [[Нов Свет|Новиот свет]] сè до доаѓањето на Европејците. Декорацијата на глината со врежување и сликање е многу широко распространета и првично била геометриска, но честопати вклучувала фигуративни дизајни уште многу рано. Грнчарството е многу важно и значајно за археологијата на праисториските култури. Многу од тие култури се познати по имињата земени од нивната препознатлива и честопати многу фина грнчарска култура, како што се [[Линискокерамичка култура|културата на линеарната грнчарска култура]], [[Култура на ѕвонести пехари|културата на чашата]], [[културата на глобуларни амфори]], [[Култура на врвчеста керамика|културата на жичениот]] керамички прибор и [[Култура на инчести пехари|културата на инкастата грнчарска култура]], за да земеме примери само од [[неолитска Европа]] (приближно 7000 – 1800 г.{{Меѓупростори}}п.н.е.). Керамичката уметност генерирала многу стилови од сопствената традиција, но честопати е тесно поврзана со современата скулптура и металоделството. Многу пати во својата историја, стилови од обично попрестижната и поскапа уметност на обработка на метал биле копирани во керамиката. Ова може да се види во раната кинеска керамика, како што се грнчаријата и керамичките производи од [[династијата Шанг]], во староримската и иранската грнчарија и [[рококо]] европските стилови, копирајќи ги современите форми на сребрениот прибор. Вообичаена употреба на керамиката е за садови, - садови како што се чинии, вазни и [[Амфора|амфори]], како и друг прибор за јадење, но и статуетките се изработувале многу широко. === Керамиката како декорација на ѕидови === [[File:Hexagonal_Tile,_mid_15th_century..jpg|мини| ''Шестоаголна плочка'', средината на 15 век{{Пцп}}[[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]]]] Најраниот доказ за глазирани тули е откривањето на глазирани тули во [[Елам|еламскиот]] храм во Чога Занбил, датиран од 13 век п.н.е. Глазирани и обоени тули се користеле за изработка на ниски релјефи во Античка [[Месопотамија]], најпозната е [[Порта на Иштар|Иштарската порта]] во [[Вавилон]] ( {{Околу|575{{nbsp}}BCE}} ), сега делумно реконструиран во [[Берлин]], со делови на други места. Занаетчии од Месопотамија биле носени и ангажирани за палатите на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство,]] како што е [[Персеполис]]. Традицијата за нивната употреба продолжила, и по исламското освојување на Персија, обоените и често обоени глазирани тули или плочки станале важен значаен елемент во персиската архитектура, а оттаму се прошириле во поголемиот дел од исламскиот свет, особено во [[Изничка керамика|Изничката керамика]] на [[Турција]] под [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] во 16 и 17 век. Користејќи ја технологијата за лустрирана [[метализирана керамика]], еден од најдобрите примери за средновековна исламска употреба на керамика како декорација на ѕидови може да се види во Џамијата Укба, позната и како Големата џамија кај Каируан (во [[Тунис]]), горниот дел од ѕидот [[Михраб|на михработ]] е украсен со полихромни и монохроматски плочки од лустрирана керамика, кои датираат од 862 до 863 година, овие плочки најверојатно биле увезени од Месопотамија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=szNMwUFyjbkC&dq=luster+kairouan+gold&pg=PA40|title=The Arts of Fire: Islamic Influences on Glass and Ceramics of the Italian Renaissance|last=Hess|first=Catherine|last2=Komaroff|first2=Linda|last3=Saliba|first3=George|date=27 December 2004|publisher=Getty Publications|isbn=978-0-89236-758-0|page=40|via=Google Books}}</ref> Пренесена преку [[Ел-Андалус|Ел Андалус]], во Шпанија, а особено [[Португалија|во Португалија]], се развила нова традиција на азулехос, која до [[Барок|барокниот]] период произведувала екстремно големи насликани сцени на плочки, обично во сина и бела боја. Плочките од Делфтвер, обично со насликан дизајн што покрива само една (прилично мала) плочка, биле сеприсутни во Холандија и широко се извезувале низ Северна Европа од 16 век па наваму. Неколку кралски палати од 18 век имале порцелански соби со ѕидови целосно покриени со порцелан. Меѓу преживеаните примери се оние во Музејот Каподимонте, Неапол, Кралската палата во Мадрид и блиската Кралска палата во Аранхуез. Раскошните шпорети биле карактеристика на собите на средната и горната класа во Северна Европа од 17-ти до 19-ти век. Постојат неколку други видови традиционални плочки кои сè уште се во производство, на пример, малите, речиси мозаични, светло обоени зелиже плочки од [[Мароко]]. Со исклучоци, особено Порцеланската кула во Нанџинг, плочките или глазираните тули не се застапени во голема мера во источноазиската керамика. == Регионален развој == === Источна Азија === Иако грнчарските статуетки се пронајдени од порани периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во она што е денешен руски Далечен Исток, обезбедувајќи неколку од периодот помеѓу 20.000 и 10.000 година п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети.<ref name="Boaretto">{{Наведено списание|last=Boaretto, E.|last2=Wu|first2=X.|last3=Yuan|first3=J.|last4=Bar-Yosef|first4=O.|last5=Chu|first5=V.|last6=Pan|first6=Y.|last7=Liu|first7=K.|last8=Cohen|first8=D.|last9=Jiao|first9=T.|displayauthors=1|year=2009|title=Radiocarbon dating of charcoal and bone collagen associated with early pottery at Yuchanyan Cave, Hunan Province, China|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9537–9538|bibcode=2009PNAS..106.9595B|doi=10.1073/pnas.0900539106|pmc=2689310|pmid=19487667|doi-access=free}}</ref> Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. ==== Камбоџа ==== Неодамнешните археолошки ископувања во Ангкор Бореи (во јужна Камбоџа) откриле голем број на парчиња од керамика, од кои некои веројатно датираат од праисторискиот период. Сепак, поголемиот дел од грнчаријата која била пронајдена датира од пред-ангкорскиот период и се состои главно од розови теракотни садови кои биле рачно изработени или фрлани на тркало, а потоа украсени со врежани шари. Глазираните производи за прв пат се појавуваат во археолошките записи кон крајот на 9 век во храмовата група Ролуос во регионот Ангкор, каде што се пронајдени парчиња од садови со зелена глазура. Кафеавата глазура станала популарна на почетокот на 11 век, а кафеаво глазирани производи се пронајдени во голем број на кмерските локации во североисточен Тајланд. Декорирањето на грнчарство со животински форми било популарен стил од 11-ти до 13-ти век. Археолошките ископувања во регионот Ангкор откриле дека кон крајот на периодот Ангкор, производството на домородна грнчарија се намалило, додека имало зголемување на увозот на кинеска керамика. Директни докази за облиците на садовите се дадени од сцените прикажани на барелефите во кмерските храмови, кои исто така нудат увид во домашната и ритуалната употреба на производите. Широкиот спектар на утилитарни форми укажува дека Кмерите користеле керамика во секојдневниот живот за готвење, чување на храна, носење и складирање течности, како и садови за лековити билки, парфеми и козметика. ==== Кина ==== [[File:Porcelaine_chinoise_Guimet_241101.jpg|десно|мини| Кинески [[Лонгкуан целадон]], [[Сунг (династија)|династија Сонг]], 13 век. Целадонот првпат бил направен во Кина, а потоа се извезувал во различни делови на Азија и Европа. Целадонот станал омилен кај разни кралеви и монарси, како што се [[Отоманско Царство|отоманските]] султани, поради неговата беспрекорна убавина, сличноста со кинескиот жад и верувањето дека целадонот ќе ја промени својата боја ако храната или виното во себе имаат отров.]] Постои [[кинески порцелан]] од доцниот [[Хан (династија)|источен Хан]] период (100–200 г. н.е.), периодот на [[Трите кралства]] (220 – 280{{Меѓупростори}}н.е.), периодот на [[Шесте династии]] ((220–589 г. н.е.), и потоа. Кина, особено, има континуирана историја на производство во голем обем, при што царските фабрики обично ги произведувале најдобрите дела. [[Танг (династија)|Династијата Танг]] (618 до 906 г. н.е.) е особено позната по фигурите на надгробни прилози од луѓе, животни и модели на куќи, чамци и други предмети, ископани (обично нелегално) од гробови во голем број. Некои експерти веруваат дека првиот вистински порцелан е направен во [[Покраини во Кина|провинцијата]] Џеџијанг во [[Народна Република Кина|Кина]] за време на периодот [[Хан (династија)|Хан династијата]]. Парчиња кои биле пронајдени од археолошките наоѓалишта на печки во Источен Хан, проценетата температура на печење се движела од 1260 до 1300 C.<ref name="He Li 1996">He Li, (1996). ''Chinese Ceramics. The New Standard Guide''. Thames and Hudson, London. {{ISBN|0-500-23727-1}}.</ref> Уште во 1000 година п.н.е., таканаречените „порцелански производи“ или „протопорцелански производи“ се изработувале со употреба на барем малку [[Каолинит|каолин]] печен на високи температури. Разделувачката линија помеѓу двата и ''вистинските порцелански производи'' не е јасна. Археолошките наоди ги поместуваат датирањата уште од [[Хан (династија)|династијата Хан]] (206 – п.н.е.){{Пцп}}220{{Меѓупростори}}CE).<ref name="temple">Temple, Robert K.G. (2007). ''The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention'' (3rd edition). London: André Deutsch, pp.&nbsp;103–6. {{ISBN|978-0-233-00202-6}}</ref> Царскиот порцелан од династијата Сонг (960–1279), со многу суптилна декорација плитко изрезбана со нож во глината, од многу авторитети се смета за врв на кинеската керамика, иако големата и побујно обоена керамика од времето на династијата Минг (1368{{ndash}}1644) има поширок углед. Кинеските императори подарувале керамика како дипломатски подароци во раскошен обем, а присуството на кинеска керамика несомнено помогнало во развојот на сродни традиции на керамика, особено во Јапонија и Кореја. До 16 век, мали количини скап кинески порцелан биле увезувани во Европа. Од 16 век па наваму, во Европа се направени обиди да се имитира, вклучувајќи ја меката паста и порцеланот Медичи изработени во [[Фиренца]]. Во 1712 година, многу од сложените тајни за производство на кинески порцелан биле откриени низ цела Европа од страна на францускиот језуит Франсоа Ксавиер д'Ентрекол и објавени во ''Lettres édifiantes et curieuses de Chine par des missionnaires jésuites'' <ref>Baghdiantz McAbe, Ina (2008). Orientalism in Early Modern France. Oxford: Berg Publishing, p. 220. {{ISBN|978-1-84520-374-0}}; Finley, Robert (2010). The pilgrim art. Cultures of porcelain in world history. University of California Press, p. 18. {{ISBN|978-0-520-24468-9}}; Kerr, R. & Wood, N. (2004). Joseph Needham : Science and Civilisation in China, Volume 5 Chemistry and Chemical Technology : Part 12 Ceramic Technology. Cambridge University Press, p. 36–7. {{ISBN|0-521-83833-9}}</ref> По многу експериментирање, рецепт за тврда паста за порцелан бил осмислен во фабриката за порцелан Мајсен во [[Дрезден]] веднаш по 1710 година, а биле пуштени во продажба до 1713 година. Во рок од неколку децении, фабрики за порцелан се изградиле во Нимфенбург во [[Баварија]] (1754) и Каподимонте во [[Неапол]] (1743) и на многу други места, честопати биле финансирани од локалните владетели. ==== Јапонија ==== [[File:Plat_Nabeshima_aux_trois_hérons.jpg|мини| Набешима плоча со три [[чапји]]]] [[File:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|мини| Кадилница од целадон од династијата [[Корјо]] со глазура од корејско рибарче. Национално богатство бр.{{Меѓупростори}}95 од Јужна Кореја]] Најраната јапонска грнчарија била изработена околу 11-тиот милениум пред нашата ера. Џомонскиот стил се појавил во 6-тиот милениум п.н.е., а поедноставниот Јајои стил околу 4-тиот век п.н.е. Оваа рана грнчарија била мека глине, печена на ниски температури. Грнчарското тркало и печката способна за достигнување повисоки температури и печење камени садови се појавиле во 3 или 4 век од н.е., веројатно донесени од Кина преку Корејскиот полуостров. Во 8 век, официјалните печки во Јапонија произведувале едноставни, зелени глинени садови глазирани со олово. Неглазираниот каменен материјал се користел како погребни тегли, тегли за складирање и кујнски садови сè до 17 век. Некои од печките ги подобриле своите методи и се познати како „Шест стари печки“. Од 11-ти до 16-ти век, Јапонија увезувала многу порцелан од Кина, а дел од Кореја. Обидите на јапонскиот владетел Тојотоми Хидејоши да ја освои Кина во 1590-тите биле наречени „Керамички војни“ Киднапирањето на корејските грнчари се чини дека била главната причина. Еден од овие грнчари кои биле киднапирани, Ји Сам-пјеонг, ја открил суровината за порцелан во Арита и го произвел првиот вистински порцелан во Јапонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thoughtco.com/ceramic-wars-hideyoshis-japan-kidnaps-koreans-195725|title=The Ceramic Wars: Hideyoshi's Japan Kidnaps Korean Artisans|date=30 April 2025|work=[[thoughtco]]}}</ref> ==== Кореја ==== Корејската грнчарска изработка има континуирана традиција уште од едноставните глинени садови од околу 8000 година п.н.е. Стилите генерално биле карактеристична варијанта на кинеските, а подоцна и на јапонските развојни текови. Целадонот од династијата Корјо (918–1392) и раниот бел порцелан од династијата Џосон следната династија генерално се сметаат за најдобри достигнувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|title=Collection: Korean Art|work=Freer/Sackler|publisher=Smithsonian Institution|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901183854/http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|archive-date=1 September 2015|accessdate=2 August 2015}}</ref> === Западна Азија и Блискиот Исток === ==== Исламска грнчарија ==== [[File:Cup_votive_inscriptions_MET_40-170-15.jpg|мини| Чаша со вотивни натписи на куфичко писмо. Теракота, [[Нишапур]] Колекции [[Метрополитен (музеј)|на Метрополитен музеј на уметност]] Њујорк]] Од 8-ми до 18-ти век, глазираната керамика била важна во [[Исламска уметност|исламската уметност]], обично во форма на елаборирана грнчарија,<ref>{{Наведена книга|title=New Looks at Old Pots: Results of Recent Multidisciplinary Studies of Glazed Ceramics from the Islamic World|last=Mason|first=Robert B.|work=Muqarnas: Annual on Islamic Art and Architecture|publisher=Brill Academic Publishers|year=1995|isbn=978-90-04-10314-6|volume=XII}} Mason (1995), p. 1</ref> развивајќи се особено врз основа на енергичните персиски и египетски претисламски традиции. Застаклувањето со калај е развиено од исламските грнчари, првите примери пронајдени како сино обоен керамика во [[Басра]], кои датираат од околу 8 век. Исламскиот свет имал контакт со Кина и сè повеќе адаптирал многу кинески декоративни мотиви. Персиските производи постепено ги ублажувале исламските ограничувања за фигуративните орнаменти, а насликаните фигуративни сцени на производите станале многу важни. [[File:Ceramic_bowl_decorated_with_slip_beneath_a_transparent_glaze_and_designed_by_anthropic_figure_with_bull_head_Golestan,_Gorgan_9th_century_CE,_Early_Islamic_period.jpg|мини| Керамички сад украсен со лепак под проѕирна глазура, Горган, 9 век од н.е., ран исламски период, Национален музеј на Иран.]] Камените садови исто така биле важен занает во исламската грнчарија, произведена низ Ирак и Сирија до 9 век. Грнчарството се произведувало во Рака, [[Сирија]], во 8 век.<ref name="Henderson">{{Наведено списание|last=Henderson|first=J.|last2=McLoughlin|first2=S. D.|last3=McPhail|first3=D. S.|year=2004|title=Radical changes in Islamic glass technology: evidence for conservatism and experimentation with new glass recipes from early and middle Islamic Raqqa, Syria|journal=Archaeometry|volume=46|issue=3|pages=439–68|bibcode=2004Archa..46..439H|doi=10.1111/j.1475-4754.2004.00167.x}}</ref> Други центри за иновативна керамика во исламскиот свет биле [[Фустат]] (во близина на денешно [[Каиро]]) од 975 до 1075 година, [[Дамаск]] од 1100 до околу 1600 година и [[Тебриз]] од 1470 до 1550 година. Формата албарело, претставува еден вид земјен сад [[Мајолика|од мајолика]], првично дизајниран и наменет за чување на масти и суви лекови во аптеките, за прв пат била направена на исламскиот Блиски Исток. Во Италија го донеле Хиспано-Мореските трговци, најраните италијански примероци биле произведени во Фиренца во 15 век. === Европа === ==== Рани фигурини ==== Најстарите познати керамички предмети се граветските фигурини од периодот на горниот палеолит, како оние откриени во Долно Вестонице во денешна Чешка. Венерата од Долно Вестонице (''Věstonická Venuše'' на чешки) е статуетка на гола женска фигура која датира од период помеѓу 29.000 и 25.000 година п.н.е. Изработена е со обликување, а потоа печење на мешавината од глина и коскена прав. Слични предмети во различни медиуми пронајдени се низ Европа и Азија, кои датираат од периодот на горниот палеолит, се нарекуваат исто така Венерини фигурини. Научниците имаат спротивставено мислење во однос на нивната намена или културно значење. ==== Античкиот Медитеран ==== [[File:Altes_Museum-Tanagra-lady_with_fan.jpg|десно|мини| [[Хеленистички период|Хеленистичка]] фигурина од Танагра од ( {{Околу|320}} п.н.е.), веројатно само наменето да претстави модерна дама со шапка за сонце.]] Глазираниот египетски фајанс датира од третиот милениум п.н.е., а насликаната, но неглазирана грнчарија се користела уште порано за време на преддинастичката култура Накада. [[Фајанс|Фајансот]] станал софистициран и се произведувал во голем обем, со користење на калапи за моделирање, а подоцна и обликувани на тркало. Биле развиени неколку методи на застаклување, но боите останале во голема мера ограничени на опсег во сино-зелениот спектар. ==== Грнчарство со калај ==== [[File:Hispanomoresque.JPG|десно|мини| Хиспано-морски прибор за јадење, околу 32 см во дијаметар, со христијански монограм „IHS“, украсен во кобалтно сина боја и златен сјај. Валенсија, ({{Околу|1430}} – 1500). Колекција Барел]] [[File:Cina,_dinastia_ming,_piatto_della_famiglia_blu_e_bianco,_1410_ca.jpg|мини| Сино-бел порцелански сад од [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368 – 1644 н.е.) од времето на владеењето на царот Јонгл (1402 – 1424 н.е.){{Пцп}}Збирки на музејот Калуст Гулбенкијан]] ==== Порцелан ==== ==== Веџвуд и грнчарниците во Северен Стафордшир ==== [[File:Philbrook_-_Wedgewood_(2)crop.jpg|лево|мини| Неокласична урна од Веџвуд во јаспис, околу 1820 година]] Од 17 век, [[Стоук на Трент]] во Северен Стафордшир се појавил како главен центар за грнчарство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thepotteries.org/sot/five.htm|title=all about Stoke-on-Trent in 5 minutes...|work=thepotteries.org|accessdate=19 March 2016}}</ref> Значаен придонес во развојот на индустријата со грнчарство дале фирмите Веџвуд, Споуд, Ројал Дултон и Минтон. Локалната достапност на обилни резерви на јаглен и соодветна глина за изработка на грнчарија довело до ран, иако првично ограничен, развој на локалната грнчарска индустрија. Изградбата на каналот „Трент и Мерси“ овозможило лесен транспорт на каолинот (порцеланска глина) од Корнвол, како и на други материјали, што го олесниле производството на грнчарија со кремаста глазура („creamware“) и на порцелан со коскено пепел („bone china“). Иако другите производствени центри имаа предност во изработката на висококвалитетни производи, водечката улога на Северен Стафордшир била постигната благодарение на долгогодишните, методични и детални истражувања и подготвеноста за експериментирање – иницирани првично од еден човек, Џозаја Веџвуд. Неговиот пример го следеле подоцна и други локални грнчари, научници и инженери. На Веџвуд му се припишува заслугата за индустријализацијата на производството на грнчаријата. Неговите производи имале исклучителен квалитет. Кога би забележал некој несовршен сад во својата работилница што не ги исполнувал неговите стандарди, тој го кршел со својот стап, извикувајќи: „Ова не е доволно добро за Џозаја Веџвуд!“ Тој длабоко се интересирал за научните достигнувања на своето време, а токму тој интерес бил основата за примена на научниот пристап и методи со цел револуционерно да го подобри квалитетот на своите изработки од грнчарија. Неговите уникатни глазури почнале да ги издвојуваат неговите производи од останатите грнчарски производи на пазарот. Неговата двобојна грнчарија од типот „џаспер“ (jasperware) со мат завршница била идеална за неокласицистичкиот стил кон крајот на векот, бидејќи го имитирала изгледот на античките римски камео-резби во скапоцени камења (како „Gemma Augustea“) или на стаклените камео-вазни (како „Вазната Портланд“), од кои Веџвуд изработувал копии од глина. На Веџвуд исто така,му се припишува и усовршувањето на техниката на печатење со трансфер (пренос на отпечаток), која првично била развиена во Англија околу 1750 година. До крајот на векот, оваа техника во голема мера го заменила рачното сликање кај сложените дезени – со исклучок на луксузниот сегмент од пазарот – а огромното мнозинство на украсена керамика во светот и денес користи варијанти на оваа техника. Заслугата за усовршувањето на печатењето со трансфер под глазура најчесто му се припишува на Џосаја Спод Првиот. Овој процес настанал како надградба на методите што се користеле во печатењето на книги. Сепак, поради квалитетот на хартијата во тоа време, било невозможно да се репродуцираат многу фини детали од дизајнот, па раните отпечатени дезени немале доволно суптилност во тонските нијанси. Развојот на потенки хартии за печатење, кои подоцна биле изработувани машински околу 1804 година, им овозможил на граверите да користат многу поширок спектар на тонски техники, кои можеле многу поуспешно да се репродуцираат врз керамичките производи. Иако далеку од тоа дека ја усовршил техниката на печатење под глазура, Веџвуд бил убеден од своите сликари да не ја применува таа метода, сè додека не станало очигледно дека господин Спод му ја презема работата нудејќи поконкурентни цени за висококвалитетни производи со побогата декорација. Доминацијата на Стоук-он-Трент во производството на керамика поттикнала и привлекла голем број уметници што работеле со керамика, меѓу кои биле Кларис Клиф, Сузи Купер, Лорна Бејли, Шарлот Рид, Фредерик Хуртен Рид и Џабез Водри. === Америка === [[File:Hopi_canteen_p1070217.jpg|десно|мини| Зуни ола, 19 век, непознат уметник{{Пцп}}Колекции на Музејот Стенфорд]] [[File:AnasaziMugs.jpeg|десно|мини| Чаши '''„Анасази“''' од областа Фор Корнерс, југозапден САД. Забележете го исечокот во облик на Т-форма на рачката од левата шолја. Вратите на предците на Пуебло често имаат ист облик.]] Во Соединетите Американски Држави, најстарата грнчарија датира од 2500 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. Пронајдена е во Еколошкиот и историски резерват Тимукуан во [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], а некои и малку постари пронајдени се покрај реката Савана во [[Џорџија]].<ref name="FTU">{{Наведени вести|url=http://jacksonville.com/news/metro/2009-10-18/story/the_mocama_new_name_for_an_old_people|title=The Mocama: New name for an old people|last=Soergel|first=Matt|date=18 October 2009|work=[[The Florida Times-Union]]|access-date=12 May 2010}}</ref> Пред доаѓањето на Европејците, народите на континентите Северна, Средна и Јужна Америка имале разновидни традиции во изработката на керамика. Најстарата керамика позната во Америка била изработена пред 5.000 до 6.000 години и е пронајдена во андскиот регион, долж пацифичкиот брег на Еквадор (локалитетите Валдивија и Пуерто Хормига) и во долината Сан Хасинто во Колумбија. Пронајдени се и предмети стари меѓу 3.800 и 4.000 години кои се откриени во Перу. Некои археолози сметаат дека знаењето за изработка на керамика стигнало по морски пат до Мезоамерика, втората голема лулка на цивилизацијата во Америка. Најдобро развиените стилови во централните и јужните Анди се сметаат оние од керамиката пронајдена во близина на церемонијалното место Чавин де Уантар (800–400 г. п.н.е.) и Куписнике (1000–400 г.н.е.). Во истиот период, на јужниот брег на Перу, во областа наречена Паракас, се развила уште една култура. Културата Паракас (600–100 г. п.н.е.) создавале извонредни дела од релјефна керамика, финализирани со нанесување густо масло по печењето. По оваа колоритна традиција во керамиката и текстилот следела културата Наска (1–600 г.н.е.), Грнчарите развиле подобрени техники за подготовка на глината и за украсување на предметите, користејќи тенки четки за сликање на софистицирани мотиви. Во раната фаза на керамиката Наска, грнчарите сликале реалистични ликови и пејзажи. Кај Маите развојот на керамиката се случил многу подоцна, бидејќи нивната керамичка уметност доживеала процут во класичниот период на Маите, односно од 2. до 10. век. Еден значаен локалитет во јужен Белиз е Лубаантун, кој се одликува со особено детални и бројни уметнички дела. Како доказ за тоа колку биле ценети овие керамички дела, многу примероци по потекло од Лубаантун се пронајдени на оддалечени локалитети на Маите во Хондурас и Гватемала. Покрај овие податоци, интересен е податокот што и денешните Маи од Лубаантун продолжуваат рачно да изработуваат копии на многу од оригиналните дизајни пронајдени на тој локалитет. ==== Мексиканска керамика ==== [[File:TalaveraTrayMAPDF.JPG|мини| Талавера послужавник за сервирање]] [[Мексиканската керамика]] е древна традицијана на глинени изработки. [[Претколумбовска Америка|Претколумбиските]] грнчари ги правеле своите производи со стискање, намотување или удар со чекан со наковална и, наместо да користат глазура, ги полирале своите садови. === Субсахарска Африка === [[File:A_fertility_god..._(3146104804).jpg|мини| Теракота фигура од културата на Џен.]] Се чини дека грнчарството било независно развиено во Подсахарска Африка во текот на 10-тиот милениум п.н.е., со наоди кои датираат од најмалку 9.400 година п.н.е. од централен [[Мали]]. Во Африка, најраната грнчарија е пронајдена во големите планински масиви на Централна Сахара, во Источна Сахара и долината на Нил, која датира од периодот помеѓу деветтиот и десеттиот милениум.<ref>{{Наведено списание|last=Jesse|first=Friederike|date=2010-10-25|title=Early Pottery in Northern Africa – An Overview|url=https://brill.com/view/journals/jaa/8/2/article-p219_4.xml|journal=Journal of African Archaeology|language=en|volume=8|issue=2|pages=219–238|doi=10.3213/1612-1651-10171|issn=1612-1651|url-access=subscription}}</ref> Музеи за керамика и музејски збирки == Поврзано == * {{Прибележана врска|Американски музеј на керамичката уметност}} * {{Прибележана врска|Список на студиски грнчари}} * {{Прибележана врска|Скулптура – уметнички дела кои претставуваат тридимензионални предмети}} * {{Прибележана врска|Визуелни уметности – уметнички форми кои вклучуваат визуелна перцепција}} == Наводи == {{наводи}} === Литература === * {{Наведена книга|title=Ten Thousand Years of Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2010|isbn=978-0-8122-3554-8|edition=4th|publication-place=Philadelphia|oclc=42475956|author-link=Emmanuel Cooper}} * {{Наведена книга|title=A History of World Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=[[Chilton Book Co.]]|year=1989|isbn=978-0-8019-7982-8}} * {{Наведена книга|title=The Art of Ceramics: European Ceramic Design 1500–1830|last=Howard|first=Coutts|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=978-0-300-08387-3|ref={{sfnRef|Coutts|2001}}}}* {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bookofpotteryp01coxw|title=The book of pottery and porcelain|last=Cox|first=Warren|publisher=Crown Publishers|year=1970|isbn=978-0-517-53931-6|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Pottery Science|last=Dinsdale|first=Allen|publisher=Ellis Horwood, Ltd|year=1986|isbn=978-0-470-20276-0}} * {{Наведена книга|title=Dictionary of Ceramics: Pottery, Glass, Vitreous Enamels, Refractories, Clay Building Materials, Cement and Concrete, Electroceramics, Special Ceramics|last=Dodd|first=Arthur|publisher=Maney Publishing|year=1994|isbn=978-0-901716-56-9}} * {{Наведена книга|title=The History of American Ceramics: From Pipkins and Bean Pots to Contemporary Forms, 1607 to the present|last=Levin|first=Elaine|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=978-0-8109-1172-7}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanceramics0000ever|title=American Ceramics: The Collection of Everson Museum of Art|last=Perry|first=Barbara|publisher=Rizzoli|year=1989|isbn=978-0-8478-1025-3|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/craftartofclay00susa|title=The craft and art of clay|last=Peterson|first=Susan|publisher=The Overlook Press|year=1996|isbn=978-0-87951-634-5|publication-place=Woodstock, NY|oclc=604392596|author-link=Susan Peterson|url-access=registration|via=Internet Archive}} * {{Наведена книга|title=Illustrated Dictionary of Ceramics|last=George|first=Savage|last2=Newman|first2=Harold|publisher=Thames & Hudson|year=2000|isbn=978-0-500-27380-7|ref={{sfnRef|Savage|2000}}}} == Надворешни врски == * [http://www.vam.ac.uk/page/c/ceramics/ Керамика од Музејот Викторија и Алберт] * [http://www.ceramicstudies.me.uk/index.html ''Керамичка историја за грнчари'' од Виктор Брајант] * [http://www.metmuseum.org/toah/hi/c.htm Индекс на ''временската линија на историјата на уметноста'' на Метрополитен музејот – видете „керамика“ за многу карактеристики] * [https://web.archive.org/web/20160320125236/http://artsmia.org/art-of-asia/ceramics/ Институт за уметности во Минеаполис: Керамика – Уметноста на Азија] * [https://web.archive.org/web/20161008092147/http://potweb.ashmolean.org/PotWhatisin.html Онлајн каталог на Potweb и друго од музејот Ашмолеан] * [https://web.archive.org/web/20171203165937/http://www.stokemuseums.org.uk/collections/ceramics/ceramics-online/ Музеи во Стоук на Трент – Керамика онлајн] * [https://web.archive.org/web/20190413163649/http://www.royaldutchceramics.com/ Кралска холандска керамика] * [https://www.ukceramics.org/ Информации за керамика во Велика Британија – британски керамички брендови] * [[gutenberg:author/41757|''Керамичката уметност на Велика Британија'']] (1878), Љувелин Џуит [[Категорија:Грнчарство]] [[Категорија:Керамичка уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] k87d99iq34qu5ohqajp075rg7aqup92 5642622 5642621 2026-10-10T09:49:48Z Lili Arsova 86688 дополнувања текст фотографии 5642622 wikitext text/x-wiki [[File:Etruscan_amphora_Louvre_E703_side_B.jpg|десно|мини| [[Етрурци|Етрурски]]: Диомед и Поликсена, од етрурската амфора од понтиската група,( {{Околу|540}} – 530 п.н.е).{{Пцп}}Од Вулчи]] [[File:The_Music_Lesson_MET_DP-14272-001_(cropped).jpg|мини| ''Час по музика'', златно сидро, порцелан од Челзи, околу 1765 година, со позадина од бокаж. 15 3/8 × 12 1/4 × 8 3/4 инчи, 22 фунти. (39,1 × 31,1 × 22,2 см, 10 кг). различна верзија, различен агол.]] [[File:Bowl_(Wan)_LACMA_M.73.48.132.jpg|мини| Кинеска џунска чинија од камени садови изработена на тркала со сина глазура и виолетови прскања, династија Џин, 1127–1234]] [[File:Tile_panel_flowers_Louvre_OA3919-2-297.jpg|мини| Турски плочки [[Изничка керамика|од Изник]] од 16 век, кои првично биле дел од многу поголема група]] '''Керамичката уметност''', како една од [[Пластични уметности|пластичните уметности]], претставува уметност изработена од [[Керамика|керамички]] материјали, вклучувајќи ја и [[Глина|глината]]. '''Керамичката уметност''' може да се појави во форми како што се грнчарија, плочки, [[Статуетка|фигурини]], [[Вајарство|скулптури]] и [[Сад|прибор за јадење]]. Додека некои керамички производи се сметаат за ликовна уметност, други се сметаат за [[Украсна уметност|декоративни]], [[Индустриски дизајн|индустриски]] или [[Применета уметност|применети]] уметнички предмети. Во [[Археологија|археологијата]], керамиката исто така се смета за [[Артефакт (археологија)|артефакт.]] Луѓето дизајнираат, произведуваат и украсуваат грнчарија во фабрики за грнчарство или керамика, а одредени изработки се сметаат за уметничка грнчарија. Во индивидуалните грнчарски работилници, керамичарите или грнчарите изработуваат студиска грнчарска опрема. Керамиката не ги опфаќа [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Модерната керамика како уметност во Британија и Соединетите Американски Држави, се развила во почетокот на дваесеттиот век од движењето [[Уметности и занаети (движење)|„Уметност и занаети“]], што довело до оживување на грнчарството кое се сметало за специфично модерен занает. Ваквите занаети ги нагласуваат традиционалните неиндустриски техники на производство, верноста кон материјалот, вештините на поединечниот изработувач, вниманието кон корисноста и отсуството на прекумерна декорација што било типично за викторијанската ера. Повеќето традиционални керамички производи се изработувале од [[глина]] (или глина измешана со други материјали), обликувана и подложена на топлина, а приборот за јадење и декоративната керамика генерално сè уште се изработуваат на овој начин. Во современата терминологија на керамичкото инженерство, керамиката претставува уметност и наука за изработка на предмети од неоргански, неметални материјали под дејство на топлина. Во оваа уметност не припаѓаат [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Во речиси сите развиени култури, керамичката уметност е со долга историја, а честопати керамичките предмети претставуваат и уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како предметите на Ноците во Африка пред повеќе од 2000 години. Културите особено познати по керамиката се [[Народна Република Кина|кинеската]], [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], [[Иран|персиската]], [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Елементи на керамичката уметност, на кои во различни периоди им се придавало различно значење се обликот на предметот, неговото украсување преку сликање со сликање, резбање и други методи, како и глазурата што се наоѓа на повеќето керамички производи. == Материјали == Различни видови [[глина]], се користат за производство на различни видови на керамички производи. Кога при изработката се користат глини со различни [[Минерал|минерали]] и се практикуваат различни услови на печење за секој вид на земјен производ, вклучувајќи ги и земјените садови, камените садови, порцеланот и коскениот порцелан. === Земјени садови === [[Земјените садови]] се грнчарски производи кои не се печени до [[Застаклување|витрификација]] и затоа се пропустливи за вода. Од нив се изработувале многу видови на грнчарија уште од најраните времиња, а до 18 век тоа било најчестиот вид грнчарија надвор од Далечниот Исток. Земјените садови често се изработуваат од глина, [[кварц]] и [[момирок]]. [[Теракота]], е вид на земјен сад, кој претставува неглазирана или глазирана [[керамика]] изработена на база [[Глина|на глина]], каде што печениот производ е порозен. Неговата употреба вклучува утилитарни садови, [[Саксија|саксии за цвеќе]], цевки за вода и отпадни води, тули и површински украси во [[Градежен занает|градежништвото]]. [[Теракота|Теракотата]] е вообичаен медиум за керамичка уметност. === Камени производи === Камените садови претставуваат [[Застаклување|стаклеста]] или полустаклеста [[керамика]] направена првенствено од камена глина или неогноотпорна или огноотпорна глина. Камените садови се печат во печки на високи температури.<ref name="temps">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bigceramicstore.com/info/ceramics/tips/tip90_temp_fire_clay.html|title=What Temperature Should I Fire My Clay To?|work=bigceramicstore.com|accessdate=19 March 2016}}</ref> Независно дали е застаклен или не, производот не е порозен,{{Sfn|Dodd|1994}} може, но и не мора да биде застаклен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/Wedgwood-ware|title=Wedgwood ware|date=30 May 2011|work=[[Britannica Online]]}}</ref> Постои една широко призната дефиниција која произлегува од Комбинираната номенклатура на Европските заедници, европски индустриски стандард кој гласи: „Каменен материјал, кој, иако е густ, непропустлив и доволно тврд за да се спротивстави на гребење од челичен врв, се разликува од [[Порцелан|порцеланот]] бидејќи е понепроѕирен и само делумно е застаклен. Може да биде стаклен или полустаклен. Неговата боја е сива или кафеава поради нечистотиите во глината што се употребува за негово производство и најчесто е застаклен“.<ref>https://www.britannica.com/art/earthenware</ref> === Порцелан === [[Порцелан|Порцеланот]] е [[Керамика|керамички]] материјал создаден со загревање на материјали, генерално вклучувајќи [[каолинит]], во печка на температури помеѓу 1200 до 1400 °C. Цврстината и проѕирноста на порцеланот, во однос на другите видови [[Macedonija|грнчарски производи]], произлегуваат главно од [[Застаклување|глазирањето]] и формирање на минералот мулит во телото на високи температури. [[Физичко својство|Физичките својства]] поврзани со порцеланот вклучуваат ниска пропустливост и [[Растегливост|растегливост,]] значителна [[Цврстина на материјалите|цврстина]], [[тврдост]], [[жилавост]], [[Бела боја|белина]], [[проѕирност]] и [[резонанца]]. Има висока отпорност на хемиски влијанија и термички шок. Порцеланот е опишан како „целосно застаклен, тврд, непропустлив (дури и пред глазирањето), бел или вештачки обоен, проѕирен (освен кога е со значителна дебелина) и резонантенму недостасува универзална дефиниција и „се применува на многу несистематски начин за супстанции од различни видови кои имаат заеднички само одредени површински квалитети“. === Коскен порцелан === [[Коскениот порцелан]] е вид на мека паста за порцелан кој е составен од коскена пепел, [[Момирок|момирок материјали]] и [[каолинит]]. Дефиниран е како ''сад со проѕирно тело'' што содржи минимум 30% фосфат добиен од животинска коска и пресметан калциум фосфат.<ref>https://scholarworks.calstate.edu/concern/theses/2801pk78m</ref> Оваа техника била развиена од англискиот грнчар Џосаја Споуд. Коскениот порцелан е познат по своите високи нивоа на белина и проѕирност, има многу висока механичка цврстина и отпорност на кршење. Неговата висока цврстина овозможува да се произведува во потенки пресеци од другите видови на порцелан. <ref name="Ozgundogdu, Feyza Cakir p29-32" /> Како и [[камената грнчарија]], таа е [[Застаклување|витрифицирана]], но е проѕирна поради различните минерални својства на материјалот од кои се изработени. Од својот првичен развој, па се до подоцнежниот дел од дваесеттиот век, коскениот порцелан бил речиси исклучиво англиски производ, Неговото производството било практично локализирано во [[Стоук на Трент]]. Повеќето големи англиски компании го произведувале или сè уште го произведуваат, вклучувајќи ги Минтонс, Коалпорт, Споуд, Ројал Краун Дерби, Ројал Дултон, Веџвуд и Вустер. Во [[Велика Британија]], поимите „china“ или „порцелан“ можат да се однесуваат на коскен порцелан, а „англиски порцелан“ се користи како термин за него, и во Велика Британија и низ целиот свет.<ref>Osborne, Harold (ed), ''The Oxford Companion to the Decorative Arts'', p. 130, 1975, OUP, {{ISBN|0-19-866113-4}}; Faulkner, Charles H., "The Ramseys at Swan Pond: The Archaeology and History of an East Tennessee Farm'', p.96, 2008, Univ. of Tennessee Press, 2008, {{ISBN|1-57233-609-9}}, 9781572336094; Lawrence, Susan, "Archaeologies of the British: Explorations of Identity in the United Kingdom and Its Colonies 1600–1945", p. 196, 2013, Routledge, {{ISBN|1-136-80192-8}}, 781136801921''</ref> Финиот порцелан не мора да биде коскен порцелан и претставува термин, се користи за изработки кои не содржат коскена пепел.{{Sfn|Dodd|1994}} == Површински третмани == [[Податотека:Jar MET DP168331 (cropped).jpg|мини|Насликан порцелански сад од Каподимонте од (или во стилот на) Џовани Казели со три фигури на [[Пулчинела]] од [[Комедија дел арте|комедија дел'арте]], 1745–1750. Висока 16,2 см]] === Сликање === [[Кинеското сликарство]] или порцеланско сликарство претставува декорација на глазирани [[Порцелан|порцелански]] предмети како што се чинии, [[Вазна|вазни]] или [[статуи]]. Телото на предметот може да биде порцелан од тврда паста, развиен во Кина во 7 или 8 век, или порцелан од мека паста (честопати е користен коскен порцелан), развиен во Европа во 18 век. Поширокиот термин керамичко сликарство вклучува насликана декорација на глинени садови со глазура од [[олово]], како што се кремастите садови или грнчарија со [[калај]], како што се [[мајолика]] или [[Фајанс|фајанса]]. Најнапред, предметот прво се пече во печка за да се претвори во тврд порозен предмет. Потоа може да се нанесе подглазура, проследена со керамичка глазура, која се пече за да се залепи за телото. Глазираниот порцелан потоа може да се декорира со сликање над глазура и повторно да се пече на пониска температура за да се поврзе бојата со глазурата. Декорацијата може да се нанесе со четка или со шаблонизирање, [[трансфер печатење]], [[литографија]] и [[ситопечат]]. === Ангобирана керамика === [[Ангобирана керамика]] е вид грнчарија украсена со '''ангоба''' (на англиски ''slip'') што се препознава по нејзиниот примарен процес на декорирање. Претставува течна мешавина од глина и вода што се нанесува на садот пред печењето за создавање шари, слики или текстури. Смесата покрај глината се состои и од други минерали како што се [[кварц]], [[Момирок|фелдспат]] и [[лискун]]. На производот може да се нанесе премаз од бело или обоено платно, познат како енгоба, за да се подобри неговиот изглед, да се даде помазна површина на грубото тело, да се маскира послабата боја или за декоративен ефект. Енгобите може да се нанесат и со техники на боење, изолирано или во неколку слоеви и бои. [[Зграфито]] е техника кој вклучува гребење низ слој од обоено платно за да се открие различна боја или основното тело под него. Неколку слоеви на ангоба или зграфито може да се направат додека саксијата е сè уште во непечена состојба. Може да се испече една боја на молот, пред да се нанесе втората и пред гребењето или засекувањето на декорацијата. Ова е особено корисно ако основното тело не е со посакуваната боја или текстура.<ref>Eden, Victoria and Michael. (1999) ''Slipware, Contemporary Approaches.'' A & C Black, University of Pennsylvania Press, G & B Arts International. {{ISBN|90-5703-212-0}}</ref> Оваа техника има богата историја низ целиот свет, од древниот Близок Исток и Кина, па сè до познатата англиска и европска народна керамика од 17. и 18. век. === Тера сигилата === [[File:Céramique_sigillée_Metz_100109_2.jpg|мини|300x300пкс| Античка римска грнчарија, чинија ''од тера сигилата'' украсена со мувла од Галија ( [[Мец]] во Франција)]] Тоа е специфичен тип на луксузна староримска керамика со карактеристична светлоцрвена до темноцрвена боја и сјајна, мазна површина (слична на глазура, но добиена само со фино прочистена глина/ангоба). За разлика од археолошката употреба, каде што терминот ''terra sigillata'' се однесува на цела класа грнчарија, во современата керамичка уметност, „тера сигилата“ опишува само воденикава, пречистена ангоба што се користи за олеснување на полирањето (мазнењето) на површините од сурова глина и за поттикнување на ефектите од чадот од јаглерод, како кај примитивните техники на печење на ниска температура, така и кај алтернативните техники на печење раку во западен стил кои се без глазура. Тера сигилата се користи и како декоративно обоено средство што може да се нанесува со четка кај техниките на глазирана керамика на повисоки температури.Често била украсувана со релјефни мотиви или сцени отпечатени со помош на калапи и печати. === Полирање === За да ја завршна обработка на керамиката, најчесто на земјените садови, керамичарите можат да ги полираат своите производи. Овој процес вклучува триење на површината на површината на глинениот предмет со тврд, мазен предмет, најчесто камен.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Low-firing and Burnishing|last=von Dassow|first=Sumi|publisher=The American Ceramic Society|year=2009|isbn=978-1-574-98293-0|location=Ohio}}</ref> Полирањето ги порамнува честичките од глина и обезбедува мазна површина. Ова порамнување на честичките може да го подобри капацитетот на садовите за складирање храна или вода. Повеќекратното полирање со нанесување масло помеѓу фазите на третманите со полирање може да резултира со уште порафинирани површини, совршени за понатамошно разубавување.<ref name=":0" /> == Форми == === Студиска грнчарија === Студиската грнчарија е грнчарија изработена од аматерски или професионални [[Уметник|уметници]] или занаетчии кои работат сами или во мали групи, изработувајќи уникатни предмети или во кратки серии. Типично, сите фази на производство ги извршуваат самите уметници.{{Sfn|Cooper|2010}} Студиската грнчарска уметност вклучува функционални производи како што се прибор за јадење, прибор за готвење и нефункционални производи како што се [[Вајарство|скулптури]]. Студиските грнчари може да се наречат керамички уметници, керамичари, керамичари или како уметници кои користат глина како медиум. Голем дел од студиската грнчарска изработка е прибор за јадење или готвење, но сè поголем број студиски грнчари произведуваат нефункционални или скулпторски предмети. Некои студиски грнчари сега претпочитаат да се нарекуваат себеси керамички уметници, керамичари или едноставно уметници. Студиската грнчарска изработка е претставена од грнчари од целиот свет. === Плочка === [[File:Grande_Mosquée_de_Kairouan,_carreaux_lustrés_-_Kairouan's_Great_Mosque,_luster_tiles.jpg|мини| Горен дел од [[Михраб|михработ]] украсен со глеѓни плочки (датираат од 9 век) во џамијата Укба, [[Тунис]]]] [[File:Tile,_late_19th-early_20th_century,_X1047.7.jpg|мини| Плочка, Хопи Пуебло (индијански староседелец), крајот на 19-ти - почетокот на 20-ти век]] [[Плочка|Плочката]] претставува изработено парче од издржлив материјал како [[керамика]], [[Карпа|камен]], метал, па дури и [[стакло]], кој генерално се користи за покривање на покриви, подови, ѕидови, тушеви или други предмети како што се плочите на масите. Алтернативно, поимот плочка понекогаш може да се однесува на слични единици направени од лесни материјали како што се [[перлит]], [[Дрво (материјал)|дрво]] и [[минерална волна]], кои обично се користат за апликации на ѕидови и тавани. Во друга смисла, „плочка“ е градежна плочка или сличен предмет, како што се правоаголни бројачи што се користат во играњето игри (видете игра базирана на плочки). Зборот е изведен од [[Француски јазик|францускиот]] збор ''tuile'', кој пак е од [[Латински јазик|латинскиот]] збор ''tegula'', што значи ќерамиди составени од печена глина. Плочките често се користеле за изработка ѕидни [[Ѕидно сликарство|мурали]] и подни облоги, и можат да бидат од едноставни квадратни плочки до сложени [[Мозаик|мозаици]]. Плочките најчесто се изработуваат од [[Macedonija|керамика]], обично глазирани за внатрешна употреба и неглазирани за покриви, но често се користат и други материјали, како што се стакло, плута, [[бетон]] и други композитни материјали, како и камен. Каменот кој се користи како плочки нејчесто е мермер, оникс, гранит или шкрилец. Потенки плочки може да се користат на ѕидови отколку на подови, за што претходно се потребни потрајни површини кои ќе бидат отпорни на удари. === Статуетки === [[File:Franz_Anton_Bustelli_Liebesgruppe_1756-1.jpg|мини| Група со љубовници, моделирана од Франц Антон Бустели, порцелан Нимфенбург, 1756]] [[Статуетка]] е фигура што претставува [[човек]], [[божество]], [[Митско суштество|легендарно суштество]] или [[Животни|животно]]. Статуетките можат да бидат реалистични или [[Икона|иконски]], во зависност од вештината и намерата на творецот. Најраните биле направени од камен или глина. Во античка Грција, многу статуетки биле изработувани од теракота (видете грчки теракотни статуетки). Модерните верзии се изработени од керамика, метал, стакло, дрво и пластика. Статуетките и минијатурите понекогаш се користат во [[друштвени игри]], како што се [[Шах|шахот]] и [[Игра со улоги|игрите со улоги]] на маса. Старите статуетки се користеле за да се побијат некои историски теории, како што е потеклото на шахот. === Прибор за јадење === [[Прибор за јадење]] се садови или прибор за јадење што се користи за поставување маса, сервирање храна и јадење. Вклучува [[прибор за јадење]], чаши, садови за сервирање и други корисни предмети за практични, како и за декоративни цели.<ref name="Bloomfield">{{Наведена книга|title=Contemporary tableware|last=Bloomfield|first=Linda|date=2013|publisher=A. & C. Black|isbn=978-1-4081-5395-6|location=London}}</ref> <ref name="venable">{{Наведена книга|title=China and Glass in America, 1880–1980: From Table Top to TV Tray|last=Venable|first=Charles L.|publisher=Harry N. Abrams|year=2000|isbn=978-0-8109-6692-5|location=New York|display-authors=etal}}</ref> Садовите, чиниите и чашите може да бидат направени од керамика, додека приборот за јадење обично е направен од метал, а стаклените садови често се направени од стакло или други некерамички материјали. Квалитетот, природата, разновидноста и бројот на предметите варираат во зависност од културата, религијата, бројот на гости, [[Кујна|кујната]] и пригодата. На пример, блискоисточната, индиската или полинезиската култура и кујна понекогаш го ограничуваат приборот за јадење само за сервирање на јадења, користејќи леб или лисја како индивидуални чинии. Во посебни пригоди најчесто се користел прибор за јадење со повисок квалитет.<ref name="venable" /> === Теракота (уметнички дела) === Покрај тоа што е материјал, „теракота“ исто така се однесува и на предмети изработени од овој материјал. Во [[Археологија|археологијата]] и [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]], терминот „теракота“ често се користи за да се опишат предмети, како што се статуи и фигури, кои не се садови. Одличен пример е [[Теракотна војска|Теракотната армија]], колекција од [[Теракота|теракотни]] скулптури во човечка големина што ги прикажуваат армиите на [[Чјин Ши Хуанг|Ќин Ши Хуанг]], првиот [[Цар на Кина|император на Кина]]. Тоа е форма на погребна уметност погребана со царот во 210 – 209 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. и чија цел била да го заштити царот во неговиот задгробен живот.<ref name="Portal">{{Наведена книга|title=The First Emperor: China's Terracotta Army|last=Portal|first=Jane|date=2007|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02697-1}}</ref> Францускиот склуптор Алберт-Ернест Кариер-Белез изработил многу теракоти, но можеби најпозната е теракотата „[[Грабнувањето на Хиподамеја]]“, теракота која ја прикажува грчката митолошка сцена на кентаур кој ја грабнува Хиподамеја на нејзиниот свадбен ден. Американскиот архитект [[Луис Саливен|Луис Саливан]] е добро познат по своите елаборирани глазирани теракотни орнаменти, дизајни кои би било невозможно да се изведат на кој било друг медиум. Теракота и ќерамидите биле широко користени во градските згради во викторијански [[Бирмингем]], [[Англија]]. == Историја == Керамичката уметност има долга историја во речиси сите развиени култури, а честопати керамичките предмети се единствените уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како онаа на Ноците во Африка пред повеќе од 3.000 години. Културите кои се особено познати по керамиката ги вклучуваат кинеската, [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], персиската, [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Постојат докази дека грнчарството било независно измислено во неколку региони во светот, вклучувајќи ги Источна Азија, Субсахарска Африка, Блискиот Исток и Америка. === Палеолитска грнчарија (околу 20.000 г. п.н.е.) === [[File:Vestonicka_venuse_edit.jpg|десно|мини| [[Вјестоничка Венера]] , пред 25.000{{Меѓупростори}}п.н.е.]] [[File:National_Museum_of_China_2014.02.01_14-43-38.jpg|мини| Грнчарски предмети стари 20.000-10.000 години со реконструкциски поправки пронајдени во пештерата Сјенрендонг, Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.flickr.com/photos/anthonyhuan/32661009357/in/album-72157706522993001/|title=Ancient China: Neolithic|last=Huan|first=Anthony|date=13 April 2019|work=National Museum of China}}</ref> <ref name="Science">{{Наведено списание|last=Bar-Yosef|first=Ofer|last2=Arpin|first2=Trina|last3=Pan|first3=Yan|last4=Cohen|first4=David|last5=Goldberg|first5=Paul|last6=Zhang|first6=Chi|last7=Wu|first7=Xiaohong|date=29 June 2012|title=Early Pottery at 20,000 Years Ago in Xianrendong Cave, China|journal=Science|language=en|volume=336|issue=6089|pages=1696–1700|bibcode=2012Sci...336.1696W|doi=10.1126/science.1218643|issn=0036-8075|pmid=22745428}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Marshall|first=Michael|year=2012|title=Oldest pottery hints at cooking's ice-age origins|url=https://www.newscientist.com/article/dn21985-oldest-pottery-hints-at-cookings-ice-age-origins/|journal=New Scientist|volume=215|issue=2872|page=14|bibcode=2012NewSc.215Q..14M|doi=10.1016/S0262-4079(12)61728-X|url-access=subscription}}</ref>]] Иако грнчарски склуптури се пронајдени од постари периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во регини на она што сега претставува руски Далечен Исток, пронаогајќи неколку примероци од 20.000 до 10.000{{Меѓупростори}}п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети. Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. <ref name="Stanglin, Douglas">{{Наведени вести|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2012/06/pottery-found-in-from-china-cave-confirmed-as-worlds-oldest/1#.UDiyGtZlRv0|title=Pottery found in China cave confirmed as world's oldest|last=Stanglin, Douglas|date=29 June 2012|work=[[USA Today]]}}</ref> Овие рани керамички садови биле изработени долго пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]], од мобилни собирачи на храна кои ловеле и собирале храна за време на доцниот леден максимум. Многу од фрагментите на грнчаријата имале траги од изгореници, податок што укажува дека грнчаријата се користела за готвење.<ref name="Science" /> === Пред неолитската грнчарија: камени садови (12.000–6.000 п.н.е.) === Многу извонредни садови биле изработени од камен пред пронаоѓањето на грнчарството во [[Југозападна Азија|Западна Азија]] (што се случило околу 7000 година п.н.е.) и пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]]. Натуфиската култура создала елегантни камени малтери во периодот помеѓу (12.000 и 9.500 година п.н.е). Околу 8000 година п.н.е., неколку рани населби станале експерти во изработката на убави и многу софистицирани садови од камен, користејќи материјали како [[алабастер]] или [[гранит]], и користејќи песок за обликување и полирање. Занаетчиите ги користеле вените во материјалот за да го максимизираат визуелниот ефект. Вакви предмети се пронајдени во изобилство на горниот тек [[Еуфрат|на реката Еуфрат]], во денешна источна Сирија, особено на локалитетот Буграс. Ова ги формираат раните фази од развојот на уметноста на Месопотамија. [[File:Frieze-group-3-example1.jpg|лево|мини| Сад од [[Месопотамија]], доцен Убаидски период (4.500 – 4.000 г.) п.н.е.)]] Првите садови се правеле со таканаречениот метод на „намотување“, при што глината се обработувала во долга нишка што се намотувала и формирала форма од која подоцна се создавале мазни ѕидови. [[Грнчарско колце|Грнчарското тркало]] веројатно било измислено во [[Месопотамија]] до 4-тиот милениум п.н.е., но се проширило низ речиси цела Евроазија и поголемиот дел од Африка, иако останало непознато во [[Нов Свет|Новиот свет]] сè до доаѓањето на Европејците. Декорацијата на глината со врежување и сликање е многу широко распространета и првично била геометриска, но честопати вклучувала фигуративни дизајни уште многу рано. Грнчарството е многу важно и значајно за археологијата на праисториските култури. Многу од тие култури се познати по имињата земени од нивната препознатлива и честопати многу фина грнчарска култура, како што се [[Линискокерамичка култура|културата на линеарната грнчарска култура]], [[Култура на ѕвонести пехари|културата на чашата]], [[културата на глобуларни амфори]], [[Култура на врвчеста керамика|културата на жичениот]] керамички прибор и [[Култура на инчести пехари|културата на инкастата грнчарска култура]], за да земеме примери само од [[неолитска Европа]] (приближно 7000 – 1800 г.{{Меѓупростори}}п.н.е.). Керамичката уметност развила многу стилови од сопствената традиција, но честопати е тесно поврзана со современата скулптура и металоделството. Многу пати во својата историја, стилови од обично попрестижната и поскапа уметност на обработка на метал биле копирани во керамиката. Ова може да се види во раната кинеска керамика, како што се грнчаријата и керамичките производи од [[династијата Шанг]], во староримската и иранската грнчарија и [[рококо]] европските стилови, копирајќи ги современите форми на сребрениот прибор. Вообичаена употреба на керамиката е за садови, - садови како што се чинии, вазни и [[Амфора|амфори]], како и друг прибор за јадење, но и статуетките се изработувале многу широко. == Галерија == <gallery> Податотека:Calcite tripod vase, mid-Euphrates probably from Tell Buqras, 6000 BCE, Louvre Museum AO 31551.jpg|Ваза од калцит на три ногарки, среден тек на Еуфрат, веројатно од Тел Букрас, 6000 г. п.н.е., Музеј Лувр AO 31551 Податотека:Eynan Epipaleolithic mortar.jpg|Камен аван од Ејнан, натуфијански период, 12.500–9.500 г. п.н.е. Податотека:Alabaster pot Mid-Euphrates region 6500 BCE Louvre Museum.jpg|Алабастарски сад, регион на средниот тек на Еуфрат, 6500 г. п.н.е., Музеј Лувр Податотека:Alabaster pot, Mid-Euphrates region 6500 BCE Louvre Museum.jpg|Сад од алабастер, регион на средниот тек на Еуфрат, 6500 г. п.н.е., Музеј Лувр </gallery> === Керамиката како декорација на ѕидови === [[File:Hexagonal_Tile,_mid_15th_century..jpg|мини| ''Шестоаголна плочка'', средината на 15 век{{Пцп}}[[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]]]] Најраниот доказ за глазирани тули е откривањето на глазирани тули во [[Елам|еламскиот]] храм во Чога Занбил, датиран од 13 век п.н.е. Глазирани и обоени тули се користеле за изработка на ниски релјефи во Античка [[Месопотамија]], најпозната е [[Порта на Иштар|Иштарската порта]] во [[Вавилон]] ( {{Околу|575{{nbsp}}BCE}} ), сега делумно реконструиран во [[Берлин]], со делови на други места. Занаетчии од Месопотамија биле носени и ангажирани за палатите на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство,]] како што е [[Персеполис]]. Традицијата за нивната употреба продолжила, и по исламското освојување на Персија, обоените и често обоени глазирани тули или плочки станале важен значаен елемент во персиската архитектура, а оттаму се прошириле во поголемиот дел од исламскиот свет, особено во [[Изничка керамика|Изничката керамика]] на [[Турција]] под [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] во 16 и 17 век. Користејќи ја технологијата за лустрирана [[метализирана керамика]], еден од најдобрите примери за средновековна исламска употреба на керамика како декорација на ѕидови може да се види во Џамијата Укба, позната и како Големата џамија кај Каируан (во [[Тунис]]), горниот дел од ѕидот [[Михраб|на михработ]] е украсен со полихромни и монохроматски плочки од лустрирана керамика, кои датираат од 862 до 863 година, овие плочки најверојатно биле увезени од Месопотамија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=szNMwUFyjbkC&dq=luster+kairouan+gold&pg=PA40|title=The Arts of Fire: Islamic Influences on Glass and Ceramics of the Italian Renaissance|last=Hess|first=Catherine|last2=Komaroff|first2=Linda|last3=Saliba|first3=George|date=27 December 2004|publisher=Getty Publications|isbn=978-0-89236-758-0|page=40|via=Google Books}}</ref> Пренесена преку [[Ел-Андалус|Ел Андалус]], во Шпанија, а особено [[Португалија|во Португалија]], се развила нова традиција на азулехос, која до [[Барок|барокниот]] период произведувала екстремно големи насликани сцени на плочки, обично во сина и бела боја. Плочките од Делфтвер, обично со насликан дизајн што покрива само една (прилично мала) плочка, биле сеприсутни во Холандија и широко се извезувале низ Северна Европа од 16 век па наваму. Неколку кралски палати од 18 век имале порцелански соби со ѕидови целосно покриени со порцелан. Меѓу преживеаните примери се оние во Музејот Каподимонте, Неапол, Кралската палата во Мадрид и блиската Кралска палата во Аранхуез. Раскошните шпорети биле карактеристика на собите на средната и горната класа во Северна Европа од 17-ти до 19-ти век. Постојат неколку други видови традиционални плочки кои сè уште се во производство, на пример, малите, речиси мозаични, светло обоени зелиже плочки од [[Мароко]]. Со исклучоци, особено Порцеланската кула во Нанџинг, плочките или глазираните тули не се застапени во голема мера во источноазиската керамика. == Регионален развој == === Источна Азија === Иако грнчарските статуетки се пронајдени од порани периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во она што е денешен руски Далечен Исток, обезбедувајќи неколку од периодот помеѓу 20.000 и 10.000 година п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети.<ref name="Boaretto">{{Наведено списание|last=Boaretto, E.|last2=Wu|first2=X.|last3=Yuan|first3=J.|last4=Bar-Yosef|first4=O.|last5=Chu|first5=V.|last6=Pan|first6=Y.|last7=Liu|first7=K.|last8=Cohen|first8=D.|last9=Jiao|first9=T.|displayauthors=1|year=2009|title=Radiocarbon dating of charcoal and bone collagen associated with early pottery at Yuchanyan Cave, Hunan Province, China|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9537–9538|bibcode=2009PNAS..106.9595B|doi=10.1073/pnas.0900539106|pmc=2689310|pmid=19487667|doi-access=free}}</ref> Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. ==== Камбоџа ==== Неодамнешните археолошки ископувања во Ангкор Бореи (во јужна Камбоџа) откриле голем број на парчиња од керамика, од кои некои веројатно датираат од праисторискиот период. Сепак, поголемиот дел од грнчаријата која била пронајдена датира од пред-ангкорскиот период и се состои главно од розови теракотни садови кои биле рачно изработени или фрлани на тркало, а потоа украсени со врежани шари. Глазираните производи за прв пат се појавуваат во археолошките записи кон крајот на 9 век во храмовата група Ролуос во регионот Ангкор, каде што се пронајдени парчиња од садови со зелена глазура. Кафеавата глазура станала популарна на почетокот на 11 век, а кафеаво глазирани производи се пронајдени во голем број на кмерските локации во североисточен Тајланд. Декорирањето на грнчарство со животински форми било популарен стил од 11-ти до 13-ти век. Археолошките ископувања во регионот Ангкор откриле дека кон крајот на периодот Ангкор, производството на домородна грнчарија се намалило, додека имало зголемување на увозот на кинеска керамика. Директни докази за облиците на садовите се дадени од сцените прикажани на барелефите во кмерските храмови, кои исто така нудат увид во домашната и ритуалната употреба на производите. Широкиот спектар на утилитарни форми укажува дека Кмерите користеле керамика во секојдневниот живот за готвење, чување на храна, носење и складирање течности, како и садови за лековити билки, парфеми и козметика. ==== Кина ==== [[File:Porcelaine_chinoise_Guimet_241101.jpg|десно|мини| Кинески [[Лонгкуан целадон]], [[Сунг (династија)|династија Сонг]], 13 век. Целадонот првпат бил направен во Кина, а потоа се извезувал во различни делови на Азија и Европа. Целадонот станал омилен кај разни кралеви и монарси, како што се [[Отоманско Царство|отоманските]] султани, поради неговата беспрекорна убавина, сличноста со кинескиот жад и верувањето дека целадонот ќе ја промени својата боја ако храната или виното во себе имаат отров.]] Постои [[кинески порцелан]] од доцниот [[Хан (династија)|источен Хан]] период (100–200 г. н.е.), периодот на [[Трите кралства]] (220 – 280{{Меѓупростори}}н.е.), периодот на [[Шесте династии]] ((220–589 г. н.е.), и потоа. Кина, особено, има континуирана историја на производство во голем обем, при што царските фабрики обично ги произведувале најдобрите дела. [[Танг (династија)|Династијата Танг]] (618 до 906 г. н.е.) е особено позната по фигурите на надгробни прилози од луѓе, животни и модели на куќи, чамци и други предмети, ископани (обично нелегално) од гробови во голем број. Некои експерти веруваат дека првиот вистински порцелан е направен во [[Покраини во Кина|провинцијата]] Џеџијанг во [[Народна Република Кина|Кина]] за време на периодот [[Хан (династија)|Хан династијата]]. Парчиња кои биле пронајдени од археолошките наоѓалишта на печки во Источен Хан, проценетата температура на печење се движела од 1260 до 1300 C.<ref name="He Li 1996">He Li, (1996). ''Chinese Ceramics. The New Standard Guide''. Thames and Hudson, London. {{ISBN|0-500-23727-1}}.</ref> Уште во 1000 година п.н.е., таканаречените „порцелански производи“ или „протопорцелански производи“ се изработувале со употреба на барем малку [[Каолинит|каолин]] печен на високи температури. Разделувачката линија помеѓу двата и ''вистинските порцелански производи'' не е јасна. Археолошките наоди ги поместуваат датирањата уште од [[Хан (династија)|династијата Хан]] (206 – п.н.е.){{Пцп}}220{{Меѓупростори}}CE).<ref name="temple">Temple, Robert K.G. (2007). ''The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention'' (3rd edition). London: André Deutsch, pp.&nbsp;103–6. {{ISBN|978-0-233-00202-6}}</ref> Царскиот порцелан од династијата Сонг (960–1279), со многу суптилна декорација плитко изрезбана со нож во глината, од многу авторитети се смета за врв на кинеската керамика, иако големата и побујно обоена керамика од времето на династијата Минг (1368{{ndash}}1644) има поширок углед. Кинеските императори подарувале керамика како дипломатски подароци во раскошен обем, а присуството на кинеска керамика несомнено помогнало во развојот на сродни традиции на керамика, особено во Јапонија и Кореја. До 16 век, мали количини скап кинески порцелан биле увезувани во Европа. Од 16 век па наваму, во Европа се направени обиди да се имитира, вклучувајќи ја меката паста и порцеланот Медичи изработени во [[Фиренца]]. Во 1712 година, многу од сложените тајни за производство на кинески порцелан биле откриени низ цела Европа од страна на францускиот језуит Франсоа Ксавиер д'Ентрекол и објавени во ''Lettres édifiantes et curieuses de Chine par des missionnaires jésuites'' <ref>Baghdiantz McAbe, Ina (2008). Orientalism in Early Modern France. Oxford: Berg Publishing, p. 220. {{ISBN|978-1-84520-374-0}}; Finley, Robert (2010). The pilgrim art. Cultures of porcelain in world history. University of California Press, p. 18. {{ISBN|978-0-520-24468-9}}; Kerr, R. & Wood, N. (2004). Joseph Needham : Science and Civilisation in China, Volume 5 Chemistry and Chemical Technology : Part 12 Ceramic Technology. Cambridge University Press, p. 36–7. {{ISBN|0-521-83833-9}}</ref> По многу експериментирање, рецепт за тврда паста за порцелан бил осмислен во фабриката за порцелан Мајсен во [[Дрезден]] веднаш по 1710 година, а биле пуштени во продажба до 1713 година. Во рок од неколку децении, фабрики за порцелан се изградиле во Нимфенбург во [[Баварија]] (1754) и Каподимонте во [[Неапол]] (1743) и на многу други места, честопати биле финансирани од локалните владетели. ==== Јапонија ==== [[File:Plat_Nabeshima_aux_trois_hérons.jpg|мини| Набешима плоча со три [[чапји]]]] [[File:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|мини| Кадилница од целадон од династијата [[Корјо]] со глазура од корејско рибарче. Национално богатство бр.{{Меѓупростори}}95 од Јужна Кореја]] Најраната јапонска грнчарија била изработена околу 11-тиот милениум пред нашата ера. Џомонскиот стил се појавил во 6-тиот милениум п.н.е., а поедноставниот Јајои стил околу 4-тиот век п.н.е. Оваа рана грнчарија била мека глине, печена на ниски температури. Грнчарското тркало и печката способна за достигнување повисоки температури и печење камени садови се појавиле во 3 или 4 век од н.е., веројатно донесени од Кина преку Корејскиот полуостров. Во 8 век, официјалните печки во Јапонија произведувале едноставни, зелени глинени садови глазирани со олово. Неглазираниот каменен материјал се користел како погребни тегли, тегли за складирање и кујнски садови сè до 17 век. Некои од печките ги подобриле своите методи и се познати како „Шест стари печки“. Од 11-ти до 16-ти век, Јапонија увезувала многу порцелан од Кина, а дел од Кореја. Обидите на јапонскиот владетел Тојотоми Хидејоши да ја освои Кина во 1590-тите биле наречени „Керамички војни“ Киднапирањето на корејските грнчари се чини дека била главната причина. Еден од овие грнчари кои биле киднапирани, Ји Сам-пјеонг, ја открил суровината за порцелан во Арита и го произвел првиот вистински порцелан во Јапонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thoughtco.com/ceramic-wars-hideyoshis-japan-kidnaps-koreans-195725|title=The Ceramic Wars: Hideyoshi's Japan Kidnaps Korean Artisans|date=30 April 2025|work=[[thoughtco]]}}</ref> ==== Кореја ==== Корејската грнчарска изработка има континуирана традиција уште од едноставните глинени садови од околу 8000 година п.н.е. Стилите генерално биле карактеристична варијанта на кинеските, а подоцна и на јапонските развојни текови. Целадонот од династијата Корјо (918–1392) и раниот бел порцелан од династијата Џосон следната династија генерално се сметаат за најдобри достигнувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|title=Collection: Korean Art|work=Freer/Sackler|publisher=Smithsonian Institution|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901183854/http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|archive-date=1 September 2015|accessdate=2 August 2015}}</ref> === Западна Азија и Блискиот Исток === ==== Исламска грнчарија ==== [[File:Cup_votive_inscriptions_MET_40-170-15.jpg|мини| Чаша со вотивни натписи на куфичко писмо. Теракота, [[Нишапур]] Колекции [[Метрополитен (музеј)|на Метрополитен музеј на уметност]] Њујорк]] Од 8-ми до 18-ти век, глазираната керамика била важна во [[Исламска уметност|исламската уметност]], обично во форма на елаборирана грнчарија,<ref>{{Наведена книга|title=New Looks at Old Pots: Results of Recent Multidisciplinary Studies of Glazed Ceramics from the Islamic World|last=Mason|first=Robert B.|work=Muqarnas: Annual on Islamic Art and Architecture|publisher=Brill Academic Publishers|year=1995|isbn=978-90-04-10314-6|volume=XII}} Mason (1995), p. 1</ref> развивајќи се особено врз основа на енергичните персиски и египетски претисламски традиции. Застаклувањето со калај е развиено од исламските грнчари, првите примери пронајдени како сино обоен керамика во [[Басра]], кои датираат од околу 8 век. Исламскиот свет имал контакт со Кина и сè повеќе адаптирал многу кинески декоративни мотиви. Персиските производи постепено ги ублажувале исламските ограничувања за фигуративните орнаменти, а насликаните фигуративни сцени на производите станале многу важни. [[File:Ceramic_bowl_decorated_with_slip_beneath_a_transparent_glaze_and_designed_by_anthropic_figure_with_bull_head_Golestan,_Gorgan_9th_century_CE,_Early_Islamic_period.jpg|мини| Керамички сад украсен со лепак под проѕирна глазура, Горган, 9 век од н.е., ран исламски период, Национален музеј на Иран.]] Камените садови исто така биле важен занает во исламската грнчарија, произведена низ Ирак и Сирија до 9 век. Грнчарството се произведувало во Рака, [[Сирија]], во 8 век.<ref name="Henderson">{{Наведено списание|last=Henderson|first=J.|last2=McLoughlin|first2=S. D.|last3=McPhail|first3=D. S.|year=2004|title=Radical changes in Islamic glass technology: evidence for conservatism and experimentation with new glass recipes from early and middle Islamic Raqqa, Syria|journal=Archaeometry|volume=46|issue=3|pages=439–68|bibcode=2004Archa..46..439H|doi=10.1111/j.1475-4754.2004.00167.x}}</ref> Други центри за иновативна керамика во исламскиот свет биле [[Фустат]] (во близина на денешно [[Каиро]]) од 975 до 1075 година, [[Дамаск]] од 1100 до околу 1600 година и [[Тебриз]] од 1470 до 1550 година. Формата албарело, претставува еден вид земјен сад [[Мајолика|од мајолика]], првично дизајниран и наменет за чување на масти и суви лекови во аптеките, за прв пат била направена на исламскиот Блиски Исток. Во Италија го донеле Хиспано-Мореските трговци, најраните италијански примероци биле произведени во Фиренца во 15 век. === Европа === ==== Рани фигурини ==== Најстарите познати керамички предмети се граветските фигурини од периодот на горниот палеолит, како оние откриени во Долно Вестонице во денешна Чешка. Венерата од Долно Вестонице (''Věstonická Venuše'' на чешки) е статуетка на гола женска фигура која датира од период помеѓу 29.000 и 25.000 година п.н.е. Изработена е со обликување, а потоа печење на мешавината од глина и коскена прав. Слични предмети во различни медиуми пронајдени се низ Европа и Азија, кои датираат од периодот на горниот палеолит, се нарекуваат исто така Венерини фигурини. Научниците имаат спротивставено мислење во однос на нивната намена или културно значење. ==== Античкиот Медитеран ==== [[File:Altes_Museum-Tanagra-lady_with_fan.jpg|десно|мини| [[Хеленистички период|Хеленистичка]] фигурина од Танагра од ( {{Околу|320}} п.н.е.), веројатно само наменето да претстави модерна дама со шапка за сонце.]] Глазираниот египетски фајанс датира од третиот милениум п.н.е., а насликаната, но неглазирана грнчарија се користела уште порано за време на преддинастичката култура Накада. [[Фајанс|Фајансот]] станал софистициран и се произведувал во голем обем, со користење на калапи за моделирање, а подоцна и обликувани на тркало. Биле развиени неколку методи на застаклување, но боите останале во голема мера ограничени на опсег во сино-зелениот спектар. ==== Грнчарство со калај ==== [[File:Hispanomoresque.JPG|десно|мини| Хиспано-морски прибор за јадење, околу 32 см во дијаметар, со христијански монограм „IHS“, украсен во кобалтно сина боја и златен сјај. Валенсија, ({{Околу|1430}} – 1500). Колекција Барел]] [[File:Cina,_dinastia_ming,_piatto_della_famiglia_blu_e_bianco,_1410_ca.jpg|мини| Сино-бел порцелански сад од [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368 – 1644 н.е.) од времето на владеењето на царот Јонгл (1402 – 1424 н.е.){{Пцп}}Збирки на музејот Калуст Гулбенкијан]] ==== Порцелан ==== ==== Веџвуд и грнчарниците во Северен Стафордшир ==== [[File:Philbrook_-_Wedgewood_(2)crop.jpg|лево|мини| Неокласична урна од Веџвуд во јаспис, околу 1820 година]] Од 17 век, [[Стоук на Трент]] во Северен Стафордшир се појавил како главен центар за грнчарство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thepotteries.org/sot/five.htm|title=all about Stoke-on-Trent in 5 minutes...|work=thepotteries.org|accessdate=19 March 2016}}</ref> Значаен придонес во развојот на индустријата со грнчарство дале фирмите Веџвуд, Споуд, Ројал Дултон и Минтон. Локалната достапност на обилни резерви на јаглен и соодветна глина за изработка на грнчарија довело до ран, иако првично ограничен, развој на локалната грнчарска индустрија. Изградбата на каналот „Трент и Мерси“ овозможило лесен транспорт на каолинот (порцеланска глина) од Корнвол, како и на други материјали, што го олесниле производството на грнчарија со кремаста глазура („creamware“) и на порцелан со коскено пепел („bone china“). Иако другите производствени центри имаа предност во изработката на висококвалитетни производи, водечката улога на Северен Стафордшир била постигната благодарение на долгогодишните, методични и детални истражувања и подготвеноста за експериментирање – иницирани првично од еден човек, Џозаја Веџвуд. Неговиот пример го следеле подоцна и други локални грнчари, научници и инженери. На Веџвуд му се припишува заслугата за индустријализацијата на производството на грнчаријата. Неговите производи имале исклучителен квалитет. Кога би забележал некој несовршен сад во својата работилница што не ги исполнувал неговите стандарди, тој го кршел со својот стап, извикувајќи: „Ова не е доволно добро за Џозаја Веџвуд!“ Тој длабоко се интересирал за научните достигнувања на своето време, а токму тој интерес бил основата за примена на научниот пристап и методи со цел револуционерно да го подобри квалитетот на своите изработки од грнчарија. Неговите уникатни глазури почнале да ги издвојуваат неговите производи од останатите грнчарски производи на пазарот. Неговата двобојна грнчарија од типот „џаспер“ (jasperware) со мат завршница била идеална за неокласицистичкиот стил кон крајот на векот, бидејќи го имитирала изгледот на античките римски камео-резби во скапоцени камења (како „Gemma Augustea“) или на стаклените камео-вазни (како „Вазната Портланд“), од кои Веџвуд изработувал копии од глина. На Веџвуд исто така,му се припишува и усовршувањето на техниката на печатење со трансфер (пренос на отпечаток), која првично била развиена во Англија околу 1750 година. До крајот на векот, оваа техника во голема мера го заменила рачното сликање кај сложените дезени – со исклучок на луксузниот сегмент од пазарот – а огромното мнозинство на украсена керамика во светот и денес користи варијанти на оваа техника. Заслугата за усовршувањето на печатењето со трансфер под глазура најчесто му се припишува на Џосаја Спод Првиот. Овој процес настанал како надградба на методите што се користеле во печатењето на книги. Сепак, поради квалитетот на хартијата во тоа време, било невозможно да се репродуцираат многу фини детали од дизајнот, па раните отпечатени дезени немале доволно суптилност во тонските нијанси. Развојот на потенки хартии за печатење, кои подоцна биле изработувани машински околу 1804 година, им овозможил на граверите да користат многу поширок спектар на тонски техники, кои можеле многу поуспешно да се репродуцираат врз керамичките производи. Иако далеку од тоа дека ја усовршил техниката на печатење под глазура, Веџвуд бил убеден од своите сликари да не ја применува таа метода, сè додека не станало очигледно дека господин Спод му ја презема работата нудејќи поконкурентни цени за висококвалитетни производи со побогата декорација. Доминацијата на Стоук-он-Трент во производството на керамика поттикнала и привлекла голем број уметници што работеле со керамика, меѓу кои биле Кларис Клиф, Сузи Купер, Лорна Бејли, Шарлот Рид, Фредерик Хуртен Рид и Џабез Водри. === Америка === [[File:Hopi_canteen_p1070217.jpg|десно|мини| Зуни ола, 19 век, непознат уметник{{Пцп}}Колекции на Музејот Стенфорд]] [[File:AnasaziMugs.jpeg|десно|мини| Чаши '''„Анасази“''' од областа Фор Корнерс, југозапден САД. Забележете го исечокот во облик на Т-форма на рачката од левата шолја. Вратите на предците на Пуебло често имаат ист облик.]] Во Соединетите Американски Држави, најстарата грнчарија датира од 2500 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. Пронајдена е во Еколошкиот и историски резерват Тимукуан во [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], а некои и малку постари пронајдени се покрај реката Савана во [[Џорџија]].<ref name="FTU">{{Наведени вести|url=http://jacksonville.com/news/metro/2009-10-18/story/the_mocama_new_name_for_an_old_people|title=The Mocama: New name for an old people|last=Soergel|first=Matt|date=18 October 2009|work=[[The Florida Times-Union]]|access-date=12 May 2010}}</ref> Пред доаѓањето на Европејците, народите на континентите Северна, Средна и Јужна Америка имале разновидни традиции во изработката на керамика. Најстарата керамика позната во Америка била изработена пред 5.000 до 6.000 години и е пронајдена во андскиот регион, долж пацифичкиот брег на Еквадор (локалитетите Валдивија и Пуерто Хормига) и во долината Сан Хасинто во Колумбија. Пронајдени се и предмети стари меѓу 3.800 и 4.000 години кои се откриени во Перу. Некои археолози сметаат дека знаењето за изработка на керамика стигнало по морски пат до Мезоамерика, втората голема лулка на цивилизацијата во Америка. Најдобро развиените стилови во централните и јужните Анди се сметаат оние од керамиката пронајдена во близина на церемонијалното место Чавин де Уантар (800–400 г. п.н.е.) и Куписнике (1000–400 г.н.е.). Во истиот период, на јужниот брег на Перу, во областа наречена Паракас, се развила уште една култура. Културата Паракас (600–100 г. п.н.е.) создавале извонредни дела од релјефна керамика, финализирани со нанесување густо масло по печењето. По оваа колоритна традиција во керамиката и текстилот следела културата Наска (1–600 г.н.е.), Грнчарите развиле подобрени техники за подготовка на глината и за украсување на предметите, користејќи тенки четки за сликање на софистицирани мотиви. Во раната фаза на керамиката Наска, грнчарите сликале реалистични ликови и пејзажи. Кај Маите развојот на керамиката се случил многу подоцна, бидејќи нивната керамичка уметност доживеала процут во класичниот период на Маите, односно од 2. до 10. век. Еден значаен локалитет во јужен Белиз е Лубаантун, кој се одликува со особено детални и бројни уметнички дела. Како доказ за тоа колку биле ценети овие керамички дела, многу примероци по потекло од Лубаантун се пронајдени на оддалечени локалитети на Маите во Хондурас и Гватемала. Покрај овие податоци, интересен е податокот што и денешните Маи од Лубаантун продолжуваат рачно да изработуваат копии на многу од оригиналните дизајни пронајдени на тој локалитет. ==== Мексиканска керамика ==== [[File:TalaveraTrayMAPDF.JPG|мини| Талавера послужавник за сервирање]] [[Мексиканската керамика]] е древна традицијана на глинени изработки. [[Претколумбовска Америка|Претколумбиските]] грнчари ги правеле своите производи со стискање, намотување или удар со чекан со наковална и, наместо да користат глазура, ги полирале своите садови. === Субсахарска Африка === [[File:A_fertility_god..._(3146104804).jpg|мини| Теракота фигура од културата на Џен.]] Се чини дека грнчарството било независно развиено во Подсахарска Африка во текот на 10-тиот милениум п.н.е., со наоди кои датираат од најмалку 9.400 година п.н.е. од централен [[Мали]]. Во Африка, најраната грнчарија е пронајдена во големите планински масиви на Централна Сахара, во Источна Сахара и долината на Нил, која датира од периодот помеѓу деветтиот и десеттиот милениум.<ref>{{Наведено списание|last=Jesse|first=Friederike|date=2010-10-25|title=Early Pottery in Northern Africa – An Overview|url=https://brill.com/view/journals/jaa/8/2/article-p219_4.xml|journal=Journal of African Archaeology|language=en|volume=8|issue=2|pages=219–238|doi=10.3213/1612-1651-10171|issn=1612-1651|url-access=subscription}}</ref> Музеи за керамика и музејски збирки == Поврзано == * {{Прибележана врска|Американски музеј на керамичката уметност}} * {{Прибележана врска|Список на студиски грнчари}} * {{Прибележана врска|Скулптура – уметнички дела кои претставуваат тридимензионални предмети}} * {{Прибележана врска|Визуелни уметности – уметнички форми кои вклучуваат визуелна перцепција}} == Наводи == {{наводи}} === Литература === * {{Наведена книга|title=Ten Thousand Years of Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2010|isbn=978-0-8122-3554-8|edition=4th|publication-place=Philadelphia|oclc=42475956|author-link=Emmanuel Cooper}} * {{Наведена книга|title=A History of World Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=[[Chilton Book Co.]]|year=1989|isbn=978-0-8019-7982-8}} * {{Наведена книга|title=The Art of Ceramics: European Ceramic Design 1500–1830|last=Howard|first=Coutts|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=978-0-300-08387-3|ref={{sfnRef|Coutts|2001}}}}* {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bookofpotteryp01coxw|title=The book of pottery and porcelain|last=Cox|first=Warren|publisher=Crown Publishers|year=1970|isbn=978-0-517-53931-6|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Pottery Science|last=Dinsdale|first=Allen|publisher=Ellis Horwood, Ltd|year=1986|isbn=978-0-470-20276-0}} * {{Наведена книга|title=Dictionary of Ceramics: Pottery, Glass, Vitreous Enamels, Refractories, Clay Building Materials, Cement and Concrete, Electroceramics, Special Ceramics|last=Dodd|first=Arthur|publisher=Maney Publishing|year=1994|isbn=978-0-901716-56-9}} * {{Наведена книга|title=The History of American Ceramics: From Pipkins and Bean Pots to Contemporary Forms, 1607 to the present|last=Levin|first=Elaine|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=978-0-8109-1172-7}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanceramics0000ever|title=American Ceramics: The Collection of Everson Museum of Art|last=Perry|first=Barbara|publisher=Rizzoli|year=1989|isbn=978-0-8478-1025-3|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/craftartofclay00susa|title=The craft and art of clay|last=Peterson|first=Susan|publisher=The Overlook Press|year=1996|isbn=978-0-87951-634-5|publication-place=Woodstock, NY|oclc=604392596|author-link=Susan Peterson|url-access=registration|via=Internet Archive}} * {{Наведена книга|title=Illustrated Dictionary of Ceramics|last=George|first=Savage|last2=Newman|first2=Harold|publisher=Thames & Hudson|year=2000|isbn=978-0-500-27380-7|ref={{sfnRef|Savage|2000}}}} == Надворешни врски == * [http://www.vam.ac.uk/page/c/ceramics/ Керамика од Музејот Викторија и Алберт] * [http://www.ceramicstudies.me.uk/index.html ''Керамичка историја за грнчари'' од Виктор Брајант] * [http://www.metmuseum.org/toah/hi/c.htm Индекс на ''временската линија на историјата на уметноста'' на Метрополитен музејот – видете „керамика“ за многу карактеристики] * [https://web.archive.org/web/20160320125236/http://artsmia.org/art-of-asia/ceramics/ Институт за уметности во Минеаполис: Керамика – Уметноста на Азија] * [https://web.archive.org/web/20161008092147/http://potweb.ashmolean.org/PotWhatisin.html Онлајн каталог на Potweb и друго од музејот Ашмолеан] * [https://web.archive.org/web/20171203165937/http://www.stokemuseums.org.uk/collections/ceramics/ceramics-online/ Музеи во Стоук на Трент – Керамика онлајн] * [https://web.archive.org/web/20190413163649/http://www.royaldutchceramics.com/ Кралска холандска керамика] * [https://www.ukceramics.org/ Информации за керамика во Велика Британија – британски керамички брендови] * [[gutenberg:author/41757|''Керамичката уметност на Велика Британија'']] (1878), Љувелин Џуит [[Категорија:Грнчарство]] [[Категорија:Керамичка уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 8ze7xwnaq9l2zgqb5nwhlsl62rl537v 5642633 5642622 2026-10-10T10:28:04Z Lili Arsova 86688 /* Античкиот Медитеран */ 5642633 wikitext text/x-wiki [[File:Etruscan_amphora_Louvre_E703_side_B.jpg|десно|мини| [[Етрурци|Етрурски]]: Диомед и Поликсена, од етрурската амфора од понтиската група,( {{Околу|540}} – 530 п.н.е).{{Пцп}}Од Вулчи]] [[File:The_Music_Lesson_MET_DP-14272-001_(cropped).jpg|мини| ''Час по музика'', златно сидро, порцелан од Челзи, околу 1765 година, со позадина од бокаж. 15 3/8 × 12 1/4 × 8 3/4 инчи, 22 фунти. (39,1 × 31,1 × 22,2 см, 10 кг). различна верзија, различен агол.]] [[File:Bowl_(Wan)_LACMA_M.73.48.132.jpg|мини| Кинеска џунска чинија од камени садови изработена на тркала со сина глазура и виолетови прскања, династија Џин, 1127–1234]] [[File:Tile_panel_flowers_Louvre_OA3919-2-297.jpg|мини| Турски плочки [[Изничка керамика|од Изник]] од 16 век, кои првично биле дел од многу поголема група]] '''Керамичката уметност''', како една од [[Пластични уметности|пластичните уметности]], претставува уметност изработена од [[Керамика|керамички]] материјали, вклучувајќи ја и [[Глина|глината]]. '''Керамичката уметност''' може да се појави во форми како што се грнчарија, плочки, [[Статуетка|фигурини]], [[Вајарство|скулптури]] и [[Сад|прибор за јадење]]. Додека некои керамички производи се сметаат за ликовна уметност, други се сметаат за [[Украсна уметност|декоративни]], [[Индустриски дизајн|индустриски]] или [[Применета уметност|применети]] уметнички предмети. Во [[Археологија|археологијата]], керамиката исто така се смета за [[Артефакт (археологија)|артефакт.]] Луѓето дизајнираат, произведуваат и украсуваат грнчарија во фабрики за грнчарство или керамика, а одредени изработки се сметаат за уметничка грнчарија. <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t2072869|title=Linthorpe Art Pottery|last=Campbell|first=Gordon|last2=Allwood|first2=Rosamond|date=2014-01-22|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Art Online}}</ref>Во индивидуалните грнчарски работилници, керамичарите или грнчарите изработуваат студиска грнчарска опрема. Керамиката не ги опфаќа [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Модерната керамика како уметност во Британија и Соединетите Американски Држави, се развила во почетокот на дваесеттиот век од движењето [[Уметности и занаети (движење)|„Уметност и занаети“]], што довело до оживување на грнчарството кое се сметало за специфично модерен занает. Ваквите занаети ги нагласуваат традиционалните неиндустриски техники на производство, верноста кон материјалот, вештините на поединечниот изработувач, вниманието кон корисноста и отсуството на прекумерна декорација што било типично за викторијанската ера. Повеќето традиционални керамички производи се изработувале од [[глина]] (или глина измешана со други материјали), обликувана и подложена на топлина, а приборот за јадење и декоративната керамика генерално сè уште се изработуваат на овој начин. Во современата терминологија на керамичкото инженерство, керамиката претставува уметност и наука за изработка на предмети од неоргански, неметални материјали под дејство на топлина. Во оваа уметност не припаѓаат [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Во речиси сите развиени култури, керамичката уметност е со долга историја, а честопати керамичките предмети претставуваат и уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како предметите на Ноците во Африка пред повеќе од 2000 години. Културите особено познати по керамиката се [[Народна Република Кина|кинеската]], [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], [[Иран|персиската]], [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Елементи на керамичката уметност, на кои во различни периоди им се придавало различно значење се обликот на предметот, неговото украсување преку сликање со сликање, резбање и други методи, како и глазурата што се наоѓа на повеќето керамички производи. == Материјали == Различни видови [[глина]], се користат за производство на различни видови на керамички производи. Кога при изработката се користат глини со различни [[Минерал|минерали]] и се практикуваат различни услови на печење за секој вид на земјен производ, вклучувајќи ги и земјените садови, камените садови, порцеланот и коскениот порцелан. === Земјени садови === [[Земјените садови]] се грнчарски производи кои не се печени до [[Застаклување|витрификација]] и затоа се пропустливи за вода. Од нив се изработувале многу видови на грнчарија уште од најраните времиња, а до 18 век тоа било најчестиот вид грнчарија надвор од Далечниот Исток. Земјените садови често се изработуваат од глина, [[кварц]] и [[момирок]]. [[Теракота]], е вид на земјен сад, кој претставува неглазирана или глазирана [[керамика]] изработена на база [[Глина|на глина]], каде што печениот производ е порозен. Неговата употреба вклучува утилитарни садови, [[Саксија|саксии за цвеќе]], цевки за вода и отпадни води, тули и површински украси во [[Градежен занает|градежништвото]]. [[Теракота|Теракотата]] е вообичаен медиум за керамичка уметност. === Камени производи === Камените садови претставуваат [[Застаклување|стаклеста]] или полустаклеста [[керамика]] направена првенствено од камена глина или неогноотпорна или огноотпорна глина. Камените садови се печат во печки на високи температури.<ref name="temps">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bigceramicstore.com/info/ceramics/tips/tip90_temp_fire_clay.html|title=What Temperature Should I Fire My Clay To?|work=bigceramicstore.com|accessdate=19 March 2016}}</ref> Независно дали е застаклен или не, производот не е порозен,{{Sfn|Dodd|1994}} може, но и не мора да биде застаклен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/Wedgwood-ware|title=Wedgwood ware|date=30 May 2011|work=[[Britannica Online]]}}</ref> Постои една широко призната дефиниција која произлегува од Комбинираната номенклатура на Европските заедници, европски индустриски стандард кој гласи: „Каменен материјал, кој, иако е густ, непропустлив и доволно тврд за да се спротивстави на гребење од челичен врв, се разликува од [[Порцелан|порцеланот]] бидејќи е понепроѕирен и само делумно е застаклен. Може да биде стаклен или полустаклен. Неговата боја е сива или кафеава поради нечистотиите во глината што се употребува за негово производство и најчесто е застаклен“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/earthenware|title=Earthenware {{!}} Handcrafted, Glazed, Fired {{!}} Britannica|work=www.britannica.com|language=en|accessdate=2026-10-10}}</ref> === Порцелан === [[Порцелан|Порцеланот]] е [[Керамика|керамички]] материјал создаден со загревање на материјали, генерално вклучувајќи [[каолинит]], во печка на температури помеѓу 1200 до 1400 °C. Цврстината и проѕирноста на порцеланот, во однос на другите видови [[Macedonija|грнчарски производи]], произлегуваат главно од [[Застаклување|глазирањето]] и формирање на минералот мулит во телото на високи температури. [[Физичко својство|Физичките својства]] поврзани со порцеланот вклучуваат ниска пропустливост и [[Растегливост|растегливост,]] значителна [[Цврстина на материјалите|цврстина]], [[тврдост]], [[жилавост]], [[Бела боја|белина]], [[проѕирност]] и [[резонанца]]. Има висока отпорност на хемиски влијанија и термички шок. Порцеланот е опишан како „целосно застаклен, тврд, непропустлив (дури и пред глазирањето), бел или вештачки обоен, проѕирен (освен кога е со значителна дебелина) и резонантенму недостасува универзална дефиниција и „се применува на многу несистематски начин за супстанции од различни видови кои имаат заеднички само одредени површински квалитети“. === Коскен порцелан === [[Коскениот порцелан]] е вид на мека паста за порцелан кој е составен од коскена пепел, [[Момирок|момирок материјали]] и [[каолинит]]. Дефиниран е како ''сад со проѕирно тело'' што содржи минимум 30% фосфат добиен од животинска коска и пресметан калциум фосфат. Оваа техника била развиена од англискиот грнчар Џосаја Споуд. Коскениот порцелан е познат по своите високи нивоа на белина и проѕирност, има многу висока механичка цврстина и отпорност на кршење. Неговата висока цврстина овозможува да се произведува во потенки пресеци од другите видови на порцелан. Како и [[камената грнчарија]], таа е [[Застаклување|витрифицирана]], но е проѕирна поради различните минерални својства на материјалот од кои се изработени. Од својот првичен развој, па се до подоцнежниот дел од дваесеттиот век, коскениот порцелан бил речиси исклучиво англиски производ, Неговото производството било практично локализирано во [[Стоук на Трент]]. Повеќето големи англиски компании го произведувале или сè уште го произведуваат, вклучувајќи ги Минтонс, Коалпорт, Споуд, Ројал Краун Дерби, Ројал Дултон, Веџвуд и Вустер. Во [[Велика Британија]], поимите „china“ или „порцелан“ можат да се однесуваат на коскен порцелан, а „англиски порцелан“ се користи како термин за него, и во Велика Британија и низ целиот свет.<ref>Osborne, Harold (ed), ''The Oxford Companion to the Decorative Arts'', p. 130, 1975, OUP, {{ISBN|0-19-866113-4}}; Faulkner, Charles H., "The Ramseys at Swan Pond: The Archaeology and History of an East Tennessee Farm'', p.96, 2008, Univ. of Tennessee Press, 2008, {{ISBN|1-57233-609-9}}, 9781572336094; Lawrence, Susan, "Archaeologies of the British: Explorations of Identity in the United Kingdom and Its Colonies 1600–1945", p. 196, 2013, Routledge, {{ISBN|1-136-80192-8}}, 781136801921''</ref> Финиот порцелан не мора да биде коскен порцелан и претставува термин, се користи за изработки кои не содржат коскена пепел.{{Sfn|Dodd|1994}} == Површински третмани == [[Податотека:Jar MET DP168331 (cropped).jpg|мини|Насликан порцелански сад од Каподимонте од (или во стилот на) Џовани Казели со три фигури на [[Пулчинела]] од [[Комедија дел арте|комедија дел'арте]], 1745–1750. Висока 16,2 см]] === Сликање === [[Кинеското сликарство]] или порцеланско сликарство претставува декорација на глазирани [[Порцелан|порцелански]] предмети како што се чинии, [[Вазна|вазни]] или [[статуи]]. Телото на предметот може да биде порцелан од тврда паста, развиен во Кина во 7 или 8 век, или порцелан од мека паста (честопати е користен коскен порцелан), развиен во Европа во 18 век. Поширокиот термин керамичко сликарство вклучува насликана декорација на глинени садови со глазура од [[олово]], како што се кремастите садови или грнчарија со [[калај]], како што се [[мајолика]] или [[Фајанс|фајанса]]. Најнапред, предметот прво се пече во печка за да се претвори во тврд порозен предмет. Потоа може да се нанесе подглазура, проследена со керамичка глазура, која се пече за да се залепи за телото. Глазираниот порцелан потоа може да се декорира со сликање над глазура и повторно да се пече на пониска температура за да се поврзе бојата со глазурата. Декорацијата може да се нанесе со четка или со шаблонизирање, [[трансфер печатење]], [[литографија]] и [[ситопечат]]. === Ангобирана керамика === [[Ангобирана керамика]] е вид грнчарија украсена со '''ангоба''' (на англиски ''slip'') што се препознава по нејзиниот примарен процес на декорирање. Претставува течна мешавина од глина и вода што се нанесува на садот пред печењето за создавање шари, слики или текстури. Смесата покрај глината се состои и од други минерали како што се [[кварц]], [[Момирок|фелдспат]] и [[лискун]]. На производот може да се нанесе премаз од бело или обоено платно, познат како енгоба, за да се подобри неговиот изглед, да се даде помазна површина на грубото тело, да се маскира послабата боја или за декоративен ефект. Енгобите може да се нанесат и со техники на боење, изолирано или во неколку слоеви и бои. [[Зграфито]] е техника кој вклучува гребење низ слој од обоено платно за да се открие различна боја или основното тело под него. Неколку слоеви на ангоба или зграфито може да се направат додека саксијата е сè уште во непечена состојба. Може да се испече една боја на молот, пред да се нанесе втората и пред гребењето или засекувањето на декорацијата. Ова е особено корисно ако основното тело не е со посакуваната боја или текстура.<ref>Eden, Victoria and Michael. (1999) ''Slipware, Contemporary Approaches.'' A & C Black, University of Pennsylvania Press, G & B Arts International. {{ISBN|90-5703-212-0}}</ref> Оваа техника има богата историја низ целиот свет, од древниот Близок Исток и Кина, па сè до познатата англиска и европска народна керамика од 17. и 18. век. === Тера сигилата === [[File:Céramique_sigillée_Metz_100109_2.jpg|мини|300x300пкс| Античка римска грнчарија, чинија ''од тера сигилата'' украсена со мувла од Галија ( [[Мец]] во Франција)]] Тоа е специфичен тип на луксузна староримска керамика со карактеристична светлоцрвена до темноцрвена боја и сјајна, мазна површина (слична на глазура, но добиена само со фино прочистена глина/ангоба). За разлика од археолошката употреба, каде што терминот ''terra sigillata'' се однесува на цела класа грнчарија, во современата керамичка уметност, „тера сигилата“ опишува само воденикава, пречистена ангоба што се користи за олеснување на полирањето (мазнењето) на површините од сурова глина и за поттикнување на ефектите од чадот од јаглерод, како кај примитивните техники на печење на ниска температура, така и кај алтернативните техники на печење раку во западен стил кои се без глазура. Тера сигилата се користи и како декоративно обоено средство што може да се нанесува со четка кај техниките на глазирана керамика на повисоки температури.Често била украсувана со релјефни мотиви или сцени отпечатени со помош на калапи и печати.<ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.1515/9783110482386-017|title=Ein Konvent im Spiegel seines Chorbuchs|last=Andrä|first=Christina|date=2016-11-07|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-048238-6|pages=263–272}}</ref> === Полирање === За да ја завршна обработка на керамиката, најчесто на земјените садови, керамичарите можат да ги полираат своите производи. Овој процес вклучува триење на површината на површината на глинениот предмет со тврд, мазен предмет, најчесто камен.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Low-firing and Burnishing|last=von Dassow|first=Sumi|publisher=The American Ceramic Society|year=2009|isbn=978-1-574-98293-0|location=Ohio}}</ref> Полирањето ги порамнува честичките од глина и обезбедува мазна површина. Ова порамнување на честичките може да го подобри капацитетот на садовите за складирање храна или вода. Повеќекратното полирање со нанесување масло помеѓу фазите на третманите со полирање може да резултира со уште порафинирани површини, совршени за понатамошно разубавување.<ref name=":0" /> == Форми == === Студиска грнчарија === Студиската грнчарија е грнчарија изработена од аматерски или професионални [[Уметник|уметници]] или занаетчии кои работат сами или во мали групи, изработувајќи уникатни предмети или во кратки серии. Типично, сите фази на производство ги извршуваат самите уметници.{{Sfn|Cooper|2010}} Студиската грнчарска уметност вклучува функционални производи како што се прибор за јадење, прибор за готвење и нефункционални производи како што се [[Вајарство|скулптури]]. Студиските грнчари може да се наречат керамички уметници, керамичари, керамичари или како уметници кои користат глина како медиум. Голем дел од студиската грнчарска изработка е прибор за јадење или готвење, но сè поголем број студиски грнчари произведуваат нефункционални или скулпторски предмети. Некои студиски грнчари сега претпочитаат да се нарекуваат себеси керамички уметници, керамичари или едноставно уметници. Студиската грнчарска изработка е претставена од грнчари од целиот свет. === Плочка === [[File:Grande_Mosquée_de_Kairouan,_carreaux_lustrés_-_Kairouan's_Great_Mosque,_luster_tiles.jpg|мини| Горен дел од [[Михраб|михработ]] украсен со глеѓни плочки (датираат од 9 век) во џамијата Укба, [[Тунис]]]] [[File:Tile,_late_19th-early_20th_century,_X1047.7.jpg|мини| Плочка, Хопи Пуебло (индијански староседелец), крајот на 19-ти - почетокот на 20-ти век]] [[Плочка|Плочката]] претставува изработено парче од издржлив материјал како [[керамика]], [[Карпа|камен]], метал, па дури и [[стакло]], кој генерално се користи за покривање на покриви, подови, ѕидови, тушеви или други предмети како што се плочите на масите. Алтернативно, поимот плочка понекогаш може да се однесува на слични единици направени од лесни материјали како што се [[перлит]], [[Дрво (материјал)|дрво]] и [[минерална волна]], кои обично се користат за апликации на ѕидови и тавани. Во друга смисла, „плочка“ е градежна плочка или сличен предмет, како што се правоаголни бројачи што се користат во играњето игри (видете игра базирана на плочки). Зборот е изведен од [[Француски јазик|францускиот]] збор ''tuile'', кој пак е од [[Латински јазик|латинскиот]] збор ''tegula'', што значи ќерамиди составени од печена глина. Плочките често се користеле за изработка ѕидни [[Ѕидно сликарство|мурали]] и подни облоги, и можат да бидат од едноставни квадратни плочки до сложени [[Мозаик|мозаици]]. Плочките најчесто се изработуваат од [[Macedonija|керамика]], обично глазирани за внатрешна употреба и неглазирани за покриви, но често се користат и други материјали, како што се стакло, плута, [[бетон]] и други композитни материјали, како и камен. Каменот кој се користи како плочки нејчесто е мермер, оникс, гранит или шкрилец. Потенки плочки може да се користат на ѕидови отколку на подови, за што претходно се потребни потрајни површини кои ќе бидат отпорни на удари. === Статуетки === [[File:Franz_Anton_Bustelli_Liebesgruppe_1756-1.jpg|мини| Група со љубовници, моделирана од Франц Антон Бустели, порцелан Нимфенбург, 1756]] [[Статуетка]] е фигура што претставува [[човек]], [[божество]], [[Митско суштество|легендарно суштество]] или [[Животни|животно]]. Статуетките можат да бидат реалистични или [[Икона|иконски]], во зависност од вештината и намерата на творецот. Најраните биле направени од камен или глина. Во античка Грција, многу статуетки биле изработувани од теракота (видете грчки теракотни статуетки). Модерните верзии се изработени од керамика, метал, стакло, дрво и пластика. Статуетките и минијатурите понекогаш се користат во [[друштвени игри]], како што се [[Шах|шахот]] и [[Игра со улоги|игрите со улоги]] на маса. Старите статуетки се користеле за да се побијат некои историски теории, како што е потеклото на шахот. === Прибор за јадење === [[Прибор за јадење]] се садови или прибор за јадење што се користи за поставување маса, сервирање храна и јадење. Вклучува [[прибор за јадење]], чаши, садови за сервирање и други корисни предмети за практични, како и за декоративни цели.<ref name="Bloomfield">{{Наведена книга|title=Contemporary tableware|last=Bloomfield|first=Linda|date=2013|publisher=A. & C. Black|isbn=978-1-4081-5395-6|location=London}}</ref> <ref name="venable">{{Наведена книга|title=China and Glass in America, 1880–1980: From Table Top to TV Tray|last=Venable|first=Charles L.|publisher=Harry N. Abrams|year=2000|isbn=978-0-8109-6692-5|location=New York|display-authors=etal}}</ref> Садовите, чиниите и чашите може да бидат направени од керамика, додека приборот за јадење обично е направен од метал, а стаклените садови често се направени од стакло или други некерамички материјали. Квалитетот, природата, разновидноста и бројот на предметите варираат во зависност од културата, религијата, бројот на гости, [[Кујна|кујната]] и пригодата. На пример, блискоисточната, индиската или полинезиската култура и кујна понекогаш го ограничуваат приборот за јадење само за сервирање на јадења, користејќи леб или лисја како индивидуални чинии. Во посебни пригоди најчесто се користел прибор за јадење со повисок квалитет.<ref name="venable" /> === Теракота (уметнички дела) === Покрај тоа што е материјал, „теракота“ исто така се однесува и на предмети изработени од овој материјал. Во [[Археологија|археологијата]] и [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]], терминот „теракота“ често се користи за да се опишат предмети, како што се статуи и фигури, кои не се садови. Одличен пример е [[Теракотна војска|Теракотната армија]], колекција од [[Теракота|теракотни]] скулптури во човечка големина што ги прикажуваат армиите на [[Чјин Ши Хуанг|Ќин Ши Хуанг]], првиот [[Цар на Кина|император на Кина]]. Тоа е форма на погребна уметност погребана со царот во 210 – 209 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. и чија цел била да го заштити царот во неговиот задгробен живот.<ref name="Portal">{{Наведена книга|title=The First Emperor: China's Terracotta Army|last=Portal|first=Jane|date=2007|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02697-1}}</ref> Францускиот склуптор Алберт-Ернест Кариер-Белез изработил многу теракоти, но можеби најпозната е теракотата „[[Грабнувањето на Хиподамеја]]“, теракота која ја прикажува грчката митолошка сцена на кентаур кој ја грабнува Хиподамеја на нејзиниот свадбен ден. Американскиот архитект [[Луис Саливен|Луис Саливан]] е добро познат по своите елаборирани глазирани теракотни орнаменти, дизајни кои би било невозможно да се изведат на кој било друг медиум. Теракота и ќерамидите биле широко користени во градските згради во викторијански [[Бирмингем]], [[Англија]]. == Историја == Керамичката уметност има долга историја во речиси сите развиени култури, а честопати керамичките предмети се единствените уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како онаа на Ноците во Африка пред повеќе од 3.000 години. Културите кои се особено познати по керамиката ги вклучуваат кинеската, [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], персиската, [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Постојат докази дека грнчарството било независно измислено во неколку региони во светот, вклучувајќи ги Источна Азија, Субсахарска Африка, Блискиот Исток и Америка. === Палеолитска грнчарија (околу 20.000 г. п.н.е.) === [[File:Vestonicka_venuse_edit.jpg|десно|мини| [[Вјестоничка Венера]] , пред 25.000 п.н.е.]] [[File:National_Museum_of_China_2014.02.01_14-43-38.jpg|мини| Грнчарски предмети стари 20.000-10.000 години со реконструкциски поправки пронајдени во пештерата Сјенрендонг, Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.flickr.com/photos/anthonyhuan/32661009357/in/album-72157706522993001/|title=Ancient China: Neolithic|last=Huan|first=Anthony|date=13 April 2019|work=National Museum of China}}</ref> <ref name="Science">{{Наведено списание|last=Bar-Yosef|first=Ofer|last2=Arpin|first2=Trina|last3=Pan|first3=Yan|last4=Cohen|first4=David|last5=Goldberg|first5=Paul|last6=Zhang|first6=Chi|last7=Wu|first7=Xiaohong|date=29 June 2012|title=Early Pottery at 20,000 Years Ago in Xianrendong Cave, China|journal=Science|language=en|volume=336|issue=6089|pages=1696–1700|bibcode=2012Sci...336.1696W|doi=10.1126/science.1218643|issn=0036-8075|pmid=22745428}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Marshall|first=Michael|year=2012|title=Oldest pottery hints at cooking's ice-age origins|url=https://www.newscientist.com/article/dn21985-oldest-pottery-hints-at-cookings-ice-age-origins/|journal=New Scientist|volume=215|issue=2872|page=14|bibcode=2012NewSc.215Q..14M|doi=10.1016/S0262-4079(12)61728-X|url-access=subscription}}</ref>]] Иако грнчарски склуптури се пронајдени од постари периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во регини на она што сега претставува руски Далечен Исток, пронаогајќи неколку примероци од 20.000 до 10.000{{Меѓупростори}}п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети. Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. <ref name="Stanglin, Douglas">{{Наведени вести|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2012/06/pottery-found-in-from-china-cave-confirmed-as-worlds-oldest/1#.UDiyGtZlRv0|title=Pottery found in China cave confirmed as world's oldest|last=Stanglin, Douglas|date=29 June 2012|work=[[USA Today]]}}</ref> Овие рани керамички садови биле изработени долго пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]], од мобилни собирачи на храна кои ловеле и собирале храна за време на доцниот леден максимум. Многу од фрагментите на грнчаријата имале траги од изгореници, податок што укажува дека грнчаријата се користела за готвење.<ref name="Science" /> === Пред неолитската грнчарија: камени садови (12.000–6.000 п.н.е.) === Многу извонредни садови биле изработени од камен пред пронаоѓањето на грнчарството во [[Југозападна Азија|Западна Азија]] (што се случило околу 7000 година п.н.е.) и пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]]. Натуфиската култура создала елегантни камени малтери во периодот помеѓу (12.000 и 9.500 година п.н.е). Околу 8000 година п.н.е., неколку рани населби станале експерти во изработката на убави и многу софистицирани садови од камен, користејќи материјали како [[алабастер]] или [[гранит]], и користејќи песок за обликување и полирање. Занаетчиите ги користеле вените во материјалот за да го максимизираат визуелниот ефект. Вакви предмети се пронајдени во изобилство на горниот тек [[Еуфрат|на реката Еуфрат]], во денешна источна Сирија, особено на локалитетот Буграс. Ова ги формираат раните фази од развојот на уметноста на Месопотамија. [[File:Frieze-group-3-example1.jpg|лево|мини| Сад од [[Месопотамија]], доцен Убаидски период (4.500 – 4.000 г.) п.н.е.)]] Првите садови се правеле со таканаречениот метод на „намотување“, при што глината се обработувала во долга нишка што се намотувала и формирала форма од која подоцна се создавале мазни ѕидови. [[Грнчарско колце|Грнчарското тркало]] веројатно било измислено во [[Месопотамија]] до 4-тиот милениум п.н.е., но се проширило низ речиси цела Евроазија и поголемиот дел од Африка, иако останало непознато во [[Нов Свет|Новиот свет]] сè до доаѓањето на Европејците. Декорацијата на глината со врежување и сликање е многу широко распространета и првично била геометриска, но честопати вклучувала фигуративни дизајни уште многу рано. Грнчарството е многу важно и значајно за археологијата на праисториските култури. Многу од тие култури се познати по имињата земени од нивната препознатлива и честопати многу фина грнчарска култура, како што се [[Линискокерамичка култура|културата на линеарната грнчарска култура]], [[Култура на ѕвонести пехари|културата на чашата]], [[културата на глобуларни амфори]], [[Култура на врвчеста керамика|културата на жичениот]] керамички прибор и [[Култура на инчести пехари|културата на инкастата грнчарска култура]], за да земеме примери само од [[неолитска Европа]] (приближно 7000 – 1800 г.{{Меѓупростори}}п.н.е.). Керамичката уметност развила многу стилови од сопствената традиција, но честопати е тесно поврзана со современата скулптура и металоделството. Многу пати во својата историја, стилови од обично попрестижната и поскапа уметност на обработка на метал биле копирани во керамиката. Ова може да се види во раната кинеска керамика, како што се грнчаријата и керамичките производи од [[династијата Шанг]], во староримската и иранската грнчарија и [[рококо]] европските стилови, копирајќи ги современите форми на сребрениот прибор. Вообичаена употреба на керамиката е за садови, - садови како што се чинии, вазни и [[Амфора|амфори]], како и друг прибор за јадење, но и статуетките се изработувале многу широко. == Галерија == <gallery> Податотека:Calcite tripod vase, mid-Euphrates probably from Tell Buqras, 6000 BCE, Louvre Museum AO 31551.jpg|Ваза од калцит на три ногарки, среден тек на Еуфрат, веројатно од Тел Букрас, 6000 г. п.н.е., Музеј Лувр AO 31551 Податотека:Eynan Epipaleolithic mortar.jpg|Камен аван од Ејнан, натуфијански период, 12.500–9.500 г. п.н.е. Податотека:Alabaster pot Mid-Euphrates region 6500 BCE Louvre Museum.jpg|Алабастарски сад, регион на средниот тек на Еуфрат, 6500 г. п.н.е., Музеј Лувр Податотека:Alabaster pot, Mid-Euphrates region 6500 BCE Louvre Museum.jpg|Сад од алабастер, регион на средниот тек на Еуфрат, 6500 г. п.н.е., Музеј Лувр </gallery> === Керамиката како декорација на ѕидови === [[File:Hexagonal_Tile,_mid_15th_century..jpg|мини| ''Шестоаголна плочка'', средината на 15 век{{Пцп}}[[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]]]] Најраниот доказ за глазирани тули е откривањето на глазирани тули во [[Елам|еламскиот]] храм во Чога Занбил, датиран од 13 век п.н.е. Глазирани и обоени тули се користеле за изработка на ниски релјефи во Античка [[Месопотамија]], најпозната е [[Порта на Иштар|Иштарската порта]] во [[Вавилон]] ( {{Околу|575{{nbsp}}BCE}} ), сега делумно реконструиран во [[Берлин]], со делови на други места. Занаетчии од Месопотамија биле носени и ангажирани за палатите на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство,]] како што е [[Персеполис]]. Традицијата за нивната употреба продолжила, и по исламското освојување на Персија, обоените и често обоени глазирани тули или плочки станале важен значаен елемент во персиската архитектура, а оттаму се прошириле во поголемиот дел од исламскиот свет, особено во [[Изничка керамика|Изничката керамика]] на [[Турција]] под [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] во 16 и 17 век. Користејќи ја технологијата за лустрирана [[метализирана керамика]], еден од најдобрите примери за средновековна исламска употреба на керамика како декорација на ѕидови може да се види во Џамијата Укба, позната и како Големата џамија кај Каируан (во [[Тунис]]), горниот дел од ѕидот [[Михраб|на михработ]] е украсен со полихромни и монохроматски плочки од лустрирана керамика, кои датираат од 862 до 863 година, овие плочки најверојатно биле увезени од Месопотамија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=szNMwUFyjbkC&dq=luster+kairouan+gold&pg=PA40|title=The Arts of Fire: Islamic Influences on Glass and Ceramics of the Italian Renaissance|last=Hess|first=Catherine|last2=Komaroff|first2=Linda|last3=Saliba|first3=George|date=27 December 2004|publisher=Getty Publications|isbn=978-0-89236-758-0|page=40|via=Google Books}}</ref> Пренесена преку [[Ел-Андалус|Ел Андалус]], во Шпанија, а особено [[Португалија|во Португалија]], се развила нова традиција на азулехос, која до [[Барок|барокниот]] период произведувала екстремно големи насликани сцени на плочки, обично во сина и бела боја. Плочките од Делфтвер, обично со насликан дизајн што покрива само една (прилично мала) плочка, биле сеприсутни во Холандија и широко се извезувале низ Северна Европа од 16 век па наваму. Неколку кралски палати од 18 век имале порцелански соби со ѕидови целосно покриени со порцелан. Меѓу преживеаните примери се оние во Музејот Каподимонте, Неапол, Кралската палата во Мадрид и блиската Кралска палата во Аранхуез. Раскошните шпорети биле карактеристика на собите на средната и горната класа во Северна Европа од 17-ти до 19-ти век. Постојат неколку други видови традиционални плочки кои сè уште се во производство, на пример, малите, речиси мозаични, светло обоени зелиже плочки од [[Мароко]]. Со исклучоци, особено Порцеланската кула во Нанџинг, плочките или глазираните тули не се застапени во голема мера во источноазиската керамика. == Регионален развој == === Источна Азија === Иако грнчарските статуетки се пронајдени од порани периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во она што е денешен руски Далечен Исток, обезбедувајќи неколку од периодот помеѓу 20.000 и 10.000 година п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети.<ref name="Boaretto">{{Наведено списание|last=Boaretto, E.|last2=Wu|first2=X.|last3=Yuan|first3=J.|last4=Bar-Yosef|first4=O.|last5=Chu|first5=V.|last6=Pan|first6=Y.|last7=Liu|first7=K.|last8=Cohen|first8=D.|last9=Jiao|first9=T.|displayauthors=1|year=2009|title=Radiocarbon dating of charcoal and bone collagen associated with early pottery at Yuchanyan Cave, Hunan Province, China|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9537–9538|bibcode=2009PNAS..106.9595B|doi=10.1073/pnas.0900539106|pmc=2689310|pmid=19487667|doi-access=free}}</ref> Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. ==== Камбоџа ==== Неодамнешните археолошки ископувања во Ангкор Бореи (во јужна Камбоџа) откриле голем број на парчиња од керамика, од кои некои веројатно датираат од праисторискиот период. Сепак, поголемиот дел од грнчаријата која била пронајдена датира од пред-ангкорскиот период и се состои главно од розови теракотни садови кои биле рачно изработени или фрлани на тркало, а потоа украсени со врежани шари. Глазираните производи за прв пат се појавуваат во археолошките записи кон крајот на 9 век во храмовата група Ролуос во регионот Ангкор, каде што се пронајдени парчиња од садови со зелена глазура. Кафеавата глазура станала популарна на почетокот на 11 век, а кафеаво глазирани производи се пронајдени во голем број на кмерските локации во североисточен Тајланд. Декорирањето на грнчарство со животински форми било популарен стил од 11-ти до 13-ти век. Археолошките ископувања во регионот Ангкор откриле дека кон крајот на периодот Ангкор, производството на домородна грнчарија се намалило, додека имало зголемување на увозот на кинеска керамика. Директни докази за облиците на садовите се дадени од сцените прикажани на барелефите во кмерските храмови, кои исто така нудат увид во домашната и ритуалната употреба на производите. Широкиот спектар на утилитарни форми укажува дека Кмерите користеле керамика во секојдневниот живот за готвење, чување на храна, носење и складирање течности, како и садови за лековити билки, парфеми и козметика. ==== Кина ==== [[File:Porcelaine_chinoise_Guimet_241101.jpg|десно|мини| Кинески [[Лонгкуан целадон]], [[Сунг (династија)|династија Сонг]], 13 век. Целадонот првпат бил направен во Кина, а потоа се извезувал во различни делови на Азија и Европа. Целадонот станал омилен кај разни кралеви и монарси, како што се [[Отоманско Царство|отоманските]] султани, поради неговата беспрекорна убавина, сличноста со кинескиот жад и верувањето дека целадонот ќе ја промени својата боја ако храната или виното во себе имаат отров.]] Постои [[кинески порцелан]] од доцниот [[Хан (династија)|источен Хан]] период (100–200 г. н.е.), периодот на [[Трите кралства]] (220 – 280{{Меѓупростори}}н.е.), периодот на [[Шесте династии]] ((220–589 г. н.е.), и потоа. Кина, особено, има континуирана историја на производство во голем обем, при што царските фабрики обично ги произведувале најдобрите дела. [[Танг (династија)|Династијата Танг]] (618 до 906 г. н.е.) е особено позната по фигурите на надгробни прилози од луѓе, животни и модели на куќи, чамци и други предмети, ископани (обично нелегално) од гробови во голем број. Некои експерти веруваат дека првиот вистински порцелан е направен во [[Покраини во Кина|провинцијата]] Џеџијанг во [[Народна Република Кина|Кина]] за време на периодот [[Хан (династија)|Хан династијата]]. Парчиња кои биле пронајдени од археолошките наоѓалишта на печки во Источен Хан, проценетата температура на печење се движела од 1260 до 1300 C.<ref name="He Li 1996">He Li, (1996). ''Chinese Ceramics. The New Standard Guide''. Thames and Hudson, London. {{ISBN|0-500-23727-1}}.</ref> Уште во 1000 година п.н.е., таканаречените „порцелански производи“ или „протопорцелански производи“ се изработувале со употреба на барем малку [[Каолинит|каолин]] печен на високи температури. Разделувачката линија помеѓу двата и ''вистинските порцелански производи'' не е јасна. Археолошките наоди ги поместуваат датирањата уште од [[Хан (династија)|династијата Хан]] (206 – п.н.е.){{Пцп}}220{{Меѓупростори}}CE).<ref name="temple">Temple, Robert K.G. (2007). ''The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention'' (3rd edition). London: André Deutsch, pp.&nbsp;103–6. {{ISBN|978-0-233-00202-6}}</ref> Царскиот порцелан од династијата Сонг (960–1279), со многу суптилна декорација плитко изрезбана со нож во глината, од многу авторитети се смета за врв на кинеската керамика, иако големата и побујно обоена керамика од времето на династијата Минг (1368{{ndash}}1644) има поширок углед. Кинеските императори подарувале керамика како дипломатски подароци во раскошен обем, а присуството на кинеска керамика несомнено помогнало во развојот на сродни традиции на керамика, особено во Јапонија и Кореја. До 16 век, мали количини скап кинески порцелан биле увезувани во Европа. Од 16 век па наваму, во Европа се направени обиди да се имитира, вклучувајќи ја меката паста и порцеланот Медичи изработени во [[Фиренца]]. Во 1712 година, многу од сложените тајни за производство на кинески порцелан биле откриени низ цела Европа од страна на францускиот језуит Франсоа Ксавиер д'Ентрекол и објавени во ''Lettres édifiantes et curieuses de Chine par des missionnaires jésuites'' <ref>Baghdiantz McAbe, Ina (2008). Orientalism in Early Modern France. Oxford: Berg Publishing, p. 220. {{ISBN|978-1-84520-374-0}}; Finley, Robert (2010). The pilgrim art. Cultures of porcelain in world history. University of California Press, p. 18. {{ISBN|978-0-520-24468-9}}; Kerr, R. & Wood, N. (2004). Joseph Needham : Science and Civilisation in China, Volume 5 Chemistry and Chemical Technology : Part 12 Ceramic Technology. Cambridge University Press, p. 36–7. {{ISBN|0-521-83833-9}}</ref> По многу експериментирање, рецепт за тврда паста за порцелан бил осмислен во фабриката за порцелан Мајсен во [[Дрезден]] веднаш по 1710 година, а биле пуштени во продажба до 1713 година. Во рок од неколку децении, фабрики за порцелан се изградиле во Нимфенбург во [[Баварија]] (1754) и Каподимонте во [[Неапол]] (1743) и на многу други места, честопати биле финансирани од локалните владетели. ==== Јапонија ==== [[File:Plat_Nabeshima_aux_trois_hérons.jpg|мини| Набешима плоча со три [[чапји]]]] [[File:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|мини| Кадилница од целадон од династијата [[Корјо]] со глазура од корејско рибарче. Национално богатство бр.{{Меѓупростори}}95 од Јужна Кореја]] Најраната јапонска грнчарија била изработена околу 11-тиот милениум пред нашата ера. Џомонскиот стил се појавил во 6-тиот милениум п.н.е., а поедноставниот Јајои стил околу 4-тиот век п.н.е. Оваа рана грнчарија била мека глине, печена на ниски температури. Грнчарското тркало и печката способна за достигнување повисоки температури и печење камени садови се појавиле во 3 или 4 век од н.е., веројатно донесени од Кина преку Корејскиот полуостров. Во 8 век, официјалните печки во Јапонија произведувале едноставни, зелени глинени садови глазирани со олово. Неглазираниот каменен материјал се користел како погребни тегли, тегли за складирање и кујнски садови сè до 17 век. Некои од печките ги подобриле своите методи и се познати како „Шест стари печки“. Од 11-ти до 16-ти век, Јапонија увезувала многу порцелан од Кина, а дел од Кореја. Обидите на јапонскиот владетел Тојотоми Хидејоши да ја освои Кина во 1590-тите биле наречени „Керамички војни“ Киднапирањето на корејските грнчари се чини дека била главната причина. Еден од овие грнчари кои биле киднапирани, Ји Сам-пјеонг, ја открил суровината за порцелан во Арита и го произвел првиот вистински порцелан во Јапонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thoughtco.com/ceramic-wars-hideyoshis-japan-kidnaps-koreans-195725|title=The Ceramic Wars: Hideyoshi's Japan Kidnaps Korean Artisans|date=30 April 2025|work=[[thoughtco]]}}</ref> ==== Кореја ==== Корејската грнчарска изработка има континуирана традиција уште од едноставните глинени садови од околу 8000 година п.н.е. Стилите генерално биле карактеристична варијанта на кинеските, а подоцна и на јапонските развојни текови. Целадонот од династијата Корјо (918–1392) и раниот бел порцелан од династијата Џосон следната династија генерално се сметаат за најдобри достигнувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|title=Collection: Korean Art|work=Freer/Sackler|publisher=Smithsonian Institution|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901183854/http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|archive-date=1 September 2015|accessdate=2 August 2015}}</ref> === Западна Азија и Блискиот Исток === ==== Исламска грнчарија ==== [[File:Cup_votive_inscriptions_MET_40-170-15.jpg|мини| Чаша со вотивни натписи на куфичко писмо. Теракота, [[Нишапур]] Колекции [[Метрополитен (музеј)|на Метрополитен музеј на уметност]] Њујорк]] Од 8-ми до 18-ти век, глазираната керамика била важна во [[Исламска уметност|исламската уметност]], обично во форма на елаборирана грнчарија,<ref>{{Наведена книга|title=New Looks at Old Pots: Results of Recent Multidisciplinary Studies of Glazed Ceramics from the Islamic World|last=Mason|first=Robert B.|work=Muqarnas: Annual on Islamic Art and Architecture|publisher=Brill Academic Publishers|year=1995|isbn=978-90-04-10314-6|volume=XII}} Mason (1995), p. 1</ref> развивајќи се особено врз основа на енергичните персиски и египетски претисламски традиции. Застаклувањето со калај е развиено од исламските грнчари, првите примери пронајдени како сино обоен керамика во [[Басра]], кои датираат од околу 8 век. Исламскиот свет имал контакт со Кина и сè повеќе адаптирал многу кинески декоративни мотиви. Персиските производи постепено ги ублажувале исламските ограничувања за фигуративните орнаменти, а насликаните фигуративни сцени на производите станале многу важни. [[File:Ceramic_bowl_decorated_with_slip_beneath_a_transparent_glaze_and_designed_by_anthropic_figure_with_bull_head_Golestan,_Gorgan_9th_century_CE,_Early_Islamic_period.jpg|мини| Керамички сад украсен со лепак под проѕирна глазура, Горган, 9 век од н.е., ран исламски период, Национален музеј на Иран.]] Камените садови исто така биле важен занает во исламската грнчарија, произведена низ Ирак и Сирија до 9 век. Грнчарството се произведувало во Рака, [[Сирија]], во 8 век.<ref name="Henderson">{{Наведено списание|last=Henderson|first=J.|last2=McLoughlin|first2=S. D.|last3=McPhail|first3=D. S.|year=2004|title=Radical changes in Islamic glass technology: evidence for conservatism and experimentation with new glass recipes from early and middle Islamic Raqqa, Syria|journal=Archaeometry|volume=46|issue=3|pages=439–68|bibcode=2004Archa..46..439H|doi=10.1111/j.1475-4754.2004.00167.x}}</ref> Други центри за иновативна керамика во исламскиот свет биле [[Фустат]] (во близина на денешно [[Каиро]]) од 975 до 1075 година, [[Дамаск]] од 1100 до околу 1600 година и [[Тебриз]] од 1470 до 1550 година. Формата албарело, претставува еден вид земјен сад [[Мајолика|од мајолика]], првично дизајниран и наменет за чување на масти и суви лекови во аптеките, за прв пат била направена на исламскиот Блиски Исток. Во Италија го донеле Хиспано-Мореските трговци, најраните италијански примероци биле произведени во Фиренца во 15 век. === Европа === ==== Рани фигурини ==== Најстарите познати керамички предмети се граветските фигурини од периодот на горниот палеолит, како оние откриени во Долно Вестонице во денешна Чешка. Венерата од Долно Вестонице (''Věstonická Venuše'' на чешки) е статуетка на гола женска фигура која датира од период помеѓу 29.000 и 25.000 година п.н.е. Изработена е со обликување, а потоа печење на мешавината од глина и коскена прав. Слични предмети во различни медиуми пронајдени се низ Европа и Азија, кои датираат од периодот на горниот палеолит, се нарекуваат исто така Венерини фигурини. Научниците имаат спротивставено мислење во однос на нивната намена или културно значење. ==== Античкиот Медитеран ==== [[File:Altes_Museum-Tanagra-lady_with_fan.jpg|десно|мини| [[Хеленистички период|Хеленистичка]] фигурина од Танагра од ( {{Околу|320}} п.н.е.), веројатно само наменето да претстави модерна дама со шапка за сонце.]] Глазираниот египетски фајанс датира од третиот милениум п.н.е., а насликаната, но неглазирана грнчарија се користела уште порано за време на преддинастичката култура Накада. [[Фајанс|Фајансот]] станал софистициран и се произведувал во голем обем, со користење на калапи за моделирање, а подоцна и обликувани на тркало. Биле развиени неколку методи на застаклување, но боите останале во голема мера ограничени на опсег во сино-зелениот спектар. Поскапата керамика почесто се потпирала на релјефна декорација, често добиена со калапење, отколку на сликање. Особено во Источното Царство, локалните традиции опстојувале, мешајќи се со римските стилови во различна мера. Грчките теракотни фигурини добиени со калапење – особено оние од Танагра – биле мали фигури, често со религиозна намена, но подоцна вклучувале и многу ликови од секојдневниот живот, а очигледно служеле исклучиво за декорација. Старогрчката и етрурската керамика се познати по своето фигуративно сликарство, особено по стиловите со црни и со црвени фигури. Староримската керамика, како што е онаа од типот „самиска керамика“, ретко го достигнувала тој степен на префинетост и главно ги имитирала облиците на металните садови, но се произведувала во огромни количини и се наоѓа низ цела Европа, Блискиот Исток, па и пошироко. Монте Тестачо е вештачки рид составено речиси целосно од скршени амфори што се користеле за транспорт и складирање течности и други производи како отпадоци од Рим. Зачувани се малку садови од поголемо уметничко значење, но постојат многубројни мали фигурини, често вградени во маслени ламби или слични предмети, најчесто со религиозни или еротски мотиви (или комбинација од двете – што претставувало римска специјалност). Римјаните генерално не оставале гробни дарови (кои се најдобриот извор за пронаоѓање античка керамика), а дури и покрај тоа, се чини дека немале многу луксузна керамика, за разлика од римското стакло, кое елитата го користела заедно со златни или сребрени садови за јадење. ==== Грнчарство со калај ==== [[File:Hispanomoresque.JPG|десно|мини| Хиспано-морски прибор за јадење, околу 32 см во дијаметар, со христијански монограм „IHS“, украсен во кобалтно сина боја и златен сјај. Валенсија, ({{Околу|1430}} – 1500). Колекција Барел]] [[File:Cina,_dinastia_ming,_piatto_della_famiglia_blu_e_bianco,_1410_ca.jpg|мини| Сино-бел порцелански сад од [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368 – 1644 н.е.) од времето на владеењето на царот Јонгл (1402 – 1424 н.е.){{Пцп}}Збирки на музејот Калуст Гулбенкијан]] ==== Порцелан ==== ==== Веџвуд и грнчарниците во Северен Стафордшир ==== [[File:Philbrook_-_Wedgewood_(2)crop.jpg|лево|мини| Неокласична урна од Веџвуд во јаспис, околу 1820 година]] Од 17 век, [[Стоук на Трент]] во Северен Стафордшир се појавил како главен центар за грнчарство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thepotteries.org/sot/five.htm|title=all about Stoke-on-Trent in 5 minutes...|work=thepotteries.org|accessdate=19 March 2016}}</ref> Значаен придонес во развојот на индустријата со грнчарство дале фирмите Веџвуд, Споуд, Ројал Дултон и Минтон. Локалната достапност на обилни резерви на јаглен и соодветна глина за изработка на грнчарија довело до ран, иако првично ограничен, развој на локалната грнчарска индустрија. Изградбата на каналот „Трент и Мерси“ овозможило лесен транспорт на каолинот (порцеланска глина) од Корнвол, како и на други материјали, што го олесниле производството на грнчарија со кремаста глазура („creamware“) и на порцелан со коскено пепел („bone china“). Иако другите производствени центри имаа предност во изработката на висококвалитетни производи, водечката улога на Северен Стафордшир била постигната благодарение на долгогодишните, методични и детални истражувања и подготвеноста за експериментирање – иницирани првично од еден човек, Џозаја Веџвуд. Неговиот пример го следеле подоцна и други локални грнчари, научници и инженери. На Веџвуд му се припишува заслугата за индустријализацијата на производството на грнчаријата. Неговите производи имале исклучителен квалитет. Кога би забележал некој несовршен сад во својата работилница што не ги исполнувал неговите стандарди, тој го кршел со својот стап, извикувајќи: „Ова не е доволно добро за Џозаја Веџвуд!“ Тој длабоко се интересирал за научните достигнувања на своето време, а токму тој интерес бил основата за примена на научниот пристап и методи со цел револуционерно да го подобри квалитетот на своите изработки од грнчарија. Неговите уникатни глазури почнале да ги издвојуваат неговите производи од останатите грнчарски производи на пазарот. Неговата двобојна грнчарија од типот „џаспер“ (jasperware) со мат завршница била идеална за неокласицистичкиот стил кон крајот на векот, бидејќи го имитирала изгледот на античките римски камео-резби во скапоцени камења (како „Gemma Augustea“) или на стаклените камео-вазни (како „Вазната Портланд“), од кои Веџвуд изработувал копии од глина. На Веџвуд исто така,му се припишува и усовршувањето на техниката на печатење со трансфер (пренос на отпечаток), која првично била развиена во Англија околу 1750 година. До крајот на векот, оваа техника во голема мера го заменила рачното сликање кај сложените дезени – со исклучок на луксузниот сегмент од пазарот – а огромното мнозинство на украсена керамика во светот и денес користи варијанти на оваа техника. Заслугата за усовршувањето на печатењето со трансфер под глазура најчесто му се припишува на Џосаја Спод Првиот. Овој процес настанал како надградба на методите што се користеле во печатењето на книги. Сепак, поради квалитетот на хартијата во тоа време, било невозможно да се репродуцираат многу фини детали од дизајнот, па раните отпечатени дезени немале доволно суптилност во тонските нијанси. Развојот на потенки хартии за печатење, кои подоцна биле изработувани машински околу 1804 година, им овозможил на граверите да користат многу поширок спектар на тонски техники, кои можеле многу поуспешно да се репродуцираат врз керамичките производи. Иако далеку од тоа дека ја усовршил техниката на печатење под глазура, Веџвуд бил убеден од своите сликари да не ја применува таа метода, сè додека не станало очигледно дека господин Спод му ја презема работата нудејќи поконкурентни цени за висококвалитетни производи со побогата декорација. Доминацијата на Стоук-он-Трент во производството на керамика поттикнала и привлекла голем број уметници што работеле со керамика, меѓу кои биле Кларис Клиф, Сузи Купер, Лорна Бејли, Шарлот Рид, Фредерик Хуртен Рид и Џабез Водри === Америка === [[File:Hopi_canteen_p1070217.jpg|десно|мини| Зуни ола, 19 век, непознат уметник{{Пцп}}Колекции на Музејот Стенфорд]] [[File:AnasaziMugs.jpeg|десно|мини| Чаши '''„Анасази“''' од областа Фор Корнерс, југозапден САД. Забележете го исечокот во облик на Т-форма на рачката од левата шолја. Вратите на предците на Пуебло често имаат ист облик.]] Во Соединетите Американски Држави, најстарата грнчарија датира од 2500 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. Пронајдена е во Еколошкиот и историски резерват Тимукуан во [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], а некои и малку постари пронајдени се покрај реката Савана во [[Џорџија]].<ref name="FTU">{{Наведени вести|url=http://jacksonville.com/news/metro/2009-10-18/story/the_mocama_new_name_for_an_old_people|title=The Mocama: New name for an old people|last=Soergel|first=Matt|date=18 October 2009|work=[[The Florida Times-Union]]|access-date=12 May 2010}}</ref> Пред доаѓањето на Европејците, народите на континентите Северна, Средна и Јужна Америка имале разновидни традиции во изработката на керамика. Најстарата керамика позната во Америка била изработена пред 5.000 до 6.000 години и е пронајдена во андскиот регион, долж пацифичкиот брег на Еквадор (локалитетите Валдивија и Пуерто Хормига) и во долината Сан Хасинто во Колумбија. Пронајдени се и предмети стари меѓу 3.800 и 4.000 години кои се откриени во Перу. Некои археолози сметаат дека знаењето за изработка на керамика стигнало по морски пат до Мезоамерика, втората голема лулка на цивилизацијата во Америка. Најдобро развиените стилови во централните и јужните Анди се сметаат оние од керамиката пронајдена во близина на церемонијалното место Чавин де Уантар (800–400 г. п.н.е.) и Куписнике (1000–400 г.н.е.). Во истиот период, на јужниот брег на Перу, во областа наречена Паракас, се развила уште една култура. Културата Паракас (600–100 г. п.н.е.) создавале извонредни дела од релјефна керамика, финализирани со нанесување густо масло по печењето. По оваа колоритна традиција во керамиката и текстилот следела културата Наска (1–600 г.н.е.), Грнчарите развиле подобрени техники за подготовка на глината и за украсување на предметите, користејќи тенки четки за сликање на софистицирани мотиви. Во раната фаза на керамиката Наска, грнчарите сликале реалистични ликови и пејзажи. Кај Маите развојот на керамиката се случил многу подоцна, бидејќи нивната керамичка уметност доживеала процут во класичниот период на Маите, односно од 2. до 10. век. Еден значаен локалитет во јужен Белиз е Лубаантун, кој се одликува со особено детални и бројни уметнички дела. Како доказ за тоа колку биле ценети овие керамички дела, многу примероци по потекло од Лубаантун се пронајдени на оддалечени локалитети на Маите во Хондурас и Гватемала. Покрај овие податоци, интересен е податокот што и денешните Маи од Лубантун продолжуваат рачно да изработуваат копии на многу од оригиналните дизајни пронајдени на тој локалитет. ==== Мексиканска керамика ==== [[File:TalaveraTrayMAPDF.JPG|мини| Талавера послужавник за сервирање]] [[Мексиканската керамика]] е древна традицијана на глинени изработки. [[Претколумбовска Америка|Претколумбиските]] грнчари ги правеле своите производи со стискање, намотување или удар со чекан со наковална и, наместо да користат глазура, ги полирале своите садови. === Субсахарска Африка === [[File:A_fertility_god..._(3146104804).jpg|мини| Теракота фигура од културата на Џен.]] Се чини дека грнчарството било независно развиено во Подсахарска Африка во текот на 10-тиот милениум п.н.е., со наоди кои датираат од најмалку 9.400 година п.н.е. од централен [[Мали]]. Во Африка, најраната грнчарија е пронајдена во големите планински масиви на Централна Сахара, во Источна Сахара и долината на Нил, која датира од периодот помеѓу деветтиот и десеттиот милениум.<ref>{{Наведено списание|last=Jesse|first=Friederike|date=2010-10-25|title=Early Pottery in Northern Africa – An Overview|url=https://brill.com/view/journals/jaa/8/2/article-p219_4.xml|journal=Journal of African Archaeology|language=en|volume=8|issue=2|pages=219–238|doi=10.3213/1612-1651-10171|issn=1612-1651|url-access=subscription}}</ref> Керамиката во потсахарска Африка традиционално се изработува со техники на намотување (спирално редење) и се пече на ниски температури. Фигурините од древната [[Нок култура]] од северна Нигерија, чија функција сè уште е нејасна, претставуваат пример за рана висококвалитетна фигуративна уметност. Раните фигури од Нок културата датираат дури од 500 година пр.н.е. сè до 200 година од н.е. овие фигури, изработени со намотување, обично прикажуваат глави со триаголни очи, различни изрази на лицето и сложени фризури. Подоцнежни фигуративни дела можат да се најдат во неколку западноафрикански културни традиции, како што се делата на керамичарите од Диџене-Диџено и во Бенин во Нигерија. == Музеи за керамика и музејски збирки == Музеј на керамика, претставува музеј што целосно или во голема мера е посветен на керамиката, обично на керамичките уметнички дела, чии колекции може да вклучуваат и стакло и емајл, но најчесто се концентрираат на грнчаријата, вклучувајќи го и порцеланот. Повеќето од национални колекции на керамика се наоѓаат во поопшти музејски установи што ги опфаќаат сите уметности или пак само применетите уметности, но постојат и голем број специјализирани музејски установи за керамика, при што некои од нив се насочени кон производството од само една земја, регион или производител. Други пак поседуваат меѓународни колекции, кои може да бидат фокусирани на керамиката од [[Европа]] или [[Источна Азија]], или пак да имаат глобална застапеност. Во азиските и во исламските земји, керамиката обично претставува значајна карактеристика на општите и националните музеи. Исто така, повеќето специјализирани археолошки музеи во сите земји поседуваат обемни колекции на керамика, со оглед на тоа што грнчаријата е најчестиот вид археолошки наод. Сепак, поголемиот дел од овие керамички или грнчарски наоди се скршени парчиња (фрагменти). [[Податотека:Egypte louvre 180 pot.jpg|мини|Староегипетски]] Меѓу истакнатите главни колекции на керамика во општи музеи спаѓаат [[Музејот на Палатата во Пекинг]], со 340.000 парчиња, како и [[Националниот музеј на Палатата]] во градот [[Тајпеј|Тајпе]]<nowiki/>ј, Тајван (со 25.000 парчиња); двете овие збирки главно потекнуваат од кинеската царска колекција и се состојат речиси целосно од предмети од Кина. Во Лондон, [[Викторија и Алберт (музеј)|Музејот Викторија и Алберт]] (со над 75.000 парчиња, главно од периодот по 1400 година од н.е.) и [[Британски музеј|Британскиот музеј]] (главно од периодот пред 1400 година од н.е.) располагаат со мошне силни меѓународни колекции. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музејот на уметноста]] во Њујорк и [[Галеријата за уметност „Фрир“]] во Вашингтон (со илјадници предмети, сите од азиско потекло) ги имаат можеби најдобрите од многубројните фини колекции што се наоѓаат во големите градски музеи во САД. [[Музејот на стакло во Корнинг]], Њујорк, има повеќе од 45.000 стаклени предмети. [[Меѓународниот музеј на керамиката во Фаенца]], Италија, ја претставува најголемата национална колекција на керамички уметнички дела во земјата, со 60.000 парчиња. [[Податотека:Ceramic male female joined nayarit.jpg|алт=Керамичка скулптура на споен пар – маж и жена (100 г. п.н.е. – 250 г. н.е.) – изработена од полихромна керамика. Фотографијата е направена во Центарот за уметност „Кантор“ (Cantor Arts Center) при Универзитетот Стенфорд.|мини|Керамичка скулптура на споен пар – маж и жена]] == Поврзано == * {{Прибележана врска|Американски музеј на керамичката уметност}} * {{Прибележана врска|Список на студиски грнчари}} * {{Прибележана врска|Скулптура – уметнички дела кои претставуваат тридимензионални предмети}} * {{Прибележана врска|Визуелни уметности – уметнички форми кои вклучуваат визуелна перцепција}} == Наводи == {{наводи}} === Литература === * {{Наведена книга|title=Ten Thousand Years of Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2010|isbn=978-0-8122-3554-8|edition=4th|publication-place=Philadelphia|oclc=42475956|author-link=Emmanuel Cooper}} * {{Наведена книга|title=A History of World Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=[[Chilton Book Co.]]|year=1989|isbn=978-0-8019-7982-8}} * {{Наведена книга|title=The Art of Ceramics: European Ceramic Design 1500–1830|last=Howard|first=Coutts|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=978-0-300-08387-3|ref={{sfnRef|Coutts|2001}}}}* {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bookofpotteryp01coxw|title=The book of pottery and porcelain|last=Cox|first=Warren|publisher=Crown Publishers|year=1970|isbn=978-0-517-53931-6|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Pottery Science|last=Dinsdale|first=Allen|publisher=Ellis Horwood, Ltd|year=1986|isbn=978-0-470-20276-0}} * {{Наведена книга|title=Dictionary of Ceramics: Pottery, Glass, Vitreous Enamels, Refractories, Clay Building Materials, Cement and Concrete, Electroceramics, Special Ceramics|last=Dodd|first=Arthur|publisher=Maney Publishing|year=1994|isbn=978-0-901716-56-9}} * {{Наведена книга|title=The History of American Ceramics: From Pipkins and Bean Pots to Contemporary Forms, 1607 to the present|last=Levin|first=Elaine|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=978-0-8109-1172-7}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanceramics0000ever|title=American Ceramics: The Collection of Everson Museum of Art|last=Perry|first=Barbara|publisher=Rizzoli|year=1989|isbn=978-0-8478-1025-3|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/craftartofclay00susa|title=The craft and art of clay|last=Peterson|first=Susan|publisher=The Overlook Press|year=1996|isbn=978-0-87951-634-5|publication-place=Woodstock, NY|oclc=604392596|author-link=Susan Peterson|url-access=registration|via=Internet Archive}} * {{Наведена книга|title=Illustrated Dictionary of Ceramics|last=George|first=Savage|last2=Newman|first2=Harold|publisher=Thames & Hudson|year=2000|isbn=978-0-500-27380-7|ref={{sfnRef|Savage|2000}}}} == Надворешни врски == * [http://www.vam.ac.uk/page/c/ceramics/ Керамика од Музејот Викторија и Алберт] * [http://www.ceramicstudies.me.uk/index.html ''Керамичка историја за грнчари'' од Виктор Брајант] * [http://www.metmuseum.org/toah/hi/c.htm Индекс на ''временската линија на историјата на уметноста'' на Метрополитен музејот – видете „керамика“ за многу карактеристики] * [https://web.archive.org/web/20160320125236/http://artsmia.org/art-of-asia/ceramics/ Институт за уметности во Минеаполис: Керамика – Уметноста на Азија] * [https://web.archive.org/web/20161008092147/http://potweb.ashmolean.org/PotWhatisin.html Онлајн каталог на Potweb и друго од музејот Ашмолеан] * [https://web.archive.org/web/20171203165937/http://www.stokemuseums.org.uk/collections/ceramics/ceramics-online/ Музеи во Стоук на Трент – Керамика онлајн] * [https://web.archive.org/web/20190413163649/http://www.royaldutchceramics.com/ Кралска холандска керамика] * [https://www.ukceramics.org/ Информации за керамика во Велика Британија – британски керамички брендови] * [[gutenberg:author/41757|''Керамичката уметност на Велика Британија'']] (1878), Љувелин Џуит [[Категорија:Грнчарство]] [[Категорија:Керамичка уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 8xypjsqrkfswm8g458d64rhn5a8i1oj 5642659 5642633 2026-10-10T11:19:23Z Lili Arsova 86688 превод 5642659 wikitext text/x-wiki [[File:Etruscan_amphora_Louvre_E703_side_B.jpg|десно|мини| [[Етрурци|Етрурски]]: Диомед и Поликсена, од етрурската амфора од понтиската група,( {{Околу|540}} – 530 п.н.е).{{Пцп}}Од Вулчи]] [[File:The_Music_Lesson_MET_DP-14272-001_(cropped).jpg|мини| ''Час по музика'', златно сидро, порцелан од Челзи, околу 1765 година, со позадина од бокаж. 15 3/8 × 12 1/4 × 8 3/4 инчи, 22 фунти. (39,1 × 31,1 × 22,2 см, 10 кг). различна верзија, различен агол.]] [[File:Bowl_(Wan)_LACMA_M.73.48.132.jpg|мини| Кинеска џунска чинија од камени садови изработена на тркала со сина глазура и виолетови прскања, династија Џин, 1127–1234]] [[File:Tile_panel_flowers_Louvre_OA3919-2-297.jpg|мини| Турски плочки [[Изничка керамика|од Изник]] од 16 век, кои првично биле дел од многу поголема група]] '''Керамичката уметност''', како една од [[Пластични уметности|пластичните уметности]], претставува уметност изработена од [[Керамика|керамички]] материјали, вклучувајќи ја и [[Глина|глината]]. '''Керамичката уметност''' може да се појави во форми како што се грнчарија, плочки, [[Статуетка|фигурини]], [[Вајарство|скулптури]] и [[Сад|прибор за јадење]]. Додека некои керамички производи се сметаат за ликовна уметност, други се сметаат за [[Украсна уметност|декоративни]], [[Индустриски дизајн|индустриски]] или [[Применета уметност|применети]] уметнички предмети. Во [[Археологија|археологијата]], керамиката исто така се смета за [[Артефакт (археологија)|артефакт.]] Луѓето дизајнираат, произведуваат и украсуваат грнчарија во фабрики за грнчарство или керамика, а одредени изработки се сметаат за уметничка грнчарија. <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t2072869|title=Linthorpe Art Pottery|last=Campbell|first=Gordon|last2=Allwood|first2=Rosamond|date=2014-01-22|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Art Online}}</ref>Во индивидуалните грнчарски работилници, керамичарите или грнчарите изработуваат студиска грнчарска опрема. Керамиката не ги опфаќа [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Модерната керамика како уметност во Британија и Соединетите Американски Држави, се развила во почетокот на дваесеттиот век од движењето [[Уметности и занаети (движење)|„Уметност и занаети“]], што довело до оживување на грнчарството кое се сметало за специфично модерен занает. Ваквите занаети ги нагласуваат традиционалните неиндустриски техники на производство, верноста кон материјалот, вештините на поединечниот изработувач, вниманието кон корисноста и отсуството на прекумерна декорација што било типично за викторијанската ера. Повеќето традиционални керамички производи се изработувале од [[глина]] (или глина измешана со други материјали), обликувана и подложена на топлина, а приборот за јадење и декоративната керамика генерално сè уште се изработуваат на овој начин. Во современата терминологија на керамичкото инженерство, керамиката претставува уметност и наука за изработка на предмети од неоргански, неметални материјали под дејство на топлина. Во оваа уметност не припаѓаат [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Во речиси сите развиени култури, керамичката уметност е со долга историја, а честопати керамичките предмети претставуваат и уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како предметите на Ноците во Африка пред повеќе од 2000 години. Културите особено познати по керамиката се [[Народна Република Кина|кинеската]], [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], [[Иран|персиската]], [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Елементи на керамичката уметност, на кои во различни периоди им се придавало различно значење се обликот на предметот, неговото украсување преку сликање со сликање, резбање и други методи, како и глазурата што се наоѓа на повеќето керамички производи. == Материјали == Различни видови [[глина]], се користат за производство на различни видови на керамички производи. Кога при изработката се користат глини со различни [[Минерал|минерали]] и се практикуваат различни услови на печење за секој вид на земјен производ, вклучувајќи ги и земјените садови, камените садови, порцеланот и коскениот порцелан. === Земјени садови === [[Земјените садови]] се грнчарски производи кои не се печени до [[Застаклување|витрификација]] и затоа се пропустливи за вода. Од нив се изработувале многу видови на грнчарија уште од најраните времиња, а до 18 век тоа било најчестиот вид грнчарија надвор од Далечниот Исток. Земјените садови често се изработуваат од глина, [[кварц]] и [[момирок]]. [[Теракота]], е вид на земјен сад, кој претставува неглазирана или глазирана [[керамика]] изработена на база [[Глина|на глина]], каде што печениот производ е порозен. Неговата употреба вклучува утилитарни садови, [[Саксија|саксии за цвеќе]], цевки за вода и отпадни води, тули и површински украси во [[Градежен занает|градежништвото]]. [[Теракота|Теракотата]] е вообичаен медиум за керамичка уметност. === Камени производи === Камените садови претставуваат [[Застаклување|стаклеста]] или полустаклеста [[керамика]] направена првенствено од камена глина или неогноотпорна или огноотпорна глина. Камените садови се печат во печки на високи температури.<ref name="temps">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bigceramicstore.com/info/ceramics/tips/tip90_temp_fire_clay.html|title=What Temperature Should I Fire My Clay To?|work=bigceramicstore.com|accessdate=19 March 2016}}</ref> Независно дали е застаклен или не, производот не е порозен,{{Sfn|Dodd|1994}} може, но и не мора да биде застаклен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/Wedgwood-ware|title=Wedgwood ware|date=30 May 2011|work=[[Britannica Online]]}}</ref> Постои една широко призната дефиниција која произлегува од Комбинираната номенклатура на Европските заедници, европски индустриски стандард кој гласи: „Каменен материјал, кој, иако е густ, непропустлив и доволно тврд за да се спротивстави на гребење од челичен врв, се разликува од [[Порцелан|порцеланот]] бидејќи е понепроѕирен и само делумно е застаклен. Може да биде стаклен или полустаклен. Неговата боја е сива или кафеава поради нечистотиите во глината што се употребува за негово производство и најчесто е застаклен“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/earthenware|title=Earthenware {{!}} Handcrafted, Glazed, Fired {{!}} Britannica|work=www.britannica.com|language=en|accessdate=2026-10-10}}</ref> === Порцелан === [[Порцелан|Порцеланот]] е [[Керамика|керамички]] материјал создаден со загревање на материјали, генерално вклучувајќи [[каолинит]], во печка на температури помеѓу 1200 до 1400 °C. Цврстината и проѕирноста на порцеланот, во однос на другите видови [[Macedonija|грнчарски производи]], произлегуваат главно од [[Застаклување|глазирањето]] и формирање на минералот мулит во телото на високи температури. [[Физичко својство|Физичките својства]] поврзани со порцеланот вклучуваат ниска пропустливост и [[Растегливост|растегливост,]] значителна [[Цврстина на материјалите|цврстина]], [[тврдост]], [[жилавост]], [[Бела боја|белина]], [[проѕирност]] и [[резонанца]]. Има висока отпорност на хемиски влијанија и термички шок. Порцеланот е опишан како „целосно застаклен, тврд, непропустлив (дури и пред глазирањето), бел или вештачки обоен, проѕирен (освен кога е со значителна дебелина) и резонантенму недостасува универзална дефиниција и „се применува на многу несистематски начин за супстанции од различни видови кои имаат заеднички само одредени површински квалитети“. === Коскен порцелан === [[Коскениот порцелан]] е вид на мека паста за порцелан кој е составен од коскена пепел, [[Момирок|момирок материјали]] и [[каолинит]]. Дефиниран е како ''сад со проѕирно тело'' што содржи минимум 30% фосфат добиен од животинска коска и пресметан калциум фосфат. Оваа техника била развиена од англискиот грнчар Џосаја Споуд. Коскениот порцелан е познат по своите високи нивоа на белина и проѕирност, има многу висока механичка цврстина и отпорност на кршење. Неговата висока цврстина овозможува да се произведува во потенки пресеци од другите видови на порцелан. Како и [[камената грнчарија]], таа е [[Застаклување|витрифицирана]], но е проѕирна поради различните минерални својства на материјалот од кои се изработени. Од својот првичен развој, па се до подоцнежниот дел од дваесеттиот век, коскениот порцелан бил речиси исклучиво англиски производ, Неговото производството било практично локализирано во [[Стоук на Трент]]. Повеќето големи англиски компании го произведувале или сè уште го произведуваат, вклучувајќи ги Минтонс, Коалпорт, Споуд, Ројал Краун Дерби, Ројал Дултон, Веџвуд и Вустер. Во [[Велика Британија]], поимите „china“ или „порцелан“ можат да се однесуваат на коскен порцелан, а „англиски порцелан“ се користи како термин за него, и во Велика Британија и низ целиот свет.<ref>Osborne, Harold (ed), ''The Oxford Companion to the Decorative Arts'', p. 130, 1975, OUP, {{ISBN|0-19-866113-4}}; Faulkner, Charles H., "The Ramseys at Swan Pond: The Archaeology and History of an East Tennessee Farm'', p.96, 2008, Univ. of Tennessee Press, 2008, {{ISBN|1-57233-609-9}}, 9781572336094; Lawrence, Susan, "Archaeologies of the British: Explorations of Identity in the United Kingdom and Its Colonies 1600–1945", p. 196, 2013, Routledge, {{ISBN|1-136-80192-8}}, 781136801921''</ref> Финиот порцелан не мора да биде коскен порцелан и претставува термин, се користи за изработки кои не содржат коскена пепел.{{Sfn|Dodd|1994}} == Површински третмани == [[Податотека:Jar MET DP168331 (cropped).jpg|мини|Насликан порцелански сад од Каподимонте од (или во стилот на) Џовани Казели со три фигури на [[Пулчинела]] од [[Комедија дел арте|комедија дел'арте]], 1745–1750. Висока 16,2 см]] === Сликање === [[Кинеското сликарство]] или порцеланско сликарство претставува декорација на глазирани [[Порцелан|порцелански]] предмети како што се чинии, [[Вазна|вазни]] или [[статуи]]. Телото на предметот може да биде порцелан од тврда паста, развиен во Кина во 7 или 8 век, или порцелан од мека паста (честопати е користен коскен порцелан), развиен во Европа во 18 век. Поширокиот термин керамичко сликарство вклучува насликана декорација на глинени садови со глазура од [[олово]], како што се кремастите садови или грнчарија со [[калај]], како што се [[мајолика]] или [[Фајанс|фајанса]]. Најнапред, предметот прво се пече во печка за да се претвори во тврд порозен предмет. Потоа може да се нанесе подглазура, проследена со керамичка глазура, која се пече за да се залепи за телото. Глазираниот порцелан потоа може да се декорира со сликање над глазура и повторно да се пече на пониска температура за да се поврзе бојата со глазурата. Декорацијата може да се нанесе со четка или со шаблонизирање, [[трансфер печатење]], [[литографија]] и [[ситопечат]]. === Ангобирана керамика === [[Ангобирана керамика]] е вид грнчарија украсена со '''ангоба''' (на англиски ''slip'') што се препознава по нејзиниот примарен процес на декорирање. Претставува течна мешавина од глина и вода што се нанесува на садот пред печењето за создавање шари, слики или текстури. Смесата покрај глината се состои и од други минерали како што се [[кварц]], [[Момирок|фелдспат]] и [[лискун]]. На производот може да се нанесе премаз од бело или обоено платно, познат како енгоба, за да се подобри неговиот изглед, да се даде помазна површина на грубото тело, да се маскира послабата боја или за декоративен ефект. Енгобите може да се нанесат и со техники на боење, изолирано или во неколку слоеви и бои. [[Зграфито]] е техника кој вклучува гребење низ слој од обоено платно за да се открие различна боја или основното тело под него. Неколку слоеви на ангоба или зграфито може да се направат додека саксијата е сè уште во непечена состојба. Може да се испече една боја на молот, пред да се нанесе вторат ипред гребењето или засекувањето на декорацијата. Ова е особено корисно ако основното тело не е со посакуваната боја или текстура.<ref>Eden, Victoria and Michael. (1999) ''Slipware, Contemporary Approaches.'' A & C Black, University of Pennsylvania Press, G & B Arts International. {{ISBN|90-5703-212-0}}</ref> Оваа техника има богата историја низ целиот свет, од древниот Близок Исток и Кина, па сè до познатата англиска и европска народна керамика од 17. и 18. век. === Тера сигилата === [[File:Céramique_sigillée_Metz_100109_2.jpg|мини|300x300пкс| Античка римска грнчарија, чинија ''од тера сигилата'' украсена со мувла од Галија ( [[Мец]] во Франција)]] Тоа е специфичен тип на луксузна староримска керамика со карактеристична светлоцрвена до темноцрвена боја и сјајна, мазна површина (слична на глазура, но добиена само со фино прочистена глина/ангоба). За разлика од археолошката употреба, каде што терминот ''terra sigillata'' се однесува на цела класа грнчарија, во современата керамичка уметност, „тера сигилата“ опишува само воденикава, пречистена ангоба што се користи за олеснување на полирањето (мазнењето) на површините од сурова глина и за поттикнување на ефектите од чадот од јаглерод, како кај примитивните техники на печење на ниска температура, така и кај алтернативните техники на печење раку во западен стил кои се без глазура. Тера сигилата се користи и како декоративно обоено средство што може да се нанесува со четка кај техниките на глазирана керамика на повисоки температури.Често била украсувана со релјефни мотиви или сцени отпечатени со помош на калапи и печати.<ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.1515/9783110482386-017|title=Ein Konvent im Spiegel seines Chorbuchs|last=Andrä|first=Christina|date=2016-11-07|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-048238-6|pages=263–272}}</ref> === Полирање === За да ја завршна обработка на керамиката, најчесто на земјените садови, керамичарите можат да ги полираат своите производи. Овој процес вклучува триење на површината на површината на глинениот предмет со тврд, мазен предмет, најчесто камен.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Low-firing and Burnishing|last=von Dassow|first=Sumi|publisher=The American Ceramic Society|year=2009|isbn=978-1-574-98293-0|location=Ohio}}</ref> Полирањето ги порамнува честичките од глина и обезбедува мазна површина. Ова порамнување на честичките може да го подобри капацитетот на садовите за складирање храна или вода. Повеќекратното полирање со нанесување масло помеѓу фазите на третманите со полирање може да резултира со уште порафинирани површини, совршени за понатамошно разубавување.<ref name=":0" /> == Форми == === Студиска грнчарија === Студиската грнчарија е грнчарија изработена од аматерски или професионални [[Уметник|уметници]] или занаетчии кои работат сами или во мали групи, изработувајќи уникатни предмети или во кратки серии. Типично, сите фази на производство ги извршуваат самите уметници.{{Sfn|Cooper|2010}} Студиската грнчарска уметност вклучува функционални производи како што се прибор за јадење, прибор за готвење и нефункционални производи како што се [[Вајарство|скулптури]]. Студиските грнчари може да се наречат керамички уметници, керамичари, керамичари или како уметници кои користат глина како медиум. Голем дел од студиската грнчарска изработка е прибор за јадење или готвење, но сè поголем број студиски грнчари произведуваат нефункционални или скулпторски предмети. Некои студиски грнчари сега претпочитаат да се нарекуваат себеси керамички уметници, керамичари или едноставно уметници. Студиската грнчарска изработка е претставена од грнчари од целиот свет. === Плочка === [[File:Grande_Mosquée_de_Kairouan,_carreaux_lustrés_-_Kairouan's_Great_Mosque,_luster_tiles.jpg|мини| Горен дел од [[Михраб|михработ]] украсен со глеѓни плочки (датираат од 9 век) во џамијата Укба, [[Тунис]]]] [[File:Tile,_late_19th-early_20th_century,_X1047.7.jpg|мини| Плочка, Хопи Пуебло (индијански староседелец), крајот на 19-ти - почетокот на 20-ти век]] [[Плочка|Плочката]] претставува изработено парче од издржлив материјал како [[керамика]], [[Карпа|камен]], метал, па дури и [[стакло]], кој генерално се користи за покривање на покриви, подови, ѕидови, тушеви или други предмети како што се плочите на масите. Алтернативно, поимот плочка понекогаш може да се однесува на слични единици направени од лесни материјали како што се [[перлит]], [[Дрво (материјал)|дрво]] и [[минерална волна]], кои обично се користат за апликации на ѕидови и тавани. Во друга смисла, „плочка“ е градежна плочка или сличен предмет, како што се правоаголни бројачи што се користат во играњето игри (видете игра базирана на плочки). Зборот е изведен од [[Француски јазик|францускиот]] збор ''tuile'', кој пак е од [[Латински јазик|латинскиот]] збор ''tegula'', што значи ќерамиди составени од печена глина. Плочките често се користеле за изработка ѕидни [[Ѕидно сликарство|мурали]] и подни облоги, и можат да бидат од едноставни квадратни плочки до сложени [[Мозаик|мозаици]]. Плочките најчесто се изработуваат од [[Macedonija|керамика]], обично глазирани за внатрешна употреба и неглазирани за покриви, но често се користат и други материјали, како што се стакло, плута, [[бетон]] и други композитни материјали, како и камен. Каменот кој се користи како плочки нејчесто е мермер, оникс, гранит или шкрилец. Потенки плочки може да се користат на ѕидови отколку на подови, за што претходно се потребни потрајни површини кои ќе бидат отпорни на удари. === Статуетки === [[File:Franz_Anton_Bustelli_Liebesgruppe_1756-1.jpg|мини| Група со љубовници, моделирана од Франц Антон Бустели, порцелан Нимфенбург, 1756]] [[Статуетка]] е фигура што претставува [[човек]], [[божество]], [[Митско суштество|легендарно суштество]] или [[Животни|животно]]. Статуетките можат да бидат реалистични или [[Икона|иконски]], во зависност од вештината и намерата на творецот. Најраните биле направени од камен или глина. Во античка Грција, многу статуетки биле изработувани од теракота (видете грчки теракотни статуетки). Модерните верзии се изработени од керамика, метал, стакло, дрво и пластика. Статуетките и минијатурите понекогаш се користат во [[друштвени игри]], како што се [[Шах|шахот]] и [[Игра со улоги|игрите со улоги]] на маса. Старите статуетки се користеле за да се побијат некои историски теории, како што е потеклото на шахот. === Прибор за јадење === [[Прибор за јадење]] се садови или прибор за јадење што се користи за поставување маса, сервирање храна и јадење. Вклучува [[прибор за јадење]], чаши, садови за сервирање и други корисни предмети за практични, како и за декоративни цели.<ref name="Bloomfield">{{Наведена книга|title=Contemporary tableware|last=Bloomfield|first=Linda|date=2013|publisher=A. & C. Black|isbn=978-1-4081-5395-6|location=London}}</ref> <ref name="venable">{{Наведена книга|title=China and Glass in America, 1880–1980: From Table Top to TV Tray|last=Venable|first=Charles L.|publisher=Harry N. Abrams|year=2000|isbn=978-0-8109-6692-5|location=New York|display-authors=etal}}</ref> Садовите, чиниите и чашите може да бидат направени од керамика, додека приборот за јадење обично е направен од метал, а стаклените садови често се направени од стакло или други некерамички материјали. Квалитетот, природата, разновидноста и бројот на предметите варираат во зависност од културата, религијата, бројот на гости, [[Кујна|кујната]] и пригодата. На пример, блискоисточната, индиската или полинезиската култура и кујна понекогаш го ограничуваат приборот за јадење само за сервирање на јадења, користејќи леб или лисја како индивидуални чинии. Во посебни пригоди најчесто се користел прибор за јадење со повисок квалитет.<ref name="venable" /> === Теракота (уметнички дела) === Покрај тоа што е материјал, „теракота“ исто така се однесува и на предмети изработени од овој материјал. Во [[Археологија|археологијата]] и [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]], терминот „теракота“ често се користи за да се опишат предмети, како што се статуи и фигури, кои не се садови. Одличен пример е [[Теракотна војска|Теракотната армија]], колекција од [[Теракота|теракотни]] скулптури во човечка големина што ги прикажуваат армиите на [[Чјин Ши Хуанг|Ќин Ши Хуанг]], првиот [[Цар на Кина|император на Кина]]. Тоа е форма на погребна уметност погребана со царот во 210 – 209 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. и чија цел била да го заштити царот во неговиот задгробен живот.<ref name="Portal">{{Наведена книга|title=The First Emperor: China's Terracotta Army|last=Portal|first=Jane|date=2007|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02697-1}}</ref> Францускиот склуптор Алберт-Ернест Кариер-Белез изработил многу теракоти, но можеби најпозната е теракотата „[[Грабнувањето на Хиподамеја]]“, теракота која ја прикажува грчката митолошка сцена на кентаур кој ја грабнува Хиподамеја на нејзиниот свадбен ден. Американскиот архитект [[Луис Саливен|Луис Саливан]] е добро познат по своите елаборирани глазирани теракотни орнаменти, дизајни кои би било невозможно да се изведат на кој било друг медиум. Теракота и ќерамидите биле широко користени во градските згради во викторијански [[Бирмингем]], [[Англија]]. == Историја == Керамичката уметност има долга историја во речиси сите развиени култури, а честопати керамичките предмети се единствените уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како онаа на Ноците во Африка пред повеќе од 3.000 години. Културите кои се особено познати по керамиката ги вклучуваат кинеската, [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], персиската, [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Постојат докази дека грнчарството било независно измислено во неколку региони во светот, вклучувајќи ги Источна Азија, Субсахарска Африка, Блискиот Исток и Америка. === Палеолитска грнчарија (околу 20.000 г. п.н.е.) === [[File:Vestonicka_venuse_edit.jpg|десно|мини| [[Вјестоничка Венера]] , пред 25.000 п.н.е.]] [[File:National_Museum_of_China_2014.02.01_14-43-38.jpg|мини| Грнчарски предмети стари 20.000-10.000 години со реконструкциски поправки пронајдени во пештерата Сјенрендонг, Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.flickr.com/photos/anthonyhuan/32661009357/in/album-72157706522993001/|title=Ancient China: Neolithic|last=Huan|first=Anthony|date=13 April 2019|work=National Museum of China}}</ref> <ref name="Science">{{Наведено списание|last=Bar-Yosef|first=Ofer|last2=Arpin|first2=Trina|last3=Pan|first3=Yan|last4=Cohen|first4=David|last5=Goldberg|first5=Paul|last6=Zhang|first6=Chi|last7=Wu|first7=Xiaohong|date=29 June 2012|title=Early Pottery at 20,000 Years Ago in Xianrendong Cave, China|journal=Science|language=en|volume=336|issue=6089|pages=1696–1700|bibcode=2012Sci...336.1696W|doi=10.1126/science.1218643|issn=0036-8075|pmid=22745428}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Marshall|first=Michael|year=2012|title=Oldest pottery hints at cooking's ice-age origins|url=https://www.newscientist.com/article/dn21985-oldest-pottery-hints-at-cookings-ice-age-origins/|journal=New Scientist|volume=215|issue=2872|page=14|bibcode=2012NewSc.215Q..14M|doi=10.1016/S0262-4079(12)61728-X|url-access=subscription}}</ref>]] Иако грнчарски склуптури се пронајдени од постари периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во регини на она што сега претставува руски Далечен Исток, пронаогајќи неколку примероци од 20.000 до 10.000{{Меѓупростори}}п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети. Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. <ref name="Stanglin, Douglas">{{Наведени вести|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2012/06/pottery-found-in-from-china-cave-confirmed-as-worlds-oldest/1#.UDiyGtZlRv0|title=Pottery found in China cave confirmed as world's oldest|last=Stanglin, Douglas|date=29 June 2012|work=[[USA Today]]}}</ref> Овие рани керамички садови биле изработени долго пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]], од мобилни собирачи на храна кои ловеле и собирале храна за време на доцниот леден максимум. Многу од фрагментите на грнчаријата имале траги од изгореници, податок што укажува дека грнчаријата се користела за готвење.<ref name="Science" /> === Пред неолитската грнчарија: камени садови (12.000–6.000 п.н.е.) === Многу извонредни садови биле изработени од камен пред пронаоѓањето на грнчарството во [[Југозападна Азија|Западна Азија]] (што се случило околу 7000 година п.н.е.) и пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]]. Натуфиската култура создала елегантни камени малтери во периодот помеѓу (12.000 и 9.500 година п.н.е). Околу 8000 година п.н.е., неколку рани населби станале експерти во изработката на убави и многу софистицирани садови од камен, користејќи материјали како [[алабастер]] или [[гранит]], и користејќи песок за обликување и полирање. Занаетчиите ги користеле вените во материјалот за да го максимизираат визуелниот ефект. Вакви предмети се пронајдени во изобилство на горниот тек [[Еуфрат|на реката Еуфрат]], во денешна источна Сирија, особено на локалитетот Буграс. Ова ги формираат раните фази од развојот на уметноста на Месопотамија. [[File:Frieze-group-3-example1.jpg|лево|мини| Сад од [[Месопотамија]], доцен Убаидски период (4.500 – 4.000 г.) п.н.е.)]] Првите садови се изработувале со таканаречениот метод на „намотување“, при што глината се обработувала во долга нишка што се намотувала и создавала форма од која подоцна се создавале мазни ѕидови на предметите. [[Грнчарско колце|Грнчарското тркало]] веројатно било измислено во [[Месопотамија]] до 4-тиот милениум п.н.е., но се проширило речиси низ цела Евроазија и поголемиот дел од Африка, иако останало непознато во [[Нов Свет|Новиот свет]] сè до доаѓањето на Европејците. Декорацијата на глината со врежување и сликање е многу широко распространета и првично била геометриска, но честопати вклучувала фигуративни дизајни. Грнчарството е многу важно и значајно за археологијата на праисториските култури. Многу од тие култури се познати по имињата земени од нивната препознатлива и честопати многу фина грнчарска култура, како што се културата на линеарната грнчарска култура, културата на чашата, културата на глобуларни амфори, културата на жичениот керамички прибор и културата на инкастата грнчарска култура, за да земеме примери само од неолитска Европа (приближно 7000 – 1800 г.{{Меѓупростори}}п.н.е.). Керамичката уметност развила многу стилови од сопствената традиција, но честопати е тесно поврзана со современата скулптура и металоделството. Многу пати во својата историја, стилови од обично попрестижната и поскапа уметност на обработка на метал биле копирани во керамиката. Ова може да се види во раната кинеска керамика, како што се грнчаријата и керамичките производи од [[династијата Шанг]], во староримската и иранската грнчарија и [[рококо]] европските стилови, копирајќи ги современите форми на сребрениот прибор. Вообичаена употреба на керамиката е за садови, - садови како што се чинии, вазни и [[Амфора|амфори]], како и друг прибор за јадење, но и статуетките се изработувале многу широко. == Галерија == <gallery> Податотека:Calcite tripod vase, mid-Euphrates probably from Tell Buqras, 6000 BCE, Louvre Museum AO 31551.jpg|Ваза од калцит на три ногарки, среден тек на Еуфрат, веројатно од Тел Букрас, 6000 г. п.н.е., Музеј Лувр AO 31551 Податотека:Eynan Epipaleolithic mortar.jpg|Камен аван од Ејнан, натуфијански период, 12.500–9.500 г. п.н.е. Податотека:Alabaster pot Mid-Euphrates region 6500 BCE Louvre Museum.jpg|Алабастарски сад, регион на средниот тек на Еуфрат, 6500 г. п.н.е., Музеј Лувр Податотека:Alabaster pot, Mid-Euphrates region 6500 BCE Louvre Museum.jpg|Сад од алабастер, регион на средниот тек на Еуфрат, 6500 г. п.н.е., Музеј Лувр </gallery> === Керамиката како декорација на ѕидови === [[File:Hexagonal_Tile,_mid_15th_century..jpg|мини| ''Шестоаголна плочка'', средината на 15 век{{Пцп}}[[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]]]] Најраниот доказ за глазирани тули е откривањето на глазирани тули во [[Елам|еламскиот]] храм во Чога Занбил, датиран од 13 век п.н.е. Глазирани и обоени тули се користеле за изработка на ниски релјефи во Античка [[Месопотамија]], најпозната е [[Порта на Иштар|Иштарската порта]] во [[Вавилон]] ( {{Околу|575{{nbsp}}BCE}} ), сега делумно реконструиран во [[Берлин]], со делови на други места. Занаетчии од Месопотамија биле носени и ангажирани за палатите на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство,]] како што е [[Персеполис]]. Традицијата за нивната употреба продолжила, и по исламското освојување на Персија, обоените и често обоени глазирани тули или плочки станале важен значаен елемнт во персиската архитектура, а оттаму с епрошириле во поголемиот дел од исламскиот свет, особено во [[Изничка керамика|Изничката керамика]] на [[Турција]] под [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] во 16 и 17 век. Користејќи ја технологијата за лустрирана [[метализирана керамика]], еден од најдобрите примери за средновековна исламска употреба на керамика како декорација на ѕидови може да се види во Џамијата Укба, позната и како Големата џамија кај Каируан (во [[Тунис]]), горниот дел од ѕидот [[Михраб|на михработ]] е украсен со полихромни и монохроматски плочки од лустрирана керамика кои датираат од 862 до 863 година, овие плочки најверојатно биле увезени од Месопотамија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=szNMwUFyjbkC&dq=luster+kairouan+gold&pg=PA40|title=The Arts of Fire: Islamic Influences on Glass and Ceramics of the Italian Renaissance|last=Hess|first=Catherine|last2=Komaroff|first2=Linda|last3=Saliba|first3=George|date=27 December 2004|publisher=Getty Publications|isbn=978-0-89236-758-0|page=40|via=Google Books}}</ref> Пренесена преку [[Ел-Андалус|Ел Андалус]], во Шпанија, а особено [[Португалија|во Португалија]], се развила нова традиција на азулехос, која до [[Барок|барокниот]] период произведувала екстремно големи насликани сцени на плочки, обично во сина и бела боја. Плочките од Делфтвер, обично со насликан дизајн што покрива само една (прилично мала) плочка, биле сеприсутни во холандија и широко се извезувале низ Северна Европа од 16 век па наваму. Неколку кралски палати од 18 век имале порцелански соби со ѕидови целосно покриени со порцелан. Меѓу преживеаните примери се оние во Музејот Каподимонте, Неапол, Кралската палата во Мадрид и блиската Кралска палата во Аранхуез. Раскошните шпорети биле карактеристика на собите на средната и горната класа во Северна Европа од 17-ти до 19-ти век. Постојат неколку други видови традиционални плочки кои се уште се во производство, на пример, малите, речиси мозаични, светло обоени зелиже плочки од [[Мароко]]. Со исклучоци, особено Порцеланската кула во Нанџинг, плочките или глазираните тули не се застапени во голема мера во источноазиската керамика. == Регионален развој == === Источна Азија === Иако грнчарските статуетки се пронајдени од порани периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во она што е денешен руски Далечен Исток, обезбедувајќи неколку од периодот помеѓу 20.000 и 10.000 година п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети.<ref name="Boaretto">{{Наведено списание|last=Boaretto, E.|last2=Wu|first2=X.|last3=Yuan|first3=J.|last4=Bar-Yosef|first4=O.|last5=Chu|first5=V.|last6=Pan|first6=Y.|last7=Liu|first7=K.|last8=Cohen|first8=D.|last9=Jiao|first9=T.|displayauthors=1|year=2009|title=Radiocarbon dating of charcoal and bone collagen associated with early pottery at Yuchanyan Cave, Hunan Province, China|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9537–9538|bibcode=2009PNAS..106.9595B|doi=10.1073/pnas.0900539106|pmc=2689310|pmid=19487667|doi-access=free}}</ref> Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. ==== Камбоџа ==== Неодамнешните археолошки ископувања во Ангкор Бореи (во јужна Камбоџа) откриле голем број на парчиња од керамика, од кои некои веројатно датираат од праисторискиот период. Сепак, поголемиот дел од грнчаријата која била пронајдена датира од пред-ангкорскиот период и се состои главно од розови теракотни садови кои биле рачно изработени или фрлани на тркало, а потоа украсени со врежани шари. Глазираните производи за прв пат се појавуваат во археолошките записи кон крајот на 9 век во храмовата група Ролуос во регионот Ангкор, каде што се пронајдени парчиња од садови со зелена глазура. Кафеавата глазура станала популарна на почетокот на 11 век, а кафеаво глазирани производи се пронајдени во голем број на кмерските локации во североисточен Тајланд. Декорирањето на грнчарство со животински форми било популарен стил од 11-ти до 13-ти век. Археолошките ископувања во регионот Ангкор откриле дека кон крајот на периодот Ангкор, производството на домородна грнчарија се намалило, додека имало зголемување на увозот на кинеска керамика. Директни докази за облиците на садовите се дадени од сцените прикажани на барелефите во кмерските храмови, кои исто така нудат увид во домашната и ритуална употреба на птоизводите. Широкиот спектар на утилитарни форми укажува дека Кмерите користеле керамика во секојдневниот живот за готвење, чување на храна, носење и складирање течности, како и садови за лековити билки, парфеми и козметика. ==== Кина ==== [[File:Porcelaine_chinoise_Guimet_241101.jpg|десно|мини| Кинески [[Лонгкуан целадон]], [[Сунг (династија)|династија Сонг]], 13 век. Целадонот првпат бил направен во Кина, а потоа се извезувал во различни делови на Азија и Европа. Целадонот станал омилен кај разни кралеви и монарси, како што се [[Отоманско Царство|отоманските]] султани, поради неговата беспрекорна убавина, сличноста со кинескиот жад и верувањето дека целадонот ќе ја промени својата боја ако храната или виното во себе имаат отров.]] Постои [[кинески порцелан]] од доцниот [[Хан (династија)|источен Хан]] период (100–200 г. н.е.), периодот на [[Трите кралства]] (220 – 280{{Меѓупростори}}н.е.), периодот на [[Шесте династии]] ((220–589 г. н.е.), и потоа. Кина, особено, има континуирана историја на производство во голем обем, при што царските фабрики обично ги произведувале најдобрите дела. [[Танг (династија)|Династијата Танг]] (618 до 906 г. н.е.) е особено позната по фигурите на надгробни прилози од луѓе, животни и модели на куќи, чамци и други предмети, ископани (обично нелегално) од гробови во голем број. Некои експерти веруваат дека првиот вистински порцелан е направен во [[Покраини во Кина|провинцијата]] Џеџијанг во [[Народна Република Кина|Кина]] за време на периодот [[Хан (династија)|Хан династијата]]. Парчиња кои биле пронајдени од археолошките наоѓалишта на печки во Источен Хан, проценетата температура на печење се движела од 1260 до 1300 C.<ref name="He Li 1996">He Li, (1996). ''Chinese Ceramics. The New Standard Guide''. Thames and Hudson, London. {{ISBN|0-500-23727-1}}.</ref> Уште во 1000 година п.н.е., таканаречените „порцелански производи“ или „протопорцелански производи“ се изработувале со употреба на барем малку [[Каолинит|каолин]] печен на високи температури. Разделувачката линија помеѓу двата и ''вистинските порцелански производи'' не е јасна. Археолошките наоди ги поместуваат датирањата уште од [[Хан (династија)|династијата Хан]] (206 – п.н.е.){{Пцп}}220{{Меѓупростори}}CE).<ref name="temple">Temple, Robert K.G. (2007). ''The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention'' (3rd edition). London: André Deutsch, pp.&nbsp;103–6. {{ISBN|978-0-233-00202-6}}</ref> Царскиот порцелан од династијата Сонг (960–1279), со многу суптилна декорација плитко изрезбана со нож во глината, од многу авторитети се смета за врв на кинеската керамика, иако големата и побујно обоена керамика од времето на династијата Минг (1368{{ndash}}1644) има поширок углед. Кинеските императори подарувале керамика како дипломатски подароци во раскошен обем, а присуството на кинеска керамика несомнено помогнало во развојот на сродни традиции на керамика, особено во Јапонија и Кореја. До 16 век, мали количини скап кинески порцелан биле увезувани во Европа. Од 16 век па наваму, во Европа се направени обиди да се имитира, вклучувајќи ја меката паста и порцеланот Медичи изработени во [[Фиренца]]. Во 1712 година, многу од сложените тајни за производство на кинески порцелан биле откриени низ цела Европа од страна на францускиот језуит Франсоа Ксавиер д'Ентрекол и објавени во ''Lettres édifiantes et curieuses de Chine par des missionnaires jésuites'' <ref>Baghdiantz McAbe, Ina (2008). Orientalism in Early Modern France. Oxford: Berg Publishing, p. 220. {{ISBN|978-1-84520-374-0}}; Finley, Robert (2010). The pilgrim art. Cultures of porcelain in world history. University of California Press, p. 18. {{ISBN|978-0-520-24468-9}}; Kerr, R. & Wood, N. (2004). Joseph Needham : Science and Civilisation in China, Volume 5 Chemistry and Chemical Technology : Part 12 Ceramic Technology. Cambridge University Press, p. 36–7. {{ISBN|0-521-83833-9}}</ref> По многу експериментирање, рецепт за тврда паста за порцелан бил осмислен во фабриката за порцелан Мајсен во [[Дрезден]] веднаш по 1710 година, а биле пуштени во продажба до 1713 година. Во рок од неколку децении, фабрики за порцелан се изградиле во Нимфенбург во [[Баварија]] (1754) и Каподимонте во [[Неапол]] (1743) и на многу други места, честопати биле финансирани од локалните владетели. ==== Јапонија ==== [[File:Plat_Nabeshima_aux_trois_hérons.jpg|мини| Набешима плоча со три [[чапји]]]] [[File:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|мини| Кадилница од целадон од династијата [[Корјо]] со глазура од корејско рибарче. Национално богатство бр.{{Меѓупростори}}95 од Јужна Кореја]] Најраната јапонска грнчарија била изработена околу 11-тиот милениум пред нашата ера. Џомонскиот стил се појавил во 6-тиот милениум п.н.е., а поедноставниот Јајои стил околу 4-тиот век п.н.е. Оваа рана грнчарија била мека глина, печена на ниски температури. Грнчарското тркало и печката способна за достигнување повисоки температури и печење камени садови се појавиле во 3 или 4 век од н.е., веројатно донесени од Кина преку Корејскиот полуостров. Во 8 век, официјалните печки во Јапонија произведувале едноставни, зелени глинени садови или садови глазирани со олово. Неглазираниот каменен материјал се користел како погребни тегли, тегли за складирање и кујнски садови сè до 17 век. Некои од печките ги подобриле своите методи и се познати како „Шест стари печки“. Од 11-ти до 16-ти век, Јапонија увезувала многу порцелан од Кина, а дел од Кореја. Обидите на јапонскиот владетел Тојотоми Хидејоши да ја освои Кина во 1590-тите биле наречени „Керамички војни“ Киднапирањето на корејските грнчари се чини дека била главната причина. Еден од овие грнчари кои биле киднапирани, Ји Сам-пјеонг, ја открил суровината за порцелан во Арита и го произвел првиот вистински порцелан во Јапонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thoughtco.com/ceramic-wars-hideyoshis-japan-kidnaps-koreans-195725|title=The Ceramic Wars: Hideyoshi's Japan Kidnaps Korean Artisans|date=30 April 2025|work=[[thoughtco]]}}</ref> ==== Кореја ==== Корејската грнчарска изработка има континуирана традиција уште од едноставните глинени садови од околу 8000 година п.н.е. Стилите генерално биле карактеристична варијанта на кинеските, а подоцна и на јапонските развојни текови. Целадонот од династијата Корјо (918–1392) и раниот бел порцелан од династијата Џосон следната династија генерално се сметаат за најдобри достигнувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|title=Collection: Korean Art|work=Freer/Sackler|publisher=Smithsonian Institution|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901183854/http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|archive-date=1 September 2015|accessdate=2 August 2015}}</ref> === Западна Азија и Блискиот Исток === ==== Исламска грнчарија ==== [[File:Cup_votive_inscriptions_MET_40-170-15.jpg|мини| Чаша со вотивни натписи на куфичко писмо. Теракота, [[Нишапур]] Колекции [[Метрополитен (музеј)|на Метрополитен музеј на уметност]] Њујорк]] Од 8-ми до 18-ти век, глазираната керамика била важна во [[Исламска уметност|исламската уметност]], обично во форма на елаборирана грнчарија,<ref>{{Наведена книга|title=New Looks at Old Pots: Results of Recent Multidisciplinary Studies of Glazed Ceramics from the Islamic World|last=Mason|first=Robert B.|work=Muqarnas: Annual on Islamic Art and Architecture|publisher=Brill Academic Publishers|year=1995|isbn=978-90-04-10314-6|volume=XII}} Mason (1995), p. 1</ref> развивајќи се особено врз основа на енергичните персиски и египетски претисламски традиции. Застаклувањето со калај е развиено од исламските грнчари, првите примери пронајдени како сино обоен керамика во [[Басра]], кои датираат од околу 8 век. Исламскиот свет имал контакт со Кина и сè повеќе адаптирал многу кинески декоративни мотиви. Персиските производи постепено ги ублажувале исламските ограничувања за фигуративните орнаменти, а насликаните фигуративни сцени на производите станале многу важни. [[File:Ceramic_bowl_decorated_with_slip_beneath_a_transparent_glaze_and_designed_by_anthropic_figure_with_bull_head_Golestan,_Gorgan_9th_century_CE,_Early_Islamic_period.jpg|мини| Керамички сад украсен со лепак под проѕирна глазура, Горган, 9 век од н.е., ран исламски период, Национален музеј на Иран.]] Камените садови исто така биле важен занает во исламската грнчарија, произведена низ Ирак и Сирија до 9 век. Грнчарството се произведувало во Рака, [[Сирија]], во 8 век.<ref name="Henderson">{{Наведено списание|last=Henderson|first=J.|last2=McLoughlin|first2=S. D.|last3=McPhail|first3=D. S.|year=2004|title=Radical changes in Islamic glass technology: evidence for conservatism and experimentation with new glass recipes from early and middle Islamic Raqqa, Syria|journal=Archaeometry|volume=46|issue=3|pages=439–68|bibcode=2004Archa..46..439H|doi=10.1111/j.1475-4754.2004.00167.x}}</ref> Други центри за иновативна керамика во исламскиот свет биле [[Фустат]] (во близина на денешно [[Каиро]]) од 975 до 1075 година, [[Дамаск]] од 1100 до околу 1600 година и [[Тебриз]] од 1470 до 1550 година. Формата албарело, претставува еден вид земјен сад [[Мајолика|од мајолика]], првично дизајниран и наменет за чување на масти и суви лекови во аптеките, за прв пат била направена на исламскиот Блиски Исток. Во Италија го донеле Хиспано-Мореските трговци, најраните италијански примероци биле произведени во Фиренца во 15 век. === Европа === ==== Рани фигурини ==== Најстарите познати керамички предмети се граветските фигурини од периодот на горниот палеолит, како оние откриени во Долно Вестонице во денешна Чешка. Венерата од Долно Вестонице (''Věstonická Venuše'' на чешки) е статуетка на гола женска фигура која датира од период помеѓу 29.000 и 25.000 година п.н.е. Изработена е со обликување, а потоа печење на мешавината од глина и коскена прав. Слични предмети во различни медиуми пронајдени се низ Европа и Азија, кои датираат од периодот на горниот палеолит, се нарекуваат исто така Венерини фигурини. Научниците имаат спротивставено мислење во однос на нивната намена или културно значење. ==== Античкиот Медитеран ==== [[File:Altes_Museum-Tanagra-lady_with_fan.jpg|десно|мини| [[Хеленистички период|Хеленистичка]] фигурина од Танагра од ( {{Околу|320}} п.н.е.), веројатно само наменето да претстави модерна дама со шапка за сонце.]] Глазираниот египетски фајанс датира од третиот милениум п.н.е., а насликаната, но неглазирана грнчарија се користела уште порано за време на преддинастичката култура Накада. [[Фајанс|Фајансот]] станал софистициран и се произведувал во голем обем, со користење на калапи за моделирање, а подоцна и обликувани на тркало. Биле развиени неколку методи на застаклување, но боите останале во голема мера ограничени на опсег во сино-зелениот спектар. Поскапата керамика почесто се потпирала на релјефна декорација, често добиена со калапење, отколку на сликање. Особено во Источното Царство, локалните традиции опстојувале, мешајќи се со римските стилови во различна мера. Грчките теракотни фигурини добиени со калапење – особено оние од Танагра – биле мали фигури, често со религиозна намена, но подоцна вклучувале и многу ликови од секојдневниот живот, а очигледно служеле исклучиво за декорација. Старогрчката и етрурската керамика се познати по своето фигуративно сликарство, особено по стиловите со црни и со црвени фигури. Староримската керамика, како што е онаа од типот „самиска керамика“, ретко го достигнувала тој степен на префинетост и главно ги имитирала облиците на металните садови, но се произведувала во огромни количини и се наоѓа низ цела Европа, Блискиот Исток, па и пошироко. Монте Тестачо е вештачки рид составено речиси целосно од скршени амфори што се користеле за транспорт и складирање течности и други производи како отпадоци од Рим. Зачувани се малку садови од поголемо уметничко значење, но постојат многубројни мали фигурини, често вградени во маслени ламби или слични предмети, најчесто со религиозни или еротски мотиви (или комбинација од двете – што претставувало римска специјалност). Римјаните генерално не оставале гробни дарови (кои се најдобриот извор за пронаоѓање античка керамика), а дури и покрај тоа, се чини дека немале многу луксузна керамика, за разлика од римското стакло, кое елитата го користела заедно со златни или сребрени садови за јадење. ==== Грнчарство со калај ==== [[File:Hispanomoresque.JPG|десно|мини| Хиспано-морски прибор за јадење, околу 32 см во дијаметар, со христијански монограм „IHS“, украсен во кобалтно сина боја и златен сјај. Валенсија, ({{Околу|1430}} – 1500). Колекција Барел]] [[File:Cina,_dinastia_ming,_piatto_della_famiglia_blu_e_bianco,_1410_ca.jpg|мини| Сино-бел порцелански сад од [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368 – 1644 н.е.) од времето на владеењето на царот Јонгл (1402 – 1424 н.е.){{Пцп}}Збирки на музејот Калуст Гулбенкијан]] ==== Порцелан ==== ==== Веџвуд и грнчарниците во Северен Стафордшир ==== [[File:Philbrook_-_Wedgewood_(2)crop.jpg|лево|мини| Неокласична урна од Веџвуд во јаспис, околу 1820 година]] [[Стоук на Трент]] во Северен Стафордшир, од 17 век се појавил како главен центар за грнчарство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thepotteries.org/sot/five.htm|title=all about Stoke-on-Trent in 5 minutes...|work=thepotteries.org|accessdate=19 March 2016}}</ref> Значаен придонес во развојот на индустријата со грнчарство дале фирмите Веџвуд, Споуд, Ројал Дултон и Минтон. Локалната достапност на обилни резерви на јаглен и соодветна глина за изработка на грнчарија довело до ран, иако првично ограничен, развој на локалната грнчарска индустрија. Изградбата на каналот „Трент и Мерси“ овозможило лесен транспорт на каолинот (порцеланска глина) од Корнвол, како и на други материјали, што го олесниле производството на грнчарија со кремаста глазура („creamware“) и на порцелан со коскена пепел („bone china“). Иако другите производствени центри имаа предност во изработката на висококвалитетни производи, водечката улога на Северен Стафордшир била постигната благодарение на долгогодишните, методични и детални истражувања и подготвеноста за експериментирање – иницирани првично од еден човек, Џозаја Веџвуд. Неговиот пример го следеле подоцна и други локални грнчари, научници и инженери. На Веџвуд му се припишува заслугата за индустријализацијата на производството на грнчаријата. Неговите производи имале исклучителен квалитет. Кога би забележал некој несовршен сад во својата работилница што не ги исполнувал неговите стандарди, тој го кршел со својот стап, извикувајќи: „Ова не е доволно добро за Џозаја Веџвуд!“ Тој длабоко се интересирал за научните достигнувања на своето време, а токму тој интерес бил основата за примена на научниот пристап и методи со цел револуционерно да го подобри квалитетот на своите изработки од грнчарија. Неговите уникатни глазури почнале да ги издвојуваат неговите производи од останатите грнчарски производи на пазарот. Неговата двобојна грнчарија од типот „џаспер“ (jasperware) со мат завршница била идеална за неокласицистичкиот стил кон крајот на векот, бидејќи го имитирала изгледот на античките римски камео-резби во скапоцени камења (како „Gemma Augustea“) или на стаклените камео-вазни (како „Вазната Портланд“), од кои Веџвуд изработувал копии од глина. На Веџвуд исто така,му се припишува и усовршувањето на техниката на печатење со трансфер (пренос на отпечаток), која првично била развиена во Англија околу 1750 година. До крајот на векот, оваа техника во голема мера го заменила рачното сликање кај сложените дезени – со исклучок на луксузниот сегмент од пазарот – а огромното мнозинство на украсена керамика во светот и денес користи варијанти на оваа техника. Заслугата за усовршувањето на печатењето со трансфер под глазура најчесто му се припишува на Џосаја Спод Првиот. Овој процес настанал како надградба на методите што се користеле во печатењето на книги. Сепак, поради квалитетот на хартијата во тоа време, било невозможно да се репродуцираат многу фини детали од дизајнот, па раните отпечатени дезени немале доволно суптилност во тонските нијанси. Развојот на потенки хартии за печатење, кои подоцна биле изработувани машински околу 1804 година, им овозможил на граверите да користат многу поширок спектар на тонски техники, кои можеле многу поуспешно да се репродуцираат врз керамичките производи. Иако далеку од тоа дека ја усовршил техниката на печатење под глазура, Веџвуд бил убеден од своите сликари да не ја применува таа метода, сè додека не станало очигледно дека господин Спод му ја презема работата нудејќи поконкурентни цени за висококвалитетни производи со побогата декорација. Доминацијата на Стоук-он-Трент во производството на керамика поттикнала и привлекла голем број уметници што работеле со керамика, меѓу кои биле Кларис Клиф, Сузи Купер,Лорна бејли, Шарлот Рид,фредерик Хуртен Рид и Џабез Водри. === Америка === [[File:Hopi_canteen_p1070217.jpg|десно|мини| Зуни ола, 19 век, непознат уметник{{Пцп}}Колекции на Музејот Стенфорд]] [[File:AnasaziMugs.jpeg|десно|мини| Чаши '''„Анасази“''' од областа Фор Корнерс, југозапден САД. Забележете го исечокот во облик на Т-форма на рачката од левата шолја. Вратите на предците на Пуебло често имаат ист облик.]] Во Соединетите Американски Држави, најстарата грнчарија датира од 2500 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. Пронајдена е во Еколошкиот и историски резерват Тимукуан во [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], а некои и малку постари пронајдени се покрај реката Савана во [[Џорџија]].<ref name="FTU">{{Наведени вести|url=http://jacksonville.com/news/metro/2009-10-18/story/the_mocama_new_name_for_an_old_people|title=The Mocama: New name for an old people|last=Soergel|first=Matt|date=18 October 2009|work=[[The Florida Times-Union]]|access-date=12 May 2010}}</ref> Пред доаѓањето на Европејците, народите на континентите Северна, Средна и Јужна Америка имале разновидни традиции во изработката на керамика. Најстарата керамика позната во Америка била изработена пред 5.000 до 6.000 години и е пронајдена во андскиот регион, долж пацифичкиот брег на Еквадор (локалитетите Валдивија и Пуерто Хормига) и во долината Сан Хасинто во Колумбија. Пронајдени се и предмети стари меѓу 3.800 и 4.000 години кои се откриени во Перу. Некои археолози сметаат дека знаењето за изработка на керамика стигнало по морски пат до Мезоамерика, втората голема лулка на цивилизацијата во Америка. Најдобро развиените стилови во централните и јужните Анди се сметаат оние од керамиката пронајдена во близина на церемонијалното место Чавин де Уантар (800–400 г. п.н.е.) и Куписнике (1000–400 г.н.е.). Во истиот период, на јужниот брег на Перу, во областа наречена Паракас, се развила уште една култура. Културата Паракас (600–100 г. п.н.е.) создавале извонредни дела од релјефна керамика, финализирани со нанесување густо масло по печењето. По оваа колоритна традиција во керамиката и текстилот следела културата Наска (1–600 г.н.е.), Грнчарите развиле подобрени техники за подготовка на глината и за украсување на предметите, користејќи тенки четки за сликање на софистицирани мотиви. Во раната фаза на керамиката Наска, грнчарите сликале реалистични ликови и пејзажи. Кај Маите развојот на керамиката се случил многу подоцна, бидејќи нивната керамичка уметност доживеала процут во класичниот период на Маите, односно од 2. до 10. век. Значаен локалитет во јужен Белиз е Лубаантун, кој се одликува со особено детални и бројни уметнички дела. Како доказ колку биле ценети овие керамички дела, многу примероци по потекло од Лубаантун се пронајдени на оддалечени локалитети на Маите во Хондурас и Гватемала. Покрај овие податоци, интересен е податокот што и денешните Маи од Лубантун продолжуваат рачно да изработуваат копии на многу од оригиналните дизајни пронајдени на тој локалитет. ==== Мексиканска керамика ==== [[File:TalaveraTrayMAPDF.JPG|мини| Талавера послужавник за сервирање]] [[Мексиканската керамика]] е древна традицијана на глинени изработки. [[Претколумбовска Америка|Претколумбиските]] грнчари ги правеле своите производи со стискање, намотување или удар со чекан со наковална и, наместо да користат глазура, ги полирале своите садови. === Субсахарска Африка === [[File:A_fertility_god..._(3146104804).jpg|мини| Теракота фигура од културата на Џен.]] Се чини дека грнчарството било независно развиено во Подсахарска Африка во текот на 10-тиот милениум п.н.е., со наоди кои датираат од најмалку 9.400 година п.н.е. од централен [[Мали]]. Во Африка, најраната грнчарија е пронајдена во големите планински масиви на Централна Сахара, во Источна Сахара и долината на Нил, која датира од периодот помеѓу деветтиот и десеттиот милениум.<ref>{{Наведено списание|last=Jesse|first=Friederike|date=2010-10-25|title=Early Pottery in Northern Africa – An Overview|url=https://brill.com/view/journals/jaa/8/2/article-p219_4.xml|journal=Journal of African Archaeology|language=en|volume=8|issue=2|pages=219–238|doi=10.3213/1612-1651-10171|issn=1612-1651|url-access=subscription}}</ref> Керамиката во потсахарска Африка традиционално се изработува со техники на намотување (спирално редење) и се пече на ниски температури. Фигурините од древната [[Нок култура]] од северна Нигерија, чија функција сè уште е нејасна, претставуваат пример за рана висококвалитетна фигуративна уметност. Раните фигури од Нок културата датираат дури од 500 година пр.н.е. сè до 200 година од н.е. овие фигури, изработени со намотување, обично прикажуваат глави со триаголни очи, различни изрази на лицето и сложени фризури. Подоцнежни фигуративни дела можат да се најдат во неколку западноафрикански културни традиции, како што се делата на керамичарите Диџене - Диџено и во Бенин во Нигерија. == Музеи за керамика и музејски збирки == Музеј на керамика, претставува музеј што целосно или во голема мера е посветен на керамиката, обично на керамичките уметнички дела, чии колекции може да вклучуваат и стакло и емајл, но, најчесто се концентриараат на грнчаријата, вклучувајчи го и порцеланот. Повеќето од национални колекции на керамика се наоѓаат во поопшти музејски установи што ги опфакаат сите уметности или пак само применетите уметности, но постојат и голем број специјализирани музејски установи за керамика, при што некои од нив се насочени кон производството од само една земја, регион или производител. Други пак поседуваат меѓународни колекции, кои може да бидат фокусирани на керамиката од [[Европа]] или [[Источна Азија]], или пак да имаат глобална застапеност. Во азиските и во исламските земји, керамиката обично претставува значајна карактеристика на општите и националните музеи. Исто така, повеќето специјализирани археолошки музеи во сите земји поседуваат обемни колекции на керамика, со оглед на тоа што грнчаријата е најчестиот вид археолошки наод. Сепак, поголемиот дел од овие керамички или грнчарски наоди се скршени парчиња (фрагменти). [[Податотека:Egypte louvre 180 pot.jpg|мини|Староегипетски]] Меѓу истакнатите главни колекции на керамика во општи музеи спаѓаат [[Музејот на Палатата во Пекинг]], со 340.000 парчиња, како и [[Националниот музеј на Палатата]] во градот [[Тајпеј|Тајпе]]<nowiki/>ј, Тајван (со 25.000 парчиња), двете збирки главно потекнуваат од кинеската царска колекција и се состојат речиси целосно од предмети од Кина. Во Лондон, [[Викторија и Алберт (музеј)|Музејот Викторија и Алберт]] (со над 75.000 парчиња, главно од периодот по 1400 година од н.е.) и [[Британски музеј|Британскиот музеј]] главно од периодот пред 1400 година од н.е.) располагаат со мошне силни меѓународни колекции. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј]] во Њујорк и [[Галеријата за уметност „Фрир“]] во Вашингтон (со илјадници предмети, сите од азиско потекло) и ги имаат можеби најдобрите од многубројните фини колекции што се наоѓаат во големите градски музеи во САД. [[Музејот на стакло во Корнинг]], Њујорк, има повеќе од 45.000 стаклени предмети. [[Меѓународниот музеј на керамиката во Фаенца]], Италија, ја претставува најголемата национална колекција на керамички уметнички дела во земјата, со 60 000 парчиња. [[Податотека:Ceramic male female joined nayarit.jpg|алт=Керамичка скулптура на споен пар – маж и жена (100 г. п.н.е. – 250 г. н.е.) – изработена од полихромна керамика. Фотографијата е направена во Центарот за уметност „Кантор“ (Cantor Arts Center) при Универзитетот Стенфорд.|мини|Керамичка скулптура на споен пар – маж и жена]] == Поврзано == * {{Прибележана врска|Американски музеј на керамичката уметност}} * {{Прибележана врска|Список на студиски грнчари}} * {{Прибележана врска|Скулптура – уметнички дела кои претставуваат тридимензионални предмети}} * {{Прибележана врска|Визуелни уметности – уметнички форми кои вклучуваат визуелна перцепција}} == Наводи == {{наводи}} === Литература === * {{Наведена книга|title=Ten Thousand Years of Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2010|isbn=978-0-8122-3554-8|edition=4th|publication-place=Philadelphia|oclc=42475956|author-link=Emmanuel Cooper}} * {{Наведена книга|title=A History of World Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=[[Chilton Book Co.]]|year=1989|isbn=978-0-8019-7982-8}} * {{Наведена книга|title=The Art of Ceramics: European Ceramic Design 1500–1830|last=Howard|first=Coutts|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=978-0-300-08387-3|ref={{sfnRef|Coutts|2001}}}}* {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bookofpotteryp01coxw|title=The book of pottery and porcelain|last=Cox|first=Warren|publisher=Crown Publishers|year=1970|isbn=978-0-517-53931-6|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Pottery Science|last=Dinsdale|first=Allen|publisher=Ellis Horwood, Ltd|year=1986|isbn=978-0-470-20276-0}} * {{Наведена книга|title=Dictionary of Ceramics: Pottery, Glass, Vitreous Enamels, Refractories, Clay Building Materials, Cement and Concrete, Electroceramics, Special Ceramics|last=Dodd|first=Arthur|publisher=Maney Publishing|year=1994|isbn=978-0-901716-56-9}} * {{Наведена книга|title=The History of American Ceramics: From Pipkins and Bean Pots to Contemporary Forms, 1607 to the present|last=Levin|first=Elaine|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=978-0-8109-1172-7}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanceramics0000ever|title=American Ceramics: The Collection of Everson Museum of Art|last=Perry|first=Barbara|publisher=Rizzoli|year=1989|isbn=978-0-8478-1025-3|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/craftartofclay00susa|title=The craft and art of clay|last=Peterson|first=Susan|publisher=The Overlook Press|year=1996|isbn=978-0-87951-634-5|publication-place=Woodstock, NY|oclc=604392596|author-link=Susan Peterson|url-access=registration|via=Internet Archive}} * {{Наведена книга|title=Illustrated Dictionary of Ceramics|last=George|first=Savage|last2=Newman|first2=Harold|publisher=Thames & Hudson|year=2000|isbn=978-0-500-27380-7|ref={{sfnRef|Savage|2000}}}} == Надворешни врски == * [http://www.vam.ac.uk/page/c/ceramics/ Керамика од Музејот Викторија и Алберт] * [http://www.ceramicstudies.me.uk/index.html ''Керамичка историја за грнчари'' од Виктор Брајант] * [http://www.metmuseum.org/toah/hi/c.htm Индекс на ''временската линија на историјата на уметноста'' на Метрополитен музејот – видете „керамика“ за многу карактеристики] * [https://web.archive.org/web/20160320125236/http://artsmia.org/art-of-asia/ceramics/ Институт за уметности во Минеаполис: Керамика – Уметноста на Азија] * [https://web.archive.org/web/20161008092147/http://potweb.ashmolean.org/PotWhatisin.html Онлајн каталог на Potweb и друго од музејот Ашмолеан] * [https://web.archive.org/web/20171203165937/http://www.stokemuseums.org.uk/collections/ceramics/ceramics-online/ Музеи во Стоук на Трент – Керамика онлајн] * [https://web.archive.org/web/20190413163649/http://www.royaldutchceramics.com/ Кралска холандска керамика] * [https://www.ukceramics.org/ Информации за керамика во Велика Британија – британски керамички брендови] * [[gutenberg:author/41757|''Керамичката уметност на Велика Британија'']] (1878), Љувелин Џуит [[Категорија:Грнчарство]] [[Категорија:Керамичка уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 1wliwr4jrx62kzlf10et0g87rp0fvmh 5642667 5642659 2026-10-10T11:42:21Z Lili Arsova 86688 /* Исламска грнчарија */ 5642667 wikitext text/x-wiki [[File:Etruscan_amphora_Louvre_E703_side_B.jpg|десно|мини| [[Етрурци|Етрурски]]: Диомед и Поликсена, од етрурската амфора од понтиската група,( {{Околу|540}} – 530 п.н.е).{{Пцп}}Од Вулчи]] [[File:The_Music_Lesson_MET_DP-14272-001_(cropped).jpg|мини| ''Час по музика'', златно сидро, порцелан од Челзи, околу 1765 година, со позадина од бокаж. 15 3/8 × 12 1/4 × 8 3/4 инчи, 22 фунти. (39,1 × 31,1 × 22,2 см, 10 кг). различна верзија, различен агол.]] [[File:Bowl_(Wan)_LACMA_M.73.48.132.jpg|мини| Кинеска џунска чинија од камени садови изработена на тркала со сина глазура и виолетови прскања, династија Џин, 1127–1234]] [[File:Tile_panel_flowers_Louvre_OA3919-2-297.jpg|мини| Турски плочки [[Изничка керамика|од Изник]] од 16 век, кои првично биле дел од многу поголема група]] '''Керамичката уметност''', како една од [[Пластични уметности|пластичните уметности]], претставува уметност изработена од [[Керамика|керамички]] материјали, вклучувајќи ја и [[Глина|глината]]. '''Керамичката уметност''' може да се појави во форми како што се грнчарија, плочки, [[Статуетка|фигурини]], [[Вајарство|скулптури]] и [[Сад|прибор за јадење]]. Додека некои керамички производи се сметаат за ликовна уметност, други се сметаат за [[Украсна уметност|декоративни]], [[Индустриски дизајн|индустриски]] или [[Применета уметност|применети]] уметнички предмети. Во [[Археологија|археологијата]], керамиката исто така се смета за [[Артефакт (археологија)|артефакт.]] Луѓето дизајнираат, произведуваат и украсуваат грнчарија во фабрики за грнчарство или керамика, а одредени изработки се сметаат за уметничка грнчарија. <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t2072869|title=Linthorpe Art Pottery|last=Campbell|first=Gordon|last2=Allwood|first2=Rosamond|date=2014-01-22|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Art Online}}</ref>Во индивидуалните грнчарски работилници, керамичарите или грнчарите изработуваат студиска грнчарска опрема. Керамиката не ги опфаќа [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Модерната керамика како уметност во Британија и Соединетите Американски Држави, се развила во почетокот на дваесеттиот век од движењето [[Уметности и занаети (движење)|„Уметност и занаети“]], што довело до оживување на грнчарството кое се сметало за специфично модерен занает. Ваквите занаети ги нагласуваат традиционалните неиндустриски техники на производство, верноста кон материјалот, вештините на поединечниот изработувач, вниманието кон корисноста и отсуството на прекумерна декорација што било типично за викторијанската ера. Повеќето традиционални керамички производи се изработувале од [[глина]] (или глина измешана со други материјали), обликувана и подложена на топлина, а приборот за јадење и декоративната керамика генерално сè уште се изработуваат на овој начин. Во современата терминологија на керамичкото инженерство, керамиката претставува уметност и наука за изработка на предмети од неоргански, неметални материјали под дејство на топлина. Во оваа уметност не припаѓаат [[Стакло|стаклото]] и [[Мозаик|мозаиците]] направени од стаклени тесери. Во речиси сите развиени култури, керамичката уметност е со долга историја, а честопати керамичките предмети претставуваат и уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како предметите на Ноците во Африка пред повеќе од 2000 години. Културите особено познати по керамиката се [[Народна Република Кина|кинеската]], [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], [[Иран|персиската]], [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Елементи на керамичката уметност, на кои во различни периоди им се придавало различно значење се обликот на предметот, неговото украсување преку сликање, со калапи, гребење и други методи, како и глазурата што се наоѓа на повеќето керамички производи. == Материјали == Различни видови [[глина]], се користат за производство на различни видови на керамички производи. Кога при изработката се користат глини со различни [[Минерал|минерали]] и се практикуваат различни услови на печење за секој вид на земјен производ, вклучувајќи ги и земјените садови, камените садови, порцеланот и коскениот порцелан. === Земјени садови === [[Земјените садови]] се грнчарски производи кои не се печени до [[Застаклување|витрификација]] и затоа се пропустливи за вода. Од нив се изработувале многу видови на грнчарија уште од најраните времиња, а до 18 век тоа било најчестиот вид грнчарија надвор од Далечниот Исток. Земјените садови често се изработуваат од глина, [[кварц]] и [[момирок]]. [[Теракота]], е вид на земјен сад, кој претставува неглазирана или глазирана [[керамика]] изработена на база [[Глина|на глина]], каде што печениот производ е порозен. Неговата употреба вклучува утилитарни садови, [[Саксија|саксии за цвеќе]], цевки за вода и отпадни води, тули и површински украси во [[Градежен занает|градежништвото]]. [[Теракота|Теракотата]] е вообичаен медиум за керамичка уметност. === Камени производи === Камените садови претставуваат [[Застаклување|стаклеста]] или полустаклеста [[керамика]] направена првенствено од камена глина или неогноотпорна или огноотпорна глина. Камените садови се печат во печки на високи температури.<ref name="temps">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bigceramicstore.com/info/ceramics/tips/tip90_temp_fire_clay.html|title=What Temperature Should I Fire My Clay To?|work=bigceramicstore.com|accessdate=19 March 2016}}</ref> Независно дали е застаклен или не, производот не е порозен,{{Sfn|Dodd|1994}} може, но и не мора да биде застаклен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/Wedgwood-ware|title=Wedgwood ware|date=30 May 2011|work=[[Britannica Online]]}}</ref> Постои една широко призната дефиниција која произлегува од Комбинираната номенклатура на Европските заедници, европски индустриски стандард кој гласи: „Каменен материјал, кој, иако е густ, непропустлив и доволно тврд за да се спротивстави на гребење од челичен врв, се разликува од [[Порцелан|порцеланот]] бидејќи е понепроѕирен и само делумно е застаклен. Може да биде стаклен или полустаклен. Неговата боја е сива или кафеава поради нечистотиите во глината што се употребува за негово производство и најчесто е застаклен“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/earthenware|title=Earthenware {{!}} Handcrafted, Glazed, Fired {{!}} Britannica|work=www.britannica.com|language=en|accessdate=2026-10-10}}</ref> === Порцелан === [[Порцелан|Порцеланот]] е [[Керамика|керамички]] материјал создаден со загревање на материјали, генерално вклучувајќи [[каолинит]], во печка на температури помеѓу 1200 до 1400 °C. Цврстината и проѕирноста на порцеланот, во однос на другите видови [[Macedonija|грнчарски производи]], произлегуваат главно од [[Застаклување|глазирањето]] и формирање на минералот мулит во телото на високи температури. [[Физичко својство|Физичките својства]] поврзани со порцеланот вклучуваат ниска пропустливост и [[Растегливост|растегливост,]] значителна [[Цврстина на материјалите|цврстина]], [[тврдост]], [[жилавост]], [[Бела боја|белина]], [[проѕирност]] и [[резонанца]]. Има висока отпорност на хемиски влијанија и термички шок. Порцеланот е опишан како „целосно застаклен, тврд, непропустлив (дури и пред глазирањето), бел или вештачки обоен, проѕирен (освен кога е со значителна дебелина) и резонантенму недостасува универзална дефиниција и „се применува на многу несистематски начин за супстанции од различни видови кои имаат заеднички само одредени површински квалитети“. === Коскен порцелан === [[Коскениот порцелан]] е вид на мека паста за порцелан кој е составен од коскена пепел, [[Момирок|момирок материјали]] и [[каолинит]]. Дефиниран е како ''сад со проѕирно тело'' што содржи минимум 30% фосфат добиен од животинска коска и пресметан калциум фосфат. Оваа техника била развиена од англискиот грнчар Џосаја Споуд. Коскениот порцелан е познат по своите високи нивоа на белина и проѕирност, има многу висока механичка цврстина и отпорност на кршење. Неговата висока цврстина овозможува да се произведува во потенки пресеци од другите видови на порцелан. Како и [[камената грнчарија]], таа е [[Застаклување|витрифицирана]], но е проѕирна поради различните минерални својства на материјалот од кои се изработени. Од својот првичен развој, па се до подоцнежниот дел од дваесеттиот век, коскениот порцелан бил речиси исклучиво англиски производ, Неговото производството било практично локализирано во [[Стоук на Трент]]. Повеќето големи англиски компании го произведувале или сè уште го произведуваат, вклучувајќи ги Минтонс, Коалпорт, Споуд, Ројал Краун Дерби, Ројал Дултон, Веџвуд и Вустер. Во [[Велика Британија]], поимите „china“ или „порцелан“ можат да се однесуваат на коскен порцелан, а „англиски порцелан“ се користи како термин за него, и во Велика Британија и низ целиот свет.<ref>Osborne, Harold (ed), ''The Oxford Companion to the Decorative Arts'', p. 130, 1975, OUP, {{ISBN|0-19-866113-4}}; Faulkner, Charles H., "The Ramseys at Swan Pond: The Archaeology and History of an East Tennessee Farm'', p.96, 2008, Univ. of Tennessee Press, 2008, {{ISBN|1-57233-609-9}}, 9781572336094; Lawrence, Susan, "Archaeologies of the British: Explorations of Identity in the United Kingdom and Its Colonies 1600–1945", p. 196, 2013, Routledge, {{ISBN|1-136-80192-8}}, 781136801921''</ref> Финиот порцелан не мора да биде коскен порцелан и претставува термин, се користи за изработки кои не содржат коскена пепел.{{Sfn|Dodd|1994}} == Површински третмани == [[Податотека:Jar MET DP168331 (cropped).jpg|мини|Насликан порцелански сад од Каподимонте од (или во стилот на) Џовани Казели со три фигури на [[Пулчинела]] од [[Комедија дел арте|комедија дел'арте]], 1745–1750. Висока 16,2 см]] === Сликање === [[Кинеското сликарство]] или порцеланско сликарство претставува декорација на глазирани [[Порцелан|порцелански]] предмети како што се чинии, [[Вазна|вазни]] или [[статуи]]. Телото на предметот може да биде порцелан од тврда паста, развиен во Кина во 7 или 8 век, или порцелан од мека паста (честопати е користен коскен порцелан), развиен во Европа во 18 век. Поширокиот термин керамичко сликарство вклучува насликана декорација на глинени садови со глазура од [[олово]], како што се кремастите садови или грнчарија со [[калај]], како што се [[мајолика]] или [[Фајанс|фајанса]]. Најнапред, предметот прво се пече во печка за да се претвори во тврд порозен предмет. Потоа може да се нанесе подглазура, проследена со керамичка глазура, која се пече за да се залепи за телото. Глазираниот порцелан потоа може да се декорира со сликање над глазура и повторно да се пече на пониска температура за да се поврзе бојата со глазурата. Декорацијата може да се нанесе со четка или со шаблонизирање, [[трансфер печатење]], [[литографија]] и [[ситопечат]]. === Ангобирана керамика === [[Ангобирана керамика]] е вид грнчарија украсена со '''ангоба''' (на англиски ''slip'') што се препознава по нејзиниот примарен процес на декорирање. Претставува течна мешавина од глина и вода што се нанесува на садот пред печењето за создавање шари, слики или текстури. Смесата покрај глината се состои и од други минерали како што се [[кварц]], [[Момирок|фелдспат]] и [[лискун]]. На производот може да се нанесе премаз од бело или обоено платно, познат како енгоба, за да се подобри неговиот изглед, да се даде помазна површина на грубото тело, да се маскира послабата боја или за декоративен ефект. Енгобите може да се нанесат и со техники на боење, изолирано или во неколку слоеви и бои. [[Зграфито]] е техника кој вклучува гребење низ слој од обоено платно за да се открие различна боја или основното тело под него. Неколку слоеви на ангоба или зграфито може да се направат додека саксијата е сè уште во непечена состојба. Може да се испече една боја на молот, пред да се нанесе вторат ипред гребењето или засекувањето на декорацијата. Ова е особено корисно ако основното тело не е со посакуваната боја или текстура.<ref>Eden, Victoria and Michael. (1999) ''Slipware, Contemporary Approaches.'' A & C Black, University of Pennsylvania Press, G & B Arts International. {{ISBN|90-5703-212-0}}</ref> Оваа техника има богата историја низ целиот свет, од древниот Близок Исток и Кина, па сè до познатата англиска и европска народна керамика од 17. и 18. век. === Тера сигилата === [[File:Céramique_sigillée_Metz_100109_2.jpg|мини|300x300пкс| Античка римска грнчарија, чинија ''од тера сигилата'' украсена со мувла од Галија ( [[Мец]] во Франција)]] Тоа е специфичен тип на луксузна староримска керамика со карактеристична светлоцрвена до темноцрвена боја и сјајна, мазна површина (слична на глазура, но добиена само со фино прочистена глина/ангоба). За разлика од археолошката употреба, каде што терминот ''terra sigillata'' се однесува на цела класа грнчарија, во современата керамичка уметност, „тера сигилата“ опишува само воденикава, пречистена ангоба што се користи за олеснување на полирањето (мазнењето) на површините од сурова глина и за поттикнување на ефектите од чадот од јаглерод, како кај примитивните техники на печење на ниска температура, така и кај алтернативните техники на печење раку во западен стил кои се без глазура. Тера сигилата се користи и како декоративно обоено средство што може да се нанесува со четка кај техниките на глазирана керамика на повисоки температури.Често била украсувана со релјефни мотиви или сцени отпечатени со помош на калапи и печати.<ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.1515/9783110482386-017|title=Ein Konvent im Spiegel seines Chorbuchs|last=Andrä|first=Christina|date=2016-11-07|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-048238-6|pages=263–272}}</ref> === Полирање === За да ја завршна обработка на керамиката, најчесто на земјените садови, керамичарите можат да ги полираат своите производи. Овој процес вклучува триење на површината на површината на глинениот предмет со тврд, мазен предмет, најчесто камен.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Low-firing and Burnishing|last=von Dassow|first=Sumi|publisher=The American Ceramic Society|year=2009|isbn=978-1-574-98293-0|location=Ohio}}</ref> Полирањето ги порамнува честичките од глина и обезбедува мазна површина. Ова порамнување на честичките може да го подобри капацитетот на садовите за складирање храна или вода. Повеќекратното полирање со нанесување масло помеѓу фазите на третманите со полирање може да резултира со уште порафинирани површини, совршени за понатамошно разубавување.<ref name=":0" /> == Форми == === Студиска грнчарија === Студиската грнчарија е грнчарија изработена од аматерски или професионални [[Уметник|уметници]] или занаетчии кои работат сами или во мали групи, изработувајќи уникатни предмети или во кратки серии. Типично, сите фази на производство ги извршуваат самите уметници.{{Sfn|Cooper|2010}} Студиската грнчарска уметност вклучува функционални производи како што се прибор за јадење, прибор за готвење и нефункционални производи како што се [[Вајарство|скулптури]]. Студиските грнчари може да се наречат керамички уметници, керамичари, керамичари или како уметници кои користат глина како медиум. Голем дел од студиската грнчарска изработка е прибор за јадење или готвење, но сè поголем број студиски грнчари произведуваат нефункционални или скулпторски предмети. Некои студиски грнчари сега претпочитаат да се нарекуваат себеси керамички уметници, керамичари или едноставно уметници. Студиската грнчарска изработка е претставена од грнчари од целиот свет. === Плочка === [[File:Grande_Mosquée_de_Kairouan,_carreaux_lustrés_-_Kairouan's_Great_Mosque,_luster_tiles.jpg|мини| Горен дел од [[Михраб|михработ]] украсен со глеѓни плочки (датираат од 9 век) во џамијата Укба, [[Тунис]]]] [[File:Tile,_late_19th-early_20th_century,_X1047.7.jpg|мини| Плочка, Хопи Пуебло (индијански староседелец), крајот на 19-ти - почетокот на 20-ти век]] [[Плочка|Плочката]] претставува изработено парче од издржлив материјал како [[керамика]], [[Карпа|камен]], метал, па дури и [[стакло]], кој генерално се користи за покривање на покриви, подови, ѕидови, тушеви или други предмети како што се плочите на масите. Алтернативно, поимот плочка понекогаш може да се однесува на слични единици направени од лесни материјали како што се [[перлит]], [[Дрво (материјал)|дрво]] и [[минерална волна]], кои обично се користат за апликации на ѕидови и тавани. Во друга смисла, „плочка“ е градежна плочка или сличен предмет, како што се правоаголни бројачи што се користат во играњето игри (видете игра базирана на плочки). Зборот е изведен од [[Француски јазик|францускиот]] збор ''tuile'', кој пак е од [[Латински јазик|латинскиот]] збор ''tegula'', што значи ќерамиди составени од печена глина. Плочките често се користеле за изработка ѕидни [[Ѕидно сликарство|мурали]] и подни облоги, и можат да бидат од едноставни квадратни плочки до сложени [[Мозаик|мозаици]]. Плочките најчесто се изработуваат од [[Macedonija|керамика]], обично глазирани за внатрешна употреба и неглазирани за покриви, но често се користат и други материјали, како што се стакло, плута, [[бетон]] и други композитни материјали, како и камен. Каменот кој се користи како плочки нејчесто е мермер, оникс, гранит или шкрилец. Потенки плочки може да се користат на ѕидови отколку на подови, за што претходно се потребни потрајни површини кои ќе бидат отпорни на удари. === Статуетки === [[File:Franz_Anton_Bustelli_Liebesgruppe_1756-1.jpg|мини| Група со љубовници, моделирана од Франц Антон Бустели, порцелан Нимфенбург, 1756]] [[Статуетка]] е фигура што претставува [[човек]], [[божество]], [[Митско суштество|легендарно суштество]] или [[Животни|животно]]. Статуетките можат да бидат реалистични или [[Икона|иконски]], во зависност од вештината и намерата на творецот. Најраните биле направени од камен или глина. Во античка Грција, многу статуетки биле изработувани од теракота (видете грчки теракотни статуетки). Модерните верзии се изработени од керамика, метал, стакло, дрво и пластика. Статуетките и минијатурите понекогаш се користат во [[друштвени игри]], како што се [[Шах|шахот]] и [[Игра со улоги|игрите со улоги]] на маса. Старите статуетки се користеле за да се побијат некои историски теории, како што е потеклото на шахот. === Прибор за јадење === [[Прибор за јадење]] се садови или прибор за јадење што се користи за поставување маса, сервирање храна и јадење. Вклучува [[прибор за јадење]], чаши, садови за сервирање и други корисни предмети за практични, како и за декоративни цели.<ref name="Bloomfield">{{Наведена книга|title=Contemporary tableware|last=Bloomfield|first=Linda|date=2013|publisher=A. & C. Black|isbn=978-1-4081-5395-6|location=London}}</ref> <ref name="venable">{{Наведена книга|title=China and Glass in America, 1880–1980: From Table Top to TV Tray|last=Venable|first=Charles L.|publisher=Harry N. Abrams|year=2000|isbn=978-0-8109-6692-5|location=New York|display-authors=etal}}</ref> Садовите, чиниите и чашите може да бидат направени од керамика, додека приборот за јадење обично е направен од метал, а стаклените садови често се направени од стакло или други некерамички материјали. Квалитетот, природата, разновидноста и бројот на предметите варираат во зависност од културата, религијата, бројот на гости, [[Кујна|кујната]] и пригодата. На пример, блискоисточната, индиската или полинезиската култура и кујна понекогаш го ограничуваат приборот за јадење само за сервирање на јадења, користејќи леб или лисја како индивидуални чинии. Во посебни пригоди најчесто се користел прибор за јадење со повисок квалитет.<ref name="venable" /> === Теракота (уметнички дела) === Покрај тоа што е материјал, „теракота“ исто така се однесува и на предмети изработени од овој материјал. Во [[Археологија|археологијата]] и [[Историја на уметноста|историјата на уметноста]], терминот „теракота“ често се користи за да се опишат предмети, како што се статуи и фигури, кои не се садови. Одличен пример е [[Теракотна војска|Теракотната армија]], колекција од [[Теракота|теракотни]] скулптури во човечка големина што ги прикажуваат армиите на [[Чјин Ши Хуанг|Ќин Ши Хуанг]], првиот [[Цар на Кина|император на Кина]]. Тоа е форма на погребна уметност погребана со царот во 210 – 209 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. и чија цел била да го заштити царот во неговиот задгробен живот.<ref name="Portal">{{Наведена книга|title=The First Emperor: China's Terracotta Army|last=Portal|first=Jane|date=2007|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02697-1}}</ref> Францускиот склуптор Алберт-Ернест Кариер-Белез изработил многу теракоти, но можеби најпозната е теракотата „[[Грабнувањето на Хиподамеја]]“, теракота која ја прикажува грчката митолошка сцена на кентаур кој ја грабнува Хиподамеја на нејзиниот свадбен ден. Американскиот архитект [[Луис Саливен|Луис Саливан]] е добро познат по своите елаборирани глазирани теракотни орнаменти, дизајни кои би било невозможно да се изведат на кој било друг медиум. Теракота и ќерамидите биле широко користени во градските згради во викторијански [[Бирмингем]], [[Англија]]. == Историја == Керамичката уметност има долга историја во речиси сите развиени култури, а честопати керамичките предмети се единствените уметнички докази што останале од исчезнатите култури, како онаа на Ноците во Африка пред повеќе од 3.000 години. Културите кои се особено познати по керамиката ги вклучуваат кинеската, [[Крит|критската]], [[Грција|грчката]], персиската, [[Мајанска цивилизација|мајанската]], [[Јапонија|јапонската]] и [[Кореја|корејската]] култура, како и современите западни култури. Постојат докази дека грнчарството било независно измислено во неколку региони во светот, вклучувајќи ги Источна Азија, Субсахарска Африка, Блискиот Исток и Америка. === Палеолитска грнчарија (околу 20.000 г. п.н.е.) === [[File:Vestonicka_venuse_edit.jpg|десно|мини| [[Вјестоничка Венера]] , пред 25.000 п.н.е.]] [[File:National_Museum_of_China_2014.02.01_14-43-38.jpg|мини| Грнчарски предмети стари 20.000-10.000 години со реконструкциски поправки пронајдени во пештерата Сјенрендонг, Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.flickr.com/photos/anthonyhuan/32661009357/in/album-72157706522993001/|title=Ancient China: Neolithic|last=Huan|first=Anthony|date=13 April 2019|work=National Museum of China}}</ref> <ref name="Science">{{Наведено списание|last=Bar-Yosef|first=Ofer|last2=Arpin|first2=Trina|last3=Pan|first3=Yan|last4=Cohen|first4=David|last5=Goldberg|first5=Paul|last6=Zhang|first6=Chi|last7=Wu|first7=Xiaohong|date=29 June 2012|title=Early Pottery at 20,000 Years Ago in Xianrendong Cave, China|journal=Science|language=en|volume=336|issue=6089|pages=1696–1700|bibcode=2012Sci...336.1696W|doi=10.1126/science.1218643|issn=0036-8075|pmid=22745428}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Marshall|first=Michael|year=2012|title=Oldest pottery hints at cooking's ice-age origins|url=https://www.newscientist.com/article/dn21985-oldest-pottery-hints-at-cookings-ice-age-origins/|journal=New Scientist|volume=215|issue=2872|page=14|bibcode=2012NewSc.215Q..14M|doi=10.1016/S0262-4079(12)61728-X|url-access=subscription}}</ref>]] Иако грнчарски склуптури се пронајдени од постари периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во регини на она што сега претставува руски Далечен Исток, пронаогајќи неколку примероци од 20.000 до 10.000{{Меѓупростори}}п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети. Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. <ref name="Stanglin, Douglas">{{Наведени вести|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2012/06/pottery-found-in-from-china-cave-confirmed-as-worlds-oldest/1#.UDiyGtZlRv0|title=Pottery found in China cave confirmed as world's oldest|last=Stanglin, Douglas|date=29 June 2012|work=[[USA Today]]}}</ref> Овие рани керамички садови биле изработени долго пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]], од мобилни собирачи на храна кои ловеле и собирале храна за време на доцниот леден максимум. Многу од фрагментите на грнчаријата имале траги од изгореници, податок што укажува дека грнчаријата се користела за готвење.<ref name="Science" /> === Пред неолитската грнчарија: камени садови (12.000–6.000 п.н.е.) === Многу извонредни садови биле изработени од камен пред пронаоѓањето на грнчарството во [[Југозападна Азија|Западна Азија]] (што се случило околу 7000 година п.н.е.) и пред [[Неолитска револуција|пронаоѓањето на земјоделството]]. Натуфиската култура создала елегантни камени малтери во периодот помеѓу (12.000 и 9.500 година п.н.е). Околу 8000 година п.н.е., неколку рани населби станале експерти во изработката на убави и многу софистицирани садови од камен, користејќи материјали како [[алабастер]] или [[гранит]], и користејќи песок за обликување и полирање. Занаетчиите ги користеле вените во материјалот за да го максимизираат визуелниот ефект. Вакви предмети се пронајдени во изобилство на горниот тек [[Еуфрат|на реката Еуфрат]], во денешна источна Сирија, особено на локалитетот Буграс. Ова ги формираат раните фази од развојот на уметноста на Месопотамија. [[File:Frieze-group-3-example1.jpg|лево|мини| Сад од [[Месопотамија]], доцен Убаидски период (4.500 – 4.000 г.) п.н.е.)]] Првите садови се изработувале со таканаречениот метод на „намотување“, при што глината се обработувала во долга нишка што се намотувала и создавала форма од која подоцна се создавале мазни ѕидови на предметите. [[Грнчарско колце|Грнчарското тркало]] веројатно било измислено во [[Месопотамија]] до 4-тиот милениум п.н.е., но се проширило речиси низ цела Евроазија и поголемиот дел од Африка, иако останало непознато во [[Нов Свет|Новиот свет]] сè до доаѓањето на Европејците. Декорацијата на глината со врежување и сликање е многу широко распространета и првично била геометриска, но честопати вклучувала фигуративни дизајни. Грнчарството е многу важно и значајно за археологијата на праисториските култури. Многу од тие култури се познати по имињата земени од нивната препознатлива и честопати многу фина грнчарска култура, како што се културата на линеарната грнчарска култура, културата на чашата, културата на глобуларни амфори, културата на жичениот керамички прибор и културата на инкастата грнчарска култура, за да земеме примери само од неолитска Европа (приближно 7000 – 1800 г.{{Меѓупростори}}п.н.е.). Керамичката уметност развила многу стилови од сопствената традиција, но честопати е тесно поврзана со современата скулптура и металоделството. Многу пати во својата историја, стилови од обично попрестижната и поскапа уметност на обработка на метал биле копирани во керамиката. Ова може да се види во раната кинеска керамика, како што се грнчаријата и керамичките производи од [[династијата Шанг]], во староримската и иранската грнчарија и [[рококо]] европските стилови, копирајќи ги современите форми на сребрениот прибор. Вообичаена употреба на керамиката е за садови, - садови како што се чинии, вазни и [[Амфора|амфори]], како и друг прибор за јадење, но и статуетките се изработувале многу широко. == Галерија == <gallery> Податотека:Calcite tripod vase, mid-Euphrates probably from Tell Buqras, 6000 BCE, Louvre Museum AO 31551.jpg|Ваза од калцит на три ногарки, среден тек на Еуфрат, веројатно од Тел Букрас, 6000 г. п.н.е., Музеј Лувр AO 31551 Податотека:Eynan Epipaleolithic mortar.jpg|Камен аван од Ејнан, натуфијански период, 12.500–9.500 г. п.н.е. Податотека:Alabaster pot Mid-Euphrates region 6500 BCE Louvre Museum.jpg|Алабастарски сад, регион на средниот тек на Еуфрат, 6500 г. п.н.е., Музеј Лувр Податотека:Alabaster pot, Mid-Euphrates region 6500 BCE Louvre Museum.jpg|Сад од алабастер, регион на средниот тек на Еуфрат, 6500 г. п.н.е., Музеј Лувр </gallery> === Керамиката како декорација на ѕидови === [[File:Hexagonal_Tile,_mid_15th_century..jpg|мини| ''Шестоаголна плочка'', средината на 15 век{{Пцп}}[[Бруклински музеј|Музеј во Бруклин]]]] Најраниот доказ за глазирани тули е откривањето на глазирани тули во [[Елам|еламскиот]] храм во Чога Занбил, датиран од 13 век п.н.е. Глазирани и обоени тули се користеле за изработка на ниски релјефи во Античка [[Месопотамија]], најпозната е [[Порта на Иштар|Иштарската порта]] во [[Вавилон]] ( {{Околу|575{{nbsp}}BCE}} ), сега делумно реконструиран во [[Берлин]], со делови на други места. Занаетчии од Месопотамија биле носени и ангажирани за палатите на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство,]] како што е [[Персеполис]]. Традицијата за нивната употреба продолжила, и по исламското освојување на Персија, обоените и често обоени глазирани тули или плочки станале важен значаен елемнт во персиската архитектура, а оттаму с епрошириле во поголемиот дел од исламскиот свет, особено во [[Изничка керамика|Изничката керамика]] на [[Турција]] под [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] во 16 и 17 век. Користејќи ја технологијата за лустрирана [[метализирана керамика]], еден од најдобрите примери за средновековна исламска употреба на керамика како декорација на ѕидови може да се види во Џамијата Укба, позната и како Големата џамија кај Каируан (во [[Тунис]]), горниот дел од ѕидот [[Михраб|на михработ]] е украсен со полихромни и монохроматски плочки од лустрирана керамика кои датираат од 862 до 863 година, овие плочки најверојатно биле увезени од Месопотамија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=szNMwUFyjbkC&dq=luster+kairouan+gold&pg=PA40|title=The Arts of Fire: Islamic Influences on Glass and Ceramics of the Italian Renaissance|last=Hess|first=Catherine|last2=Komaroff|first2=Linda|last3=Saliba|first3=George|date=27 December 2004|publisher=Getty Publications|isbn=978-0-89236-758-0|page=40|via=Google Books}}</ref> Пренесена преку [[Ел-Андалус|Ел Андалус]], во Шпанија, а особено [[Португалија|во Португалија]], се развила нова традиција на азулехос, која до [[Барок|барокниот]] период произведувала екстремно големи насликани сцени на плочки, обично во сина и бела боја. Плочките од Делфтвер, обично со насликан дизајн што покрива само една (прилично мала) плочка, биле сеприсутни во холандија и широко се извезувале низ Северна Европа од 16 век па наваму. Неколку кралски палати од 18 век имале порцелански соби со ѕидови целосно покриени со порцелан. Меѓу преживеаните примери се оние во Музејот Каподимонте, Неапол, Кралската палата во Мадрид и блиската Кралска палата во Аранхуез. Раскошните шпорети биле карактеристика на собите на средната и горната класа во Северна Европа од 17-ти до 19-ти век. Постојат неколку други видови традиционални плочки кои се уште се во производство, на пример, малите, речиси мозаични, светло обоени зелиже плочки од [[Мароко]]. Со исклучоци, особено Порцеланската кула во Нанџинг, плочките или глазираните тули не се застапени во голема мера во источноазиската керамика. == Регионален развој == === Источна Азија === Иако грнчарските статуетки се пронајдени од порани периоди во Европа, најстарите грнчарски садови доаѓаат од Источна Азија, со наоди во Кина и Јапонија, тогаш сè уште поврзани со копнен мост, а некои и во она што е денешен руски Далечен Исток, обезбедувајќи неколку од периодот помеѓу 20.000 и 10.000 година п.н.е., иако садовите биле едноставни утилитарни предмети.<ref name="Boaretto">{{Наведено списание|last=Boaretto, E.|last2=Wu|first2=X.|last3=Yuan|first3=J.|last4=Bar-Yosef|first4=O.|last5=Chu|first5=V.|last6=Pan|first6=Y.|last7=Liu|first7=K.|last8=Cohen|first8=D.|last9=Jiao|first9=T.|displayauthors=1|year=2009|title=Radiocarbon dating of charcoal and bone collagen associated with early pottery at Yuchanyan Cave, Hunan Province, China|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9537–9538|bibcode=2009PNAS..106.9595B|doi=10.1073/pnas.0900539106|pmc=2689310|pmid=19487667|doi-access=free}}</ref> Пештерата Сјенрендонг во покраината [[Џјангшји|Џијангси]] содржела фрагменти од керамика кои датираат од пред 20.000 години. ==== Камбоџа ==== Неодамнешните археолошки ископувања во Ангкор Бореи (во јужна Камбоџа) откриле голем број на парчиња од керамика, од кои некои веројатно датираат од праисторискиот период. Сепак, поголемиот дел од грнчаријата која била пронајдена датира од пред-ангкорскиот период и се состои главно од розови теракотни садови кои биле рачно изработени или фрлани на тркало, а потоа украсени со врежани шари. Глазираните производи за прв пат се појавуваат во археолошките записи кон крајот на 9 век во храмовата група Ролуос во регионот Ангкор, каде што се пронајдени парчиња од садови со зелена глазура. Кафеавата глазура станала популарна на почетокот на 11 век, а кафеаво глазирани производи се пронајдени во голем број на кмерските локации во североисточен Тајланд. Декорирањето на грнчарство со животински форми било популарен стил од 11-ти до 13-ти век. Археолошките ископувања во регионот Ангкор откриле дека кон крајот на периодот Ангкор, производството на домородна грнчарија се намалило, додека имало зголемување на увозот на кинеска керамика. Директни докази за облиците на садовите се дадени од сцените прикажани на барелефите во кмерските храмови, кои исто така нудат увид во домашната и ритуална употреба на птоизводите. Широкиот спектар на утилитарни форми укажува дека Кмерите користеле керамика во секојдневниот живот за готвење, чување на храна, носење и складирање течности, како и садови за лековити билки, парфеми и козметика. ==== Кина ==== [[File:Porcelaine_chinoise_Guimet_241101.jpg|десно|мини| Кинески [[Лонгкуан целадон]], [[Сунг (династија)|династија Сонг]], 13 век. Целадонот првпат бил направен во Кина, а потоа се извезувал во различни делови на Азија и Европа. Целадонот станал омилен кај разни кралеви и монарси, како што се [[Отоманско Царство|отоманските]] султани, поради неговата беспрекорна убавина, сличноста со кинескиот жад и верувањето дека целадонот ќе ја промени својата боја ако храната или виното во себе имаат отров.]] Постои [[кинески порцелан]] од доцниот [[Хан (династија)|источен Хан]] период (100–200 г. н.е.), периодот на [[Трите кралства]] (220 – 280{{Меѓупростори}}н.е.), периодот на [[Шесте династии]] ((220–589 г. н.е.), и потоа. Кина, особено, има континуирана историја на производство во голем обем, при што царските фабрики обично ги произведувале најдобрите дела. [[Танг (династија)|Династијата Танг]] (618 до 906 г. н.е.) е особено позната по фигурите на надгробни прилози од луѓе, животни и модели на куќи, чамци и други предмети, ископани (обично нелегално) од гробови во голем број. Некои експерти веруваат дека првиот вистински порцелан е направен во [[Покраини во Кина|провинцијата]] Џеџијанг во [[Народна Република Кина|Кина]] за време на периодот [[Хан (династија)|Хан династијата]]. Парчиња кои биле пронајдени од археолошките наоѓалишта на печки во Источен Хан, проценетата температура на печење се движела од 1260 до 1300 C.<ref name="He Li 1996">He Li, (1996). ''Chinese Ceramics. The New Standard Guide''. Thames and Hudson, London. {{ISBN|0-500-23727-1}}.</ref> Уште во 1000 година п.н.е., таканаречените „порцелански производи“ или „протопорцелански производи“ се изработувале со употреба на барем малку [[Каолинит|каолин]] печен на високи температури. Разделувачката линија помеѓу двата и ''вистинските порцелански производи'' не е јасна. Археолошките наоди ги поместуваат датирањата уште од [[Хан (династија)|династијата Хан]] (206 – п.н.е.){{Пцп}}220{{Меѓупростори}}CE).<ref name="temple">Temple, Robert K.G. (2007). ''The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention'' (3rd edition). London: André Deutsch, pp.&nbsp;103–6. {{ISBN|978-0-233-00202-6}}</ref> Царскиот порцелан од династијата Сонг (960–1279), со многу суптилна декорација плитко изрезбана со нож во глината, од многу авторитети се смета за врв на кинеската керамика, иако големата и побујно обоена керамика од времето на династијата Минг (1368{{ndash}}1644) има поширок углед. Кинеските императори подарувале керамика како дипломатски подароци во раскошен обем, а присуството на кинеска керамика несомнено помогнало во развојот на сродни традиции на керамика, особено во Јапонија и Кореја. До 16 век, мали количини скап кинески порцелан биле увезувани во Европа. Од 16 век па наваму, во Европа се направени обиди да се имитира, вклучувајќи ја меката паста и порцеланот Медичи изработени во [[Фиренца]]. Во 1712 година, многу од сложените тајни за производство на кинески порцелан биле откриени низ цела Европа од страна на францускиот језуит Франсоа Ксавиер д'Ентрекол и објавени во ''Lettres édifiantes et curieuses de Chine par des missionnaires jésuites'' <ref>Baghdiantz McAbe, Ina (2008). Orientalism in Early Modern France. Oxford: Berg Publishing, p. 220. {{ISBN|978-1-84520-374-0}}; Finley, Robert (2010). The pilgrim art. Cultures of porcelain in world history. University of California Press, p. 18. {{ISBN|978-0-520-24468-9}}; Kerr, R. & Wood, N. (2004). Joseph Needham : Science and Civilisation in China, Volume 5 Chemistry and Chemical Technology : Part 12 Ceramic Technology. Cambridge University Press, p. 36–7. {{ISBN|0-521-83833-9}}</ref> По многу експериментирање, рецепт за тврда паста за порцелан бил осмислен во фабриката за порцелан Мајсен во [[Дрезден]] веднаш по 1710 година, а биле пуштени во продажба до 1713 година. Во рок од неколку децении, фабрики за порцелан се изградиле во Нимфенбург во [[Баварија]] (1754) и Каподимонте во [[Неапол]] (1743) и на многу други места, честопати биле финансирани од локалните владетели. ==== Јапонија ==== [[File:Plat_Nabeshima_aux_trois_hérons.jpg|мини| Набешима плоча со три [[чапји]]]] [[File:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|мини| Кадилница од целадон од династијата [[Корјо]] со глазура од корејско рибарче. Национално богатство бр.{{Меѓупростори}}95 од Јужна Кореја]] Најраната јапонска грнчарија била изработена околу 11-тиот милениум пред нашата ера. Џомонскиот стил се појавил во 6-тиот милениум п.н.е., а поедноставниот Јајои стил околу 4-тиот век п.н.е. Оваа рана грнчарија била мека глина, печена на ниски температури. Грнчарското тркало и печката способна за достигнување повисоки температури и печење камени садови се појавиле во 3 или 4 век од н.е., веројатно донесени од Кина преку Корејскиот полуостров. Во 8 век, официјалните печки во Јапонија произведувале едноставни, зелени глинени садови или садови глазирани со олово. Неглазираниот каменен материјал се користел како погребни тегли, тегли за складирање и кујнски садови сè до 17 век. Некои од печките ги подобриле своите методи и се познати како „Шест стари печки“. Од 11-ти до 16-ти век, Јапонија увезувала многу порцелан од Кина, а дел од Кореја. Обидите на јапонскиот владетел Тојотоми Хидејоши да ја освои Кина во 1590-тите биле наречени „Керамички војни“ Киднапирањето на корејските грнчари се чини дека била главната причина. Еден од овие грнчари кои биле киднапирани, Ји Сам-пјеонг, ја открил суровината за порцелан во Арита и го произвел првиот вистински порцелан во Јапонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thoughtco.com/ceramic-wars-hideyoshis-japan-kidnaps-koreans-195725|title=The Ceramic Wars: Hideyoshi's Japan Kidnaps Korean Artisans|date=30 April 2025|work=[[thoughtco]]}}</ref> ==== Кореја ==== Корејската грнчарска изработка има континуирана традиција уште од едноставните глинени садови од околу 8000 година п.н.е. Стилите генерално биле карактеристична варијанта на кинеските, а подоцна и на јапонските развојни текови. Целадонот од династијата Корјо (918–1392) и раниот бел порцелан од династијата Џосон следната династија генерално се сметаат за најдобри достигнувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|title=Collection: Korean Art|work=Freer/Sackler|publisher=Smithsonian Institution|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901183854/http://www.asia.si.edu/collections/korean.asp|archive-date=1 September 2015|accessdate=2 August 2015}}</ref> === Западна Азија и Блискиот Исток === ==== Исламска грнчарија ==== [[File:Cup_votive_inscriptions_MET_40-170-15.jpg|мини| Чаша со вотивни натписи на куфичко писмо. Теракота, [[Нишапур]] Колекции [[Метрополитен (музеј)|на Метрополитен музеј на уметност]] Њујорк]] Од 8-ми до 18-ти век, глазираната керамика била важна во [[Исламска уметност|исламската уметност]], обично во форма на елаборирана грнчарија,<ref>{{Наведена книга|title=New Looks at Old Pots: Results of Recent Multidisciplinary Studies of Glazed Ceramics from the Islamic World|last=Mason|first=Robert B.|work=Muqarnas: Annual on Islamic Art and Architecture|publisher=Brill Academic Publishers|year=1995|isbn=978-90-04-10314-6|volume=XII}} Mason (1995), p. 1</ref> развивајќи се особено врз основа на енергичните персиски и египетски претисламски традиции. Застаклувањето со калај е развиено од исламските грнчари, првите примери пронајдени како сино обоена керамика во [[Басра]], кои датираат од околу 8 век. Исламскиот свет имал контакт со Кина и сè повеќе адаптирал многу кинески декоративни мотиви. Персиските производи постепено ги ублажувале исламските ограничувања за фигуративните орнаменти, а насликаните фигуративни сцени на производите станале многу важни. [[File:Ceramic_bowl_decorated_with_slip_beneath_a_transparent_glaze_and_designed_by_anthropic_figure_with_bull_head_Golestan,_Gorgan_9th_century_CE,_Early_Islamic_period.jpg|мини| Керамички сад украсен со лепак под проѕирна глазура, Горган, 9 век од н.е., ран исламски период, Национален музеј на Иран.]] Камените садови исто така биле важен занает во исламската грнчарија, произведена низ Ирак и Сирија до 9 век. Грнчарството се произведувало во Рака, [[Сирија]], во 8 век.<ref name="Henderson">{{Наведено списание|last=Henderson|first=J.|last2=McLoughlin|first2=S. D.|last3=McPhail|first3=D. S.|year=2004|title=Radical changes in Islamic glass technology: evidence for conservatism and experimentation with new glass recipes from early and middle Islamic Raqqa, Syria|journal=Archaeometry|volume=46|issue=3|pages=439–68|bibcode=2004Archa..46..439H|doi=10.1111/j.1475-4754.2004.00167.x}}</ref> Други центри за иновативна керамика во исламскиот свет биле [[Фустат]] (во близина на денешно [[Каиро]]) од 975 до 1075 година, [[Дамаск]] од 1100 до околу 1600 година и [[Тебриз]] од 1470 до 1550 година. Формата албарело, претставува еден вид земјен сад [[Мајолика|од мајолика]], првично дизајниран и наменет за чување на масти и суви лекови во аптеките, за прв пат била направена на исламскиот Блиски Исток. Во Италија го донеле Хиспано-Мореските трговци, најраните италијански примероци биле произведени во Фиренца во 15 век. === Европа === ==== Рани фигурини ==== Најстарите познати керамички предмети се граветските фигурини од периодот на горниот палеолит, како оние откриени во Долно Вестонице во денешна Чешка. Венерата од Долно Вестонице (''Věstonická Venuše'' на чешки) е статуетка на гола женска фигура која датира од период помеѓу 29.000 и 25.000 година п.н.е. Изработена е со обликување, а потоа печење на мешавината од глина и коскена прав. Слични предмети во различни медиуми пронајдени се низ Европа и Азија, кои датираат од периодот на горниот палеолит, се нарекуваат исто така Венерини фигурини. Научниците имаат спротивставено мислење во однос на нивната намена или културно значење. ==== Античкиот Медитеран ==== [[File:Altes_Museum-Tanagra-lady_with_fan.jpg|десно|мини| [[Хеленистички период|Хеленистичка]] фигурина од Танагра од ( {{Околу|320}} п.н.е.), веројатно само наменето да претстави модерна дама со шапка за сонце.]] Глазираниот египетски фајанс датира од третиот милениум п.н.е., а насликаната, но неглазирана грнчарија се користела уште порано за време на преддинастичката култура Накада. [[Фајанс|Фајансот]] станал софистициран и се произведувал во голем обем, со користење на калапи за моделирање, а подоцна и обликувани на тркало. Биле развиени неколку методи на застаклување, но боите останале во голема мера ограничени на опсег во сино-зелениот спектар. Поскапата керамика почесто се потпирала на релјефна декорација, често добиена со калапење, отколку на сликање. Особено во Источното Царство, локалните традиции опстојувале, мешајќи се со римските стилови во различна мера. Грчките теракотни фигурини добиени со калапење – особено оние од Танагра – биле мали фигури, често со религиозна намена, но подоцна вклучувале и многу ликови од секојдневниот живот, а очигледно служеле исклучиво за декорација. Старогрчката и етрурската керамика се познати по своето фигуративно сликарство, особено по стиловите со црни и со црвени фигури. Староримската керамика, како што е онаа од типот „самиска керамика“, ретко го достигнувала тој степен на префинетост и главно ги имитирала облиците на металните садови, но се произведувала во огромни количини и се наоѓа низ цела Европа, Блискиот Исток, па и пошироко. Монте Тестачо е вештачки рид составено речиси целосно од скршени амфори што се користеле за транспорт и складирање течности и други производи како отпадоци од Рим. Зачувани се малку садови од поголемо уметничко значење, но постојат многубројни мали фигурини, често вградени во маслени ламби или слични предмети, најчесто со религиозни или еротски мотиви (или комбинација од двете – што претставувало римска специјалност). Римјаните генерално не оставале гробни дарови (кои се најдобриот извор за пронаоѓање античка керамика), а дури и покрај тоа, се чини дека немале многу луксузна керамика, за разлика од римското стакло, кое елитата го користела заедно со златни или сребрени садови за јадење. ==== Грнчарство со калај ==== [[File:Hispanomoresque.JPG|десно|мини| Хиспано-морски прибор за јадење, околу 32 см во дијаметар, со христијански монограм „IHS“, украсен во кобалтно сина боја и златен сјај. Валенсија, ({{Околу|1430}} – 1500). Колекција Барел]] [[File:Cina,_dinastia_ming,_piatto_della_famiglia_blu_e_bianco,_1410_ca.jpg|мини| Сино-бел порцелански сад од [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368 – 1644 н.е.) од времето на владеењето на царот Јонгл (1402 – 1424 н.е.){{Пцп}}Збирки на музејот Калуст Гулбенкијан]] ==== Порцелан ==== ==== Веџвуд и грнчарниците во Северен Стафордшир ==== [[File:Philbrook_-_Wedgewood_(2)crop.jpg|лево|мини| Неокласична урна од Веџвуд во јаспис, околу 1820 година]] [[Стоук на Трент]] во Северен Стафордшир, од 17 век се појавил како главен центар за грнчарство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thepotteries.org/sot/five.htm|title=all about Stoke-on-Trent in 5 minutes...|work=thepotteries.org|accessdate=19 March 2016}}</ref> Значаен придонес во развојот на индустријата со грнчарство дале фирмите Веџвуд, Споуд, Ројал Дултон и Минтон. Локалната достапност на обилни резерви на јаглен и соодветна глина за изработка на грнчарија довело до ран, иако првично ограничен, развој на локалната грнчарска индустрија. Изградбата на каналот „Трент и Мерси“ овозможило лесен транспорт на каолинот (порцеланска глина) од Корнвол, како и на други материјали, што го олесниле производството на грнчарија со кремаста глазура („creamware“) и на порцелан со коскена пепел („bone china“). Иако другите производствени центри имаа предност во изработката на висококвалитетни производи, водечката улога на Северен Стафордшир била постигната благодарение на долгогодишните, методични и детални истражувања и подготвеноста за експериментирање – иницирани првично од еден човек, Џозаја Веџвуд. Неговиот пример го следеле подоцна и други локални грнчари, научници и инженери. На Веџвуд му се припишува заслугата за индустријализацијата на производството на грнчаријата. Неговите производи имале исклучителен квалитет. Кога би забележал некој несовршен сад во својата работилница што не ги исполнувал неговите стандарди, тој го кршел со својот стап, извикувајќи: „Ова не е доволно добро за Џозаја Веџвуд!“ Тој длабоко се интересирал за научните достигнувања на своето време, а токму тој интерес бил основата за примена на научниот пристап и методи со цел револуционерно да го подобри квалитетот на своите изработки од грнчарија. Неговите уникатни глазури почнале да ги издвојуваат неговите производи од останатите грнчарски производи на пазарот. Неговата двобојна грнчарија од типот „џаспер“ (jasperware) со мат завршница била идеална за неокласицистичкиот стил кон крајот на векот, бидејќи го имитирала изгледот на античките римски камео-резби во скапоцени камења (како „Gemma Augustea“) или на стаклените камео-вазни (како „Вазната Портланд“), од кои Веџвуд изработувал копии од глина. На Веџвуд исто така,му се припишува и усовршувањето на техниката на печатење со трансфер (пренос на отпечаток), која првично била развиена во Англија околу 1750 година. До крајот на векот, оваа техника во голема мера го заменила рачното сликање кај сложените дезени – со исклучок на луксузниот сегмент од пазарот – а огромното мнозинство на украсена керамика во светот и денес користи варијанти на оваа техника. Заслугата за усовршувањето на печатењето со трансфер под глазура најчесто му се припишува на Џосаја Спод Првиот. Овој процес настанал како надградба на методите што се користеле во печатењето на книги. Сепак, поради квалитетот на хартијата во тоа време, било невозможно да се репродуцираат многу фини детали од дизајнот, па раните отпечатени дезени немале доволно суптилност во тонските нијанси. Развојот на потенки хартии за печатење, кои подоцна биле изработувани машински околу 1804 година, им овозможил на граверите да користат многу поширок спектар на тонски техники, кои можеле многу поуспешно да се репродуцираат врз керамичките производи. Иако далеку од тоа дека ја усовршил техниката на печатење под глазура, Веџвуд бил убеден од своите сликари да не ја применува таа метода, сè додека не станало очигледно дека господин Спод му ја презема работата нудејќи поконкурентни цени за висококвалитетни производи со побогата декорација. Доминацијата на Стоук-он-Трент во производството на керамика поттикнала и привлекла голем број уметници што работеле со керамика, меѓу кои биле Кларис Клиф, Сузи Купер,Лорна бејли, Шарлот Рид,фредерик Хуртен Рид и Џабез Водри. === Америка === [[File:Hopi_canteen_p1070217.jpg|десно|мини| Зуни ола, 19 век, непознат уметник{{Пцп}}Колекции на Музејот Стенфорд]] [[File:AnasaziMugs.jpeg|десно|мини| Чаши '''„Анасази“''' од областа Фор Корнерс, југозапден САД. Забележете го исечокот во облик на Т-форма на рачката од левата шолја. Вратите на предците на Пуебло често имаат ист облик.]] Во Соединетите Американски Држави, најстарата грнчарија датира од 2500 година.{{Меѓупростори}}п.н.е. Пронајдена е во Еколошкиот и историски резерват Тимукуан во [[Џексонвил|Џексонвил, Флорида]], а некои и малку постари пронајдени се покрај реката Савана во [[Џорџија]].<ref name="FTU">{{Наведени вести|url=http://jacksonville.com/news/metro/2009-10-18/story/the_mocama_new_name_for_an_old_people|title=The Mocama: New name for an old people|last=Soergel|first=Matt|date=18 October 2009|work=[[The Florida Times-Union]]|access-date=12 May 2010}}</ref> Пред доаѓањето на Европејците, народите на континентите Северна, Средна и Јужна Америка имале разновидни традиции во изработката на керамика. Најстарата керамика позната во Америка била изработена пред 5.000 до 6.000 години и е пронајдена во андскиот регион, долж пацифичкиот брег на Еквадор (локалитетите Валдивија и Пуерто Хормига) и во долината Сан Хасинто во Колумбија. Пронајдени се и предмети стари меѓу 3.800 и 4.000 години кои се откриени во Перу. Некои археолози сметаат дека знаењето за изработка на керамика стигнало по морски пат до Мезоамерика, втората голема лулка на цивилизацијата во Америка. Најдобро развиените стилови во централните и јужните Анди се сметаат оние од керамиката пронајдена во близина на церемонијалното место Чавин де Уантар (800–400 г. п.н.е.) и Куписнике (1000–400 г.н.е.). Во истиот период, на јужниот брег на Перу, во областа наречена Паракас, се развила уште една култура. Културата Паракас (600–100 г. п.н.е.) создавале извонредни дела од релјефна керамика, финализирани со нанесување густо масло по печењето. По оваа колоритна традиција во керамиката и текстилот следела културата Наска (1–600 г.н.е.), Грнчарите развиле подобрени техники за подготовка на глината и за украсување на предметите, користејќи тенки четки за сликање на софистицирани мотиви. Во раната фаза на керамиката Наска, грнчарите сликале реалистични ликови и пејзажи. Кај Маите развојот на керамиката се случил многу подоцна, бидејќи нивната керамичка уметност доживеала процут во класичниот период на Маите, односно од 2. до 10. век. Значаен локалитет во јужен Белиз е Лубаантун, кој се одликува со особено детални и бројни уметнички дела. Како доказ колку биле ценети овие керамички дела, многу примероци по потекло од Лубаантун се пронајдени на оддалечени локалитети на Маите во Хондурас и Гватемала. Покрај овие податоци, интересен е податокот што и денешните Маи од Лубантун продолжуваат рачно да изработуваат копии на многу од оригиналните дизајни пронајдени на тој локалитет. ==== Мексиканска керамика ==== [[File:TalaveraTrayMAPDF.JPG|мини| Талавера послужавник за сервирање]] [[Мексиканската керамика]] е древна традицијана на глинени изработки. [[Претколумбовска Америка|Претколумбиските]] грнчари ги правеле своите производи со стискање, намотување или удар со чекан со наковална и, наместо да користат глазура, ги полирале своите садови. === Субсахарска Африка === [[File:A_fertility_god..._(3146104804).jpg|мини| Теракота фигура од културата на Џен.]] Се чини дека грнчарството било независно развиено во Подсахарска Африка во текот на 10-тиот милениум п.н.е., со наоди кои датираат од најмалку 9.400 година п.н.е. од централен [[Мали]]. Во Африка, најраната грнчарија е пронајдена во големите планински масиви на Централна Сахара, во Источна Сахара и долината на Нил, која датира од периодот помеѓу деветтиот и десеттиот милениум.<ref>{{Наведено списание|last=Jesse|first=Friederike|date=2010-10-25|title=Early Pottery in Northern Africa – An Overview|url=https://brill.com/view/journals/jaa/8/2/article-p219_4.xml|journal=Journal of African Archaeology|language=en|volume=8|issue=2|pages=219–238|doi=10.3213/1612-1651-10171|issn=1612-1651|url-access=subscription}}</ref> Керамиката во потсахарска Африка традиционално се изработува со техники на намотување (спирално редење) и се пече на ниски температури. Фигурините од древната [[Нок култура]] од северна Нигерија, чија функција сè уште е нејасна, претставуваат пример за рана висококвалитетна фигуративна уметност. Раните фигури од Нок културата датираат дури од 500 година пр.н.е. сè до 200 година од н.е. овие фигури, изработени со намотување, обично прикажуваат глави со триаголни очи, различни изрази на лицето и сложени фризури. Подоцнежни фигуративни дела можат да се најдат во неколку западноафрикански културни традиции, како што се делата на керамичарите Диџене - Диџено и во Бенин во Нигерија. == Музеи за керамика и музејски збирки == Музеј на керамика, претставува музеј што целосно или во голема мера е посветен на керамиката, обично на керамичките уметнички дела, чии колекции може да вклучуваат и стакло и емајл, но, најчесто се концентриараат на грнчаријата, вклучувајчи го и порцеланот. Повеќето од национални колекции на керамика се наоѓаат во поопшти музејски установи што ги опфакаат сите уметности или пак само применетите уметности, но постојат и голем број специјализирани музејски установи за керамика, при што некои од нив се насочени кон производството од само една земја, регион или производител. Други пак поседуваат меѓународни колекции, кои може да бидат фокусирани на керамиката од [[Европа]] или [[Источна Азија]], или пак да имаат глобална застапеност. Во азиските и во исламските земји, керамиката обично претставува значајна карактеристика на општите и националните музеи. Исто така, повеќето специјализирани археолошки музеи во сите земји поседуваат обемни колекции на керамика, со оглед на тоа што грнчаријата е најчестиот вид археолошки наод. Сепак, поголемиот дел од овие керамички или грнчарски наоди се скршени парчиња (фрагменти). [[Податотека:Egypte louvre 180 pot.jpg|мини|Староегипетски]] Меѓу истакнатите главни колекции на керамика во општи музеи спаѓаат [[Музејот на Палатата во Пекинг]], со 340.000 парчиња, како и [[Националниот музеј на Палатата]] во градот [[Тајпеј|Тајпе]]<nowiki/>ј, Тајван (со 25.000 парчиња), двете збирки главно потекнуваат од кинеската царска колекција и се состојат речиси целосно од предмети од Кина. Во Лондон, [[Викторија и Алберт (музеј)|Музејот Викторија и Алберт]] (со над 75.000 парчиња, главно од периодот по 1400 година од н.е.) и [[Британски музеј|Британскиот музеј]] главно од периодот пред 1400 година од н.е.) располагаат со мошне силни меѓународни колекции. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј]] во Њујорк и [[Галеријата за уметност „Фрир“]] во Вашингтон (со илјадници предмети, сите од азиско потекло) и ги имаат можеби најдобрите од многубројните фини колекции што се наоѓаат во големите градски музеи во САД. [[Музејот на стакло во Корнинг]], Њујорк, има повеќе од 45.000 стаклени предмети. [[Меѓународниот музеј на керамиката во Фаенца]], Италија, ја претставува најголемата национална колекција на керамички уметнички дела во земјата, со 60 000 парчиња. [[Податотека:Ceramic male female joined nayarit.jpg|алт=Керамичка скулптура на споен пар – маж и жена (100 г. п.н.е. – 250 г. н.е.) – изработена од полихромна керамика. Фотографијата е направена во Центарот за уметност „Кантор“ (Cantor Arts Center) при Универзитетот Стенфорд.|мини|Керамичка скулптура на споен пар – маж и жена]] == Поврзано == * {{Прибележана врска|Американски музеј на керамичката уметност}} * {{Прибележана врска|Список на студиски грнчари}} * {{Прибележана врска|Скулптура – уметнички дела кои претставуваат тридимензионални предмети}} * {{Прибележана врска|Визуелни уметности – уметнички форми кои вклучуваат визуелна перцепција}} == Наводи == {{наводи}} === Литература === * {{Наведена книга|title=Ten Thousand Years of Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2010|isbn=978-0-8122-3554-8|edition=4th|publication-place=Philadelphia|oclc=42475956|author-link=Emmanuel Cooper}} * {{Наведена книга|title=A History of World Pottery|last=Cooper|first=Emmanuel|publisher=[[Chilton Book Co.]]|year=1989|isbn=978-0-8019-7982-8}} * {{Наведена книга|title=The Art of Ceramics: European Ceramic Design 1500–1830|last=Howard|first=Coutts|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=978-0-300-08387-3|ref={{sfnRef|Coutts|2001}}}}* {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bookofpotteryp01coxw|title=The book of pottery and porcelain|last=Cox|first=Warren|publisher=Crown Publishers|year=1970|isbn=978-0-517-53931-6|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Pottery Science|last=Dinsdale|first=Allen|publisher=Ellis Horwood, Ltd|year=1986|isbn=978-0-470-20276-0}} * {{Наведена книга|title=Dictionary of Ceramics: Pottery, Glass, Vitreous Enamels, Refractories, Clay Building Materials, Cement and Concrete, Electroceramics, Special Ceramics|last=Dodd|first=Arthur|publisher=Maney Publishing|year=1994|isbn=978-0-901716-56-9}} * {{Наведена книга|title=The History of American Ceramics: From Pipkins and Bean Pots to Contemporary Forms, 1607 to the present|last=Levin|first=Elaine|publisher=Harry N. Abrams|year=1988|isbn=978-0-8109-1172-7}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanceramics0000ever|title=American Ceramics: The Collection of Everson Museum of Art|last=Perry|first=Barbara|publisher=Rizzoli|year=1989|isbn=978-0-8478-1025-3|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/craftartofclay00susa|title=The craft and art of clay|last=Peterson|first=Susan|publisher=The Overlook Press|year=1996|isbn=978-0-87951-634-5|publication-place=Woodstock, NY|oclc=604392596|author-link=Susan Peterson|url-access=registration|via=Internet Archive}} * {{Наведена книга|title=Illustrated Dictionary of Ceramics|last=George|first=Savage|last2=Newman|first2=Harold|publisher=Thames & Hudson|year=2000|isbn=978-0-500-27380-7|ref={{sfnRef|Savage|2000}}}} == Надворешни врски == * [http://www.vam.ac.uk/page/c/ceramics/ Керамика од Музејот Викторија и Алберт] * [http://www.ceramicstudies.me.uk/index.html ''Керамичка историја за грнчари'' од Виктор Брајант] * [http://www.metmuseum.org/toah/hi/c.htm Индекс на ''временската линија на историјата на уметноста'' на Метрополитен музејот – видете „керамика“ за многу карактеристики] * [https://web.archive.org/web/20160320125236/http://artsmia.org/art-of-asia/ceramics/ Институт за уметности во Минеаполис: Керамика – Уметноста на Азија] * [https://web.archive.org/web/20161008092147/http://potweb.ashmolean.org/PotWhatisin.html Онлајн каталог на Potweb и друго од музејот Ашмолеан] * [https://web.archive.org/web/20171203165937/http://www.stokemuseums.org.uk/collections/ceramics/ceramics-online/ Музеи во Стоук на Трент – Керамика онлајн] * [https://web.archive.org/web/20190413163649/http://www.royaldutchceramics.com/ Кралска холандска керамика] * [https://www.ukceramics.org/ Информации за керамика во Велика Британија – британски керамички брендови] * [[gutenberg:author/41757|''Керамичката уметност на Велика Британија'']] (1878), Љувелин Џуит [[Категорија:Грнчарство]] [[Категорија:Керамичка уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] gkx4lfpqcymiaql31ag4coz171eku30 14 1405427 5642552 2026-10-09T21:24:08Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Категорија:ФК НЕЦ Најмеген]] на [[Категорија:ФК НЕК Најмеген]] 5642552 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[:Категорија:ФК НЕК Најмеген]] 7vrbf01pbwtsof2yrsv46h4rdx0gd8y 0 1405428 5642563 2026-10-09T22:36:22Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Novokuznetsk psychiatric hospital №12.jpg|мини|десно|280px|Новокузнечка клиничка психијатриска болница во Русија]] '''Психијатриска болница''' (или '''душевна болница''') — стационарна установа за [[здравствена заштита|здравствена заштита]] што врши лекување... 5642563 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Novokuznetsk psychiatric hospital №12.jpg|мини|десно|280px|Новокузнечка клиничка психијатриска болница во Русија]] '''Психијатриска болница''' (или '''душевна болница''') — стационарна установа за [[здравствена заштита|здравствена заштита]] што врши лекување и рехабилитација на лица со психички растројства, а исто така врши и вештачки функции преку судско-психијатриски, воени и трудови вештачења. == Преглед == Психијатриските болници значително се разликуваат по својата големина и класификација. Некои се специјализирани за краткотрајна или амбулантска терапија за пациенти со низок ризик, додека други обезбедуваат долготрајна нега за лица што бараат секојдневна помош или контролирана средина поради нивната психијатриска состојба. Пациентите можат да изберат доброволна хоспитализација, но оние за кои се смета дека претставуваат значителна опасност за себе или за другите, можат да бидат подложени на присилна хоспитализација и присилно лекување.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1995/06/01/us/white-house-intruder-put-in-mental-ward.html |newspaper=New York Times |title=White House Intruder Put in Mental Ward |date=1 June 1995 }}</ref><ref name="Mahomed Stein Patel p=e1002679">{{cite journal | last1=Mahomed | first1=Faraaz | last2=Stein | first2=Michael Ashley | last3=Patel | first3=Vikram | title=Involuntary mental health treatment in the era of the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities | journal=PLOS Medicine | publisher=Public Library of Science (PLoS) | volume=15 | issue=10 | date=18 October 2018 | issn=1549-1676 | doi=10.1371/journal.pmed.1002679 | article-number=e1002679| pmid=30335757 | pmc=6193619 | doi-access=free }}</ref> Во општите болници, психијатриските оддели или единици имаат слична намена. Современите психијатриски болници се развиле од поранешниот концепт на домови за душевно болни, пренасочувајќи го вниманието од просто изолирање и ограничување кон лекувања засновани на докази што имаат за цел да им помогнат на пациентите да функционираат во општеството.<ref name="Life Magazine">{{Cite web|url=http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/6a-bedlam.html|title=Life Magazine|access-date=2011-01-18|archive-date=2012-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130223053/http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/6a-bedlam.html}}</ref><ref name="mnddc.org">{{Cite web|url=http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/bedlam-life1946.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/bedlam-life1946.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Life Magazine}}</ref> Фармакотерапијата, како и структурираната и индивидуалната терапија (како што се окупационата терапија и психотерапијата), играат важна улога во текот на лекувањето. Тие се во фокусот на повеќето проучувања за облиците на лекување што постојат на психијатриските оддели. Меѓутоа, бидејќи психијатриските оддели претставуваат и социјални простори за живеење, меѓучовечките односи меѓу хоспитализираните пациенти исто така играат улога во процесот на закрепнување.<ref>Fixsen A. "Communitas in Crisis": An Autoethnography of Psychosis Under Lockdown. Qualitative Health Research. 2021;31(12):2340-2350. https://doi.org/10.1177/10497323211025247</ref> Со последователните бранови на реформи и воведувањето на ефективна медицина заснована на докази, повеќето современи психијатриски болници ставаат нагласок на лекувањето, кое обично опфаќа комбинација од психијатриски лекови и [[психотерапија]], со цел да им се помогне на пациентите подобро да функционираат во надворешниот свет. Многи земји ја забраниле употребата на физичко ограничување на пациентите, што подразбира врзување на психијатриските пациенти за нивните кревети со денови или со месеци,<ref>{{Cite news | url=https://www.japantimes.co.jp/news/2016/05/09/national/science-health/tying-mental-health-patients-soaring/#.WkGKhMgjFPY | title=Number of patients physically restrained at psychiatric hospitals soars| newspaper=The Japan Times Online| date=9 May 2016}}</ref><ref>長谷川利夫. (2016). 精神科医療における隔離・ 身体拘束実態調査 ～その急増の背景要因を探り縮減への道筋を考える～. 病院・地域精神医学, 59(1), 18–21.</ref> иако оваа практика сѐ уште повремено се применува во Соединетите Држави, Индија, Јапонија и други земји.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2023-10-19/psychiatric-patients-restraint-rates-hospital|title=How often are psychiatric patients restrained at your local hospital?|last=Reyes|first=Emily Alpert|date=2023-10-19|language=en-US|access-date=2024-08-28|website=Los Angeles Times}}</ref> == Психијатриски установи во Македонија == {| style="text-align: left;" class="wide standard sortable" !Бр.!!Назив!!Општина / Регион!!Населено место |- | 1 || Универзитетска клиника за психијатрија || [[Општина Центар|Центар]] || [[Скопје]] |- | 2 || Психијатриска болница „Скопје“ (Бардовци) || [[Општина Карпош|Карпош]] || [[Бардовци]] |- | 3 || Психијатриска болница „Демир Хисар“ || [[Општина Демир Хисар|Демир Хисар]] || [[Демир Хисар]] |- | 4 || Психијатриска болница „Негорци“ || [[Општина Гевгелија|Гевгелија]] || [[Негорци]] |- | 5 || Специјализирана болница за геријатриска и палијативна медицина „13 ноември“ || [[Општина Ѓорче Петров|Ѓорче Петров]] || [[Скопје]] |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Psychiatric hospitals}} * [http://resist.ca/~kirstena/pagecamarillo.html Camarillo State Mental Hospital History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104053028/https://resist.ca/~kirstena/pagecamarillo.html|date=2024-11-04}} * [http://www.asylumprojects.org/ Asylum Projects] – Asylum wiki database * [http://www.nrc-pad.org/ National Resource Center on Psychiatric Advance Directives] * [http://www.kirkbridebuildings.com/ Kirkbride Buildings] History and photographs of early psychiatric hospitals * [http://www.thetimechamber.co.uk/sites/Hospital/History/List/theasylumlist.php TheTimeChamber Asylum List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234117/http://www.thetimechamber.co.uk/sites/Hospital/History/List/theasylumlist.php|date=2016-03-03}} Comprehensive List of Victorian Insane Asylums in the UK * [http://www.webmd.com/bipolar-disorder Bipolar Disorder at WebMD] * [http://health.usnews.com/best-hospitals/rankings/psychiatry Psychiatric hospitals rankings] [[Категорија:Пенологија]] tij380f0ytx4zb6u4tjb8soe0svm69e 5642566 5642563 2026-10-09T22:40:31Z Andrew012p 85224 /* Психијатриски установи во Македонија */ 5642566 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Novokuznetsk psychiatric hospital №12.jpg|мини|десно|280px|Новокузнечка клиничка психијатриска болница во Русија]] '''Психијатриска болница''' (или '''душевна болница''') — стационарна установа за [[здравствена заштита|здравствена заштита]] што врши лекување и рехабилитација на лица со психички растројства, а исто така врши и вештачки функции преку судско-психијатриски, воени и трудови вештачења. == Преглед == Психијатриските болници значително се разликуваат по својата големина и класификација. Некои се специјализирани за краткотрајна или амбулантска терапија за пациенти со низок ризик, додека други обезбедуваат долготрајна нега за лица што бараат секојдневна помош или контролирана средина поради нивната психијатриска состојба. Пациентите можат да изберат доброволна хоспитализација, но оние за кои се смета дека претставуваат значителна опасност за себе или за другите, можат да бидат подложени на присилна хоспитализација и присилно лекување.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1995/06/01/us/white-house-intruder-put-in-mental-ward.html |newspaper=New York Times |title=White House Intruder Put in Mental Ward |date=1 June 1995 }}</ref><ref name="Mahomed Stein Patel p=e1002679">{{cite journal | last1=Mahomed | first1=Faraaz | last2=Stein | first2=Michael Ashley | last3=Patel | first3=Vikram | title=Involuntary mental health treatment in the era of the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities | journal=PLOS Medicine | publisher=Public Library of Science (PLoS) | volume=15 | issue=10 | date=18 October 2018 | issn=1549-1676 | doi=10.1371/journal.pmed.1002679 | article-number=e1002679| pmid=30335757 | pmc=6193619 | doi-access=free }}</ref> Во општите болници, психијатриските оддели или единици имаат слична намена. Современите психијатриски болници се развиле од поранешниот концепт на домови за душевно болни, пренасочувајќи го вниманието од просто изолирање и ограничување кон лекувања засновани на докази што имаат за цел да им помогнат на пациентите да функционираат во општеството.<ref name="Life Magazine">{{Cite web|url=http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/6a-bedlam.html|title=Life Magazine|access-date=2011-01-18|archive-date=2012-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130223053/http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/6a-bedlam.html}}</ref><ref name="mnddc.org">{{Cite web|url=http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/bedlam-life1946.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/bedlam-life1946.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Life Magazine}}</ref> Фармакотерапијата, како и структурираната и индивидуалната терапија (како што се окупационата терапија и психотерапијата), играат важна улога во текот на лекувањето. Тие се во фокусот на повеќето проучувања за облиците на лекување што постојат на психијатриските оддели. Меѓутоа, бидејќи психијатриските оддели претставуваат и социјални простори за живеење, меѓучовечките односи меѓу хоспитализираните пациенти исто така играат улога во процесот на закрепнување.<ref>Fixsen A. "Communitas in Crisis": An Autoethnography of Psychosis Under Lockdown. Qualitative Health Research. 2021;31(12):2340-2350. https://doi.org/10.1177/10497323211025247</ref> Со последователните бранови на реформи и воведувањето на ефективна медицина заснована на докази, повеќето современи психијатриски болници ставаат нагласок на лекувањето, кое обично опфаќа комбинација од психијатриски лекови и [[психотерапија]], со цел да им се помогне на пациентите подобро да функционираат во надворешниот свет. Многи земји ја забраниле употребата на физичко ограничување на пациентите, што подразбира врзување на психијатриските пациенти за нивните кревети со денови или со месеци,<ref>{{Cite news | url=https://www.japantimes.co.jp/news/2016/05/09/national/science-health/tying-mental-health-patients-soaring/#.WkGKhMgjFPY | title=Number of patients physically restrained at psychiatric hospitals soars| newspaper=The Japan Times Online| date=9 May 2016}}</ref><ref>長谷川利夫. (2016). 精神科医療における隔離・ 身体拘束実態調査 ～その急増の背景要因を探り縮減への道筋を考える～. 病院・地域精神医学, 59(1), 18–21.</ref> иако оваа практика сѐ уште повремено се применува во Соединетите Држави, Индија, Јапонија и други земји.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2023-10-19/psychiatric-patients-restraint-rates-hospital|title=How often are psychiatric patients restrained at your local hospital?|last=Reyes|first=Emily Alpert|date=2023-10-19|language=en-US|access-date=2024-08-28|website=Los Angeles Times}}</ref> == Психијатриски установи во Македонија == {| style="text-align: left; background-color: #f8f6ff; border-collapse: collapse;" class="wide standard sortable" border="1" cellpadding="5" ! style="background-color: #e6e6fa; color: #000000;" | Бр. ! style="background-color: #e6e6fa; color: #000000;" | Назив ! style="background-color: #e6e6fa; color: #000000;" | Општина / Регион ! style="background-color: #e6e6fa; color: #000000;" | Населено место |- | 1 || Универзитетска клиника за психијатрија || [[Општина Центар|Центар]] || [[Скопје]] |- | 2 || Психијатриска болница „Скопје“ (Бардовци) || [[Општина Карпош|Карпош]] || [[Бардовци]] |- | 3 || Психијатриска болница „Демир Хисар“ || [[Општина Демир Хисар|Демир Хисар]] || [[Демир Хисар]] |- | 4 || Психијатриска болница „Негорци“ || [[Општина Гевгелија|Гевгелија]] || [[Негорци]] |- | 5 || Специјализирана болница за геријатриска и палијативна медицина „13 ноември“ || [[Општина Ѓорче Петров|Ѓорче Петров]] || [[Скопје]] |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Psychiatric hospitals}} * [http://resist.ca/~kirstena/pagecamarillo.html Camarillo State Mental Hospital History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104053028/https://resist.ca/~kirstena/pagecamarillo.html|date=2024-11-04}} * [http://www.asylumprojects.org/ Asylum Projects] – Asylum wiki database * [http://www.nrc-pad.org/ National Resource Center on Psychiatric Advance Directives] * [http://www.kirkbridebuildings.com/ Kirkbride Buildings] History and photographs of early psychiatric hospitals * [http://www.thetimechamber.co.uk/sites/Hospital/History/List/theasylumlist.php TheTimeChamber Asylum List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234117/http://www.thetimechamber.co.uk/sites/Hospital/History/List/theasylumlist.php|date=2016-03-03}} Comprehensive List of Victorian Insane Asylums in the UK * [http://www.webmd.com/bipolar-disorder Bipolar Disorder at WebMD] * [http://health.usnews.com/best-hospitals/rankings/psychiatry Psychiatric hospitals rankings] [[Категорија:Пенологија]] 16kjditx1ywczm226xwjub812e4timw 5642567 5642566 2026-10-09T22:41:26Z Andrew012p 85224 5642567 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Novokuznetsk psychiatric hospital №12.jpg|мини|десно|280px|Новокузнечка клиничка психијатриска болница во Русија]] '''Психијатриска болница''' (или '''душевна болница''') — [[Болница|стационарна]] установа за [[здравствена заштита|здравствена заштита]] што врши лекување и рехабилитација на лица со психички растројства, а исто така врши и вештачки функции преку судско-психијатриски, воени и трудови вештачења. == Преглед == Психијатриските болници значително се разликуваат по својата големина и класификација. Некои се специјализирани за краткотрајна или амбулантска терапија за пациенти со низок ризик, додека други обезбедуваат долготрајна нега за лица што бараат секојдневна помош или контролирана средина поради нивната психијатриска состојба. Пациентите можат да изберат доброволна хоспитализација, но оние за кои се смета дека претставуваат значителна опасност за себе или за другите, можат да бидат подложени на присилна хоспитализација и присилно лекување.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1995/06/01/us/white-house-intruder-put-in-mental-ward.html |newspaper=New York Times |title=White House Intruder Put in Mental Ward |date=1 June 1995 }}</ref><ref name="Mahomed Stein Patel p=e1002679">{{cite journal | last1=Mahomed | first1=Faraaz | last2=Stein | first2=Michael Ashley | last3=Patel | first3=Vikram | title=Involuntary mental health treatment in the era of the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities | journal=PLOS Medicine | publisher=Public Library of Science (PLoS) | volume=15 | issue=10 | date=18 October 2018 | issn=1549-1676 | doi=10.1371/journal.pmed.1002679 | article-number=e1002679| pmid=30335757 | pmc=6193619 | doi-access=free }}</ref> Во општите болници, психијатриските оддели или единици имаат слична намена. Современите психијатриски болници се развиле од поранешниот концепт на домови за душевно болни, пренасочувајќи го вниманието од просто изолирање и ограничување кон лекувања засновани на докази што имаат за цел да им помогнат на пациентите да функционираат во општеството.<ref name="Life Magazine">{{Cite web|url=http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/6a-bedlam.html|title=Life Magazine|access-date=2011-01-18|archive-date=2012-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130223053/http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/6a-bedlam.html}}</ref><ref name="mnddc.org">{{Cite web|url=http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/bedlam-life1946.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.mnddc.org/parallels2/prologue/6a-bedlam/bedlam-life1946.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Life Magazine}}</ref> Фармакотерапијата, како и структурираната и индивидуалната терапија (како што се окупационата терапија и психотерапијата), играат важна улога во текот на лекувањето. Тие се во фокусот на повеќето проучувања за облиците на лекување што постојат на психијатриските оддели. Меѓутоа, бидејќи психијатриските оддели претставуваат и социјални простори за живеење, меѓучовечките односи меѓу хоспитализираните пациенти исто така играат улога во процесот на закрепнување.<ref>Fixsen A. "Communitas in Crisis": An Autoethnography of Psychosis Under Lockdown. Qualitative Health Research. 2021;31(12):2340-2350. https://doi.org/10.1177/10497323211025247</ref> Со последователните бранови на реформи и воведувањето на ефективна медицина заснована на докази, повеќето современи психијатриски болници ставаат нагласок на лекувањето, кое обично опфаќа комбинација од психијатриски лекови и [[психотерапија]], со цел да им се помогне на пациентите подобро да функционираат во надворешниот свет. Многи земји ја забраниле употребата на физичко ограничување на пациентите, што подразбира врзување на психијатриските пациенти за нивните кревети со денови или со месеци,<ref>{{Cite news | url=https://www.japantimes.co.jp/news/2016/05/09/national/science-health/tying-mental-health-patients-soaring/#.WkGKhMgjFPY | title=Number of patients physically restrained at psychiatric hospitals soars| newspaper=The Japan Times Online| date=9 May 2016}}</ref><ref>長谷川利夫. (2016). 精神科医療における隔離・ 身体拘束実態調査 ～その急増の背景要因を探り縮減への道筋を考える～. 病院・地域精神医学, 59(1), 18–21.</ref> иако оваа практика сѐ уште повремено се применува во Соединетите Држави, Индија, Јапонија и други земји.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2023-10-19/psychiatric-patients-restraint-rates-hospital|title=How often are psychiatric patients restrained at your local hospital?|last=Reyes|first=Emily Alpert|date=2023-10-19|language=en-US|access-date=2024-08-28|website=Los Angeles Times}}</ref> == Психијатриски установи во Македонија == {| style="text-align: left; background-color: #f8f6ff; border-collapse: collapse;" class="wide standard sortable" border="1" cellpadding="5" ! style="background-color: #e6e6fa; color: #000000;" | Бр. ! style="background-color: #e6e6fa; color: #000000;" | Назив ! style="background-color: #e6e6fa; color: #000000;" | Општина / Регион ! style="background-color: #e6e6fa; color: #000000;" | Населено место |- | 1 || Универзитетска клиника за психијатрија || [[Општина Центар|Центар]] || [[Скопје]] |- | 2 || Психијатриска болница „Скопје“ (Бардовци) || [[Општина Карпош|Карпош]] || [[Бардовци]] |- | 3 || Психијатриска болница „Демир Хисар“ || [[Општина Демир Хисар|Демир Хисар]] || [[Демир Хисар]] |- | 4 || Психијатриска болница „Негорци“ || [[Општина Гевгелија|Гевгелија]] || [[Негорци]] |- | 5 || Специјализирана болница за геријатриска и палијативна медицина „13 ноември“ || [[Општина Ѓорче Петров|Ѓорче Петров]] || [[Скопје]] |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Psychiatric hospitals}} * [http://resist.ca/~kirstena/pagecamarillo.html Camarillo State Mental Hospital History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104053028/https://resist.ca/~kirstena/pagecamarillo.html|date=2024-11-04}} * [http://www.asylumprojects.org/ Asylum Projects] – Asylum wiki database * [http://www.nrc-pad.org/ National Resource Center on Psychiatric Advance Directives] * [http://www.kirkbridebuildings.com/ Kirkbride Buildings] History and photographs of early psychiatric hospitals * [http://www.thetimechamber.co.uk/sites/Hospital/History/List/theasylumlist.php TheTimeChamber Asylum List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234117/http://www.thetimechamber.co.uk/sites/Hospital/History/List/theasylumlist.php|date=2016-03-03}} Comprehensive List of Victorian Insane Asylums in the UK * [http://www.webmd.com/bipolar-disorder Bipolar Disorder at WebMD] * [http://health.usnews.com/best-hospitals/rankings/psychiatry Psychiatric hospitals rankings] [[Категорија:Пенологија]] mmytv0w81x7nlw12xhb2a0nr7fp18lo 1 1405429 5642564 2026-10-09T22:36:41Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5642564 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 14 1405430 5642583 2026-10-10T05:31:31Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Slepče Monastery (Demir Hisar)}} [[Категорија:Слепче (Демирхисарско)|Манастир]] [[Категорија:Манастири во Македонија]] 5642583 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Slepče Monastery (Demir Hisar)}} [[Категорија:Слепче (Демирхисарско)|Манастир]] [[Категорија:Манастири во Македонија]] rqcyud0ginzhc29api4rhc87y2q16p3 10 1405431 5642584 2026-10-10T05:43:46Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5642584 wikitext text/x-wiki {{Нобеловци во година | year = 2026 | state = {{{state|}}} | chemistry = * [[Анри Б. Каган]] (Франција) * [[Кенсо Соаи]] (Јапонија) | literature = * [[Ен Карсон]] (Канада) | peace = * [[Нави Пилај]] (ЈАР) | physics = * [[Франсис Халзен]] (Белгија/САД) | medicine = * [[Карл Дејсерот]] (САД) * [[Петер Хегеман]] (Германија) * [[Георг Нагел]] (Германија) | economy = * ќе биде објавено на 12 октомври 2026 во 11:45 најрано }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за Нобелови награди]] </noinclude> dsjlw3x88m7n8tnmlpufczkoonis8il 0 1405432 5642591 2026-10-10T06:33:31Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Триод#Цветен триод]] 5642591 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Триод#Цветен триод]] jbpgoitxe3u5t9vsno3gyqv728hdyg8 5642592 5642591 2026-10-10T06:33:42Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Грцизми]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642592 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Триод#Цветен триод]] [[Категорија:Грцизми]] cva2x7al8ut8rjro5f5jto86506jxwk 0 1405433 5642604 2026-10-10T07:51:14Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Податотека:Codomain2.SVG|мини|десно|250п|A function {{мпром|f}} from {{мпром|X}} to {{мпром|Y}}. The blue oval {{мпром|Y}} is the codomain of {{мпром|f}}. The yellow oval inside {{мпром|Y}} is сликата of {{мпром|f}}, and the red oval {{мпром|X}} is [[домен на функција|доменот]] на {{мпром|f}}.]] '''Кодомен''' на една функција (м... 5642604 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Codomain2.SVG|мини|десно|250п|A function {{мпром|f}} from {{мпром|X}} to {{мпром|Y}}. The blue oval {{мпром|Y}} is the codomain of {{мпром|f}}. The yellow oval inside {{мпром|Y}} is сликата of {{мпром|f}}, and the red oval {{мпром|X}} is [[домен на функција|доменот]] на {{мпром|f}}.]] '''Кодомен''' на една [[функција (математика)|функција]] — [[множество]] во кое мора да припаѓаат сите вредности на функцијата. Поимот '''''[[опсег на функција|опсег]]''''' понекогаш се користи двосмислено за кодоменот или за ''слика'' на функцијата. Еден кодомен е дел од функција {{мпром|f}} ако {{мпром|f}} е дефинирана како тројка {{мат|(''X'', ''Y'', ''G'')}} каде {{мпром|X}} се нарекува ''[[домен на функција|домен]]'' на {{мпром|f}}, {{мпром|Y}} е нејзиниот ''кодомен'', а {{мпром|G}} нејзиниот ''[[график на функција|график]]''.<ref>{{Harvnb|Bourbaki|1970|p=76}}</ref> Множеството од сите елементи во обликот {{мат|''f''(''x'')}}, каде {{мпром|x}} ги зема сите вредности на доменот {{мпром|X}}, се нарекува ''[[слика (математика)|сликата]]'' на {{мпром|f}}. Сликата на една функција е [[подмножество]] на нејзиниот кодомен и затоа не мора да се совпаѓа со него. Имено, функцијата која не е [[сурјективна функција|сурјективна]] има елементи {{мпром|y}} во нејзиниот кодомен за кои равенката {{мат|1=''f''(''x'') = ''y''}} нема решение. Кодомен не е дел од функција {{мпром|f}} ако {{мпром|f}} е дефинирана само како график.<ref>{{Harvnb|Bourbaki|1970|p=77}}</ref><ref>{{Harvnb|Forster|2003}}, [{{Google books|plainurl=y|id=mVeTuaRwWssC|page=10|text=Some mathematical cultures make this explicit, saying that a function}} стр. 10&ndash;11]</ref> На пример, во [[теорија на множествата|теоријата на множествата]] пожелно е да се дозволи доменот на една функција да биде [[класа (математика)|сопствена класа]] {{мпром|X}}, во кој случај формално не постои такво нешто како тројка {{мат|(''X'', ''Y'', ''G'')}}. Со таква дефиниција функциите немаат кодомен, иако некои автори сепак го користат неформално откако ќе воведат функција во обликот {{мат|''f'': ''X'' → ''Y''}}.<ref>{{Harvnb|Eccles|1997}}, стр. 91 ([{{Google books|plainurl=y|id=ImCSX_gm40oC|page=91|text=The reader may wonder at this variety of ways of thinking about a function}} quote 1], [{{Google books|plainurl=y|id=ImCSX_gm40oC|page=91|text=When defining a function using a formula it is important to be clear about which sets are the domain and the codomain of the function}} quote 2]); {{Harvnb|Mac Lane|1998}}, [{{Google books|plainurl=y|id=MXboNPdTv7QC|page=8|text=Here "function" means a function with specified domain and specified codomain}} стр. 8]; Mac Lane, in {{Harvnb|Scott|Jech|1967}}, [{{Google books|plainurl=y|id=5mf4Vckj0gEC|page=232|text=Note explicitly that the notion of function is not that customary in axiomatic set theory}} стр. 232]; {{Harvnb|Sharma|2004}}, [{{Google books|plainurl=y|id=IGvDpe6hYiQC|page=91|text=Functions as sets of ordered pairs}} стр. 91]; {{Harvnb|Stewart|Tall|1977}}, [{{Google books|plainurl=y|id=TLelvnIU2sEC|page=89|text=Strictly speaking we cannot talk of 'the' codomain of a function}} стр. 89]</ref> == Примери == За функција :<math>f\colon \mathbb{R}\rightarrow\mathbb{R}</math> дефинирана од : <math>f\colon\,x\mapsto x^2,</math> or equivalently <math>f(x)\ =\ x^2,</math> кодоменот на {{мпром|f}} е <math>\textstyle \mathbb R</math>, но {{мпром|f}} не се пресликува во ниеден негативен број. Затоа сликата на {{мпром|f}} е множеството <math>\textstyle \mathbb{R}^+_0</math>; т.е. [[интервал (математика)|интервалот]] {{затворено-отворено|0, ∞}}. Алтернативна функција {{мпром|g}} се дефинира вака: : <math>g\colon\mathbb{R}\rightarrow\mathbb{R}^+_0</math> : <math>g\colon\,x\mapsto x^2.</math> Иако {{мпром|f}} и {{мпром|g}} пресликуваат дадено {{мпром|x}} во истиот број, според ова гледиште тие не се истата функција бидејќи имаат различни кодомени. Можеме да дефинираме трета функција {{мпром|h}} за да покажеме зошто: : <math>h\colon\,x\mapsto \sqrt x.</math> Доменот на {{мпром|h}} не може да се <math>\textstyle \mathbb{R}</math> but can be defined to be <math>\textstyle \mathbb{R}^+_0</math>: : <math>h\colon\mathbb{R}^+_0\rightarrow\mathbb{R}.</math> [[состав на функција|Составите]] се бележат како : <math>h \circ f,</math> : <math>h \circ g.</math> Со разгледуваме гледаме дека {{мат|''h'' ∘ ''f''}} не е полезно. Точно е, освен ако не е дефинирано поинаку, дека сликата на {{мпром|f}} не е позната; познато е само дека е подмножество на <math>\textstyle \mathbb R</math>. Од таа причина можно е {{мпром|h}}, кога ќе се состави со {{мпром|f}}, да прими аргумент за кој нема дефинирана вредност — негативните броеви не се елементи на доменот на {{мпром|h}}, кој е функцијата [[квадратен корен]]. Затоа составот на функцијата е корисно поимување само кога ''кодоменот'' на функцијата е од десната страна на составот (не ''сликата'', која е последица од функцијата и не може да е непозната на ниво на состав) е подмножество на доменот на функцијата од левата страна. Кодоменот влијае врз тоа дали функцијата ќе биде [[сурјекција]], во смисла дека функцијата е сурјективна ако и само ако нејзиниот домен е еднаков на нејзината слика. Во примерот, {{мпром|g}} е сурјекција, а {{мпром|f}} не е. Кодоменот не влијае врз тоа дали функцијата е [[инјективна функција|инјекција]]. Втор пример за разликата помеѓу кодомен и слика се покажува со [[линеарно пресликување|линеарните трансформации]] помеѓу два [[векторски простор]]а — особено, сите линеарни трансформации од <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math> во самите себе, кои може да се претстават со {{мат|2×2}} [[матрица (математика)|матрици]] со реални коефициенти. Секоја матрица претставува пресликување со доменот <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math> и кодомен <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math>. Меѓутоа, сликата е неизвесна. Некои трансформации може да дадат слика еднаква на целиот кодомен (во овој случај матриците со [[ранг на матрица|ранг]] {{мат|2}}) но многу од нив не даваат, туку се пресликуваат во некој помал [[линеарен потпростор|потпростор]] (матриците со ранг {{мат|1}} или {{мат|0}}). Да ја разгледаме, на пример, матрицата {{мпром|T}} дадена со :<math>T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}</math> која претставува линеарна трансформација која ја пресликува точката {{мат|(''x'', ''y'')}} во {{мат|(''x'', ''x'')}}. Точката {{мат|(2, 3)}} не е во сликата на {{мпром|T}}, но сепак е во кодоменот бидејќи линеарните трансформации од <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math> во <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math> имаат изречна релевантност. Исто как осите {{мат|2×2}} матрици, {{мпром|T}} претставува член на тоа множество. Често е полезно да ги разгледаме разликите помеѓу сликата и кодоменот со цел да ги откриеме својствата на дадената функција. На пример, можеме да заклучиме дека {{мпром|T}} нема полн ранг бидејќи нејзијата слика е помала од целиот кодомен. == Поврзано == * [[Биекција]] * [[Домен на функција]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{наведена книга|last=Bourbaki |first=Nicolas |title=Théorie des ensembles |year=1970 |publisher=Springer |series=Éléments de mathématique |isbn=9783540340348}} * {{наведување|title=An Introduction to Mathematical Reasoning: Numbers, Sets, and Functions |first=Peter J. |last=Eccles |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59718-0}} * {{наведување|title=Logic, Induction and Sets |last=Forster |first=Thomas |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-53361-4}} * {{наведување|title=Categories for the working mathematician |first=Saunders |last=Mac Lane |edition=2 |publisher=Springer |year=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}} * {{наведување|title=Axiomatic set theory |series=Symposium in Pure Mathematics |first1=Dana S. |last1=Scott |first2=Thomas J.|last2=Jech |publisher=American Mathematical Society |year=1967 |isbn=978-0-8218-0245-8}} * {{наведување|title=Introduction To Set Theory|first=A.K.|last= Sharma|publisher=Discovery Publishing House|year= 2004|isbn=978-81-7141-877-0}} * {{наведување|title=The foundations of mathematics |first1=Ian |last1=Stewart |first2=David Orme|last2=Tall |publisher=Oxford University Press |year=1977 |isbn=978-0-19-853165-4}} [[Категорија:Функции и пресликувања]] [[Категорија:Основни концепти во теоријата на множествата]] 7hm018udnvrf2hwfndu6y9el7zikkkb 5642606 5642604 2026-10-10T07:53:38Z Bjankuloski06 332 5642606 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Codomain2.SVG|мини|десно|250п|Функција {{мпром|f}} од {{мпром|X}} во {{мпром|Y}}. Синото подрачје {{мпром|Y}} е кодоменот на {{мпром|f}}. Жолтото подрачје во {{мпром|Y}} е сликата на {{мпром|f}}, а црвеното подрачје {{мпром|X}} е [[домен на функција|доменот]] на {{мпром|f}}.]] '''Кодомен''' на една [[функција (математика)|функција]] — [[множество]] во кое мора да припаѓаат сите вредности на функцијата. Поимот '''''[[опсег на функција|опсег]]''''' понекогаш се користи двосмислено за кодоменот или за ''слика'' на функцијата. Еден кодомен е дел од функција {{мпром|f}} ако {{мпром|f}} е дефинирана како тројка {{мат|(''X'', ''Y'', ''G'')}} каде {{мпром|X}} се нарекува ''[[домен на функција|домен]]'' на {{мпром|f}}, {{мпром|Y}} е нејзиниот ''кодомен'', а {{мпром|G}} нејзиниот ''[[график на функција|график]]''.<ref>{{Harvnb|Bourbaki|1970|p=76}}</ref> Множеството од сите елементи во обликот {{мат|''f''(''x'')}}, каде {{мпром|x}} ги зема сите вредности на доменот {{мпром|X}}, се нарекува ''[[слика (математика)|сликата]]'' на {{мпром|f}}. Сликата на една функција е [[подмножество]] на нејзиниот кодомен и затоа не мора да се совпаѓа со него. Имено, функцијата која не е [[сурјективна функција|сурјективна]] има елементи {{мпром|y}} во нејзиниот кодомен за кои равенката {{мат|1=''f''(''x'') = ''y''}} нема решение. Кодомен не е дел од функција {{мпром|f}} ако {{мпром|f}} е дефинирана само како график.<ref>{{Harvnb|Bourbaki|1970|p=77}}</ref><ref>{{Harvnb|Forster|2003}}, [{{Google books|plainurl=y|id=mVeTuaRwWssC|page=10|text=Some mathematical cultures make this explicit, saying that a function}} стр. 10&ndash;11]</ref> На пример, во [[теорија на множествата|теоријата на множествата]] пожелно е да се дозволи доменот на една функција да биде [[класа (математика)|сопствена класа]] {{мпром|X}}, во кој случај формално не постои такво нешто како тројка {{мат|(''X'', ''Y'', ''G'')}}. Со таква дефиниција функциите немаат кодомен, иако некои автори сепак го користат неформално откако ќе воведат функција во обликот {{мат|''f'': ''X'' → ''Y''}}.<ref>{{Harvnb|Eccles|1997}}, стр. 91 ([{{Google books|plainurl=y|id=ImCSX_gm40oC|page=91|text=The reader may wonder at this variety of ways of thinking about a function}} quote 1], [{{Google books|plainurl=y|id=ImCSX_gm40oC|page=91|text=When defining a function using a formula it is important to be clear about which sets are the domain and the codomain of the function}} quote 2]); {{Harvnb|Mac Lane|1998}}, [{{Google books|plainurl=y|id=MXboNPdTv7QC|page=8|text=Here "function" means a function with specified domain and specified codomain}} стр. 8]; Mac Lane, in {{Harvnb|Scott|Jech|1967}}, [{{Google books|plainurl=y|id=5mf4Vckj0gEC|page=232|text=Note explicitly that the notion of function is not that customary in axiomatic set theory}} стр. 232]; {{Harvnb|Sharma|2004}}, [{{Google books|plainurl=y|id=IGvDpe6hYiQC|page=91|text=Functions as sets of ordered pairs}} стр. 91]; {{Harvnb|Stewart|Tall|1977}}, [{{Google books|plainurl=y|id=TLelvnIU2sEC|page=89|text=Strictly speaking we cannot talk of 'the' codomain of a function}} стр. 89]</ref> == Примери == За функција :<math>f\colon \mathbb{R}\rightarrow\mathbb{R}</math> дефинирана од : <math>f\colon\,x\mapsto x^2,</math> or equivalently <math>f(x)\ =\ x^2,</math> кодоменот на {{мпром|f}} е <math>\textstyle \mathbb R</math>, но {{мпром|f}} не се пресликува во ниеден негативен број. Затоа сликата на {{мпром|f}} е множеството <math>\textstyle \mathbb{R}^+_0</math>; т.е. [[интервал (математика)|интервалот]] {{затворено-отворено|0, ∞}}. Алтернативна функција {{мпром|g}} се дефинира вака: : <math>g\colon\mathbb{R}\rightarrow\mathbb{R}^+_0</math> : <math>g\colon\,x\mapsto x^2.</math> Иако {{мпром|f}} и {{мпром|g}} пресликуваат дадено {{мпром|x}} во истиот број, според ова гледиште тие не се истата функција бидејќи имаат различни кодомени. Можеме да дефинираме трета функција {{мпром|h}} за да покажеме зошто: : <math>h\colon\,x\mapsto \sqrt x.</math> Доменот на {{мпром|h}} не може да се <math>\textstyle \mathbb{R}</math> but can be defined to be <math>\textstyle \mathbb{R}^+_0</math>: : <math>h\colon\mathbb{R}^+_0\rightarrow\mathbb{R}.</math> [[состав на функција|Составите]] се бележат како : <math>h \circ f,</math> : <math>h \circ g.</math> Со разгледуваме гледаме дека {{мат|''h'' ∘ ''f''}} не е полезно. Точно е, освен ако не е дефинирано поинаку, дека сликата на {{мпром|f}} не е позната; познато е само дека е подмножество на <math>\textstyle \mathbb R</math>. Од таа причина можно е {{мпром|h}}, кога ќе се состави со {{мпром|f}}, да прими аргумент за кој нема дефинирана вредност — негативните броеви не се елементи на доменот на {{мпром|h}}, кој е функцијата [[квадратен корен]]. Затоа составот на функцијата е корисно поимување само кога ''кодоменот'' на функцијата е од десната страна на составот (не ''сликата'', која е последица од функцијата и не може да е непозната на ниво на состав) е подмножество на доменот на функцијата од левата страна. Кодоменот влијае врз тоа дали функцијата ќе биде [[сурјекција]], во смисла дека функцијата е сурјективна ако и само ако нејзиниот домен е еднаков на нејзината слика. Во примерот, {{мпром|g}} е сурјекција, а {{мпром|f}} не е. Кодоменот не влијае врз тоа дали функцијата е [[инјективна функција|инјекција]]. Втор пример за разликата помеѓу кодомен и слика се покажува со [[линеарно пресликување|линеарните трансформации]] помеѓу два [[векторски простор]]а — особено, сите линеарни трансформации од <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math> во самите себе, кои може да се претстават со {{мат|2×2}} [[матрица (математика)|матрици]] со реални коефициенти. Секоја матрица претставува пресликување со доменот <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math> и кодомен <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math>. Меѓутоа, сликата е неизвесна. Некои трансформации може да дадат слика еднаква на целиот кодомен (во овој случај матриците со [[ранг на матрица|ранг]] {{мат|2}}) но многу од нив не даваат, туку се пресликуваат во некој помал [[линеарен потпростор|потпростор]] (матриците со ранг {{мат|1}} или {{мат|0}}). Да ја разгледаме, на пример, матрицата {{мпром|T}} дадена со :<math>T = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}</math> која претставува линеарна трансформација која ја пресликува точката {{мат|(''x'', ''y'')}} во {{мат|(''x'', ''x'')}}. Точката {{мат|(2, 3)}} не е во сликата на {{мпром|T}}, но сепак е во кодоменот бидејќи линеарните трансформации од <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math> во <math>\textstyle \mathbb{R}^2</math> имаат изречна релевантност. Исто как осите {{мат|2×2}} матрици, {{мпром|T}} претставува член на тоа множество. Често е полезно да ги разгледаме разликите помеѓу сликата и кодоменот со цел да ги откриеме својствата на дадената функција. На пример, можеме да заклучиме дека {{мпром|T}} нема полн ранг бидејќи нејзијата слика е помала од целиот кодомен. == Поврзано == * [[Биекција]] * [[Домен на функција]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{наведена книга|last=Bourbaki |first=Nicolas |title=Théorie des ensembles |year=1970 |publisher=Springer |series=Éléments de mathématique |isbn=9783540340348}} * {{наведување|title=An Introduction to Mathematical Reasoning: Numbers, Sets, and Functions |first=Peter J. |last=Eccles |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59718-0}} * {{наведување|title=Logic, Induction and Sets |last=Forster |first=Thomas |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-53361-4}} * {{наведување|title=Categories for the working mathematician |first=Saunders |last=Mac Lane |edition=2 |publisher=Springer |year=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}} * {{наведување|title=Axiomatic set theory |series=Symposium in Pure Mathematics |first1=Dana S. |last1=Scott |first2=Thomas J.|last2=Jech |publisher=American Mathematical Society |year=1967 |isbn=978-0-8218-0245-8}} * {{наведување|title=Introduction To Set Theory|first=A.K.|last= Sharma|publisher=Discovery Publishing House|year= 2004|isbn=978-81-7141-877-0}} * {{наведување|title=The foundations of mathematics |first1=Ian |last1=Stewart |first2=David Orme|last2=Tall |publisher=Oxford University Press |year=1977 |isbn=978-0-19-853165-4}} [[Категорија:Функции и пресликувања]] [[Категорија:Основни концепти во теоријата на множествата]] lr4wbsi7drc2111t02v8k5anoalw2s1 0 1405434 5642605 2026-10-10T07:51:47Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Кодомен]] 5642605 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Кодомен]] gxvc8pbdqqac5srilzl5ha55eqtdad5 0 1405435 5642608 2026-10-10T08:41:14Z ForestShutter 126802 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1367863423|Laurie L. Patton]]“ 5642608 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Laurie Patton|image=Laurie Patton headshot 2024.jpg|caption=|office=President of [[American Academy of Arts and Sciences]]|term_start=January 1, 2025|term_end=|predecessor=[[David W. Oxtoby]]|successor=|office1=17th President of [[Middlebury College]]|term_start1=July 1, 2015|term_end1=December 31, 2024|predecessor1=[[Ronald D. Liebowitz]]|successor1=|birth_date={{birth date and age|1961|11|14}}|birth_place=|death_date=|death_place=|spouse=Shalom Goldman|education=[[Harvard University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])<br>[[University of Chicago]] ([[Doctor of Philosophy|PhD]])}} == Наводи == {{Наводи}}{{Почетна кутија}} {{succession box|title=President of [[Middlebury College]]|before=[[Ronald D. Liebowitz]]|after=[[Stephen B. Snyder]] (interim)|years=2015&ndash;Present}} {{s-end}} [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Претседатели на Американската академија на уметностите и науките]] 9exnlblj6pxg2ayil7cfpvxbtp3hxj4 5642609 5642608 2026-10-10T08:41:57Z ForestShutter 126802 5642609 wikitext text/x-wiki {{Short description|Американска академичарка (родена 1961)}} {{Инфокутија Функционер |name = Лори Патон |image = Laurie Patton headshot 2024.jpg |office = Претседателка на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] |term_start = 1 јануари 2025 |predecessor = [[Дејвид В. Октоби]] |office1 = 17. претседателка на [[Мидлбери колеџ|Мидлбери колеџот]] |term_start1 = 1 јули 2015 |term_end1 = 31 декември 2024 |predecessor1 = [[Роналд Д. Либовиц]] |birth_date = 14 ноември 1961 |spouse = Шалом Голдман |education = [[Универзитет Харвард|Харвард]] (бакалавр)<br>[[Универзитет во Чикаго]] (доктор на науки) }} '''Лори Л. Патон''' (родена на 14 ноември 1961 година) е американска академичарка, авторка, поетеса и професорка по азиски религии, која е претседателка на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]].<ref>https://sunypress.edu/Contributors/P/Patton-Laurie-L</ref> Од 2015 до 2024 година била претседателка на [[Мидлбери колеџ|Мидлбери колеџот]]. == Рани години и образование == Патон пораснала во [[Данверс (Масачусетс)|Данверс]], Масачусетс, а средно училиште завршила во [[Чоут Розмери Хол]] во [[Волингфорд (Конектикат)|Волингфорд]], Конектикат. Диплома бакалавр стекнала на [[Универзитет Харвард|Универзитетот Харвард]] во 1983 година, а докторирала на [[Универзитет во Чикаго|Универзитетот во Чикаго]] во 1991 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Laurie Patton {{!}} Middlebury Libraries|url=https://www.middlebury.edu/library/people/laurie-patton|access-date=2026-05-18|website=www.middlebury.edu|language=en}}</ref> Била [[Фулбрајтова стипендија|стипендистка на Фулбрајт]] на [[Тел Авивски универзитет|Тел Авивскиот универзитет]] во Израел во 1999 година и на [[Деканскиот колеџ за последипломски студии и истражувања|Деканскиот колеџ]] во Индија во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Laurie Patton {{!}} Fulbright Scholar Program|url=https://fulbrightscholars.org/grantee/laurie-patton|access-date=2026-05-18|website=fulbrightscholars.org}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Laurie Patton {{!}} Fulbright Scholar Program|url=https://fulbrightscholars.org/grantee/laurie-patton-0|access-date=2026-05-18|website=fulbrightscholars.org}}</ref> == Кариера == Била професорка по ранорелигиите на Индија „Чарлс Хауард Кендлер“ на [[Универзитет Емори|Универзитетот Емори]], а потоа професорка по религија „Роберт Ф. Дурден“ и декан за уметности и науки на [[Универзитет Дјук|Универзитетот Дјук]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.middlebury.edu/about/president/bio|title=President's Biography|website=Middlebury|language=en|access-date=2019-01-14}}</ref> На 18 ноември 2014 година била именувана за 17. претседателка на Мидлбери, а на 1 јули 2015 година, кога ја презела функцијата, станала првата жена претседателка на Мидлбери.<ref>{{Наведени вести|date=2008-12-01|title=Mumbai is Not 9/11|first=Laurie|last=Patton|newspaper=Religious Dispatches|url=http://www.religiondispatches.org/archive/politics/797/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140604090208/http://www.religiondispatches.org/archive/politics/797/|archivedate=June 4, 2014}}</ref> Својата служба во Мидлбери ја завршила во декември 2024 година, а во јануари 2025 година ја презела функцијата претседателка на Академијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2024-05-02|title=Announcing Laurie L. Patton as the Next President of the Academy {{!}} American Academy of Arts and Sciences|url=https://www.amacad.org/news/academy-president-laurie-patton-announcement|access-date=2024-06-26|website=www.amacad.org|language=en}}</ref> Патон држела предавања на јавни настани во земјата и во странство за меѓурелигиски прашања, споредбена религија и религија и конфликти. Во 2008 и 2009 година била копретставувачка на телевизиска серија за „Верата и [[феминизам|феминизмот]]“ на Атлантската меѓурелигиска радиодифузија. Била раководителка на катедра од 2000 до 2007 година, координаторка на Стратешкиот план „Религиите и човечкиот дух“ од 2005 до 2007 година и истакната истражувачка професорка „Виншип“ од 2003 до 2006 година. Во 2006 година ја добила највисоката наставничка награда на Емори, наградата „Емори Вилијамс“.{{Потребен извор}} === Дела === Нејзиното истражување се фокусира на раните индиски ритуали, наративи и [[митологија|митологијата]], книжевната теорија во религиските студии и [[хиндуизам|хиндуизмот]] во современа [[Индија]]. Објавувала за толкувањето на раните индиски ритуали и наративи, споредбената митологија, книжевната теорија во проучувањето на религијата, жените и хиндуизмот во современа Индија и религијата и конфликтите. Нејзиното рано индолошко дело применува книжевна теорија и теорија на канонот врз текстовите од раната Индија, особено врз [[ведски текстови|ведските текстови]]. Подоцна користела теорија на метонимијата за да ја преосмисли примената на мантрите во раните индиски ритуали. Нејзиното прво уредено дело, „Авторитет, вознемиреност и канон“ (1994), го прегледува пошироко полето на ведското толкување каков што постоел во различни интелектуални контексти низ Индија.<ref>{{Наведена книга|title=Authority, Anxiety, and Canon|url=http://www.sunypress.edu/p-1849-authority-anxiety-and-canon.aspx|access-date=2021-03-09|publisher=www.sunypress.edu}}</ref> Била коуредничка на „Мит и метод“, оценка на состојбата на полето на споредбената митологија. Нејзиното дело уредено заедно со Едвин Брајант (2005) за прв пат собира различни гледишта за проблемот на потеклото на Аријците. Патон работела и на родови прашања, почнувајќи со уредениот том „Скапоцености на авторитетот“ (2002), кој ги разгледувал раните феминистички стереотипи за жените во индиските текстуални традиции и во современиот живот. Нејзините неодамнешни написи за родот произлегуваат од нејзиниот сегашен проект, првата етнографија на жени санскритистки што некогаш е спроведена во Индија.{{Потребен извор}} Нејзиниот превод на „[[Бхагавад Гита]]“ во серијата [[Пенгвин класикс]] следи стил на слободен стих ограничен со строфи од осум реда.<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Stainton|first1=Hamsa|title=Review: The Bhagavad Gita|url=http://www.saglobalaffairs.com/book-reviews/191-review-the-bhagavad-gita.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225152939/http://www.saglobalaffairs.com/book-reviews/191-review-the-bhagavad-gita.html|url-status=usurped|archive-date=December 25, 2015|website=SAGlobalAffairs.com|accessdate=19 October 2015}}</ref> Објавила и три книги со поезија, меѓу кои „Минување низ куќата“, објавена во мај 2018 година.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Почетна кутија}} {{succession box|title=President of [[Middlebury College]]|before=[[Ronald D. Liebowitz]]|after=[[Stephen B. Snyder]] (interim)|years=2015&ndash;Present}} {{s-end}} [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Претседатели на Американската академија на уметностите и науките]] d0jk0jgoa5ffojr5nf68xvo2v664v7k 5642610 5642609 2026-10-10T08:45:12Z ForestShutter 126802 5642610 wikitext text/x-wiki {{Short description|Американска академичарка (родена 1961)}} {{Инфокутија Функционер |name = Лори Патон |image = Laurie Patton headshot 2024.jpg |office = Претседателка на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] |term_start = 1 јануари 2025 |predecessor = [[Дејвид В. Октоби]] |office1 = 17. претседателка на [[Мидлбери колеџ|Мидлбери колеџот]] |term_start1 = 1 јули 2015 |term_end1 = 31 декември 2024 |predecessor1 = [[Роналд Д. Либовиц]] |birth_date = 14 ноември 1961 |spouse = Шалом Голдман |education = [[Универзитет Харвард|Харвард]] (бакалавр)<br>[[Универзитет во Чикаго]] (доктор на науки) }} '''Лори Л. Патон''' (родена на 14 ноември 1961 година) е американска академичарка, авторка, поетеса и професорка по азиски религии, која е претседателка на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]].<ref>https://sunypress.edu/Contributors/P/Patton-Laurie-L</ref> Од 2015 до 2024 година била претседателка на [[Мидлбери колеџ|Мидлбери колеџот]]. == Рани години и образование == Патон пораснала во [[Данверс (Масачусетс)|Данверс]], Масачусетс, а средно училиште завршила во [[Чоут Розмери Хол]] во [[Волингфорд (Конектикат)|Волингфорд]], Конектикат. Диплома бакалавр стекнала на [[Универзитет Харвард|Универзитетот Харвард]] во 1983 година, а докторирала на [[Универзитет во Чикаго|Универзитетот во Чикаго]] во 1991 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Laurie Patton {{!}} Middlebury Libraries|url=https://www.middlebury.edu/library/people/laurie-patton|access-date=2026-05-18|website=www.middlebury.edu|language=en}}</ref> Била [[Фулбрајтова стипендија|стипендистка на Фулбрајт]] на [[Тел Авивски универзитет|Тел Авивскиот универзитет]] во Израел во 1999 година и на [[Деканскиот колеџ за последипломски студии и истражувања|Деканскиот колеџ]] во Индија во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Laurie Patton {{!}} Fulbright Scholar Program|url=https://fulbrightscholars.org/grantee/laurie-patton|access-date=2026-05-18|website=fulbrightscholars.org}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Laurie Patton {{!}} Fulbright Scholar Program|url=https://fulbrightscholars.org/grantee/laurie-patton-0|access-date=2026-05-18|website=fulbrightscholars.org}}</ref> == Кариера == Била професорка по ранорелигиите на Индија „Чарлс Хауард Кендлер“ на [[Универзитет Емори|Универзитетот Емори]], а потоа професорка по религија „Роберт Ф. Дурден“ и декан за уметности и науки на [[Универзитет Дјук|Универзитетот Дјук]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.middlebury.edu/about/president/bio|title=President's Biography|website=Middlebury|language=en|access-date=2019-01-14}}</ref> На 18 ноември 2014 година била именувана за 17. претседателка на Мидлбери, а на 1 јули 2015 година, кога ја презела функцијата, станала првата жена претседателка на Мидлбери.<ref>{{Наведени вести|date=2008-12-01|title=Mumbai is Not 9/11|first=Laurie|last=Patton|newspaper=Religious Dispatches|url=http://www.religiondispatches.org/archive/politics/797/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140604090208/http://www.religiondispatches.org/archive/politics/797/|archivedate=June 4, 2014}}</ref> Својата служба во Мидлбери ја завршила во декември 2024 година, а во јануари 2025 година ја презела функцијата претседателка на Академијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2024-05-02|title=Announcing Laurie L. Patton as the Next President of the Academy {{!}} American Academy of Arts and Sciences|url=https://www.amacad.org/news/academy-president-laurie-patton-announcement|access-date=2024-06-26|website=www.amacad.org|language=en}}</ref> Патон држела предавања на јавни настани во земјата и во странство за меѓурелигиски прашања, споредбена религија и религија и конфликти. Во 2008 и 2009 година била копретставувачка на телевизиска серија за „Верата и [[феминизам|феминизмот]]“ на Атлантската меѓурелигиска радиодифузија. Била раководителка на катедра од 2000 до 2007 година, координаторка на Стратешкиот план „Религиите и човечкиот дух“ од 2005 до 2007 година и истакната истражувачка професорка „Виншип“ од 2003 до 2006 година. Во 2006 година ја добила највисоката наставничка награда на Емори, наградата „Емори Вилијамс“.{{Потребен извор}} === Дела === Нејзиното истражување се фокусира на раните индиски ритуали, наративи и [[митологија|митологијата]], книжевната теорија во религиските студии и [[хиндуизам|хиндуизмот]] во современа [[Индија]]. Објавувала за толкувањето на раните индиски ритуали и наративи, споредбената митологија, книжевната теорија во проучувањето на религијата, жените и хиндуизмот во современа Индија и религијата и конфликтите. Нејзиното рано индолошко дело применува книжевна теорија и теорија на канонот врз текстовите од раната Индија, особено врз [[ведски текстови|ведските текстови]]. Подоцна користела теорија на метонимијата за да ја преосмисли примената на мантрите во раните индиски ритуали. Нејзиното прво уредено дело, „Авторитет, вознемиреност и канон“ (1994), го прегледува пошироко полето на ведското толкување каков што постоел во различни интелектуални контексти низ Индија.<ref>{{Наведена книга|title=Authority, Anxiety, and Canon|url=http://www.sunypress.edu/p-1849-authority-anxiety-and-canon.aspx|access-date=2021-03-09|publisher=www.sunypress.edu}}</ref> Била коуредничка на „Мит и метод“, оценка на состојбата на полето на споредбената митологија. Нејзиното дело уредено заедно со Едвин Брајант (2005) за прв пат собира различни гледишта за проблемот на потеклото на Аријците. Патон работела и на родови прашања, почнувајќи со уредениот том „Скапоцености на авторитетот“ (2002), кој ги разгледувал раните феминистички стереотипи за жените во индиските текстуални традиции и во современиот живот. Нејзините неодамнешни написи за родот произлегуваат од нејзиниот сегашен проект, првата етнографија на жени санскритистки што некогаш е спроведена во Индија.{{Потребен извор}} Нејзиниот превод на „[[Бхагавад Гита]]“ во серијата [[Пенгвин класикс]] следи стил на слободен стих ограничен со строфи од осум реда.<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Stainton|first1=Hamsa|title=Review: The Bhagavad Gita|url=http://www.saglobalaffairs.com/book-reviews/191-review-the-bhagavad-gita.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225152939/http://www.saglobalaffairs.com/book-reviews/191-review-the-bhagavad-gita.html|url-status=usurped|archive-date=December 25, 2015|website=SAGlobalAffairs.com|accessdate=19 October 2015}}</ref> Објавила и три книги со поезија, меѓу кои „Минување низ куќата“, објавена во мај 2018 година.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Претседатели на Американската академија на уметностите и науките]] hxdecz7qh89alzq1cf7zhzziixxuoqx 5642631 5642610 2026-10-10T10:22:03Z ForestShutter 126802 5642631 wikitext text/x-wiki {{Short description|Американска академичарка (родена 1961)}} {{Инфокутија Функционер |name = Лори Патон |image = Laurie Patton headshot 2024.jpg |office = Претседателка на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] |term_start = 1 јануари 2025 |predecessor = [[Дејвид В. Октоби]] |office1 = 17. претседателка на [[Мидлбери колеџ|Мидлбери колеџот]] |term_start1 = 1 јули 2015 |term_end1 = 31 декември 2024 |predecessor1 = [[Роналд Д. Либовиц]] |birth_date = 14 ноември 1961 |spouse = Шалом Голдман |education = [[Универзитет Харвард|Харвард]] (бакалавр)<br>[[Универзитет во Чикаго]] (доктор на науки) }} '''Лори Л. Патон''' (родена на 14 ноември 1961 година) е американски aкадемик, авторка, поетеса и професорка по азиски религии, која е претседателка на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]].<ref>https://sunypress.edu/Contributors/P/Patton-Laurie-L</ref> Од 2015 до 2024 година била претседателка на [[Мидлбери колеџ|Мидлбери колеџот]]. == Рани години и образование == Патон пораснала во [[Денверс]], Масачусетс, а средно училиште завршила во [[Чоут Розмери Хол]] во [[Волингфорд (Конектикат)|Волингфорд]], Конектикат. Дипломирала на [[Универзитет Харвард|Универзитетот Харвард]] во 1983 година, а докторирала на [[Универзитет во Чикаго|Универзитетот во Чикаго]] во 1991 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Laurie Patton {{!}} Middlebury Libraries|url=https://www.middlebury.edu/library/people/laurie-patton|access-date=2026-05-18|website=www.middlebury.edu|language=en}}</ref> Била стипендистка на програмата [[Фулбрајт]] на [[Тел Авивски универзитет|Тел Авивскиот универзитет]] во Израел во 1999 година и на [[Декански колеџ за постдипломски студии и истражувања|Деканскиот колеџ]] во Индија во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Laurie Patton {{!}} Fulbright Scholar Program|url=https://fulbrightscholars.org/grantee/laurie-patton|access-date=2026-05-18|website=fulbrightscholars.org}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Laurie Patton {{!}} Fulbright Scholar Program|url=https://fulbrightscholars.org/grantee/laurie-patton-0|access-date=2026-05-18|website=fulbrightscholars.org}}</ref> == Кариера == Била професорка по ранорелигиите на Индија „Чарлс Хауард Кендлер“ на [[Универзитет Емори|Универзитетот Емори]], а потоа професорка по религија „Роберт Ф. Дурден“ и декан за уметности и науки на [[Универзитет Дјук|Универзитетот Дјук]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.middlebury.edu/about/president/bio|title=President's Biography|website=Middlebury|language=en|access-date=2019-01-14}}</ref> На 18 ноември 2014 година била именувана за 17. претседателка на Мидлбери, а на 1 јули 2015 година, кога ја презела функцијата, станала првата жена претседателка на Мидлбери.<ref>{{Наведени вести|date=2008-12-01|title=Mumbai is Not 9/11|first=Laurie|last=Patton|newspaper=Religious Dispatches|url=http://www.religiondispatches.org/archive/politics/797/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140604090208/http://www.religiondispatches.org/archive/politics/797/|archivedate=June 4, 2014}}</ref> Својата служба во Мидлбери ја завршила во декември 2024 година, а во јануари 2025 година ја презела функцијата претседателка на Академијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2024-05-02|title=Announcing Laurie L. Patton as the Next President of the Academy {{!}} American Academy of Arts and Sciences|url=https://www.amacad.org/news/academy-president-laurie-patton-announcement|access-date=2024-06-26|website=www.amacad.org|language=en}}</ref> Патон држела предавања на јавни настани во земјата и во странство за меѓурелигиски прашања, споредбена религија и религија и конфликти. Во 2008 и 2009 година била копретставувачка на телевизиска серија за „Верата и [[феминизам|феминизмот]]“ на Атлантската меѓурелигиска радиодифузија. Била раководителка на катедра од 2000 до 2007 година, координаторка на Стратешкиот план „Религиите и човечкиот дух“ од 2005 до 2007 година и истакната истражувачка професорка „Виншип“ од 2003 до 2006 година. Во 2006 година ја добила највисоката наставничка награда на Емори, наградата „Емори Вилијамс“.{{Потребен извор}} === Дела === Нејзиното истражување се фокусира на раните индиски ритуали, наративи и [[митологија|митологијата]], книжевната теорија во религиските студии и [[хиндуизам|хиндуизмот]] во современа [[Индија]]. Објавувала за толкувањето на раните индиски ритуали и наративи, споредбената митологија, книжевната теорија во проучувањето на религијата, жените и хиндуизмот во современа Индија и религијата и конфликтите. Нејзиното рано индолошко дело применува книжевна теорија и теорија на канонот врз текстовите од раната Индија, особено врз [[ведски текстови|ведските текстови]]. Подоцна користела теорија на метонимијата за да ја преосмисли примената на мантрите во раните индиски ритуали. Нејзиното прво уредено дело, „Авторитет, вознемиреност и канон“ (1994), го прегледува пошироко полето на ведското толкување каков што постоел во различни интелектуални контексти низ Индија.<ref>{{Наведена книга|title=Authority, Anxiety, and Canon|url=http://www.sunypress.edu/p-1849-authority-anxiety-and-canon.aspx|access-date=2021-03-09|publisher=www.sunypress.edu}}</ref> Била коуредничка на „Мит и метод“, оценка на состојбата на полето на споредбената митологија. Нејзиното дело уредено заедно со Едвин Брајант (2005) за прв пат собира различни гледишта за проблемот на потеклото на Аријците. Патон работела и на родови прашања, почнувајќи со уредениот том „Скапоцености на авторитетот“ (2002), кој ги разгледувал раните феминистички стереотипи за жените во индиските текстуални традиции и во современиот живот. Нејзините неодамнешни написи за родот произлегуваат од нејзиниот сегашен проект, првата етнографија на жени санскритистки што некогаш е спроведена во Индија.{{Потребен извор}} Нејзиниот превод на „[[Бхагавад Гита]]“ во серијата [[Пенгвин класикс]] следи стил на слободен стих ограничен со строфи од осум реда.<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Stainton|first1=Hamsa|title=Review: The Bhagavad Gita|url=http://www.saglobalaffairs.com/book-reviews/191-review-the-bhagavad-gita.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225152939/http://www.saglobalaffairs.com/book-reviews/191-review-the-bhagavad-gita.html|url-status=usurped|archive-date=December 25, 2015|website=SAGlobalAffairs.com|accessdate=19 October 2015}}</ref> Објавила и три книги со поезија, меѓу кои „Минување низ куќата“, објавена во мај 2018 година.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Претседатели на Американската академија на уметностите и науките]] qm1r97e45h8drc5gvxhy1dkmiub5wah 0 1405438 5642623 2026-10-10T10:01:07Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1376336985|Algorithmic art]]“ 5642623 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Octopod_by_syntopia.jpg|мини| „Октопод“ од Микаел Хвидфелд Кристенсен. Пример за алгоритамска уметност создадена со софтверот Structure Synth. <ref name="Hvidtfeldt">{{Наведена мрежна страница|url=http://hvidtfeldts.net/|title=Hvitfeldts.net|last=Hvidtfeldt Christensen|first=Mikael|accessdate=2 October 2015}}</ref>]] [[Категорија:Современа уметност]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Сметачка уметност]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] 7yd3a754b0hyjfp7vqg8qgsjg525cwj 5642625 5642623 2026-10-10T10:12:50Z 19user99 72391 5642625 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Octopod_by_syntopia.jpg|мини| „Октопод“ од Микаел Хвидфелд Кристенсен. Пример за алгоритамска уметност создадена со софтверот Structure Synth. <ref name="Hvidtfeldt">{{Наведена мрежна страница|url=http://hvidtfeldts.net/|title=Hvitfeldts.net|last=Hvidtfeldt Christensen|first=Mikael|accessdate=2 October 2015}}</ref>]] '''Алгоритамска уметност''' — уметност, најчесто [[визуелна уметност]], во која дизајнот е создаден од [[алгоритам]]. Алгоритамските уметници понекогаш се нарекуваат алгоритмисти. Алгоритамската уметност се создава во форма на дигитални слики и [[скулптура|скулптури]], интерактивни инсталации и музички композиции.<ref name="fctc">{{cite web |title=From Code to Canvas: Mastering Algorithmic Art Techniques |url=https://aiartmagazine.org/from-code-to-canvas-mastering-algorithmic-art-techniques/ |website=AI Art Magazine |access-date=}}</ref> Алгоритамската уметност не е нов концепт. [[Исламска уметност|Исламската уметност]] е добар пример за традицијата на следење на збир правила за создавање шеми. Дури и постарата практика на [[ткаење]] содржи елементи на алгоритамска уметност.<ref name="faa">{{cite web |last1=McLean |first1=Alex |last2=Harlizius-Klück |first2=Ellen |date=2018 |title=Fabricating Algorithmic Art |url=https://www.academia.edu/72465153 |website=academia.edu |access-date=20 February 2025}}</ref> Како што се развивале [[компјутер]]ите, така се развивала и уметноста создадена со нив. Алгоритамската уметност поттикнува експериментирање, овозможувајќи им на уметниците да ја туркаат својата креативност во дигиталното доба. Алгоритамската уметност им овозможува на творците да осмислат сложени шеми и дизајни кои би биле речиси невозможни за постигнување со рака.<ref name="aawc">{{cite web |date=4 January 2025 |title=Algorithmic Art: Where Code Meets Canvas in 2025 |url=https://toxigon.com/algorithmic-art-where-code-meets-canvas |website=Toxigon Infinite |access-date=20 February 2025}}</ref> Творците одлучуваат какви ќе бидат влезните критериуми, но не и каков ќе биде исходот.<ref name="aid">{{cite web |title=An In-Depth Guide to Algorithmic Art |url=https://www.adobe.com/uk/creativecloud/illustration/discover/digital-art/algorithmic-art.html |website=Adobe |access-date=}}</ref> ==Преглед== {{further|Математика и уметност}} [[File:Algorithmic-art.png|thumb|Едноставна алгоритамска уметност, создадена со употреба на случајни броеви]] Алгоритамската уметност, позната и како компјутерски создадена уметност, е подгрупа на генеративната уметност (создадена од автономен систем) и е поврзана со системската уметност (под влијание на теоријата на системите). [[Фрактал]]ната уметност е пример за алгоритамска уметност.<ref name=UCSB>{{cite web |title=Approximating Reality with Interactive Algorithmic Art |url=http://www.mat.ucsb.edu/~g.legrady/academic/courses/01sp200a/students/brentYokota/200a_fin.html |publisher=University of California Santa Barbara |access-date=25 December 2015 |date=7 June 2001}}</ref> Фракталната уметност е истовремено апстрактна и фасцинантна.<ref name="fctc"/> За слика со разумна големина, дури и наједноставните [[алгоритам|алгоритми]] бараат премногу пресметување за рачно извршување да биде практично, па затоа се извршуваат на еден компјутер или на кластер од компјутери. Конечниот резултат обично се прикажува на компјутерски монитор, се печати со растерски печатар или се црта со помош на плотер. Променливоста може да се внесе со употреба на псевдослучајни броеви. Не постои консензус дали производот на алгоритам што работи врз веќе постоечка слика (или врз каков било влез освен псевдослучајни броеви) сè уште може да се смета за компјутерски создадена уметност, наспроти компјутерски потпомогната уметност.<ref name=UCSB/> ==Историја== [[File:Darb-i Imam shrine spandrel.JPG|thumb|Исламските геометриски шеми, како оваа плочкеста мозаична облога од тип гирих во светилиштето Дарб-е Имам во [[Исфахан]], се претходници на алгоритамската уметност.<ref name=Verostko/>]] [[Роман Верострко]] тврди дека исламските геометриски шеми се конструирани со помош на алгоритми, исто како и сликарството на италијанската ренесанса, кое користи [[Математика и уметност|математички техники]], особено [[линеарна перспектива|линеарната перспектива]] и пропорцијата.<ref name=Verostko/> [[File:San Romano Battle (Paolo Uccello, London) 01.jpg|thumb|upright=1.2<!--width for very low image-->|[[Паоло Учело]] направил иновативна употреба на геометриски алгоритам, вградувајќи ја [[линеарна перспектива|линеарната перспектива]] во слики како „Битката кај Сан Романо“ (околу 1435–1460): скршените копја се протегаат по линиите на перспективата.]] Некои од најраните познати примери на компјутерски создадена алгоритамска уметност ги создале Георг Неес, Фридер Наке, А. Мајкл Нол, Манфред Мор и Вера Молнар во раните 1960-ти. Овие уметнички дела биле извршени со плотер управуван од компјутер, па затоа биле компјутерски создадена уметност, но не и дигитална уметност. Чинот на создавање се состоел во пишување на [[компјутерска програма|програмата]], која ја определувала низата дејства што плотерот треба да ги изврши. Соња Ленди Шеридан во 1970 година ја основала Генеративните системи како програма на Школата на Институтот за уметност во Чикаго, како одговор на општествената промена предизвикана делумно од компјутерско-роботската комуникациска револуција.<ref name = "SLS 83">Sonia Landy Sheridan, "Generative Systems versus Copy Art: A Clarification of Terms and Ideas", in: ''Leonardo'', Vol. 16, No. 2 (Spring, 1983), pp. 103-108. {{doi|10.2307/1574794}}</ref> Нејзиното рано дело со копир и телематска уметност се фокусирало на разликите помеѓу човековата рака и алгоритамот.<ref name="MF1">Flanagan, Mary. "An Appreciation on the Impact of the work of Sonia Landy Sheridan." The Art of Sonia Landy Sheridan. Hanover, NH: Hood Museum of Art, 2009, pp. 37–42.</ref> Освен континуираното дело на Роман Верострко и неговите колеги алгоритмисти, следните познати примери се фракталните уметнички дела создадени во средината до крајот на 1980-тите. Тие се важни во овој контекст бидејќи користат поинаков начин на извршување. Додека најраната алгоритамска уметност била „цртана“ од [[плотер]], фракталната уметност едноставно создава слика во [[компјутерска меморија|меморијата на компјутерот]]; затоа е дигитална уметност. Природната форма на фракталното уметничко дело е слика зачувана на компјутер – ова важи и за речиси целата уметност од равенки и за најголемиот дел од неодамнешната алгоритамска уметност воопшто. Сепак, во построга смисла „фракталната уметност“ не се смета за алгоритамска уметност, бидејќи алгоритамот не го осмислува уметникот.<ref name=UCSB/> Во светлината на ваквите тековни случувања, пионерот на алгоритамската уметност Ернест Едмондс го документирал континуираната пророчка улога на уметноста во човековите работи, следејќи ја раната поврзаност од 1960-тите помеѓу уметноста и компјутерот до денешното време, во кое алгоритамот е широко препознаен како клучен концепт за општеството во целина.<ref>{{cite journal |author=Ernest Edmonds|date=15 January 2018|title=Algorithmic Art Machines|journal=Arts|volume=7|pages=3|doi=10.3390/arts7010003|doi-access=free|hdl=2086/15275|hdl-access=free}}</ref> === Рационални пристапи кон уметноста === Иако уметноста има силни емоционални и психолошки врски, таа зависи и во голема мера од рационални пристапи. Уметниците мора да научат како да користат различни алатки, теории и техники за да можат да создадат впечатливи уметнички дела. Затоа, низ историјата биле воведени многу уметнички техники за создавање различни визуелни ефекти. На пример, [[Жорж Сера|Жорж-Пјер Сера]] го измислил [[пуантилизам|пуантилизмот]], сликарска техника која вклучува поставување точки од комплементарни бои една до друга.<ref name=":0">{{Cite book |title=ITI 2008 - 30th International Conference on Information Technology Interfaces |chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4588386/;jsessionid=DOvtuSt2MwDrA91355SD3wddLS9-aYv5BgSeodZGRD4cKKucw7pk!-72395519 |access-date=2024-02-28 | date=June 2008 | pages=75–82 | doi=10.1109/ITI.2008.4588386 | chapter=Algorithmic art: Technology, mathematics and art | last1=Ceric | first1=Vlatko | isbn=978-953-7138-12-7 }}</ref> [[Кубизам|Кубизмот]] и теоријата на боите, исто така, помогнале да се револуционизираат визуелните уметности. Кубизмот вклучувал земање различни референтни точки за предметот и создавање дводимензионално претставување. Теоријата на боите, која вели дека сите бои се комбинација од трите основни бои (црвена, зелена и сина), исто така помогнала да се олесни употребата на боите во визуелните уметности и во создавањето на посебни шарени ефекти.<ref name=":0" /> Со други зборови, луѓето отсекогаш наоѓале алгоритамски начини и откривале шеми за создавање уметност. Таквите алатки им овозможиле на луѓето поефикасно да создаваат визуелно попривлечни уметнички дела. На тој начин, уметноста се приспособила да стане пометодолошка. === Создавање перспектива преку алгоритми === Друг важен аспект што му овозможил на уметноста да се развие во сегашната форма е [[перспектива|перспективата]]. Перспективата му овозможува на уметникот да создаде дводимензионална проекција на тродимензионален предмет. Муслиманските уметници за време на [[Исламски златен век|исламскиот златен век]] користеле [[линеарна перспектива]] во повеќето од своите дизајни. Поимот перспектива повторно бил откриен од италијанските уметници за време на ренесансата. [[Златен пресек|Златниот пресек]], познат математички сооднос, бил користен од многу уметници на [[Ренесанса|ренесансата]] во нивните цртежи. Најпознато, [[Леонардо да Винчи]] ја користел таа техника во својата „[[Мона Лиза]]“ и во многу други слики, како што е „Спасител на светот“.<ref>{{Cite journal |last=Murtinho |first=Vitor |date=2015-07-01 |title=Leonardo's Vitruvian Man Drawing: A New Interpretation Looking at Leonardo's Geometric Constructions |url=https://doi.org/10.1007/s00004-015-0247-7 |journal=Nexus Network Journal |language=en |volume=17 |issue=2 |pages=507–524 |doi=10.1007/s00004-015-0247-7 |issn=1522-4600|hdl=10316/43761 |hdl-access=free }}</ref> Ова е еден облик на користење алгоритми во уметноста. Со проучување на делата на уметниците од минатото, од ренесансата и од исламскиот златен век, се појавува модел од математички шеми, геометриски принципи и природни броеви. ==Улогата на алгоритамот== [[File:Judson Rosebush Visions 15101 Computer Art April 22, 1978 JGR19780422 100.JPG|thumb|upright=1.5|„Поле од букви“ од Џадсон Розбуш, 1978. Излез од Калкомп-плотер со течно мастило на хартија од крпи, 15,25 x 21 инч. Оваа слика е создадена со рана верзија на она што стана софтвер „Вижн“ на „Дигитал Ефектс“, во јазиците APL и [[Фортран]] на ИБМ 370/158. База на податоци за фонтот „Сувенир“; генерирање на случајни броеви, статистичка основа за определување на големината, бојата и положбата на буквите и алгоритам за скриени линии се комбинираат за да создадат оваа растерска слика со линиско скенирање, испратена на плотер.]] Од една гледна точка, за едно уметничко дело да се смета за алгоритамска уметност, неговото создавање мора да вклучува процес заснован на [[алгоритам]] осмислен од уметникот. Уметникот може да избира и параметри и да учествува интерактивно додека се создава композицијата. Овде, алгоритамот е едноставно детален рецепт за дизајнот и евентуално за изведбата на уметничкото дело, што може да вклучува компјутерски код, функции, изрази или друг влез што на крајот ја определува формата што ќе ја добие уметноста.<ref name=Verostko/> Овој влез може да биде математички, пресметковен или генеративен по природа. Бидејќи алгоритмите имаат тенденција да бидат детерминистички, што значи дека нивното повторно извршување секогаш би довело до создавање идентични уметнички дела, обично се воведува некој надворешен фактор. Тоа може да биде или некаков генератор на случајни броеви, или надворешен збир на податоци (што може да се движи од снимени отчукувања на срцето до кадри од филм). Некои уметници работат и со органски заснован гестовен влез, кој потоа се менува со алгоритам. Според оваа дефиниција, фракталите направени од фракталска програма не се уметност, бидејќи луѓето не се вклучени. Меѓутоа, ако се дефинира поинаку, алгоритамската уметност може да се смета дека ја вклучува и фракталната уметност, како и други видови, како што се оние што користат [[генетски алгоритам|генетски алгоритми]]. Уметникот Кери Мичел во својот „Манифест на фракталната уметност“ од 1999 година изјавил:<ref name=Mitchell2009>{{cite book |last=Mitchell |first=Kerry |title=Selected Works |url=https://books.google.com/books?id=-QUyAgAAQBAJ&pg=PA7 |date=24 July 2009| publisher=Lulu.com<!--This book is published by the artist himself, and can be relied on only for his own point of view.-->|isbn=978-0-557-08398-5|pages=7–8}} This artist is notable for his place in the Fractal Art movement, as is his opinion and manifesto.</ref><ref name=UCSB/><ref>{{cite web |author=Mitchell, Kerry |title=The Fractal Art Manifesto |url=https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |publisher=Fractalus.com |access-date=27 December 2015 |date=1999 |archive-date=5 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043719/https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|Фракталната уметност не е... компјутерска (компјутеризирана) уметност, во смисла на тоа дека компјутерот ја врши целата работа. Делото се изведува на компјутер, но само по насока на уметникот. Вклучете го компјутерот и оставете го сам еден час. Кога ќе се вратите, нема да е создадена никаква уметност.<ref name=Mitchell2009/>}} ==Алгоритмисти== „Алгоритмист“ е термин за дигитални уметници кои создаваат алгоритамска уметност.<ref name=Verostko>{{cite web |last1=Verostko |first1=Roman |title=Algorithmic Art |url=http://www.verostko.com/algorithm.html |date=1999 |orig-year=1994}}</ref> Пионерски алгоритмисти се Вера Молнар, Дора Маурер и Гизела Ракоци.<ref name="thp">{{cite web |title=The three pioneers of algorithmic art at Pera Museum "Calculations and Coincidences" |url=https://artdaily.com/news/176944/The-three-pioneers-of-algorithmic-art-at-Pera-Museum--Calculations-and-Coincidences- |website=Art Daily |access-date=}}</ref> Алгоритмистите формално започнале да си допишуваат и да го воспоставуваат својот идентитет како уметници по панелот насловен „Уметност и алгоритми“ на [[SIGGRAPH]] во 1995 година. Ко-основачи биле Жан-Пјер Ебер и [[Роман Верострко]]. На Ебер му се припишува измислувањето на терминот и неговата дефиниција, која е во форма на негов сопствен алгоритам:<ref name=Verostko/> if (creation && object of art && algorithm && one's own algorithm) { return * алгоритмист * } else { return * не е алгоритмист * } ===Видови=== [[File:Morphogenic digital art exhibition by Andy Lomas at Watermans Arts Centre, London.jpg|thumb|„Морфогенетски творби“, изложба на компјутерски создадена дигитална уметност со употреба на програмирани алгоритми, од Анди Ломас, во Уметнички центар „Вотерманс“, западен Лондон, 2016]] Уметниците можат да пишуваат код што создава [[сложеност|сложени]] и динамични визуелни композиции.<ref name="fctc"/> [[Клеточен автомат|Клеточните автомати]] можат да се користат за создавање уметнички шеми со изглед на случајност или за менување на слики, како што се фотографии, со примена на трансформација како правилото на скокање по камења (за да се добие импресионистички стил), повторувана сè додека не се постигне посакуваниот уметнички ефект.<ref>{{cite web |last1=Hoke |first1=Brian P. |title=Cellular Automata and Art |url=http://www.dartmouth.edu/~matc/math5.pattern/FinalProject/Hoke.html |publisher=Dartmouth College |access-date=24 December 2015 |date=21 August 1996 |archive-date=24 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024222057/http://www.dartmouth.edu/~matc/math5.pattern/FinalProject/Hoke.html |url-status=dead }}</ref> Нивната употреба е истражувана и во музиката.<ref name="Burraston Edmonds 2005 pp. 165–185">{{cite journal | last1=Burraston | first1=Dave | last2=Edmonds | first2=Ernest | title=Cellular automata in generative electronic music and sonic art: a historical and technical review | journal=Digital Creativity | volume=16 | issue=3 | year=2005 | doi=10.1080/14626260500370882 | pages=165–185| s2cid=16101588 }}</ref> Фракталната уметност се состои од разновидни компјутерски создадени [[фрактал]]и со боење избрано за да даде привлечен ефект.<ref name="fgad">{{cite book |title=Fractal geometry in architecture and design |last=Bovill |first=Carl |year=1996 |publisher=Birkhauser |location=Boston |isbn=0-8176-3795-8 |page=153 |url=https://books.google.com/books?id=w5ptaiGsac4C |access-date=28 October 2011}}</ref> Особено во западниот свет, таа не се црта ниту слика со рака. Обично се создава индиректно, со помош на софтвер за создавање фрактали, преку [[итерација|итерирање]] низ три фази: поставување на [[параметар|параметри]] на соодветен фракталски софтвер; извршување на можеби долго пресметување; и оценување на производот. Во некои случаи се користат други [[графички софтвер|графички програми]] за дополнително менување на добиените слики. Ова се нарекува постобработка. Во уметничкото дело може да се интегрираат и нефракталски слики.<ref name="mra">{{cite web |url=http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |title=Meet Reginald Atkins, mathematical artist |author=Conner, Elysia |date=25 February 2009 |publisher=CasperJournal.com |access-date=28 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420043959/http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |archive-date=20 April 2012 |url-status=dead }}</ref> Генетската или еволутивната уметност користи [[генетски алгоритам|генетски алгоритми]] за итеративно развивање слики, избирајќи во секоја „генерација“ според правило определено од уметникот.<ref>{{cite web |last1=Eberle |first1=Robert |title=Evolutionary Art - Genetic Algorithm |url=http://www.saatchiart.com/art/New-Media-Evolutionary-Art-Genetic-Algorithm/57335/1837679/view |publisher=Saatchi Art |access-date=25 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226013227/http://www.saatchiart.com/art/New-Media-Evolutionary-Art-Genetic-Algorithm/57335/1837679/view |archive-date=26 December 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Reynolds |first1=Craig |title=Evolutionary Computation and its application to art and design |url=http://www.red3d.com/cwr/evolve.html |publisher=Reynolds engineering & Design |access-date=25 December 2015 |date=27 June 2002}}</ref> Алгоритамската уметност не ја создаваат само компјутерите. Венди Чун објаснува:<ref name=Chun2011/> {{blockquote|Софтверот е единствен по својот статус на метафора за самата метафора. Како универзален имитатор/машина, тој ја опфаќа логиката на општа заменливост; логика на уредување и творечко, оживувачко нередување. Џозеф Вајценбаум тврдел дека компјутерите станале метафори за „ефективни постапки“, односно за сè што може да се реши во пропишан број чекори, како што се генската експресија и канцелариската работа.<ref name=Chun2011>{{cite book |author=Chun, Wendy Hui Kyong |year=2011 |title=Programmed Visions: Software and Memory |url=https://archive.org/details/programmedvision00chun |url-access=limited |page=[https://archive.org/details/programmedvision00chun/page/n16 2] |publisher=MIT Press |isbn=978-0262518512}}</ref>}} Американската уметница [[Џек Окс]] користела алгоритми за создавање слики кои се [[музичка визуелизација|визуелизации на музика]], без употреба на компјутер. Два примера се „визуелни изведби“ на постоечки партитури, како Осмата симфонија од [[Антон Брукнер]]<ref>{{cite conference|author=Ox, Jack |year=1990 |url=https://www.academia.edu/35788162 |title=The Systematic Translation of Anton Bruckner's Eighth Symphony into a Series of Thirteen Paintings |conference=Bruckner Symposium 1990 |location=Linz, Austria}}</ref><ref>{{cite web |url= http://intermediaprojects.org/pages/Bruckner.html |title=Bruckner: Eighth Symphony visualized themes |publisher=Intermedia Projects |access-date=9 April 2018}}</ref> и „Урсонате“ на [[Курт Швитерс]].<ref>{{cite journal |author=Ox, Jack |year=1993 |title=Creating a Visual Translation of Kurt Schwitters' Ursonate |journal=Leonardo Music Journal |volume=3 |pages=59–61|doi=10.2307/1513271 |jstor=1513271 |s2cid=61693312 }}</ref> Подоцна, таа и нејзиниот соработник Дејв Бритон го создадоа „Виртуелниот орган за бои на 21-от век“, кој користи компјутерско програмирање и алгоритми.<ref>{{cite journal |last1=Britton |first1=David |last2=Ox |first2=Jack |year=2000 |title=The 21st Century Virtual Reality Color Organ |url=https://www.academia.edu/785266 |journal=IEEE MultiMedia |volume=7 |pages=6–9 |doi=10.1109/MMUL.2000.10014}}</ref> Од 1996 година постојат генератори на амбиграми кои автоматски генерираат амбиграми.<ref>{{Cite web|url=http://jeux-et-mathematiques.davalan.org/liens/liens_ambi.html|title=Davalan Ambigram Generator|website=Davalan.org|access-date=1 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://makeambigrams.com/ambigram-generator/|title=The Make Ambigrams Ambigram Generator|website=MakeAmbigrams.com|access-date=1 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://trulyscience.com/ambigram-generator/|title=Truly Science Free Ambigram Generator|website=trulyscience|access-date=2 April 2020|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930030928/https://trulyscience.com/ambigram-generator/|url-status=dead}}</ref> ==Наводи== {{наводи|2}} ==За понатамошно читање== * Oliver Grau (2003). [http://leonardo.info/isast/leobooks/books/grau.html ''Virtual Art: From Illusion to Immersion''] (MIT Press/Leonardo Book Series). Cambridge, Massachusetts: The MIT Press. {{ISBN|0-262-07241-6}}. * Wands, Bruce (2006). ''Art of the Digital Age'', London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-23817-0}}. ==Надворешни врски== {{commons category}} * [http://www.verostko.com/algorithm.html Algorithmic Art: Composing the Score for Visual Art] - Roman Verostko * [http://dada.compart-bremen.de/ Compart - Database of Digital and Algorithmic Art] * [http://phillipmfeldman.org/art/computer%20art/index.html Fun with Computer-Generated Art] * [http://iasl.uni-muenchen.de/links/NAKSe.html Thomas Dreher: Conceptual Art and Software Art: Notations, Algorithms and Codes] * [https://jagmsingh.com/Double-Scramble/Double-Scramble.html Double Scramble, Live: the sky over Dallas plays Satie's Gymnopedie No. 1] [[Категорија:Современа уметност]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Сметачка уметност]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] 3m6hnymix2qquxmlg5ko2ksipk2ae9p 5642626 5642625 2026-10-10T10:15:25Z 19user99 72391 5642626 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Octopod_by_syntopia.jpg|мини| „Октопод“ од Микаел Хвидфелд Кристенсен. Пример за алгоритамска уметност создадена со софтверот Structure Synth. <ref name="Hvidtfeldt">{{Наведена мрежна страница|url=http://hvidtfeldts.net/|title=Hvitfeldts.net|last=Hvidtfeldt Christensen|first=Mikael|accessdate=2 October 2015}}</ref>]] '''Алгоритамска уметност''' — уметност, најчесто [[визуелна уметност]], во која дизајнот е создаден од [[алгоритам]]. Алгоритамските уметници понекогаш се нарекуваат алгоритмисти. Алгоритамската уметност се создава во форма на дигитални слики и [[скулптура|скулптури]], интерактивни инсталации и музички композиции.<ref name="fctc">{{cite web |title=From Code to Canvas: Mastering Algorithmic Art Techniques |url=https://aiartmagazine.org/from-code-to-canvas-mastering-algorithmic-art-techniques/ |website=AI Art Magazine |access-date=}}</ref> Алгоритамската уметност не е нов концепт. [[Исламска уметност|Исламската уметност]] е добар пример за традицијата на следење на збир правила за создавање шеми. Дури и постарата практика на [[ткаење]] содржи елементи на алгоритамска уметност.<ref name="faa">{{cite web |last1=McLean |first1=Alex |last2=Harlizius-Klück |first2=Ellen |date=2018 |title=Fabricating Algorithmic Art |url=https://www.academia.edu/72465153 |website=academia.edu |access-date=20 February 2025}}</ref> Како што се развивале [[компјутер]]ите, така се развивала и уметноста создадена со нив. Алгоритамската уметност поттикнува експериментирање, овозможувајќи им на уметниците да ја туркаат својата креативност во дигиталното доба. Алгоритамската уметност им овозможува на творците да осмислат сложени шеми и дизајни кои би биле речиси невозможни за постигнување со рака.<ref name="aawc">{{cite web |date=4 January 2025 |title=Algorithmic Art: Where Code Meets Canvas in 2025 |url=https://toxigon.com/algorithmic-art-where-code-meets-canvas |website=Toxigon Infinite |access-date=20 February 2025}}</ref> Творците одлучуваат какви ќе бидат влезните критериуми, но не и каков ќе биде исходот.<ref name="aid">{{cite web |title=An In-Depth Guide to Algorithmic Art |url=https://www.adobe.com/uk/creativecloud/illustration/discover/digital-art/algorithmic-art.html |website=Adobe |access-date=}}</ref> ==Преглед== Алгоритамската уметност, позната и како компјутерски создадена уметност, е подгрупа на генеративната уметност (создадена од автономен систем) и е поврзана со системската уметност (под влијание на теоријата на системите). [[Фрактална уметност|Фракталната уметност]] е пример за алгоритамска уметност.<ref name=UCSB>{{cite web |title=Approximating Reality with Interactive Algorithmic Art |url=http://www.mat.ucsb.edu/~g.legrady/academic/courses/01sp200a/students/brentYokota/200a_fin.html |publisher=University of California Santa Barbara |access-date=25 December 2015 |date=7 June 2001}}</ref> Фракталната уметност е истовремено апстрактна и фасцинантна.<ref name="fctc"/> За слика со разумна големина, дури и наједноставните [[алгоритам|алгоритми]] бараат премногу пресметување за рачно извршување да биде практично, па затоа се извршуваат на еден компјутер или на кластер од компјутери. Конечниот резултат обично се прикажува на компјутерски монитор, се печати со растерски печатар или се црта со помош на плотер. Променливоста може да се внесе со употреба на псевдослучајни броеви. Не постои консензус дали производот на алгоритам што работи врз веќе постоечка слика (или врз каков било влез освен псевдослучајни броеви) сè уште може да се смета за компјутерски создадена уметност, наспроти компјутерски потпомогната уметност.<ref name=UCSB/> ==Историја== [[File:Darb-i Imam shrine spandrel.JPG|thumb|Исламските геометриски шеми, како оваа плочкеста мозаична облога од тип гирих во светилиштето Дарб-е Имам во [[Исфахан]], се претходници на алгоритамската уметност.<ref name=Verostko/>]] Роман Верострко тврди дека исламските геометриски шеми се конструирани со помош на алгоритми, исто како и сликарството на италијанската ренесанса, кое користи математички техники, особено [[линеарна перспектива|линеарната перспектива]] и пропорцијата.<ref name=Verostko/> [[File:San Romano Battle (Paolo Uccello, London) 01.jpg|thumb|upright=1.2<!--width for very low image-->|[[Паоло Учело]] направил иновативна употреба на геометриски алгоритам, вградувајќи ја [[линеарна перспектива|линеарната перспектива]] во слики како „Битката кај Сан Романо“ (околу 1435–1460): скршените копја се протегаат по линиите на перспективата.]] Некои од најраните познати примери на компјутерски создадена алгоритамска уметност ги создале Георг Неес, Фридер Наке, А. Мајкл Нол, Манфред Мор и Вера Молнар во раните 1960-ти. Овие уметнички дела биле извршени со плотер управуван од компјутер, па затоа биле компјутерски создадена уметност, но не и дигитална уметност. Чинот на создавање се состоел во пишување на [[компјутерска програма|програмата]], која ја определувала низата дејства што плотерот треба да ги изврши. Соња Ленди Шеридан во 1970 година ја основала Генеративните системи како програма на Школата на Институтот за уметност во Чикаго, како одговор на општествената промена предизвикана делумно од компјутерско-роботската комуникациска револуција.<ref name = "SLS 83">Sonia Landy Sheridan, "Generative Systems versus Copy Art: A Clarification of Terms and Ideas", in: ''Leonardo'', Vol. 16, No. 2 (Spring, 1983), pp. 103-108. {{doi|10.2307/1574794}}</ref> Нејзиното рано дело со копир и телематска уметност се фокусирало на разликите помеѓу човековата рака и алгоритамот.<ref name="MF1">Flanagan, Mary. "An Appreciation on the Impact of the work of Sonia Landy Sheridan." The Art of Sonia Landy Sheridan. Hanover, NH: Hood Museum of Art, 2009, pp. 37–42.</ref> Освен континуираното дело на Роман Верострко и неговите колеги алгоритмисти, следните познати примери се фракталните уметнички дела создадени во средината до крајот на 1980-тите. Тие се важни во овој контекст бидејќи користат поинаков начин на извршување. Додека најраната алгоритамска уметност била „цртана“ од [[плотер]], фракталната уметност едноставно создава слика во [[компјутерска меморија|меморијата на компјутерот]]; затоа е дигитална уметност. Природната форма на фракталното уметничко дело е слика зачувана на компјутер – ова важи и за речиси целата уметност од равенки и за најголемиот дел од неодамнешната алгоритамска уметност воопшто. Сепак, во построга смисла „фракталната уметност“ не се смета за алгоритамска уметност, бидејќи алгоритамот не го осмислува уметникот.<ref name=UCSB/> Во светлината на ваквите тековни случувања, пионерот на алгоритамската уметност Ернест Едмондс го документирал континуираната пророчка улога на уметноста во човековите работи, следејќи ја раната поврзаност од 1960-тите помеѓу уметноста и компјутерот до денешното време, во кое алгоритамот е широко препознаен како клучен концепт за општеството во целина.<ref>{{cite journal |author=Ernest Edmonds|date=15 January 2018|title=Algorithmic Art Machines|journal=Arts|volume=7|pages=3|doi=10.3390/arts7010003|doi-access=free|hdl=2086/15275|hdl-access=free}}</ref> === Рационални пристапи кон уметноста === Иако уметноста има силни емоционални и психолошки врски, таа зависи и во голема мера од рационални пристапи. Уметниците мора да научат како да користат различни алатки, теории и техники за да можат да создадат впечатливи уметнички дела. Затоа, низ историјата биле воведени многу уметнички техники за создавање различни визуелни ефекти. На пример, [[Жорж Сера|Жорж-Пјер Сера]] го измислил [[пуантилизам|пуантилизмот]], сликарска техника која вклучува поставување точки од комплементарни бои една до друга.<ref name=":0">{{Cite book |title=ITI 2008 - 30th International Conference on Information Technology Interfaces |chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4588386/;jsessionid=DOvtuSt2MwDrA91355SD3wddLS9-aYv5BgSeodZGRD4cKKucw7pk!-72395519 |access-date=2024-02-28 | date=June 2008 | pages=75–82 | doi=10.1109/ITI.2008.4588386 | chapter=Algorithmic art: Technology, mathematics and art | last1=Ceric | first1=Vlatko | isbn=978-953-7138-12-7 }}</ref> [[Кубизам|Кубизмот]] и теоријата на боите, исто така, помогнале да се револуционизираат визуелните уметности. Кубизмот вклучувал земање различни референтни точки за предметот и создавање дводимензионално претставување. Теоријата на боите, која вели дека сите бои се комбинација од трите основни бои (црвена, зелена и сина), исто така помогнала да се олесни употребата на боите во визуелните уметности и во создавањето на посебни шарени ефекти.<ref name=":0" /> Со други зборови, луѓето отсекогаш наоѓале алгоритамски начини и откривале шеми за создавање уметност. Таквите алатки им овозможиле на луѓето поефикасно да создаваат визуелно попривлечни уметнички дела. На тој начин, уметноста се приспособила да стане пометодолошка. === Создавање перспектива преку алгоритми === Друг важен аспект што му овозможил на уметноста да се развие во сегашната форма е [[перспектива|перспективата]]. Перспективата му овозможува на уметникот да создаде дводимензионална проекција на тродимензионален предмет. Муслиманските уметници за време на исламскиот златен век користеле линеарна перспектива во повеќето од своите дизајни. Поимот перспектива повторно бил откриен од италијанските уметници за време на ренесансата. [[Златен пресек|Златниот пресек]], познат математички сооднос, бил користен од многу уметници на [[Ренесанса|ренесансата]] во нивните цртежи. Најпознато, [[Леонардо да Винчи]] ја користел таа техника во својата „[[Мона Лиза]]“ и во многу други слики, како што е „Спасител на светот“.<ref>{{Cite journal |last=Murtinho |first=Vitor |date=2015-07-01 |title=Leonardo's Vitruvian Man Drawing: A New Interpretation Looking at Leonardo's Geometric Constructions |url=https://doi.org/10.1007/s00004-015-0247-7 |journal=Nexus Network Journal |language=en |volume=17 |issue=2 |pages=507–524 |doi=10.1007/s00004-015-0247-7 |issn=1522-4600|hdl=10316/43761 |hdl-access=free }}</ref> Ова е еден облик на користење алгоритми во уметноста. Со проучување на делата на уметниците од минатото, од ренесансата и од исламскиот златен век, се појавува модел од математички шеми, геометриски принципи и природни броеви. ==Улогата на алгоритамот== [[File:Judson Rosebush Visions 15101 Computer Art April 22, 1978 JGR19780422 100.JPG|thumb|upright=1.5|„Поле од букви“ од Џадсон Розбуш, 1978. Излез од Калкомп-плотер со течно мастило на хартија од крпи, 15,25 x 21 инч. Оваа слика е создадена со рана верзија на она што стана софтвер „Вижн“ на „Дигитал Ефектс“, во јазиците APL и [[Фортран]] на ИБМ 370/158. База на податоци за фонтот „Сувенир“; генерирање на случајни броеви, статистичка основа за определување на големината, бојата и положбата на буквите и алгоритам за скриени линии се комбинираат за да создадат оваа растерска слика со линиско скенирање, испратена на плотер.]] Од една гледна точка, за едно уметничко дело да се смета за алгоритамска уметност, неговото создавање мора да вклучува процес заснован на [[алгоритам]] осмислен од уметникот. Уметникот може да избира и параметри и да учествува интерактивно додека се создава композицијата. Овде, алгоритамот е едноставно детален рецепт за дизајнот и евентуално за изведбата на уметничкото дело, што може да вклучува компјутерски код, функции, изрази или друг влез што на крајот ја определува формата што ќе ја добие уметноста.<ref name=Verostko/> Овој влез може да биде математички, пресметковен или генеративен по природа. Бидејќи алгоритмите имаат тенденција да бидат детерминистички, што значи дека нивното повторно извршување секогаш би довело до создавање идентични уметнички дела, обично се воведува некој надворешен фактор. Тоа може да биде или некаков генератор на случајни броеви, или надворешен збир на податоци (што може да се движи од снимени отчукувања на срцето до кадри од филм). Некои уметници работат и со органски заснован гестовен влез, кој потоа се менува со алгоритам. Според оваа дефиниција, фракталите направени од фракталска програма не се уметност, бидејќи луѓето не се вклучени. Меѓутоа, ако се дефинира поинаку, алгоритамската уметност може да се смета дека ја вклучува и фракталната уметност, како и други видови, како што се оние што користат [[генетски алгоритам|генетски алгоритми]]. Уметникот Кери Мичел во својот „Манифест на фракталната уметност“ од 1999 година изјавил:<ref name=Mitchell2009>{{cite book |last=Mitchell |first=Kerry |title=Selected Works |url=https://books.google.com/books?id=-QUyAgAAQBAJ&pg=PA7 |date=24 July 2009| publisher=Lulu.com<!--This book is published by the artist himself, and can be relied on only for his own point of view.-->|isbn=978-0-557-08398-5|pages=7–8}} This artist is notable for his place in the Fractal Art movement, as is his opinion and manifesto.</ref><ref name=UCSB/><ref>{{cite web |author=Mitchell, Kerry |title=The Fractal Art Manifesto |url=https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |publisher=Fractalus.com |access-date=27 December 2015 |date=1999 |archive-date=5 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043719/https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|Фракталната уметност не е... компјутерска (компјутеризирана) уметност, во смисла на тоа дека компјутерот ја врши целата работа. Делото се изведува на компјутер, но само по насока на уметникот. Вклучете го компјутерот и оставете го сам еден час. Кога ќе се вратите, нема да е создадена никаква уметност.<ref name=Mitchell2009/>}} ==Алгоритмисти== „Алгоритмист“ е термин за дигитални уметници кои создаваат алгоритамска уметност.<ref name=Verostko>{{cite web |last1=Verostko |first1=Roman |title=Algorithmic Art |url=http://www.verostko.com/algorithm.html |date=1999 |orig-year=1994}}</ref> Пионерски алгоритмисти се Вера Молнар, Дора Маурер и Гизела Ракоци.<ref name="thp">{{cite web |title=The three pioneers of algorithmic art at Pera Museum "Calculations and Coincidences" |url=https://artdaily.com/news/176944/The-three-pioneers-of-algorithmic-art-at-Pera-Museum--Calculations-and-Coincidences- |website=Art Daily |access-date=}}</ref> Алгоритмистите формално започнале да си допишуваат и да го воспоставуваат својот идентитет како уметници по панелот насловен „Уметност и алгоритми“ на SIGGRAPH во 1995 година. Ко-основачи биле Жан-Пјер Ебер и [[Роман Верострко]]. На Ебер му се припишува измислувањето на терминот и неговата дефиниција, која е во форма на негов сопствен алгоритам:<ref name=Verostko/> if (creation && object of art && algorithm && one's own algorithm) { return * алгоритмист * } else { return * не е алгоритмист * } ===Видови=== [[File:Morphogenic digital art exhibition by Andy Lomas at Watermans Arts Centre, London.jpg|thumb|„Морфогенетски творби“, изложба на компјутерски создадена дигитална уметност со употреба на програмирани алгоритми, од Анди Ломас, во Уметнички центар „Вотерманс“, западен Лондон, 2016]] Уметниците можат да пишуваат код што создава сложени и динамични визуелни композиции.<ref name="fctc"/> [[Клеточен автомат|Клеточните автомати]] можат да се користат за создавање уметнички шеми со изглед на случајност или за менување на слики, како што се фотографии, со примена на трансформација како правилото на скокање по камења (за да се добие импресионистички стил), повторувана сè додека не се постигне посакуваниот уметнички ефект.<ref>{{cite web |last1=Hoke |first1=Brian P. |title=Cellular Automata and Art |url=http://www.dartmouth.edu/~matc/math5.pattern/FinalProject/Hoke.html |publisher=Dartmouth College |access-date=24 December 2015 |date=21 August 1996 |archive-date=24 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024222057/http://www.dartmouth.edu/~matc/math5.pattern/FinalProject/Hoke.html |url-status=dead }}</ref> Нивната употреба е истражувана и во музиката.<ref name="Burraston Edmonds 2005 pp. 165–185">{{cite journal | last1=Burraston | first1=Dave | last2=Edmonds | first2=Ernest | title=Cellular automata in generative electronic music and sonic art: a historical and technical review | journal=Digital Creativity | volume=16 | issue=3 | year=2005 | doi=10.1080/14626260500370882 | pages=165–185| s2cid=16101588 }}</ref> Фракталната уметност се состои од разновидни компјутерски создадени [[фрактал]]и со боење избрано за да даде привлечен ефект.<ref name="fgad">{{cite book |title=Fractal geometry in architecture and design |last=Bovill |first=Carl |year=1996 |publisher=Birkhauser |location=Boston |isbn=0-8176-3795-8 |page=153 |url=https://books.google.com/books?id=w5ptaiGsac4C |access-date=28 October 2011}}</ref> Особено во западниот свет, таа не се црта ниту слика со рака. Обично се создава индиректно, со помош на софтвер за создавање фрактали, преку [[итерација|итерирање]] низ три фази: поставување на параметри на соодветен фракталски софтвер; извршување на можеби долго пресметување; и оценување на производот. Во некои случаи се користат други графички програми за дополнително менување на добиените слики. Ова се нарекува постобработка. Во уметничкото дело може да се интегрираат и нефракталски слики.<ref name="mra">{{cite web |url=http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |title=Meet Reginald Atkins, mathematical artist |author=Conner, Elysia |date=25 February 2009 |publisher=CasperJournal.com |access-date=28 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420043959/http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |archive-date=20 April 2012 |url-status=dead }}</ref> Генетската или еволутивната уметност користи генетски алгоритми за итеративно развивање слики, избирајќи во секоја „генерација“ според правило определено од уметникот.<ref>{{cite web |last1=Eberle |first1=Robert |title=Evolutionary Art - Genetic Algorithm |url=http://www.saatchiart.com/art/New-Media-Evolutionary-Art-Genetic-Algorithm/57335/1837679/view |publisher=Saatchi Art |access-date=25 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226013227/http://www.saatchiart.com/art/New-Media-Evolutionary-Art-Genetic-Algorithm/57335/1837679/view |archive-date=26 December 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Reynolds |first1=Craig |title=Evolutionary Computation and its application to art and design |url=http://www.red3d.com/cwr/evolve.html |publisher=Reynolds engineering & Design |access-date=25 December 2015 |date=27 June 2002}}</ref> Алгоритамската уметност не ја создаваат само компјутерите. Венди Чун објаснува:<ref name=Chun2011/> {{blockquote|Софтверот е единствен по својот статус на метафора за самата метафора. Како универзален имитатор/машина, тој ја опфаќа логиката на општа заменливост; логика на уредување и творечко, оживувачко нередување. Џозеф Вајценбаум тврдел дека компјутерите станале метафори за „ефективни постапки“, односно за сè што може да се реши во пропишан број чекори, како што се генската експресија и канцелариската работа.<ref name=Chun2011>{{cite book |author=Chun, Wendy Hui Kyong |year=2011 |title=Programmed Visions: Software and Memory |url=https://archive.org/details/programmedvision00chun |url-access=limited |page=[https://archive.org/details/programmedvision00chun/page/n16 2] |publisher=MIT Press |isbn=978-0262518512}}</ref>}} Американската уметница [[Џек Окс]] користела алгоритми за создавање слики кои се [[музичка визуелизација|визуелизации на музика]], без употреба на компјутер. Два примера се „визуелни изведби“ на постоечки партитури, како Осмата симфонија од [[Антон Брукнер]]<ref>{{cite conference|author=Ox, Jack |year=1990 |url=https://www.academia.edu/35788162 |title=The Systematic Translation of Anton Bruckner's Eighth Symphony into a Series of Thirteen Paintings |conference=Bruckner Symposium 1990 |location=Linz, Austria}}</ref><ref>{{cite web |url= http://intermediaprojects.org/pages/Bruckner.html |title=Bruckner: Eighth Symphony visualized themes |publisher=Intermedia Projects |access-date=9 April 2018}}</ref> и „Урсонате“ на [[Курт Швитерс]].<ref>{{cite journal |author=Ox, Jack |year=1993 |title=Creating a Visual Translation of Kurt Schwitters' Ursonate |journal=Leonardo Music Journal |volume=3 |pages=59–61|doi=10.2307/1513271 |jstor=1513271 |s2cid=61693312 }}</ref> Подоцна, таа и нејзиниот соработник Дејв Бритон го создадоа „Виртуелниот орган за бои на 21-от век“, кој користи компјутерско програмирање и алгоритми.<ref>{{cite journal |last1=Britton |first1=David |last2=Ox |first2=Jack |year=2000 |title=The 21st Century Virtual Reality Color Organ |url=https://www.academia.edu/785266 |journal=IEEE MultiMedia |volume=7 |pages=6–9 |doi=10.1109/MMUL.2000.10014}}</ref> Од 1996 година постојат генератори на амбиграми кои автоматски генерираат амбиграми.<ref>{{Cite web|url=http://jeux-et-mathematiques.davalan.org/liens/liens_ambi.html|title=Davalan Ambigram Generator|website=Davalan.org|access-date=1 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://makeambigrams.com/ambigram-generator/|title=The Make Ambigrams Ambigram Generator|website=MakeAmbigrams.com|access-date=1 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://trulyscience.com/ambigram-generator/|title=Truly Science Free Ambigram Generator|website=trulyscience|access-date=2 April 2020|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930030928/https://trulyscience.com/ambigram-generator/|url-status=dead}}</ref> ==Наводи== {{наводи|2}} ==За понатамошно читање== * Oliver Grau (2003). [http://leonardo.info/isast/leobooks/books/grau.html ''Virtual Art: From Illusion to Immersion''] (MIT Press/Leonardo Book Series). Cambridge, Massachusetts: The MIT Press. {{ISBN|0-262-07241-6}}. * Wands, Bruce (2006). ''Art of the Digital Age'', London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-23817-0}}. ==Надворешни врски== {{commons category}} * [http://www.verostko.com/algorithm.html Algorithmic Art: Composing the Score for Visual Art] - Roman Verostko * [http://dada.compart-bremen.de/ Compart - Database of Digital and Algorithmic Art] * [http://phillipmfeldman.org/art/computer%20art/index.html Fun with Computer-Generated Art] * [http://iasl.uni-muenchen.de/links/NAKSe.html Thomas Dreher: Conceptual Art and Software Art: Notations, Algorithms and Codes] * [https://jagmsingh.com/Double-Scramble/Double-Scramble.html Double Scramble, Live: the sky over Dallas plays Satie's Gymnopedie No. 1] [[Категорија:Современа уметност]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Сметачка уметност]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] dyh0xutio1r5slrmyrj2twqr6ys3bzh 5642629 5642626 2026-10-10T10:19:50Z 19user99 72391 5642629 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Octopod_by_syntopia.jpg|мини| „Октопод“ од Микаел Хвидфелд Кристенсен. Пример за алгоритамска уметност создадена со софтверот Structure Synth. <ref name="Hvidtfeldt">{{Наведена мрежна страница|url=http://hvidtfeldts.net/|title=Hvitfeldts.net|last=Hvidtfeldt Christensen|first=Mikael|accessdate=2 October 2015}}</ref>]] '''Алгоритамска уметност''' — уметност, најчесто [[визуелна уметност]], во која дизајнот е создаден од [[алгоритам]]. Алгоритамските уметници понекогаш се нарекуваат алгоритмисти. Алгоритамската уметност се создава во форма на дигитални слики и [[скулптура|скулптури]], интерактивни инсталации и музички композиции.<ref name="fctc">{{cite web |title=From Code to Canvas: Mastering Algorithmic Art Techniques |url=https://aiartmagazine.org/from-code-to-canvas-mastering-algorithmic-art-techniques/ |website=AI Art Magazine |access-date=}}</ref> Алгоритамската уметност не е нов концепт. [[Исламска уметност|Исламската уметност]] е добар пример за традицијата на следење на збир правила за создавање шеми. Дури и постарата практика на [[ткаење]] содржи елементи на алгоритамска уметност.<ref name="faa">{{cite web |last1=McLean |first1=Alex |last2=Harlizius-Klück |first2=Ellen |date=2018 |title=Fabricating Algorithmic Art |url=https://www.academia.edu/72465153 |website=academia.edu |access-date=20 February 2025}}</ref> Како што се развивале [[компјутер]]ите, така се развивала и уметноста создадена со нив. Алгоритамската уметност поттикнува експериментирање, овозможувајќи им на уметниците да ја туркаат својата креативност во дигиталното доба. Алгоритамската уметност им овозможува на творците да осмислат сложени шеми и дизајни кои би биле речиси невозможни за постигнување со рака.<ref name="aawc">{{cite web |date=4 January 2025 |title=Algorithmic Art: Where Code Meets Canvas in 2025 |url=https://toxigon.com/algorithmic-art-where-code-meets-canvas |website=Toxigon Infinite |access-date=20 February 2025}}</ref> Творците одлучуваат какви ќе бидат влезните критериуми, но не и каков ќе биде исходот.<ref name="aid">{{cite web |title=An In-Depth Guide to Algorithmic Art |url=https://www.adobe.com/uk/creativecloud/illustration/discover/digital-art/algorithmic-art.html |website=Adobe |access-date=}}</ref> ==Преглед== Алгоритамската уметност, позната и како компјутерски создадена уметност, е подгрупа на генеративната уметност (создадена од автономен систем) и е поврзана со системската уметност (под влијание на теоријата на системите). [[Фрактална уметност|Фракталната уметност]] е пример за алгоритамска уметност.<ref name=UCSB>{{cite web |title=Approximating Reality with Interactive Algorithmic Art |url=http://www.mat.ucsb.edu/~g.legrady/academic/courses/01sp200a/students/brentYokota/200a_fin.html |publisher=University of California Santa Barbara |access-date=25 December 2015 |date=7 June 2001}}</ref> Фракталната уметност е истовремено апстрактна и фасцинантна.<ref name="fctc"/> За слика со разумна големина, дури и наједноставните [[алгоритам|алгоритми]] бараат премногу пресметување за рачно извршување да биде практично, па затоа се извршуваат на еден компјутер или на кластер од компјутери. Конечниот резултат обично се прикажува на компјутерски монитор, се печати со растерски печатар или се црта со помош на плотер. Променливоста може да се внесе со употреба на псевдослучајни броеви. Не постои консензус дали производот на алгоритам што работи врз веќе постоечка слика (или врз каков било влез освен псевдослучајни броеви) сè уште може да се смета за компјутерски создадена уметност, наспроти компјутерски потпомогната уметност.<ref name=UCSB/> ==Историја== [[File:Darb-i Imam shrine spandrel.JPG|thumb|Исламските геометриски шеми, како оваа плочкеста мозаична облога од тип гирих во светилиштето Дарб-е Имам во [[Исфахан]], се претходници на алгоритамската уметност.<ref name=Verostko/>]] Роман Верострко тврди дека исламските геометриски шеми се конструирани со помош на алгоритми, исто како и сликарството на италијанската ренесанса, кое користи математички техники, особено [[линеарна перспектива|линеарната перспектива]] и пропорцијата.<ref name=Verostko/> [[File:San Romano Battle (Paolo Uccello, London) 01.jpg|thumb|upright=1.2<!--width for very low image-->|[[Паоло Учело]] го употребил геометрискиот алгоритам на иновативен начин, вградувајќи ја [[линеарна перспектива|линеарната перспектива]] во слики како „Битката кај Сан Романо“ (околу 1435–1460 г.): скршените копја се протегаат по линиите на перспективата.]] Некои од најраните познати примери на компјутерски создадена алгоритамска уметност ги создале Георг Неес, Фридер Наке, А. Мајкл Нол, Манфред Мор и Вера Молнар во раните 1960-ти. Овие уметнички дела биле извршени со плотер управуван од компјутер, па затоа биле компјутерски создадена уметност, но не и дигитална уметност. Чинот на создавање се состоел во пишување на [[компјутерска програма|програмата]], која ја определувала низата дејства што плотерот треба да ги изврши. Соња Ленди Шеридан во 1970 година ја основала Генеративните системи како програма на Школата на Институтот за уметност во Чикаго, како одговор на општествената промена предизвикана делумно од компјутерско-роботската комуникациска револуција.<ref name = "SLS 83">Sonia Landy Sheridan, "Generative Systems versus Copy Art: A Clarification of Terms and Ideas", in: ''Leonardo'', Vol. 16, No. 2 (Spring, 1983), pp. 103-108. {{doi|10.2307/1574794}}</ref> Нејзиното рано дело со копир и телематска уметност се фокусирало на разликите помеѓу човековата рака и алгоритамот.<ref name="MF1">Flanagan, Mary. "An Appreciation on the Impact of the work of Sonia Landy Sheridan." The Art of Sonia Landy Sheridan. Hanover, NH: Hood Museum of Art, 2009, pp. 37–42.</ref> Освен континуираното дело на Роман Верострко и неговите колеги алгоритмисти, следните познати примери се фракталните уметнички дела создадени во средината до крајот на 1980-тите. Тие се важни во овој контекст бидејќи користат поинаков начин на извршување. Додека најраната алгоритамска уметност била „цртана“ од [[плотер]], фракталната уметност едноставно создава слика во [[компјутерска меморија|меморијата на компјутерот]]; затоа е дигитална уметност. Природната форма на фракталното уметничко дело е слика зачувана на компјутер – ова важи и за речиси целата уметност од равенки и за најголемиот дел од неодамнешната алгоритамска уметност воопшто. Сепак, во построга смисла „фракталната уметност“ не се смета за алгоритамска уметност, бидејќи алгоритамот не го осмислува уметникот.<ref name=UCSB/> Во светлината на ваквите тековни случувања, пионерот на алгоритамската уметност Ернест Едмондс го документирал континуираната пророчка улога на уметноста во човековите работи, следејќи ја раната поврзаност од 1960-тите помеѓу уметноста и компјутерот до денешното време, во кое алгоритамот е широко препознаен како клучен концепт за општеството во целина.<ref>{{cite journal |author=Ernest Edmonds|date=15 January 2018|title=Algorithmic Art Machines|journal=Arts|volume=7|pages=3|doi=10.3390/arts7010003|doi-access=free|hdl=2086/15275|hdl-access=free}}</ref> === Рационални пристапи кон уметноста === Иако уметноста има силни емоционални и психолошки врски, таа зависи и во голема мера од рационални пристапи. Уметниците мора да научат како да користат различни алатки, теории и техники за да можат да создадат впечатливи уметнички дела. Затоа, низ историјата биле воведени многу уметнички техники за создавање различни визуелни ефекти. На пример, [[Жорж Сера|Жорж-Пјер Сера]] го измислил [[пуантилизам|пуантилизмот]], сликарска техника која вклучува поставување точки од комплементарни бои една до друга.<ref name=":0">{{Cite book |title=ITI 2008 - 30th International Conference on Information Technology Interfaces |chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4588386/;jsessionid=DOvtuSt2MwDrA91355SD3wddLS9-aYv5BgSeodZGRD4cKKucw7pk!-72395519 |access-date=2024-02-28 | date=June 2008 | pages=75–82 | doi=10.1109/ITI.2008.4588386 | chapter=Algorithmic art: Technology, mathematics and art | last1=Ceric | first1=Vlatko | isbn=978-953-7138-12-7 }}</ref> [[Кубизам|Кубизмот]] и теоријата на боите, исто така, помогнале да се револуционизираат визуелните уметности. Кубизмот вклучувал земање различни референтни точки за предметот и создавање дводимензионално претставување. Теоријата на боите, која вели дека сите бои се комбинација од трите основни бои (црвена, зелена и сина), исто така помогнала да се олесни употребата на боите во визуелните уметности и во создавањето на посебни шарени ефекти.<ref name=":0" /> Со други зборови, луѓето отсекогаш наоѓале алгоритамски начини и откривале шеми за создавање уметност. Таквите алатки им овозможиле на луѓето поефикасно да создаваат визуелно попривлечни уметнички дела. На тој начин, уметноста се приспособила да стане пометодолошка. === Создавање перспектива преку алгоритми === Друг важен аспект што му овозможил на уметноста да се развие во сегашната форма е [[перспектива|перспективата]]. Перспективата му овозможува на уметникот да создаде дводимензионална проекција на тродимензионален предмет. Муслиманските уметници за време на исламскиот златен век користеле линеарна перспектива во повеќето од своите дизајни. Поимот перспектива повторно бил откриен од италијанските уметници за време на ренесансата. [[Златен пресек|Златниот пресек]], познат математички сооднос, бил користен од многу уметници на [[Ренесанса|ренесансата]] во нивните цртежи. Најпознато, [[Леонардо да Винчи]] ја користел таа техника во својата „[[Мона Лиза]]“ и во многу други слики, како што е „Спасител на светот“.<ref>{{Cite journal |last=Murtinho |first=Vitor |date=2015-07-01 |title=Leonardo's Vitruvian Man Drawing: A New Interpretation Looking at Leonardo's Geometric Constructions |url=https://doi.org/10.1007/s00004-015-0247-7 |journal=Nexus Network Journal |language=en |volume=17 |issue=2 |pages=507–524 |doi=10.1007/s00004-015-0247-7 |issn=1522-4600|hdl=10316/43761 |hdl-access=free }}</ref> Ова е еден облик на користење алгоритми во уметноста. Со проучување на делата на уметниците од минатото, од ренесансата и од исламскиот златен век, се појавува модел од математички шеми, геометриски принципи и природни броеви. ==Улогата на алгоритамот== [[File:Judson Rosebush Visions 15101 Computer Art April 22, 1978 JGR19780422 100.JPG|thumb|upright=1.5|„Поле од букви“ од Џадсон Розбуш, 1978 година, создадена со рана верзија на софтверот „Вижн“ на „Дигитал Ефектс“, во јазиците APL и [[Фортран]] на ИБМ 370/158. База на податоци за фонтот „Сувенир“; генерирање на случајни броеви, статистичка основа за определување на големината, бојата и положбата на буквите и алгоритам за скриени линии се комбинираат за да создадат оваа слика со линиско скенирање.]] Од една гледна точка, за едно уметничко дело да се смета за алгоритамска уметност, неговото создавање мора да вклучува процес заснован на [[алгоритам]] осмислен од уметникот. Уметникот може да избира и параметри и да учествува интерактивно додека се создава композицијата. Овде, алгоритамот е едноставно детален рецепт за дизајнот и евентуално за изведбата на уметничкото дело, што може да вклучува компјутерски код, функции, изрази или друг влез што на крајот ја определува формата што ќе ја добие уметноста.<ref name=Verostko/> Овој влез може да биде математички, пресметковен или генеративен по природа. Бидејќи алгоритмите имаат тенденција да бидат детерминистички, што значи дека нивното повторно извршување секогаш би довело до создавање идентични уметнички дела, обично се воведува некој надворешен фактор. Тоа може да биде или некаков генератор на случајни броеви, или надворешен збир на податоци (што може да се движи од снимени отчукувања на срцето до кадри од филм). Некои уметници работат и со органски заснован гестовен влез, кој потоа се менува со алгоритам. Според оваа дефиниција, фракталите направени од фракталска програма не се уметност, бидејќи луѓето не се вклучени. Меѓутоа, ако се дефинира поинаку, алгоритамската уметност може да се смета дека ја вклучува и фракталната уметност, како и други видови, како што се оние што користат [[генетски алгоритам|генетски алгоритми]]. Уметникот Кери Мичел во својот „Манифест на фракталната уметност“ од 1999 година изјавил:<ref name=Mitchell2009>{{cite book |last=Mitchell |first=Kerry |title=Selected Works |url=https://books.google.com/books?id=-QUyAgAAQBAJ&pg=PA7 |date=24 July 2009| publisher=Lulu.com<!--This book is published by the artist himself, and can be relied on only for his own point of view.-->|isbn=978-0-557-08398-5|pages=7–8}} This artist is notable for his place in the Fractal Art movement, as is his opinion and manifesto.</ref><ref name=UCSB/><ref>{{cite web |author=Mitchell, Kerry |title=The Fractal Art Manifesto |url=https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |publisher=Fractalus.com |access-date=27 December 2015 |date=1999 |archive-date=5 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043719/https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|Фракталната уметност не е... компјутерска (компјутеризирана) уметност, во смисла на тоа дека компјутерот ја врши целата работа. Делото се изведува на компјутер, но само по насока на уметникот. Вклучете го компјутерот и оставете го сам еден час. Кога ќе се вратите, нема да е создадена никаква уметност.<ref name=Mitchell2009/>}} ==Алгоритмисти== „Алгоритмист“ е термин за дигитални уметници кои создаваат алгоритамска уметност.<ref name=Verostko>{{cite web |last1=Verostko |first1=Roman |title=Algorithmic Art |url=http://www.verostko.com/algorithm.html |date=1999 |orig-year=1994}}</ref> Пионерски алгоритмисти се Вера Молнар, Дора Маурер и Гизела Ракоци.<ref name="thp">{{cite web |title=The three pioneers of algorithmic art at Pera Museum "Calculations and Coincidences" |url=https://artdaily.com/news/176944/The-three-pioneers-of-algorithmic-art-at-Pera-Museum--Calculations-and-Coincidences- |website=Art Daily |access-date=}}</ref> Алгоритмистите формално започнале да си допишуваат и да го воспоставуваат својот идентитет како уметници по панелот насловен „Уметност и алгоритми“ на SIGGRAPH во 1995 година. Ко-основачи биле Жан-Пјер Ебер и [[Роман Верострко]]. На Ебер му се припишува измислувањето на терминот и неговата дефиниција, која е во форма на негов сопствен алгоритам:<ref name=Verostko/> if (creation && object of art && algorithm && one's own algorithm) { return * алгоритмист * } else { return * не е алгоритмист * } ===Видови=== [[File:Morphogenic digital art exhibition by Andy Lomas at Watermans Arts Centre, London.jpg|thumb|„Морфогенетски творби“, изложба на компјутерски создадена [[дигитална уметност]] со употреба на програмирани алгоритми, од Анди Ломас, во Уметнички центар „Вотерманс“, западен Лондон, 2016]] Уметниците можат да пишуваат код што создава сложени и динамични визуелни композиции.<ref name="fctc"/> [[Клеточен автомат|Клеточните автомати]] можат да се користат за создавање уметнички шеми со изглед на случајност или за менување на слики, како што се фотографии, со примена на трансформација како правилото на скокање по камења (за да се добие импресионистички стил), повторувана сè додека не се постигне посакуваниот уметнички ефект.<ref>{{cite web |last1=Hoke |first1=Brian P. |title=Cellular Automata and Art |url=http://www.dartmouth.edu/~matc/math5.pattern/FinalProject/Hoke.html |publisher=Dartmouth College |access-date=24 December 2015 |date=21 August 1996 |archive-date=24 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024222057/http://www.dartmouth.edu/~matc/math5.pattern/FinalProject/Hoke.html |url-status=dead }}</ref> Нивната употреба е истражувана и во музиката.<ref name="Burraston Edmonds 2005 pp. 165–185">{{cite journal | last1=Burraston | first1=Dave | last2=Edmonds | first2=Ernest | title=Cellular automata in generative electronic music and sonic art: a historical and technical review | journal=Digital Creativity | volume=16 | issue=3 | year=2005 | doi=10.1080/14626260500370882 | pages=165–185| s2cid=16101588 }}</ref> Фракталната уметност се состои од разновидни компјутерски создадени [[фрактал]]и со боење избрано за да даде привлечен ефект.<ref name="fgad">{{cite book |title=Fractal geometry in architecture and design |last=Bovill |first=Carl |year=1996 |publisher=Birkhauser |location=Boston |isbn=0-8176-3795-8 |page=153 |url=https://books.google.com/books?id=w5ptaiGsac4C |access-date=28 October 2011}}</ref> Особено во западниот свет, таа не се црта ниту слика со рака. Обично се создава индиректно, со помош на софтвер за создавање фрактали, преку [[итерација|итерирање]] низ три фази: поставување на параметри на соодветен фракталски софтвер; извршување на можеби долго пресметување; и оценување на производот. Во некои случаи се користат други графички програми за дополнително менување на добиените слики. Ова се нарекува постобработка. Во уметничкото дело може да се интегрираат и нефракталски слики.<ref name="mra">{{cite web |url=http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |title=Meet Reginald Atkins, mathematical artist |author=Conner, Elysia |date=25 February 2009 |publisher=CasperJournal.com |access-date=28 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420043959/http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |archive-date=20 April 2012 |url-status=dead }}</ref> Генетската или еволутивната уметност користи генетски алгоритми за итеративно развивање слики, избирајќи во секоја „генерација“ според правило определено од уметникот.<ref>{{cite web |last1=Eberle |first1=Robert |title=Evolutionary Art - Genetic Algorithm |url=http://www.saatchiart.com/art/New-Media-Evolutionary-Art-Genetic-Algorithm/57335/1837679/view |publisher=Saatchi Art |access-date=25 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226013227/http://www.saatchiart.com/art/New-Media-Evolutionary-Art-Genetic-Algorithm/57335/1837679/view |archive-date=26 December 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Reynolds |first1=Craig |title=Evolutionary Computation and its application to art and design |url=http://www.red3d.com/cwr/evolve.html |publisher=Reynolds engineering & Design |access-date=25 December 2015 |date=27 June 2002}}</ref> Алгоритамската уметност не ја создаваат само компјутерите. Венди Чун објаснува:<ref name=Chun2011/> {{blockquote|Софтверот е единствен по својот статус на метафора за самата метафора. Како универзален имитатор/машина, тој ја опфаќа логиката на општа заменливост; логика на уредување и творечко, оживувачко нередување. Џозеф Вајценбаум тврдел дека компјутерите станале метафори за „ефективни постапки“, односно за сè што може да се реши во пропишан број чекори, како што се генската експресија и канцелариската работа.<ref name=Chun2011>{{cite book |author=Chun, Wendy Hui Kyong |year=2011 |title=Programmed Visions: Software and Memory |url=https://archive.org/details/programmedvision00chun |url-access=limited |page=[https://archive.org/details/programmedvision00chun/page/n16 2] |publisher=MIT Press |isbn=978-0262518512}}</ref>}} Американската уметница [[Џек Окс]] користела алгоритми за создавање слики кои се [[музичка визуелизација|визуелизации на музика]], без употреба на компјутер. Два примера се „визуелни изведби“ на постоечки партитури, како Осмата симфонија од [[Антон Брукнер]]<ref>{{cite conference|author=Ox, Jack |year=1990 |url=https://www.academia.edu/35788162 |title=The Systematic Translation of Anton Bruckner's Eighth Symphony into a Series of Thirteen Paintings |conference=Bruckner Symposium 1990 |location=Linz, Austria}}</ref><ref>{{cite web |url= http://intermediaprojects.org/pages/Bruckner.html |title=Bruckner: Eighth Symphony visualized themes |publisher=Intermedia Projects |access-date=9 April 2018}}</ref> и „Урсонате“ на [[Курт Швитерс]].<ref>{{cite journal |author=Ox, Jack |year=1993 |title=Creating a Visual Translation of Kurt Schwitters' Ursonate |journal=Leonardo Music Journal |volume=3 |pages=59–61|doi=10.2307/1513271 |jstor=1513271 |s2cid=61693312 }}</ref> Подоцна, таа и нејзиниот соработник Дејв Бритон го создадоа „Виртуелниот орган за бои на 21-от век“, кој користи компјутерско програмирање и алгоритми.<ref>{{cite journal |last1=Britton |first1=David |last2=Ox |first2=Jack |year=2000 |title=The 21st Century Virtual Reality Color Organ |url=https://www.academia.edu/785266 |journal=IEEE MultiMedia |volume=7 |pages=6–9 |doi=10.1109/MMUL.2000.10014}}</ref> Од 1996 година постојат генератори на амбиграми кои автоматски генерираат амбиграми.<ref>{{Cite web|url=http://jeux-et-mathematiques.davalan.org/liens/liens_ambi.html|title=Davalan Ambigram Generator|website=Davalan.org|access-date=1 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://makeambigrams.com/ambigram-generator/|title=The Make Ambigrams Ambigram Generator|website=MakeAmbigrams.com|access-date=1 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://trulyscience.com/ambigram-generator/|title=Truly Science Free Ambigram Generator|website=trulyscience|access-date=2 April 2020|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930030928/https://trulyscience.com/ambigram-generator/|url-status=dead}}</ref> ==Наводи== {{наводи|2}} ==За понатамошно читање== * Oliver Grau (2003). [http://leonardo.info/isast/leobooks/books/grau.html ''Virtual Art: From Illusion to Immersion''] (MIT Press/Leonardo Book Series). Cambridge, Massachusetts: The MIT Press. {{ISBN|0-262-07241-6}}. * Wands, Bruce (2006). ''Art of the Digital Age'', London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-23817-0}}. ==Надворешни врски== {{commons category}} * [http://www.verostko.com/algorithm.html Algorithmic Art: Composing the Score for Visual Art] - Roman Verostko * [http://dada.compart-bremen.de/ Compart - Database of Digital and Algorithmic Art] * [http://phillipmfeldman.org/art/computer%20art/index.html Fun with Computer-Generated Art] * [http://iasl.uni-muenchen.de/links/NAKSe.html Thomas Dreher: Conceptual Art and Software Art: Notations, Algorithms and Codes] * [https://jagmsingh.com/Double-Scramble/Double-Scramble.html Double Scramble, Live: the sky over Dallas plays Satie's Gymnopedie No. 1] [[Категорија:Современа уметност]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Сметачка уметност]] [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] 5skfpav25obg91f4r95ng8dph2p51um 0 1405439 5642624 2026-10-10T10:01:55Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:ru:Special:Redirect/revision/146244335|Устав (шрифт)]]“ 5642624 wikitext text/x-wiki [[Файл:Устав_Остромерова_евангелия_1057.svg|мини| Устав на [[Остромирово евангелие|Остромировото евангелие]], 1057 година]] '''Устав''' или '''уставно писмо''' - ракопис со јасен аголно-геометриски образец, во кој буквите се пишуваат во линија, без наклон, практично вклопувајќи се во квадрат, со мал број елементи што штрчат надолу и нагоре и, во најголем дел, одделно еден од друг. Тоа е бавно и свечено писмо со внимателно [[Калиграфија|калиграфско]] извршување, со мал број кратенки. Овој поим се применува на различни писма: * на [[кирилица]] (најчесто) и на [[глаголица]]; * на [[Грчка азбука|грчкиот]] ракопис [[Византија|од византиско време]]; * понекогаш и во други случаи: на пример, тие можат да споменат и да ги споредат курзивните јапонски знаци со уставните. Во своето палеографско значење, поимот „устав“ се користи од [[19 век]], првично само во врска со кирилицата. Името е поврзано со опсегот на примена на ова писмо: во „високата“ црковна литература „ставьнымъ словѣньскимъ ѩꙁꙑкомъ“. == Грчки устав == Грчкиот унцијален (во друга терминологија - '''помлад [[Унцијално писмо|унцијален]]''') е ракопис напишан со големи букви од средината на првиот, почетокот на 2 милениум од н. е., првично наклонета, но исправена до 10 век. Врз основа на тоа биле создадени готската и [[Кирилица|кирилската]] [[Готска азбука|азбука]]. Грчкиот устав обично се издвојува како посебна категорија во руската терминологија, иако често се комбинира со унцијалното писмо од претходниот период. Во некои европски јазици, уставното и унцијалното (како и [[Полуустав (шрифт)|полууставно]] и [[Полуунциал|полуунцијалното]]) генерално се нарекуваат со истиот збор. {| class="standard" |+Примери од грчкиот устав |[[Файл:Греческий_устав_IX_века.gif|300x300пкс|Греческий устав IX века]] |[[Файл:Uncial_Greek_(a.k.a._Byzantine_lettering)_in_Gospel_of_IX–X_centuries.gif|300x300пкс]] |[[Файл:Uncial_Greek_(a.k.a._Byzantine_lettering)_in_Gospel_of_year_980.gif|300x300пкс|Греческий устав X века]] |} == Кирилски устав == Уставот е најстариот облик на [[Кирилица|кирилицата]], карактеристична за најстарите [[Ракопис|ракописи]]. Изворниот кирилски устав точно ги повторувала контурите на [[Унцијално писмо|унцијалните]] (унцијалните) букви од грчките литургиски книги од истото време ([[9 век|9-ти]] - [[11 век|11-ти]] век) - поточно, меѓу најстарите споменици може да се најде истиот закосен контур на буквите како во византискиот устав. Подоцна, кириловото писмо се развило независно. Некои од најстарите споменици на законско пишување (на [[пергамент]]): * источнословенски: ** [[Остромирово евангелие]] (1056-57); ** Архангелско евангелие (околу 1092); ** [[Мстиславово евангелие]] (1103-17); * јужнословенски: ** [[Супрасљски зборник|Супрасљски ракопис]] (X век); <ref>(https://iztok-zapad.eu/image/catalog/materials/Suprasylski_sbornik.pdf {{Wayback|url=https://iztok-zapad.eu/image/catalog/materials/Suprasylski_sbornik.pdf|date=20230625202607}})</ref> ** [[Битолски триод]] (XII век); ** [[Слепченски апостол]] (XII век). Во древниот устав, сразмерот на буквите се приближувале кон квадрат (кој на крајот бил заменет со издолжен правоаголник)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.paratype.ru/catalog-chapter/u-5e3285c7#ustav|title=Устав (Ustav) - Справочник ПараТайп<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164501/http://rus.paratype.ru/catalog-chapter/u-5e3285c7#ustav|archive-date=2018-08-15|accessdate=2018-08-15}}</ref>, и немало поделба на текстот на зборови. Се прави разлика помеѓу самиот антички устав (пред [[14 век]]) и '''новиот устав''' - од [[15 век|15]] до [[17 век]] (главно на хартија; сепак, не сите автори се согласуваат со оваа терминологија - некои ја сметаат новата повелба за еден вид полуустав). {| class="standard" |+Примери за кириловиот устав |[[Файл:OstromirGospel.jpg|300x300пкс|Древний устав ([[Остромирово евангелие]], XI век)]] | rowspan="2" |[[Файл:Пересопницкое_евангелие.gif|500x500пкс|Новый устав («Пересопницкое евангелие», XVI век)]] |- |[[Файл:Sluzhebnik.jpg|200x200пкс|Новый устав («Служебник» [[1400 год|1400 года]])]] |} Формалното пишување почнало да преминува во потечно ракописно пишување доста рано: се појавило закосување, делови од буквите што штрчеле зад линијата станале почести и се развил систем на кратенки. Повелбата е заменета со полуповелба (понекогаш се разликуваат и преодни видови ракопис: '''големи курзивни букви''', '''преодни курзивни букви''' итн.). Како типографски шрифт, уставот се користел (и се користи) само во научната литература, додека црковната литература традиционално го користи полууставот. Постои добро познато издание на Остромировото евангелие, отпечатено во 1843 година со помош на специјално направен шрифт што го подражава ракописот. Во публикациите на најстарите пишани споменици од крајот на 19 век до крајот на ерата на метално пишување, често се користел карактеристичен мал уставен кириличен шрифт со многу тенки хоризонтални линии (кои честопати не се печатат во препечатоците, и како резултат на тоа, буквите И/Н/П или Е/С мора да се разликуваат само по контекст). Моментално, развиени се доста компјутерски уставни шрифтови кои го репродуцираат ракописот од различни места и времиња. Типографските верзии на уставот обично прават разлика помеѓу големи и мали букви. == Глаголички устав == Во [[Глаголица|глаголицата]], и најстарите ракописи ([[киевски листови]]) и примери на доцнохрватската аголна глаголица, вклучително и типографските, се сметаат за дел од уставот. == Наводи == [[Категорија:Печатарски слогови]] [[Категорија:Палеографија]] [[Категорија:Кирилица]] 01ie0c5xswd6p6z94uynmynr68e639a 5642627 5642624 2026-10-10T10:16:59Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5642627 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Устав_Остромерова_евангелия_1057.svg|мини|Детаљ во устав од [[Остромирово евангелие|Остромировото евангелие]], 1057 година]] '''Устав'''<ref>{{ДРМЈ|устав}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|устав}}</ref> или '''уставно писмо''' — ракопис со јасен аголно-геометриски образец, каде што буквите се пишуваат во линија, без наклон, практично вклопувајќи се во квадрат, со мал број елементи што штрчат надолу и нагоре и, во најголем дел, се напишани одделно една од друга. Ова е бавно и свечено писмо со внимателно [[Калиграфија|калиграфско]] извршување и со мал број кратенки. Поимот се применува на различни писма: * на [[кирилица]] (најчесто) и на [[глаголица]]; * на [[Грчка азбука|грчкиот]] ракопис од [[Византија|византиско време]]; * понекогаш и во други случаи (на пример, споредба на курзивните јапонски знаци со уставните). Во своето [[Палеографија|палеографско]] значење, поимот „устав“ се користи од [[19 век]], првично само во врска со кирилицата. Името е поврзано со областа на примена на ова писмо: во „високата“ црковна литература. == Грчки устав == Грчкиот унцијал (во друга терминологија — '''помлад [[Унцијално писмо|унцијал]]''') е ракопис напишан со големи букви кој се користел од средината на првиот до почетокот на вториот милениум од н.е. Првично ова писмо било наклонето, но се исправило до [[10 век]]. Врз основа на него биле создадени готската и [[Кирилица|кирилската]] [[Готска азбука|азбука]]. Грчкиот устав обично се издвојува како посебна категорија во руската терминологија, иако често се комбинира со унцијалното писмо од претходниот период. Во некои европски јазици, уставното и унцијалното (како и [[Полуустав (шрифт)|полууставното]] и [[Полуунциал|полуунцијалното]]) генерално се нарекуваат со истиот збор. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Примери од грчкиот устав | [[Податотека:Греческий_устав_IX_века.gif|мини|алт=Грчки устав од IX век|Грчки устав од IX век]] | [[Податотека:Uncial_Greek_(a.k.a._Byzantine_lettering)_in_Gospel_of_IX–X_centuries.gif|мини|алт=Грчки унцијал во евангелие од IX-X век|Грчки унцијал (византиско писмо) во евангелие од IX–X век]] | [[Податотека:Uncial_Greek_(a.k.a._Byzantine_lettering)_in_Gospel_of_year_980.gif|мини|алт=Грчки устав од X век|Грчки устав од X век (980 година)]] |} == Кирилски устав == Уставот е најстариот облик на [[кирилица|кирилицата]], карактеристичен за најстарите [[ракопис|ракописи]]. Изворниот кирилски устав точно ги повторувал контурите на [[унцијално писмо|унцијалните]] букви од грчките литургиски книги од истото време (од [[9 век|9]] до [[11 век]] век). Поточно, меѓу најстарите споменици може да се забележи истата закосена контура на буквите како во византискиот устав. Подоцна, кирилското писмо почнало да се развива независно. Некои од најстарите зачувани споменици напишани со уставно писмо (на [[пергамент]]): * источнословенски: ** [[Остромирово евангелие]] (1056–1057); ** [[Архангелско евангелие]] (околу 1092); ** [[Мстиславово евангелие]] (1103–1117); * јужнословенски: ** [[Супрасљски зборник]] (X век);<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://iztok-zapad.eu/image/catalog/materials/Suprasylski_sbornik.pdf|title=Rediscovery: Bulgarian Codex Suprasliensis|date=2012|accessdate=2026-10-10}}</ref> ** [[Битолски триод]] (XII век); ** [[Слепченски апостол]] (XII век). Во древниот устав, сразмерите на буквите се приближувале кон квадрат (кој подоцна бил заменет со издолжен правоаголник),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://paratype.ru|title=Устав (Ustav) - Справочник ПараТайп|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164501/http://rus.paratype.ru/catalog-chapter/u-5e3285c7#ustav|archive-date=2018-08-15|accessdate=2018-08-15}}</ref> а во текстот немало поделба на зборови. Се прави разлика помеѓу самиот антички устав (пред [[14 век]]) и '''новиот устав''' — од [[15 век|15]] до [[17 век]] (кој главно се пишувал на хартија; сепак, не сите автори се согласуваат со оваа терминологија, па некои новиот устав го сметаат за еден вид полуустав). {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: auto;" |+ Примери за кирилскиот устав | [[Податотека:OstromirGospel.jpg|мини|Древен устав ([[Остромирово евангелие]], XI век)]] | rowspan="2" | [[Податотека:Пересопницкое_евангелие.gif|мини|Нов устав („Пересопничко евангелие“, XVI век)]] |- | [[Податотека:Sluzhebnik.jpg|мини|Нов устав („Служебник“ од 1400 година)]] |} Формалното пишување почнало да преминува во потечно ракописно пишување прилично рано: се појавил наклон, деловите од буквите што штрчат надвор од линијата станале почести и се развил посебен систем на кратенки. Така, уставот постепено бил заменет со [[Полуустав (шрифт)|полуустав]] (понекогаш се издвојуваат и преодни видови ракописи: '''големи курзивни букви''', '''преодни курзивни букви''' итн.). Како типографски шрифт (печатни букви), уставот се користел (и сè уште се користи) само во научната литература, додека во црковната литература традиционално се употребува полууставот. Постои познато издание на Остромировото евангелие отпечатено во 1843 година со помош на специјално изработен шрифт што го подражава оригиналниот ракопис. Во публикациите на најстарите пишани споменици од крајот на XIX век па сè до крајот на ерата на металното печатење, често се користел специфичен мал уставен кириличен шрифт со многу тенки хоризонтални линии. Бидејќи овие линии честопати не се отпечатувале добро при препечатувањето, буквите И/Н/П или Е/С морале да се разликуваат исклучиво според контекстот. Денес се развиени голем број компјутерски уставни шрифтови кои верно го репродуцираат ракописот од различни региони и епохи. Типографските верзии на уставот обично прават јасна разлика помеѓу големи и мали букви. == Глаголички устав == Во [[Глаголица|глаголицата]], и најстарите ракописи ([[Киевски листови|киевските листови]]) и примерите на доцната хрватска аголна глаголица, вклучително и нејзините типографски верзии, се сметаат за дел од уставот. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Печатарски слогови]] [[Категорија:Палеографија]] [[Категорија:Кирилица]] o0i7rfwmqdy6hdpmg29gyebkd4be1v2 1 1405440 5642628 2026-10-10T10:17:13Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5642628 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405441 5642630 2026-10-10T10:22:00Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1373151432|Fractal art]]“ 5642630 wikitext text/x-wiki [[File:Egyptian_capital_(SM_5257z).png|мини| Древните египетски капители понекогаш вклучувале елементи на фрактална уметност, прикажувајќи ја космогонијата преку самосличната, вгнездена структура на [[Индиски лотос|лотосовиот цвет]] кој го симболизира универзумот што се крие во сè помали размери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gauss.math.yale.edu/fractals/Panorama/Art/AfricanArt/EgyptianColumn.html|title=Fractal Geometry Panorama}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bwfJCgAAQBAJ&dq=fractal+art+ancient+Egypt&pg=PA178|title=Thinking In Patterns: Fractals And Related Phenomena In Nature|last=Novak|first=Miroslav M.|date=2004-03-09|publisher=World Scientific|isbn=978-981-4482-84-4|language=en}}</ref>]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Апстрактна уметност]] [[Категорија:Фрактали]] lsnrmmvq4id34dbbsy54k9nmb112mrf 5642634 5642630 2026-10-10T10:36:55Z 19user99 72391 5642634 wikitext text/x-wiki [[File:Egyptian_capital_(SM_5257z).png|мини| Древните египетски капители понекогаш вклучувале елементи на фрактална уметност, прикажувајќи ја космогонијата преку самосличната, вгнездена структура на [[Индиски лотос|лотосовиот цвет]] кој го симболизира универзумот што се крие во сè помали размери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gauss.math.yale.edu/fractals/Panorama/Art/AfricanArt/EgyptianColumn.html|title=Fractal Geometry Panorama}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bwfJCgAAQBAJ&dq=fractal+art+ancient+Egypt&pg=PA178|title=Thinking In Patterns: Fractals And Related Phenomena In Nature|last=Novak|first=Miroslav M.|date=2004-03-09|publisher=World Scientific|isbn=978-981-4482-84-4|language=en}}</ref>]] '''Фрактална уметност''' — форма на алгоритамска уметност создадена преку пресметување на фрактални објекти и прикажување на резултатите од пресметките како статични дигитални слики, анимации и други медиумски форми. Фракталната уметност се развива од средината на 1980-тите години па наваму.<ref name="fgad">{{cite book |title=Fractal geometry in architecture and design |last=Bovill |first=Carl |year=1996 |publisher=Birkhauser |location=Boston |isbn=0-8176-3795-8 |page=153 |url=https://books.google.com/books?id=w5ptaiGsac4C |access-date=October 28, 2011}}</ref> Таа претставува жанр на компјутерската и дигиталната уметност, кои се дел од уметноста на новите медиуми. Математичката убавина на фракталите лежи во пресекот на генеративната и компјутерската уметност. Тие се комбинираат за да создадат вид на апстрактна уметност. Фракталната уметност (особено во западниот свет) ретко се црта или слика рачно. Таа најчесто се создава индиректно, со помош на софтвер за генерирање фрактали, преку три фази: поставување параметри во соодветниот софтвер; извршување на пресметката (која може да биде долготрајна); и оценување на крајниот резултат. Во некои случаи, се користат и други графички програми за дополнителна измена на добиените слики. Овој процес се нарекува пост-процесирање. Во уметничкото дело може да се вклучат и елементи што не се фрактални. Множеството на Жулија и множеството на Манделброт можат да се сметаат за икони на фракталната уметност.<ref name="mra">{{cite web |url=http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |title=Meet Reginald Atkins, mathematical artist |author=Elysia Conner |date=February 25, 2009 |publisher=CasperJournal.com |access-date=October 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420043959/http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |archive-date=April 20, 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="hema">{{cite book |title=The heart of mathematics: an invitation to effective thinking |last=Burger |first=Edward B. |author2=Michael P. Starbird |year=2005 |publisher=Springer |isbn=1-931914-41-9 |page=475 |url=https://books.google.com/books?id=M-qK8anbZmwC |access-date=October 30, 2011}}</ref> Се смета дека фракталната уметност не би можела да се развие без компјутерите, поради нивните можности за вршење сложени пресметки. Фракталите се генерираат со примена на итеративни методи за решавање на нелинеарни или полиномни равенки. Фракталите претставуваат различни крајно неправилни криви или форми, кај кои секој соодветно избран дел е сличен по форма со даден поголем или помал дел, кога ќе се зголеми или намали на иста големина.<ref name="dima">{{cite book |title=Digital Mantras: The languages of abstract and virtual worlds |last=Steven R. |first=Holtzman |year=1995 |publisher=MIT Press |isbn=0-262-58143-4 |page=241 |url=https://books.google.com/books?id=gc5hnRuABy0C |access-date=October 28, 2011}}</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/fractal Fractal – Definition]. Free Merriam-Webster Dictionary.</ref> ==Видови== [[File:NonIntegerMultibrot - Breaking of Space.jpg|thumb|right|Детал од множеството „Мултиброт“ со нецелоброен експонент]] Постојат многу различни видови фрактални слики. Тие можат да се поделат во неколку групи: * Фрактали изведени од стандардната геометрија преку примена на итеративни трансформации врз почетна, вообичаена фигура, како што се права линија (Канторова прашина или крива на фон Кох), триаголник (триаголник на Серпински) или коцка (сунѓер на Менгер). Во оваа група спаѓаат првите фрактални фигури, создадени кон крајот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век. * IFS (системи на итерирани функции) * Чудни атрактори * Фрактален пламен * Фрактали базирани на L-системи * Фрактали создадени преку итерација на комплексни полиноми. Њутнови фрактали, вклучувајќи ги и Нова-фракталите * Фрактали генерирани врз кватерниони и други Кејли-Диксонови алгебри<ref>{{cite web| url = http://paulbourke.net/fractals/quatjulia/| title = Quaternion Julia Fractals}}</ref> * Фрактални терени генерирани преку процеси на случајни фрактали<ref>{{cite web| url = https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| title = Fractal Art FAQ| access-date = November 22, 2010| archive-date = July 8, 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200708085303/https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| url-status = dead}}</ref> * Манделбулбите се вид на тридимензионални фрактали. Фрактален експресионизам е термин што се користи за да се направи разлика во однос на традиционалната визуелна уметност која вклучува фрактални елементи, како што е, на пример, самосличноста. Можеби најдобриот пример за фрактален експресионизам се наоѓа во шарите создадени со техниката на капење боја на Џексон Полок. Тие се анализирани и е утврдено дека поседуваат фрактална димензија, што се припишува на неговата техника.<ref name="coex">{{cite book |title=Complexity explained |last=Érdi |first=Péter |author-link=Péter Érdi|year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-35777-3 |page=214 |url=https://books.google.com/books?id=JwgpLvknc8wC |access-date=October 29, 2011}}</ref> ==Техники== <gallery mode="packed" heights="140"> File:Electricsheep-14525.jpg|Фрактална слика генерирана од [[Electric Sheep]] File:FWF Samuel Monnier détail.jpg|Фрактал од типот „збор на Фибоначи“ File:Mandelbulb072a.JPG|3D фрактал од типот „Манделбулб“ ([[Mandelbulb]]) генериран со помош на Visions of Chaos File:Lai4d fractal tetrahedron fantasy.jpg|Фантазија со 3D фрактал генерирана со помош на LAI4D File:AmidstFractalArt.png|Дело генерирано со Mandelbulb3D. Image:Julian fractal.jpg|Дело генерирано во софтверот Apophysis </gallery> Фракталите од сите видови се користени како основа за дигитална уметност и анимација. Графиката со висока резолуција во боја станала сè подостапна во научните истражувачки лаборатории во средината на 1980-тите. Научните форми на уметност, вклучувајќи ја и фракталната уметност, се развивале одвоено од мејнстрим културата.<ref name="ciem">{{cite book |title=Critical issues in electronic media |last=Penny |first=Simon |year=1995 |publisher=State University of New York Press |isbn=0-7914-2317-4 |pages=81–82 |url=https://books.google.com/books?id=vzFJnyBjaLMC |access-date=October 29, 2011}}</ref> Почнувајќи од дводимензионалните детали на фракталите, како што е Манделбротовото множество, фракталите нашле уметничка примена во области толку различни како генерирањето текстури, симулацијата на раст на растенија и генерирањето пејзажи. Фракталите понекогаш се комбинираат со еволутивни алгоритми, или со итеративно избирање визуелно привлечни примероци од збир на случајни варијации на едно фрактално уметничко дело и создавање нови варијации, за да се избегне справувањето со сложени или непредвидливи параметри, или колективно, како во проектот „Електрични овци“, во кој луѓето користат фрактални пламени исцртани со дистрибуирано пресметување како свој чувар на екранот и го „оценуваат“ пламенот што го гледаат, влијаејќи врз серверот, кој ги намалува особините на непожелните, а ги зголемува оние на пожелните, за да произведе компјутерски генерирано, од заедницата создадено уметничко дело. Многу фрактални слики предизвикуваат восхит поради нивната воочена хармонија. Тоа типично се постигнува преку шаблоните што произлегуваат од рамнотежата на редот и хаосот. Слични квалитети се опишани и кај кинеското сликарство и кај минијатурните дрвја и карпести градини.<ref name="caftc">{{cite book |title=Chaos, complexity, curriculum and culture |editor1-first=William E. |editor1-last=Doll, Jr |editor2-first=Jayne |editor2-last=Fleener |editor3-first=Donna |editor3-last=Trueit |editor4-first=John |display-editors = 3 |editor4-last=St. Julien |last=Wang |first=Hongyu |chapter=Chinese aesthetics, Fractals and the Tao of Curriculum |year=2005 |publisher=Peter Lang Publishing |location=New York |isbn=978-0-8204-6780-1 |page=301 |url=https://books.google.com/books?id=fROt7Yjz3xgC |access-date=October 28, 2011}}</ref> ==Пејзажи== [[Image:Mandelbrot island.jpg|thumb|Тродимензионален пејзаж генериран со Терраџен, со користење на Манделбротовото множество]] Првата фрактална слика што била наменета да биде уметничко дело веројатно е познатата слика на насловната страница на „Сајентифик американ“ од август 1985 година. Оваа слика прикажувала [[пејзаж]] формиран од потенцијалната функција на доменот надвор од (вообичаеното) Манделбротово множество. Меѓутоа, бидејќи потенцијалната функција брзо расте во близина на границата на Манделбротовото множество, на создавачот му било потребно да го остави пејзажот да расте надолу, така што изгледало како Манделбротовото множество да е [[плато]] на врвот на планина со стрмни страни. Истата техника една година подоцна била користена на некои слики во „Убавината на фракталите“ од Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер. Тие даваат формула за проценка на растојанието од точка надвор од Манделбротовото множество до границата на Манделбротовото множество (и слична формула за Жулиевите множества). Пејзажите можат, на пример, да се формираат од функцијата на растојание за семејство итерации од обликот <math>z^{2} + az^{4} + c</math>. ==Уметници== Забележителни фрактални уметници се Дезмонд Пол Хенри, Хамид Надери Јегане и музичарот Бруно Дегацио. Британски уметници се и Вилијам Лејтам, кој користел фрактална геометрија и други техники на компјутерска графика во своите дела,<ref name="fpc">{{cite book |title=Fractals: The Patterns of Chaos |last=Briggs |first=John |author-link=John Briggs (author) |year=1992 |publisher=Thames and Hudson |location=London |isbn=0-500-27693-5 |page=169 }}</ref> и Виена Форестер, која создава уметност со фрактални пламени користејќи податоци извлечени од нејзините фотографии. Грег Семс користел фрактални дизајни на разгледници, маици и текстил. Американката Вики Браго-Мичел создала фрактална уметност која се појавила на изложби и на корици на списанија. На Скот Дрејвс му се припишува изумот на фракталните пламени. Карлос Гинзбург истражувал фрактална уметност и развил концепт наречен „хомо фракталус“, кој се темели на идејата дека човекот е врвниот фрактал.<ref name="cagi">{{cite web |url=http://muse.jhu.edu/journals/leonardo/v034/34.1ginzburg.html |title=Carlos Ginzburg |year=2001 |work=Leonardo |publisher=Leonardo/ISAST, the International Society for the Arts, Sciences and Technology |access-date=October 29, 2011 }}</ref> Мерин Паркерс од Нов Зеланд е специјализирана за фрактална уметност.<ref name="hfn">{{cite book |title=Heaven's fractal net: retrieving lost visions in the humanities, Volume 1 |last=Jackson |first=William Joseph |year=2004 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-21620-6 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=U0rJz7FC2z8C |access-date=October 30, 2011}}</ref> Кери Мичел напишал „Манифест на фракталната уметност“, тврдејќи дека.<ref name=manifesto>{{cite web |url=https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |title=The Fractal Art Manifesto |author=Mitchell, Kerry |author-link=Kerry Mitchell |access-date=December 28, 2015 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043719/https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |url-status=dead }}</ref> Во Италија, уметникот Ѓорѓо Орефиче го напишал манифестот „Фракталзам“, со што во 1999 година основал културно движење наречено фракталзам.<ref>{{Cite web|date=2019-04-17|title=Inaugurata la biennale d'arte contemporanea|url=https://www.wltv.it/inaugurata-la-biennale-darte-contemporanea/|access-date=2021-11-11|website=Digitale terrestre free: canale 652|language=it-IT}}</ref> {{blockquote|Фракталната уметност е подкласа на дводимензионалната визуелна уметност и во многу погледи е слична на фотографијата — друга уметничка форма што при своето појавување била дочекана со скептицизам. Фракталните слики типично се манифестираат како отпечатоци, што ги доведува фракталните уметници во друштво на сликари, фотографи и графичари. Фракталите егзистираат природно како електронски слики. Ова е формат што традиционалните визуелни уметници брзо го прифаќаат, а тоа ги доведува во дигиталното царство на фракталната уметност. Генерирањето фрактали може да биде уметнички потфат, математичка преокупација или едноставно смирувачка разонода. Сепак, фракталната уметност јасно се разликува од другите дигитални активности по тоа што е и по тоа што не е.<ref name=manifesto/>}} Според Мичел, фракталната уметност не е компјутеризирана уметност, не е лишена од правила, не е непредвидлива, ниту е нешто што секој што има пристап до компјутер може добро да го прави. Наместо тоа, фракталната уметност е изразна, креативна и бара труд, напор и интелигенција. Најважно е тоа што „фракталната уметност е едноставно она што го создаваат фракталните уметници: УМЕТНОСТ“.<ref name=manifesto/> Американскиот уметник Хал Тени бил ангажиран да ги дизајнира околините во филмот „Чувари на галаксијата 2“ од 2017 година.<ref name="THRVFX">{{cite magazine |url=https://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 |title='Guardians of the Galaxy Vol. 2': A Digital Kurt Russell and Other VFX Tricks Revealed |last=Giardina|first=Carolyn|magazine=The Hollywood Reporter|date=May 8, 2017|access-date=September 29, 2023 |archive-date=May 15, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515204109/http://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 }}</ref> Постои и пораст на фракталната уметност дистрибуирана преку незаменливи токени — како што е уметноста објавена од Fractal_Dimensions, spectral.haus и NetMetropolis.<ref>{{cite web |title=Mandelbrot Set Collection {{!}} OpenSea |url=https://opensea.io/collection/mandelbrot-set-collection |access-date=24 April 2022}}</ref> ==Изложби== [[File:Burst Fractal Art Show.jpg|thumb|left|upright|Изложба на фрактална уметност, 2013 година]] Фракталната уметност била изложувана во големи меѓународни галерии.<ref name="aue">{{cite book |title=The artful universe expanded |last=Barrow |first=John D. |author-link=John D. Barrow |year=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-280569-X |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=sXQJbl5mamcC |access-date=October 28, 2011}}</ref> Една од првите изложби на фрактална уметност била „Уметност на мапите“, патувачка изложба на дела на истражувачи од Универзитетот во Бремен.<ref name="funa">{{cite book |title=FutureNatural |last=Robertson |first=George |year=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-07013-9 |pages=220–221 |url=https://books.google.com/books?id=zby751yKI_kC |access-date=October 28, 2011}}</ref> Математичарите Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер откриле дека јавноста не само што ги сметала сликите за естетски привлечни туку и сакала да ја разбере научната позадина на сликите.<ref name="asc">{{cite web |url=http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |title=Art and Science in Chaos: Contesting Readings of Scientific Visualisation |author=Richard Wright |work=ISEA'94 Proceedings – The Next Generation |publisher=University of Iowa |access-date=October 28, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001183453/http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |archive-date=October 1, 2011 }}</ref> Во 1989 година фракталите биле дел од предметот на уметничката изложба „Чудни атрактори: знаци на хаосот“ во Новиот музеј за современа уметност.<ref name="ciem"/> Изложбата се состоела од фотографии, инсталации и скулптури дизајнирани да обезбедат поголем научен дискурс во областа што веќе го привлекла вниманието на јавноста преку шарените и сложени компјутерски слики. Во 2014 година, британската фрактална уметница во подем Виена Форестер<ref>{{cite web |title=Vienna Forrester - Fractal Artist |url=https://viennaforrester.co.uk/fractal |website=viennaforrester.co.uk |access-date=17 June 2021}}</ref> создала изложба одржана во И-јазолот на Планетарниот колегиум,<ref name="rh-dmu">{{cite web|date=November 6, 2020|title=Fractal Art – Research – Fine Art Studies|website=Reece Hill at De Montfort University Leicester|access-date=September 29, 2023|url=https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|archive-date=October 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028012107/https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|url-status=dead}}</ref> Кефалонија, насловена „ИО. Фрагментирани митови и сеќавања: фрактално истражување на Кефалонија“,<ref>{{cite web |title=VIENNA FORRESTER: Fragmented Myths and Memories |website=Ionion Center for the Arts and Culture |date=October 25, 2014 |url=https://ionionartscenter.gr/2014/10/25/1383/ |access-date=17 June 2021 |quote=...Stone Kingdom that is the beautiful island of Kefalonia. }}</ref> како дел од меѓународниот фестивал на уметноста „Камено кралство Кефалонија“ од 2013–14 година, посветен на спомен на погубниот Јонски земјотрес од 1953 година.<ref name="rh-dmu" /> Нејзините дела биле создадени со користење на географски координати и фотографии од делови на островот кои сè уште носат лузни. == Уметнички дела == „Глобална шума“<ref>{{Cite journal |last1=Robles |first1=Kelly E. |last2=Roberts |first2=Michelle |last3=Viengkham |first3=Catherine |last4=Smith |first4=Julian H. |last5=Rowland |first5=Conor |last6=Moslehi |first6=Saba |last7=Stadlober |first7=Sabrina |last8=Lesjak |first8=Anastasija |last9=Lesjak |first9=Martin |last10=Taylor |first10=Richard P. |last11=Spehar |first11=Branka |last12=Sereno |first12=Margaret E. |date=August 17, 2021 |title=Aesthetics and Psychological Effects of Fractal Based Design |doi-access=free |journal= Frontiers in Psychology|volume=12 |article-number=699962 |doi=10.3389/fpsyg.2021.699962 |pmid=34484047 |pmc=8416160 |issn=1664-1078 }}</ref> е уметничко дело засновано на студија што ги истакнува естетските и физиолошките влијанија на фракталните шаблони. Фракталите, шаблони што универзално се среќаваат во природата, се повторуваат самосликаво низ различни размери, при што комплексноста и естетската перцепција се определени од нивната рекурзија и стапката на димензија. Забележително е што овие шаблони се застапени во уметноста во различни култури, вклучувајќи ги и сликите на Џексон Полок, предизвикувајќи силни естетски реакции. Покрај тоа, вградувањето фрактали во архитектонските дизајни може да ги ублажи визуелниот напор и непријатноста предизвикани од евклидовите простори, па дури и да го намали стресот, во согласност со биофилната идеја за вродената поврзаност на луѓето со природата. Лабораторијата Сајнс дизајн лаб соработувала со Мохок груп за да ги интегрира овие наоди, произведувајќи наградувани „Подови за релаксација“ што користат фрактални шаблони, со хипотеза дека нивните терапевтски ефекти произлегуваат од смирувачките виртуелни слики на природата. ==Поврзано== * [[Психаделична уметност]] * [[Системска уметност]] {{Clear}} ==Наводи== {{наводи|30em}} ==За понатамошно читање== * {{cite book |last=Duarte |first=German A.| title=Fractal Narrative. About the Relationship Between Geometries and Technology and Its Impact on Narrative Spaces|date=2014 |publisher=Transcript-Verlag |isbn=9783837628296}} * {{cite book |last=Pickover |first=Clifford | author-link=Clifford A. Pickover |title=Computers, Pattern, Chaos and Beauty |url=https://archive.org/details/computerspattern00pick |url-access=registration |date=1990 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-486-41709-3}} * {{cite book |last=Schroeder |first=Manfred| title=Fractals, Chaos, Power Laws |date=1991 |publisher=Freeman |isbn=0-7167-2357-3}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Fractal art}} * [[commons:Mandelbrot set#Some details of the Mandelbrot set|Art and the Mandelbrot set (in commons.Wikimedia)]] * [[commons:Fractal|Fractals in Wikimedia]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Апстрактна уметност]] [[Категорија:Фрактали]] by0ord2ls9zncgbbo1540uuevd2vsul 5642641 5642634 2026-10-10T10:42:57Z 19user99 72391 5642641 wikitext text/x-wiki [[File:Egyptian_capital_(SM_5257z).png|мини| Древните египетски капители понекогаш вклучувале елементи на фрактална уметност, прикажувајќи ја космогонијата преку самосличната, вгнездена структура на [[Индиски лотос|лотосовиот цвет]] кој го симболизира универзумот што се крие во сè помали размери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gauss.math.yale.edu/fractals/Panorama/Art/AfricanArt/EgyptianColumn.html|title=Fractal Geometry Panorama}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bwfJCgAAQBAJ&dq=fractal+art+ancient+Egypt&pg=PA178|title=Thinking In Patterns: Fractals And Related Phenomena In Nature|last=Novak|first=Miroslav M.|date=2004-03-09|publisher=World Scientific|isbn=978-981-4482-84-4|language=en}}</ref>]] '''Фрактална уметност''' — форма на [[алгоритамска уметност]] создадена преку пресметување на фрактални објекти и прикажување на резултатите од пресметките како статични дигитални слики, анимации и други медиумски форми. Фракталната уметност се развива од средината на 1980-тите години па наваму.<ref name="fgad">{{cite book |title=Fractal geometry in architecture and design |last=Bovill |first=Carl |year=1996 |publisher=Birkhauser |location=Boston |isbn=0-8176-3795-8 |page=153 |url=https://books.google.com/books?id=w5ptaiGsac4C |access-date=October 28, 2011}}</ref> Таа претставува жанр на [[Компјутерска уметност|компјутерската]] и [[Дигитална уметност|дигиталната уметност]], кои се дел од уметноста на новите медиуми. Математичката убавина на фракталите лежи во пресекот на генеративната и компјутерската уметност. Тие се комбинираат за да создадат вид на [[апстрактна уметност]]. Фракталната уметност (особено во западниот свет) ретко се црта или слика рачно. Таа најчесто се создава индиректно, со помош на [[Програмска опрема|софтвер]] за генерирање фрактали, преку три фази: поставување параметри во соодветниот софтвер; извршување на пресметката (која може да биде долготрајна); и оценување на крајниот резултат. Во некои случаи, се користат и други графички програми за дополнителна измена на добиените слики. Овој процес се нарекува пост-процесирање. Во уметничкото дело може да се вклучат и елементи што не се фрактални. Множеството на Жулија и множеството на Манделброт можат да се сметаат за легенди на фракталната уметност.<ref name="mra">{{cite web |url=http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |title=Meet Reginald Atkins, mathematical artist |author=Elysia Conner |date=February 25, 2009 |publisher=CasperJournal.com |access-date=October 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420043959/http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |archive-date=April 20, 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="hema">{{cite book |title=The heart of mathematics: an invitation to effective thinking |last=Burger |first=Edward B. |author2=Michael P. Starbird |year=2005 |publisher=Springer |isbn=1-931914-41-9 |page=475 |url=https://books.google.com/books?id=M-qK8anbZmwC |access-date=October 30, 2011}}</ref> Се смета дека фракталната уметност не би можела да се развие без компјутерите, поради нивните можности за вршење сложени пресметки. Фракталите се генерираат со примена на итеративни методи за решавање на нелинеарни или полиномни [[Равенка|равенки]]. Фракталите претставуваат различни крајно неправилни криви или форми, кај кои секој соодветно избран дел е сличен по форма со даден поголем или помал дел, кога ќе се зголеми или намали на иста големина.<ref name="dima">{{cite book |title=Digital Mantras: The languages of abstract and virtual worlds |last=Steven R. |first=Holtzman |year=1995 |publisher=MIT Press |isbn=0-262-58143-4 |page=241 |url=https://books.google.com/books?id=gc5hnRuABy0C |access-date=October 28, 2011}}</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/fractal Fractal – Definition]. Free Merriam-Webster Dictionary.</ref> ==Видови== [[File:NonIntegerMultibrot - Breaking of Space.jpg|thumb|right|Детал од множеството „Мултиброт“ со нецелоброен експонент]] Постојат многу различни видови фрактални слики. Тие можат да се поделат во неколку групи: * Фрактали изведени од стандардната геометрија преку примена на [[Итерација|итеративни]] трансформации врз почетна, вообичаена фигура, како што се права линија (Канторова прашина или крива на фон Кох), триаголник (триаголник на Серпински) или коцка (сунѓер на Менгер). Во оваа група спаѓаат првите фрактални фигури, создадени кон крајот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век. * IFS (системи на итерирани функции) * Чудни атрактори * Фрактален пламен * Фрактали базирани на L-системи * Фрактали создадени преку итерација на комплексни полиноми. Њутнови фрактали, вклучувајќи ги и Нова-фракталите * Фрактали генерирани врз кватерниони и други Кејли-Диксонови алгебри<ref>{{cite web| url = http://paulbourke.net/fractals/quatjulia/| title = Quaternion Julia Fractals}}</ref> * Фрактални терени генерирани преку процеси на случајни фрактали<ref>{{cite web| url = https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| title = Fractal Art FAQ| access-date = November 22, 2010| archive-date = July 8, 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200708085303/https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| url-status = dead}}</ref> * Манделбулбите се вид на тридимензионални фрактали. Фрактален експресионизам е термин што се користи за да се направи разлика во однос на традиционалната визуелна уметност која вклучува фрактални елементи, како што е, на пример, самосличноста. Можеби најдобриот пример за фрактален експресионизам се наоѓа во шарите создадени со техниката на капење боја на [[Џексон Полок]]. Тие се анализирани и е утврдено дека поседуваат фрактална димензија, што се припишува на неговата техника.<ref name="coex">{{cite book |title=Complexity explained |last=Érdi |first=Péter |author-link=Péter Érdi|year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-35777-3 |page=214 |url=https://books.google.com/books?id=JwgpLvknc8wC |access-date=October 29, 2011}}</ref> ==Техники== <gallery mode="packed" heights="140"> File:Electricsheep-14525.jpg|Фрактална слика генерирана од [[Electric Sheep]] File:FWF Samuel Monnier détail.jpg|Фрактал од типот „збор на Фибоначи“ File:Mandelbulb072a.JPG|3D фрактал од типот „Манделбулб“ ([[Mandelbulb]]) генериран со помош на Visions of Chaos File:Lai4d fractal tetrahedron fantasy.jpg|Фантазија со 3D фрактал генерирана со помош на LAI4D File:AmidstFractalArt.png|Дело генерирано со Mandelbulb3D. Image:Julian fractal.jpg|Дело генерирано во софтверот Apophysis </gallery> Фракталите од сите видови се користени како основа за дигитална уметност и [[анимација]]. Графиката со висока резолуција во боја станала сè подостапна во научните истражувачки лаборатории во средината на 1980-тите години. Научните форми на уметност, вклучувајќи ја и фракталната уметност, се развивале одвоено од мејнстрим културата.<ref name="ciem">{{cite book |title=Critical issues in electronic media |last=Penny |first=Simon |year=1995 |publisher=State University of New York Press |isbn=0-7914-2317-4 |pages=81–82 |url=https://books.google.com/books?id=vzFJnyBjaLMC |access-date=October 29, 2011}}</ref> Почнувајќи од дводимензионалните детали на фракталите, како што е Манделбротовото множество, фракталите нашле уметничка примена во области толку различни како генерирањето текстури, симулацијата на раст на растенија и генерирањето пејзажи. Фракталите понекогаш се комбинираат со еволутивни алгоритми, или со итеративно избирање визуелно привлечни примероци од збир на случајни варијации на едно фрактално уметничко дело и создавање нови варијации, за да се избегне справувањето со сложени или непредвидливи параметри, или колективно, како во проектот „Електрични овци“, во кој луѓето користат фрактални пламени исцртани со дистрибуирано пресметување како свој чувар на екранот и го „оценуваат“ пламенот што го гледаат, влијаејќи врз серверот, кој ги намалува особините на непожелните, а ги зголемува оние на пожелните, за да произведе компјутерски генерирано, од заедницата создадено уметничко дело. Многу фрактални слики предизвикуваат восхит поради нивната воочена [[хармонија]]. Тоа типично се постигнува преку шаблоните што произлегуваат од рамнотежата на редот и хаосот. Слични квалитети се опишани и кај кинеското сликарство и кај минијатурните дрвја и карпести градини.<ref name="caftc">{{cite book |title=Chaos, complexity, curriculum and culture |editor1-first=William E. |editor1-last=Doll, Jr |editor2-first=Jayne |editor2-last=Fleener |editor3-first=Donna |editor3-last=Trueit |editor4-first=John |display-editors = 3 |editor4-last=St. Julien |last=Wang |first=Hongyu |chapter=Chinese aesthetics, Fractals and the Tao of Curriculum |year=2005 |publisher=Peter Lang Publishing |location=New York |isbn=978-0-8204-6780-1 |page=301 |url=https://books.google.com/books?id=fROt7Yjz3xgC |access-date=October 28, 2011}}</ref> ==Пејзажи== [[Image:Mandelbrot island.jpg|thumb|Тродимензионален пејзаж генериран со Терраџен, со користење на Манделбротовото множество]] Првата фрактална слика што била наменета да биде уметничко дело веројатно е познатата слика на насловната страница на „Сајентифик американ“ од август 1985 година. Оваа слика прикажувала [[пејзаж]] формиран од потенцијалната функција на доменот надвор од (вообичаеното) Манделбротово множество. Меѓутоа, бидејќи потенцијалната функција брзо расте во близина на границата на Манделбротовото множество, на создавачот му било потребно да го остави пејзажот да расте надолу, така што изгледало како Манделбротовото множество да е [[плато]] на врвот на планина со стрмни страни. Истата техника една година подоцна била користена на некои слики во „Убавината на фракталите“ од Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер. Тие даваат формула за проценка на растојанието од точка надвор од Манделбротовото множество до границата на Манделбротовото множество (и слична формула за Жулиевите множества). Пејзажите можат, на пример, да се формираат од функцијата на растојание за семејство итерации од обликот <math>z^{2} + az^{4} + c</math>. ==Уметници== Забележителни фрактални уметници се Дезмонд Пол Хенри, Хамид Надери Јегане и музичарот Бруно Дегацио. Британски уметници се и Вилијам Лејтам, кој користел фрактална геометрија и други техники на компјутерска графика во своите дела,<ref name="fpc">{{cite book |title=Fractals: The Patterns of Chaos |last=Briggs |first=John |author-link=John Briggs (author) |year=1992 |publisher=Thames and Hudson |location=London |isbn=0-500-27693-5 |page=169 }}</ref> и Виена Форестер, која создава уметност со фрактални пламени користејќи податоци извлечени од нејзините фотографии. Грег Семс користел фрактални дизајни на разгледници, маици и текстил. Американката Вики Браго-Мичел создала фрактална уметност која се појавила на изложби и на корици на списанија. На Скот Дрејвс му се припишува изумот на фракталните пламени. Карлос Гинзбург истражувал фрактална уметност и развил концепт наречен „хомо фракталус“, кој се темели на идејата дека човекот е врвниот фрактал.<ref name="cagi">{{cite web |url=http://muse.jhu.edu/journals/leonardo/v034/34.1ginzburg.html |title=Carlos Ginzburg |year=2001 |work=Leonardo |publisher=Leonardo/ISAST, the International Society for the Arts, Sciences and Technology |access-date=October 29, 2011 }}</ref> Мерин Паркерс од Нов Зеланд е специјализирана за фрактална уметност.<ref name="hfn">{{cite book |title=Heaven's fractal net: retrieving lost visions in the humanities, Volume 1 |last=Jackson |first=William Joseph |year=2004 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-21620-6 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=U0rJz7FC2z8C |access-date=October 30, 2011}}</ref> Кери Мичел напишал „Манифест на фракталната уметност“, тврдејќи дека.<ref name=manifesto>{{cite web |url=https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |title=The Fractal Art Manifesto |author=Mitchell, Kerry |author-link=Kerry Mitchell |access-date=December 28, 2015 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043719/https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |url-status=dead }}</ref> Во Италија, уметникот Ѓорѓо Орефиче го напишал манифестот „Фракталзам“, со што во 1999 година основал културно движење наречено фракталзам.<ref>{{Cite web|date=2019-04-17|title=Inaugurata la biennale d'arte contemporanea|url=https://www.wltv.it/inaugurata-la-biennale-darte-contemporanea/|access-date=2021-11-11|website=Digitale terrestre free: canale 652|language=it-IT}}</ref> {{blockquote|Фракталната уметност е подкласа на дводимензионалната визуелна уметност и во многу погледи е слична на фотографијата — друга уметничка форма што при своето појавување била дочекана со скептицизам. Фракталните слики типично се манифестираат како отпечатоци, што ги доведува фракталните уметници во друштво на сликари, фотографи и графичари. Фракталите егзистираат природно како електронски слики. Ова е формат што традиционалните визуелни уметници брзо го прифаќаат, а тоа ги доведува во дигиталното царство на фракталната уметност. Генерирањето фрактали може да биде уметнички потфат, математичка преокупација или едноставно смирувачка разонода. Сепак, фракталната уметност јасно се разликува од другите дигитални активности по тоа што е и по тоа што не е.<ref name=manifesto/>}} Според Мичел, фракталната уметност не е компјутеризирана уметност, не е лишена од правила, не е непредвидлива, ниту е нешто што секој што има пристап до компјутер може добро да го прави. Наместо тоа, фракталната уметност е изразна, креативна и бара труд, напор и интелигенција. Најважно е тоа што „фракталната уметност е едноставно она што го создаваат фракталните уметници: УМЕТНОСТ“.<ref name=manifesto/> Американскиот уметник Хал Тени бил ангажиран да ги дизајнира околините во филмот „Чувари на галаксијата 2“ од 2017 година.<ref name="THRVFX">{{cite magazine |url=https://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 |title='Guardians of the Galaxy Vol. 2': A Digital Kurt Russell and Other VFX Tricks Revealed |last=Giardina|first=Carolyn|magazine=The Hollywood Reporter|date=May 8, 2017|access-date=September 29, 2023 |archive-date=May 15, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515204109/http://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 }}</ref> Постои и пораст на фракталната уметност дистрибуирана преку незаменливи токени — како што е уметноста објавена од Fractal_Dimensions, spectral.haus и NetMetropolis.<ref>{{cite web |title=Mandelbrot Set Collection {{!}} OpenSea |url=https://opensea.io/collection/mandelbrot-set-collection |access-date=24 April 2022}}</ref> ==Изложби== [[File:Burst Fractal Art Show.jpg|thumb|left|upright|Изложба на фрактална уметност, 2013 година]] Фракталната уметност била изложувана во големи меѓународни галерии.<ref name="aue">{{cite book |title=The artful universe expanded |last=Barrow |first=John D. |author-link=John D. Barrow |year=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-280569-X |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=sXQJbl5mamcC |access-date=October 28, 2011}}</ref> Една од првите изложби на фрактална уметност била „Уметност на мапите“, патувачка изложба на дела на истражувачи од Универзитетот во Бремен.<ref name="funa">{{cite book |title=FutureNatural |last=Robertson |first=George |year=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-07013-9 |pages=220–221 |url=https://books.google.com/books?id=zby751yKI_kC |access-date=October 28, 2011}}</ref> Математичарите Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер откриле дека јавноста не само што ги сметала сликите за естетски привлечни туку и сакала да ја разбере научната позадина на сликите.<ref name="asc">{{cite web |url=http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |title=Art and Science in Chaos: Contesting Readings of Scientific Visualisation |author=Richard Wright |work=ISEA'94 Proceedings – The Next Generation |publisher=University of Iowa |access-date=October 28, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001183453/http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |archive-date=October 1, 2011 }}</ref> Во 1989 година фракталите биле дел од предметот на уметничката изложба „Чудни атрактори: знаци на хаосот“ во Новиот музеј за современа уметност.<ref name="ciem"/> Изложбата се состоела од фотографии, инсталации и скулптури дизајнирани да обезбедат поголем научен дискурс во областа што веќе го привлекла вниманието на јавноста преку шарените и сложени компјутерски слики. Во 2014 година, британската фрактална уметница во подем Виена Форестер<ref>{{cite web |title=Vienna Forrester - Fractal Artist |url=https://viennaforrester.co.uk/fractal |website=viennaforrester.co.uk |access-date=17 June 2021}}</ref> создала изложба одржана во И-јазолот на Планетарниот колегиум,<ref name="rh-dmu">{{cite web|date=November 6, 2020|title=Fractal Art – Research – Fine Art Studies|website=Reece Hill at De Montfort University Leicester|access-date=September 29, 2023|url=https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|archive-date=October 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028012107/https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|url-status=dead}}</ref> Кефалонија, насловена „ИО. Фрагментирани митови и сеќавања: фрактално истражување на Кефалонија“,<ref>{{cite web |title=VIENNA FORRESTER: Fragmented Myths and Memories |website=Ionion Center for the Arts and Culture |date=October 25, 2014 |url=https://ionionartscenter.gr/2014/10/25/1383/ |access-date=17 June 2021 |quote=...Stone Kingdom that is the beautiful island of Kefalonia. }}</ref> како дел од меѓународниот фестивал на уметноста „Камено кралство Кефалонија“ од 2013–14 година, посветен на спомен на погубниот Јонски земјотрес од 1953 година.<ref name="rh-dmu" /> Нејзините дела биле создадени со користење на географски координати и фотографии од делови на островот кои сè уште носат лузни. == Уметнички дела == „Глобална шума“<ref>{{Cite journal |last1=Robles |first1=Kelly E. |last2=Roberts |first2=Michelle |last3=Viengkham |first3=Catherine |last4=Smith |first4=Julian H. |last5=Rowland |first5=Conor |last6=Moslehi |first6=Saba |last7=Stadlober |first7=Sabrina |last8=Lesjak |first8=Anastasija |last9=Lesjak |first9=Martin |last10=Taylor |first10=Richard P. |last11=Spehar |first11=Branka |last12=Sereno |first12=Margaret E. |date=August 17, 2021 |title=Aesthetics and Psychological Effects of Fractal Based Design |doi-access=free |journal= Frontiers in Psychology|volume=12 |article-number=699962 |doi=10.3389/fpsyg.2021.699962 |pmid=34484047 |pmc=8416160 |issn=1664-1078 }}</ref> е уметничко дело засновано на студија што ги истакнува естетските и физиолошките влијанија на фракталните шаблони. Фракталите, шаблони што универзално се среќаваат во природата, се повторуваат самосликаво низ различни размери, при што комплексноста и естетската перцепција се определени од нивната рекурзија и стапката на димензија. Забележително е што овие шаблони се застапени во уметноста во различни култури, вклучувајќи ги и сликите на Џексон Полок, предизвикувајќи силни естетски реакции. Покрај тоа, вградувањето фрактали во архитектонските дизајни може да ги ублажи визуелниот напор и непријатноста предизвикани од евклидовите простори, па дури и да го намали стресот, во согласност со биофилната идеја за вродената поврзаност на луѓето со природата. Лабораторијата Сајнс дизајн лаб соработувала со Мохок груп за да ги интегрира овие наоди, произведувајќи наградувани „Подови за релаксација“ што користат фрактални шаблони, со хипотеза дека нивните терапевтски ефекти произлегуваат од смирувачките виртуелни слики на природата. ==Поврзано== * [[Психаделична уметност]] * [[Системска уметност]] {{Clear}} ==Наводи== {{наводи|30em}} ==За понатамошно читање== * {{cite book |last=Duarte |first=German A.| title=Fractal Narrative. About the Relationship Between Geometries and Technology and Its Impact on Narrative Spaces|date=2014 |publisher=Transcript-Verlag |isbn=9783837628296}} * {{cite book |last=Pickover |first=Clifford | author-link=Clifford A. Pickover |title=Computers, Pattern, Chaos and Beauty |url=https://archive.org/details/computerspattern00pick |url-access=registration |date=1990 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-486-41709-3}} * {{cite book |last=Schroeder |first=Manfred| title=Fractals, Chaos, Power Laws |date=1991 |publisher=Freeman |isbn=0-7167-2357-3}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Fractal art}} * [[commons:Mandelbrot set#Some details of the Mandelbrot set|Art and the Mandelbrot set (in commons.Wikimedia)]] * [[commons:Fractal|Fractals in Wikimedia]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Апстрактна уметност]] [[Категорија:Фрактали]] 2xdvl262kvme6g1npsvj36tg36782y7 5642642 5642641 2026-10-10T10:44:00Z 19user99 72391 /* Поврзано */ 5642642 wikitext text/x-wiki [[File:Egyptian_capital_(SM_5257z).png|мини| Древните египетски капители понекогаш вклучувале елементи на фрактална уметност, прикажувајќи ја космогонијата преку самосличната, вгнездена структура на [[Индиски лотос|лотосовиот цвет]] кој го симболизира универзумот што се крие во сè помали размери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gauss.math.yale.edu/fractals/Panorama/Art/AfricanArt/EgyptianColumn.html|title=Fractal Geometry Panorama}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bwfJCgAAQBAJ&dq=fractal+art+ancient+Egypt&pg=PA178|title=Thinking In Patterns: Fractals And Related Phenomena In Nature|last=Novak|first=Miroslav M.|date=2004-03-09|publisher=World Scientific|isbn=978-981-4482-84-4|language=en}}</ref>]] '''Фрактална уметност''' — форма на [[алгоритамска уметност]] создадена преку пресметување на фрактални објекти и прикажување на резултатите од пресметките како статични дигитални слики, анимации и други медиумски форми. Фракталната уметност се развива од средината на 1980-тите години па наваму.<ref name="fgad">{{cite book |title=Fractal geometry in architecture and design |last=Bovill |first=Carl |year=1996 |publisher=Birkhauser |location=Boston |isbn=0-8176-3795-8 |page=153 |url=https://books.google.com/books?id=w5ptaiGsac4C |access-date=October 28, 2011}}</ref> Таа претставува жанр на [[Компјутерска уметност|компјутерската]] и [[Дигитална уметност|дигиталната уметност]], кои се дел од уметноста на новите медиуми. Математичката убавина на фракталите лежи во пресекот на генеративната и компјутерската уметност. Тие се комбинираат за да создадат вид на [[апстрактна уметност]]. Фракталната уметност (особено во западниот свет) ретко се црта или слика рачно. Таа најчесто се создава индиректно, со помош на [[Програмска опрема|софтвер]] за генерирање фрактали, преку три фази: поставување параметри во соодветниот софтвер; извршување на пресметката (која може да биде долготрајна); и оценување на крајниот резултат. Во некои случаи, се користат и други графички програми за дополнителна измена на добиените слики. Овој процес се нарекува пост-процесирање. Во уметничкото дело може да се вклучат и елементи што не се фрактални. Множеството на Жулија и множеството на Манделброт можат да се сметаат за легенди на фракталната уметност.<ref name="mra">{{cite web |url=http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |title=Meet Reginald Atkins, mathematical artist |author=Elysia Conner |date=February 25, 2009 |publisher=CasperJournal.com |access-date=October 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420043959/http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |archive-date=April 20, 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="hema">{{cite book |title=The heart of mathematics: an invitation to effective thinking |last=Burger |first=Edward B. |author2=Michael P. Starbird |year=2005 |publisher=Springer |isbn=1-931914-41-9 |page=475 |url=https://books.google.com/books?id=M-qK8anbZmwC |access-date=October 30, 2011}}</ref> Се смета дека фракталната уметност не би можела да се развие без компјутерите, поради нивните можности за вршење сложени пресметки. Фракталите се генерираат со примена на итеративни методи за решавање на нелинеарни или полиномни [[Равенка|равенки]]. Фракталите претставуваат различни крајно неправилни криви или форми, кај кои секој соодветно избран дел е сличен по форма со даден поголем или помал дел, кога ќе се зголеми или намали на иста големина.<ref name="dima">{{cite book |title=Digital Mantras: The languages of abstract and virtual worlds |last=Steven R. |first=Holtzman |year=1995 |publisher=MIT Press |isbn=0-262-58143-4 |page=241 |url=https://books.google.com/books?id=gc5hnRuABy0C |access-date=October 28, 2011}}</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/fractal Fractal – Definition]. Free Merriam-Webster Dictionary.</ref> ==Видови== [[File:NonIntegerMultibrot - Breaking of Space.jpg|thumb|right|Детал од множеството „Мултиброт“ со нецелоброен експонент]] Постојат многу различни видови фрактални слики. Тие можат да се поделат во неколку групи: * Фрактали изведени од стандардната геометрија преку примена на [[Итерација|итеративни]] трансформации врз почетна, вообичаена фигура, како што се права линија (Канторова прашина или крива на фон Кох), триаголник (триаголник на Серпински) или коцка (сунѓер на Менгер). Во оваа група спаѓаат првите фрактални фигури, создадени кон крајот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век. * IFS (системи на итерирани функции) * Чудни атрактори * Фрактален пламен * Фрактали базирани на L-системи * Фрактали создадени преку итерација на комплексни полиноми. Њутнови фрактали, вклучувајќи ги и Нова-фракталите * Фрактали генерирани врз кватерниони и други Кејли-Диксонови алгебри<ref>{{cite web| url = http://paulbourke.net/fractals/quatjulia/| title = Quaternion Julia Fractals}}</ref> * Фрактални терени генерирани преку процеси на случајни фрактали<ref>{{cite web| url = https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| title = Fractal Art FAQ| access-date = November 22, 2010| archive-date = July 8, 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200708085303/https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| url-status = dead}}</ref> * Манделбулбите се вид на тридимензионални фрактали. Фрактален експресионизам е термин што се користи за да се направи разлика во однос на традиционалната визуелна уметност која вклучува фрактални елементи, како што е, на пример, самосличноста. Можеби најдобриот пример за фрактален експресионизам се наоѓа во шарите создадени со техниката на капење боја на [[Џексон Полок]]. Тие се анализирани и е утврдено дека поседуваат фрактална димензија, што се припишува на неговата техника.<ref name="coex">{{cite book |title=Complexity explained |last=Érdi |first=Péter |author-link=Péter Érdi|year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-35777-3 |page=214 |url=https://books.google.com/books?id=JwgpLvknc8wC |access-date=October 29, 2011}}</ref> ==Техники== <gallery mode="packed" heights="140"> File:Electricsheep-14525.jpg|Фрактална слика генерирана од [[Electric Sheep]] File:FWF Samuel Monnier détail.jpg|Фрактал од типот „збор на Фибоначи“ File:Mandelbulb072a.JPG|3D фрактал од типот „Манделбулб“ ([[Mandelbulb]]) генериран со помош на Visions of Chaos File:Lai4d fractal tetrahedron fantasy.jpg|Фантазија со 3D фрактал генерирана со помош на LAI4D File:AmidstFractalArt.png|Дело генерирано со Mandelbulb3D. Image:Julian fractal.jpg|Дело генерирано во софтверот Apophysis </gallery> Фракталите од сите видови се користени како основа за дигитална уметност и [[анимација]]. Графиката со висока резолуција во боја станала сè подостапна во научните истражувачки лаборатории во средината на 1980-тите години. Научните форми на уметност, вклучувајќи ја и фракталната уметност, се развивале одвоено од мејнстрим културата.<ref name="ciem">{{cite book |title=Critical issues in electronic media |last=Penny |first=Simon |year=1995 |publisher=State University of New York Press |isbn=0-7914-2317-4 |pages=81–82 |url=https://books.google.com/books?id=vzFJnyBjaLMC |access-date=October 29, 2011}}</ref> Почнувајќи од дводимензионалните детали на фракталите, како што е Манделбротовото множество, фракталите нашле уметничка примена во области толку различни како генерирањето текстури, симулацијата на раст на растенија и генерирањето пејзажи. Фракталите понекогаш се комбинираат со еволутивни алгоритми, или со итеративно избирање визуелно привлечни примероци од збир на случајни варијации на едно фрактално уметничко дело и создавање нови варијации, за да се избегне справувањето со сложени или непредвидливи параметри, или колективно, како во проектот „Електрични овци“, во кој луѓето користат фрактални пламени исцртани со дистрибуирано пресметување како свој чувар на екранот и го „оценуваат“ пламенот што го гледаат, влијаејќи врз серверот, кој ги намалува особините на непожелните, а ги зголемува оние на пожелните, за да произведе компјутерски генерирано, од заедницата создадено уметничко дело. Многу фрактални слики предизвикуваат восхит поради нивната воочена [[хармонија]]. Тоа типично се постигнува преку шаблоните што произлегуваат од рамнотежата на редот и хаосот. Слични квалитети се опишани и кај кинеското сликарство и кај минијатурните дрвја и карпести градини.<ref name="caftc">{{cite book |title=Chaos, complexity, curriculum and culture |editor1-first=William E. |editor1-last=Doll, Jr |editor2-first=Jayne |editor2-last=Fleener |editor3-first=Donna |editor3-last=Trueit |editor4-first=John |display-editors = 3 |editor4-last=St. Julien |last=Wang |first=Hongyu |chapter=Chinese aesthetics, Fractals and the Tao of Curriculum |year=2005 |publisher=Peter Lang Publishing |location=New York |isbn=978-0-8204-6780-1 |page=301 |url=https://books.google.com/books?id=fROt7Yjz3xgC |access-date=October 28, 2011}}</ref> ==Пејзажи== [[Image:Mandelbrot island.jpg|thumb|Тродимензионален пејзаж генериран со Терраџен, со користење на Манделбротовото множество]] Првата фрактална слика што била наменета да биде уметничко дело веројатно е познатата слика на насловната страница на „Сајентифик американ“ од август 1985 година. Оваа слика прикажувала [[пејзаж]] формиран од потенцијалната функција на доменот надвор од (вообичаеното) Манделбротово множество. Меѓутоа, бидејќи потенцијалната функција брзо расте во близина на границата на Манделбротовото множество, на создавачот му било потребно да го остави пејзажот да расте надолу, така што изгледало како Манделбротовото множество да е [[плато]] на врвот на планина со стрмни страни. Истата техника една година подоцна била користена на некои слики во „Убавината на фракталите“ од Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер. Тие даваат формула за проценка на растојанието од точка надвор од Манделбротовото множество до границата на Манделбротовото множество (и слична формула за Жулиевите множества). Пејзажите можат, на пример, да се формираат од функцијата на растојание за семејство итерации од обликот <math>z^{2} + az^{4} + c</math>. ==Уметници== Забележителни фрактални уметници се Дезмонд Пол Хенри, Хамид Надери Јегане и музичарот Бруно Дегацио. Британски уметници се и Вилијам Лејтам, кој користел фрактална геометрија и други техники на компјутерска графика во своите дела,<ref name="fpc">{{cite book |title=Fractals: The Patterns of Chaos |last=Briggs |first=John |author-link=John Briggs (author) |year=1992 |publisher=Thames and Hudson |location=London |isbn=0-500-27693-5 |page=169 }}</ref> и Виена Форестер, која создава уметност со фрактални пламени користејќи податоци извлечени од нејзините фотографии. Грег Семс користел фрактални дизајни на разгледници, маици и текстил. Американката Вики Браго-Мичел создала фрактална уметност која се појавила на изложби и на корици на списанија. На Скот Дрејвс му се припишува изумот на фракталните пламени. Карлос Гинзбург истражувал фрактална уметност и развил концепт наречен „хомо фракталус“, кој се темели на идејата дека човекот е врвниот фрактал.<ref name="cagi">{{cite web |url=http://muse.jhu.edu/journals/leonardo/v034/34.1ginzburg.html |title=Carlos Ginzburg |year=2001 |work=Leonardo |publisher=Leonardo/ISAST, the International Society for the Arts, Sciences and Technology |access-date=October 29, 2011 }}</ref> Мерин Паркерс од Нов Зеланд е специјализирана за фрактална уметност.<ref name="hfn">{{cite book |title=Heaven's fractal net: retrieving lost visions in the humanities, Volume 1 |last=Jackson |first=William Joseph |year=2004 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-21620-6 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=U0rJz7FC2z8C |access-date=October 30, 2011}}</ref> Кери Мичел напишал „Манифест на фракталната уметност“, тврдејќи дека.<ref name=manifesto>{{cite web |url=https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |title=The Fractal Art Manifesto |author=Mitchell, Kerry |author-link=Kerry Mitchell |access-date=December 28, 2015 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043719/https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |url-status=dead }}</ref> Во Италија, уметникот Ѓорѓо Орефиче го напишал манифестот „Фракталзам“, со што во 1999 година основал културно движење наречено фракталзам.<ref>{{Cite web|date=2019-04-17|title=Inaugurata la biennale d'arte contemporanea|url=https://www.wltv.it/inaugurata-la-biennale-darte-contemporanea/|access-date=2021-11-11|website=Digitale terrestre free: canale 652|language=it-IT}}</ref> {{blockquote|Фракталната уметност е подкласа на дводимензионалната визуелна уметност и во многу погледи е слична на фотографијата — друга уметничка форма што при своето појавување била дочекана со скептицизам. Фракталните слики типично се манифестираат како отпечатоци, што ги доведува фракталните уметници во друштво на сликари, фотографи и графичари. Фракталите егзистираат природно како електронски слики. Ова е формат што традиционалните визуелни уметници брзо го прифаќаат, а тоа ги доведува во дигиталното царство на фракталната уметност. Генерирањето фрактали може да биде уметнички потфат, математичка преокупација или едноставно смирувачка разонода. Сепак, фракталната уметност јасно се разликува од другите дигитални активности по тоа што е и по тоа што не е.<ref name=manifesto/>}} Според Мичел, фракталната уметност не е компјутеризирана уметност, не е лишена од правила, не е непредвидлива, ниту е нешто што секој што има пристап до компјутер може добро да го прави. Наместо тоа, фракталната уметност е изразна, креативна и бара труд, напор и интелигенција. Најважно е тоа што „фракталната уметност е едноставно она што го создаваат фракталните уметници: УМЕТНОСТ“.<ref name=manifesto/> Американскиот уметник Хал Тени бил ангажиран да ги дизајнира околините во филмот „Чувари на галаксијата 2“ од 2017 година.<ref name="THRVFX">{{cite magazine |url=https://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 |title='Guardians of the Galaxy Vol. 2': A Digital Kurt Russell and Other VFX Tricks Revealed |last=Giardina|first=Carolyn|magazine=The Hollywood Reporter|date=May 8, 2017|access-date=September 29, 2023 |archive-date=May 15, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515204109/http://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 }}</ref> Постои и пораст на фракталната уметност дистрибуирана преку незаменливи токени — како што е уметноста објавена од Fractal_Dimensions, spectral.haus и NetMetropolis.<ref>{{cite web |title=Mandelbrot Set Collection {{!}} OpenSea |url=https://opensea.io/collection/mandelbrot-set-collection |access-date=24 April 2022}}</ref> ==Изложби== [[File:Burst Fractal Art Show.jpg|thumb|left|upright|Изложба на фрактална уметност, 2013 година]] Фракталната уметност била изложувана во големи меѓународни галерии.<ref name="aue">{{cite book |title=The artful universe expanded |last=Barrow |first=John D. |author-link=John D. Barrow |year=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-280569-X |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=sXQJbl5mamcC |access-date=October 28, 2011}}</ref> Една од првите изложби на фрактална уметност била „Уметност на мапите“, патувачка изложба на дела на истражувачи од Универзитетот во Бремен.<ref name="funa">{{cite book |title=FutureNatural |last=Robertson |first=George |year=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-07013-9 |pages=220–221 |url=https://books.google.com/books?id=zby751yKI_kC |access-date=October 28, 2011}}</ref> Математичарите Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер откриле дека јавноста не само што ги сметала сликите за естетски привлечни туку и сакала да ја разбере научната позадина на сликите.<ref name="asc">{{cite web |url=http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |title=Art and Science in Chaos: Contesting Readings of Scientific Visualisation |author=Richard Wright |work=ISEA'94 Proceedings – The Next Generation |publisher=University of Iowa |access-date=October 28, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001183453/http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |archive-date=October 1, 2011 }}</ref> Во 1989 година фракталите биле дел од предметот на уметничката изложба „Чудни атрактори: знаци на хаосот“ во Новиот музеј за современа уметност.<ref name="ciem"/> Изложбата се состоела од фотографии, инсталации и скулптури дизајнирани да обезбедат поголем научен дискурс во областа што веќе го привлекла вниманието на јавноста преку шарените и сложени компјутерски слики. Во 2014 година, британската фрактална уметница во подем Виена Форестер<ref>{{cite web |title=Vienna Forrester - Fractal Artist |url=https://viennaforrester.co.uk/fractal |website=viennaforrester.co.uk |access-date=17 June 2021}}</ref> создала изложба одржана во И-јазолот на Планетарниот колегиум,<ref name="rh-dmu">{{cite web|date=November 6, 2020|title=Fractal Art – Research – Fine Art Studies|website=Reece Hill at De Montfort University Leicester|access-date=September 29, 2023|url=https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|archive-date=October 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028012107/https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|url-status=dead}}</ref> Кефалонија, насловена „ИО. Фрагментирани митови и сеќавања: фрактално истражување на Кефалонија“,<ref>{{cite web |title=VIENNA FORRESTER: Fragmented Myths and Memories |website=Ionion Center for the Arts and Culture |date=October 25, 2014 |url=https://ionionartscenter.gr/2014/10/25/1383/ |access-date=17 June 2021 |quote=...Stone Kingdom that is the beautiful island of Kefalonia. }}</ref> како дел од меѓународниот фестивал на уметноста „Камено кралство Кефалонија“ од 2013–14 година, посветен на спомен на погубниот Јонски земјотрес од 1953 година.<ref name="rh-dmu" /> Нејзините дела биле создадени со користење на географски координати и фотографии од делови на островот кои сè уште носат лузни. == Уметнички дела == „Глобална шума“<ref>{{Cite journal |last1=Robles |first1=Kelly E. |last2=Roberts |first2=Michelle |last3=Viengkham |first3=Catherine |last4=Smith |first4=Julian H. |last5=Rowland |first5=Conor |last6=Moslehi |first6=Saba |last7=Stadlober |first7=Sabrina |last8=Lesjak |first8=Anastasija |last9=Lesjak |first9=Martin |last10=Taylor |first10=Richard P. |last11=Spehar |first11=Branka |last12=Sereno |first12=Margaret E. |date=August 17, 2021 |title=Aesthetics and Psychological Effects of Fractal Based Design |doi-access=free |journal= Frontiers in Psychology|volume=12 |article-number=699962 |doi=10.3389/fpsyg.2021.699962 |pmid=34484047 |pmc=8416160 |issn=1664-1078 }}</ref> е уметничко дело засновано на студија што ги истакнува естетските и физиолошките влијанија на фракталните шаблони. Фракталите, шаблони што универзално се среќаваат во природата, се повторуваат самосликаво низ различни размери, при што комплексноста и естетската перцепција се определени од нивната рекурзија и стапката на димензија. Забележително е што овие шаблони се застапени во уметноста во различни култури, вклучувајќи ги и сликите на Џексон Полок, предизвикувајќи силни естетски реакции. Покрај тоа, вградувањето фрактали во архитектонските дизајни може да ги ублажи визуелниот напор и непријатноста предизвикани од евклидовите простори, па дури и да го намали стресот, во согласност со биофилната идеја за вродената поврзаност на луѓето со природата. Лабораторијата Сајнс дизајн лаб соработувала со Мохок груп за да ги интегрира овие наоди, произведувајќи наградувани „Подови за релаксација“ што користат фрактални шаблони, со хипотеза дека нивните терапевтски ефекти произлегуваат од смирувачките виртуелни слики на природата. ==Поврзано== * [[Психоделична уметност]] * [[Системска уметност]] {{Clear}} ==Наводи== {{наводи|30em}} ==За понатамошно читање== * {{cite book |last=Duarte |first=German A.| title=Fractal Narrative. About the Relationship Between Geometries and Technology and Its Impact on Narrative Spaces|date=2014 |publisher=Transcript-Verlag |isbn=9783837628296}} * {{cite book |last=Pickover |first=Clifford | author-link=Clifford A. Pickover |title=Computers, Pattern, Chaos and Beauty |url=https://archive.org/details/computerspattern00pick |url-access=registration |date=1990 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-486-41709-3}} * {{cite book |last=Schroeder |first=Manfred| title=Fractals, Chaos, Power Laws |date=1991 |publisher=Freeman |isbn=0-7167-2357-3}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Fractal art}} * [[commons:Mandelbrot set#Some details of the Mandelbrot set|Art and the Mandelbrot set (in commons.Wikimedia)]] * [[commons:Fractal|Fractals in Wikimedia]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Апстрактна уметност]] [[Категорија:Фрактали]] gn2mgwtce53uewshap38j8oczd5i1wt 5642652 5642642 2026-10-10T10:51:17Z 19user99 72391 /* Уметници */ 5642652 wikitext text/x-wiki [[File:Egyptian_capital_(SM_5257z).png|мини| Древните египетски капители понекогаш вклучувале елементи на фрактална уметност, прикажувајќи ја космогонијата преку самосличната, вгнездена структура на [[Индиски лотос|лотосовиот цвет]] кој го симболизира универзумот што се крие во сè помали размери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gauss.math.yale.edu/fractals/Panorama/Art/AfricanArt/EgyptianColumn.html|title=Fractal Geometry Panorama}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bwfJCgAAQBAJ&dq=fractal+art+ancient+Egypt&pg=PA178|title=Thinking In Patterns: Fractals And Related Phenomena In Nature|last=Novak|first=Miroslav M.|date=2004-03-09|publisher=World Scientific|isbn=978-981-4482-84-4|language=en}}</ref>]] '''Фрактална уметност''' — форма на [[алгоритамска уметност]] создадена преку пресметување на фрактални објекти и прикажување на резултатите од пресметките како статични дигитални слики, анимации и други медиумски форми. Фракталната уметност се развива од средината на 1980-тите години па наваму.<ref name="fgad">{{cite book |title=Fractal geometry in architecture and design |last=Bovill |first=Carl |year=1996 |publisher=Birkhauser |location=Boston |isbn=0-8176-3795-8 |page=153 |url=https://books.google.com/books?id=w5ptaiGsac4C |access-date=October 28, 2011}}</ref> Таа претставува жанр на [[Компјутерска уметност|компјутерската]] и [[Дигитална уметност|дигиталната уметност]], кои се дел од уметноста на новите медиуми. Математичката убавина на фракталите лежи во пресекот на генеративната и компјутерската уметност. Тие се комбинираат за да создадат вид на [[апстрактна уметност]]. Фракталната уметност (особено во западниот свет) ретко се црта или слика рачно. Таа најчесто се создава индиректно, со помош на [[Програмска опрема|софтвер]] за генерирање фрактали, преку три фази: поставување параметри во соодветниот софтвер; извршување на пресметката (која може да биде долготрајна); и оценување на крајниот резултат. Во некои случаи, се користат и други графички програми за дополнителна измена на добиените слики. Овој процес се нарекува пост-процесирање. Во уметничкото дело може да се вклучат и елементи што не се фрактални. Множеството на Жулија и множеството на Манделброт можат да се сметаат за легенди на фракталната уметност.<ref name="mra">{{cite web |url=http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |title=Meet Reginald Atkins, mathematical artist |author=Elysia Conner |date=February 25, 2009 |publisher=CasperJournal.com |access-date=October 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420043959/http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |archive-date=April 20, 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="hema">{{cite book |title=The heart of mathematics: an invitation to effective thinking |last=Burger |first=Edward B. |author2=Michael P. Starbird |year=2005 |publisher=Springer |isbn=1-931914-41-9 |page=475 |url=https://books.google.com/books?id=M-qK8anbZmwC |access-date=October 30, 2011}}</ref> Се смета дека фракталната уметност не би можела да се развие без компјутерите, поради нивните можности за вршење сложени пресметки. Фракталите се генерираат со примена на итеративни методи за решавање на нелинеарни или полиномни [[Равенка|равенки]]. Фракталите претставуваат различни крајно неправилни криви или форми, кај кои секој соодветно избран дел е сличен по форма со даден поголем или помал дел, кога ќе се зголеми или намали на иста големина.<ref name="dima">{{cite book |title=Digital Mantras: The languages of abstract and virtual worlds |last=Steven R. |first=Holtzman |year=1995 |publisher=MIT Press |isbn=0-262-58143-4 |page=241 |url=https://books.google.com/books?id=gc5hnRuABy0C |access-date=October 28, 2011}}</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/fractal Fractal – Definition]. Free Merriam-Webster Dictionary.</ref> ==Видови== [[File:NonIntegerMultibrot - Breaking of Space.jpg|thumb|right|Детал од множеството „Мултиброт“ со нецелоброен експонент]] Постојат многу различни видови фрактални слики. Тие можат да се поделат во неколку групи: * Фрактали изведени од стандардната геометрија преку примена на [[Итерација|итеративни]] трансформации врз почетна, вообичаена фигура, како што се права линија (Канторова прашина или крива на фон Кох), триаголник (триаголник на Серпински) или коцка (сунѓер на Менгер). Во оваа група спаѓаат првите фрактални фигури, создадени кон крајот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век. * IFS (системи на итерирани функции) * Чудни атрактори * Фрактален пламен * Фрактали базирани на L-системи * Фрактали создадени преку итерација на комплексни полиноми. Њутнови фрактали, вклучувајќи ги и Нова-фракталите * Фрактали генерирани врз кватерниони и други Кејли-Диксонови алгебри<ref>{{cite web| url = http://paulbourke.net/fractals/quatjulia/| title = Quaternion Julia Fractals}}</ref> * Фрактални терени генерирани преку процеси на случајни фрактали<ref>{{cite web| url = https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| title = Fractal Art FAQ| access-date = November 22, 2010| archive-date = July 8, 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200708085303/https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| url-status = dead}}</ref> * Манделбулбите се вид на тридимензионални фрактали. Фрактален експресионизам е термин што се користи за да се направи разлика во однос на традиционалната визуелна уметност која вклучува фрактални елементи, како што е, на пример, самосличноста. Можеби најдобриот пример за фрактален експресионизам се наоѓа во шарите создадени со техниката на капење боја на [[Џексон Полок]]. Тие се анализирани и е утврдено дека поседуваат фрактална димензија, што се припишува на неговата техника.<ref name="coex">{{cite book |title=Complexity explained |last=Érdi |first=Péter |author-link=Péter Érdi|year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-35777-3 |page=214 |url=https://books.google.com/books?id=JwgpLvknc8wC |access-date=October 29, 2011}}</ref> ==Техники== <gallery mode="packed" heights="140"> File:Electricsheep-14525.jpg|Фрактална слика генерирана од [[Electric Sheep]] File:FWF Samuel Monnier détail.jpg|Фрактал од типот „збор на Фибоначи“ File:Mandelbulb072a.JPG|3D фрактал од типот „Манделбулб“ ([[Mandelbulb]]) генериран со помош на Visions of Chaos File:Lai4d fractal tetrahedron fantasy.jpg|Фантазија со 3D фрактал генерирана со помош на LAI4D File:AmidstFractalArt.png|Дело генерирано со Mandelbulb3D. Image:Julian fractal.jpg|Дело генерирано во софтверот Apophysis </gallery> Фракталите од сите видови се користени како основа за дигитална уметност и [[анимација]]. Графиката со висока резолуција во боја станала сè подостапна во научните истражувачки лаборатории во средината на 1980-тите години. Научните форми на уметност, вклучувајќи ја и фракталната уметност, се развивале одвоено од мејнстрим културата.<ref name="ciem">{{cite book |title=Critical issues in electronic media |last=Penny |first=Simon |year=1995 |publisher=State University of New York Press |isbn=0-7914-2317-4 |pages=81–82 |url=https://books.google.com/books?id=vzFJnyBjaLMC |access-date=October 29, 2011}}</ref> Почнувајќи од дводимензионалните детали на фракталите, како што е Манделбротовото множество, фракталите нашле уметничка примена во области толку различни како генерирањето текстури, симулацијата на раст на растенија и генерирањето пејзажи. Фракталите понекогаш се комбинираат со еволутивни алгоритми, или со итеративно избирање визуелно привлечни примероци од збир на случајни варијации на едно фрактално уметничко дело и создавање нови варијации, за да се избегне справувањето со сложени или непредвидливи параметри, или колективно, како во проектот „Електрични овци“, во кој луѓето користат фрактални пламени исцртани со дистрибуирано пресметување како свој чувар на екранот и го „оценуваат“ пламенот што го гледаат, влијаејќи врз серверот, кој ги намалува особините на непожелните, а ги зголемува оние на пожелните, за да произведе компјутерски генерирано, од заедницата создадено уметничко дело. Многу фрактални слики предизвикуваат восхит поради нивната воочена [[хармонија]]. Тоа типично се постигнува преку шаблоните што произлегуваат од рамнотежата на редот и хаосот. Слични квалитети се опишани и кај кинеското сликарство и кај минијатурните дрвја и карпести градини.<ref name="caftc">{{cite book |title=Chaos, complexity, curriculum and culture |editor1-first=William E. |editor1-last=Doll, Jr |editor2-first=Jayne |editor2-last=Fleener |editor3-first=Donna |editor3-last=Trueit |editor4-first=John |display-editors = 3 |editor4-last=St. Julien |last=Wang |first=Hongyu |chapter=Chinese aesthetics, Fractals and the Tao of Curriculum |year=2005 |publisher=Peter Lang Publishing |location=New York |isbn=978-0-8204-6780-1 |page=301 |url=https://books.google.com/books?id=fROt7Yjz3xgC |access-date=October 28, 2011}}</ref> ==Пејзажи== [[Image:Mandelbrot island.jpg|thumb|Тродимензионален пејзаж генериран со Терраџен, со користење на Манделбротовото множество]] Првата фрактална слика што била наменета да биде уметничко дело веројатно е познатата слика на насловната страница на „Сајентифик американ“ од август 1985 година. Оваа слика прикажувала [[пејзаж]] формиран од потенцијалната функција на доменот надвор од (вообичаеното) Манделбротово множество. Меѓутоа, бидејќи потенцијалната функција брзо расте во близина на границата на Манделбротовото множество, на создавачот му било потребно да го остави пејзажот да расте надолу, така што изгледало како Манделбротовото множество да е [[плато]] на врвот на планина со стрмни страни. Истата техника една година подоцна била користена на некои слики во „Убавината на фракталите“ од Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер. Тие даваат формула за проценка на растојанието од точка надвор од Манделбротовото множество до границата на Манделбротовото множество (и слична формула за Жулиевите множества). Пејзажите можат, на пример, да се формираат од функцијата на растојание за семејство итерации од обликот <math>z^{2} + az^{4} + c</math>. ==Уметници== Дезмонд Пол Хенри, Хамид Надери Јегане и музичарот Бруно Дегацио се влијателни фрактални уметници, како и британскиот уметник Вилијам Лејтам, кој користел фрактална геометрија и други техники на компјутерска графика во своите дела.<ref name="fpc">{{cite book |title=Fractals: The Patterns of Chaos |last=Briggs |first=John |author-link=John Briggs (author) |year=1992 |publisher=Thames and Hudson |location=London |isbn=0-500-27693-5 |page=169 }}</ref> Виена Форестер создавала уметност со фрактални пламени користејќи податоци извлечени од нејзините фотографии. Грег Семс користел фрактални дизајни на разгледници, маици и текстил. Американката Вики Браго-Мичел создала фрактална уметност која се појавила на изложби и на корици на списанија. На Скот Дрејвс му се припишува изумот на фракталните пламени. Карлос Гинзбург ја истражувал фракталната уметност и развил концепт наречен „хомо фракталус“, кој се темели на идејата дека човекот е врвниот фрактал.<ref name="cagi">{{cite web |url=http://muse.jhu.edu/journals/leonardo/v034/34.1ginzburg.html |title=Carlos Ginzburg |year=2001 |work=Leonardo |publisher=Leonardo/ISAST, the International Society for the Arts, Sciences and Technology |access-date=October 29, 2011 }}</ref> Мерин Паркерс од Нов Зеланд е специјализирана за фрактална уметност.<ref name="hfn">{{cite book |title=Heaven's fractal net: retrieving lost visions in the humanities, Volume 1 |last=Jackson |first=William Joseph |year=2004 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-21620-6 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=U0rJz7FC2z8C |access-date=October 30, 2011}}</ref> Кери Мичел прв напишал „Манифест на фракталната уметност“.<ref name=manifesto>{{cite web |url=https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |title=The Fractal Art Manifesto |author=Mitchell, Kerry |author-link=Kerry Mitchell |access-date=December 28, 2015 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043719/https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |url-status=dead }}</ref> Во Италија, уметникот Ѓорѓо Орефиче го напишал манифестот „Фракталзам“, со што во 1999 година основал културно движење наречено фракталзам.<ref>{{Cite web|date=2019-04-17|title=Inaugurata la biennale d'arte contemporanea|url=https://www.wltv.it/inaugurata-la-biennale-darte-contemporanea/|access-date=2021-11-11|website=Digitale terrestre free: canale 652|language=it-IT}}</ref> {{blockquote|Фракталната уметност е подкласа на дводимензионалната визуелна уметност и во многу погледи е слична на фотографијата — друга уметничка форма што при своето појавување била дочекана со скептицизам. Фракталните слики типично се манифестираат како отпечатоци, што ги доведува фракталните уметници во друштво на сликари, фотографи и графичари. Фракталите егзистираат природно како електронски слики. Ова е формат што традиционалните визуелни уметници брзо го прифаќаат, а тоа ги доведува во дигиталното царство на фракталната уметност. Генерирањето фрактали може да биде уметнички потфат, математичка преокупација или едноставно смирувачка разонода. Сепак, фракталната уметност јасно се разликува од другите дигитални активности по тоа што е и по тоа што не е.<ref name=manifesto/>}} Според Мичел, фракталната уметност не е компјутеризирана уметност, не е лишена од правила, не е непредвидлива, ниту е нешто што секој што има пристап до компјутер може добро да го прави. Наместо тоа, фракталната уметност е изразна, креативна и бара труд, напор и интелигенција. Најважно е тоа што „фракталната уметност е едноставно она што го создаваат фракталните уметници: УМЕТНОСТ“.<ref name=manifesto/> Американскиот уметник Хал Тени бил ангажиран да ги дизајнира околините во филмот „Чувари на галаксијата 2“ од 2017 година.<ref name="THRVFX">{{cite magazine |url=https://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 |title='Guardians of the Galaxy Vol. 2': A Digital Kurt Russell and Other VFX Tricks Revealed |last=Giardina|first=Carolyn|magazine=The Hollywood Reporter|date=May 8, 2017|access-date=September 29, 2023 |archive-date=May 15, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515204109/http://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 }}</ref> Постои и пораст на фракталната уметност дистрибуирана преку незаменливи токени — како што е уметноста објавена од Fractal_Dimensions, spectral.haus и NetMetropolis.<ref>{{cite web |title=Mandelbrot Set Collection {{!}} OpenSea |url=https://opensea.io/collection/mandelbrot-set-collection |access-date=24 April 2022}}</ref> ==Изложби== [[File:Burst Fractal Art Show.jpg|thumb|left|upright|Изложба на фрактална уметност, 2013 година]] Фракталната уметност била изложувана во големи меѓународни галерии.<ref name="aue">{{cite book |title=The artful universe expanded |last=Barrow |first=John D. |author-link=John D. Barrow |year=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-280569-X |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=sXQJbl5mamcC |access-date=October 28, 2011}}</ref> Една од првите изложби на фрактална уметност била „Уметност на мапите“, патувачка изложба на дела на истражувачи од Универзитетот во Бремен.<ref name="funa">{{cite book |title=FutureNatural |last=Robertson |first=George |year=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-07013-9 |pages=220–221 |url=https://books.google.com/books?id=zby751yKI_kC |access-date=October 28, 2011}}</ref> Математичарите Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер откриле дека јавноста не само што ги сметала сликите за естетски привлечни туку и сакала да ја разбере научната позадина на сликите.<ref name="asc">{{cite web |url=http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |title=Art and Science in Chaos: Contesting Readings of Scientific Visualisation |author=Richard Wright |work=ISEA'94 Proceedings – The Next Generation |publisher=University of Iowa |access-date=October 28, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001183453/http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |archive-date=October 1, 2011 }}</ref> Во 1989 година фракталите биле дел од предметот на уметничката изложба „Чудни атрактори: знаци на хаосот“ во Новиот музеј за современа уметност.<ref name="ciem"/> Изложбата се состоела од фотографии, инсталации и скулптури дизајнирани да обезбедат поголем научен дискурс во областа што веќе го привлекла вниманието на јавноста преку шарените и сложени компјутерски слики. Во 2014 година, британската фрактална уметница во подем Виена Форестер<ref>{{cite web |title=Vienna Forrester - Fractal Artist |url=https://viennaforrester.co.uk/fractal |website=viennaforrester.co.uk |access-date=17 June 2021}}</ref> создала изложба одржана во И-јазолот на Планетарниот колегиум,<ref name="rh-dmu">{{cite web|date=November 6, 2020|title=Fractal Art – Research – Fine Art Studies|website=Reece Hill at De Montfort University Leicester|access-date=September 29, 2023|url=https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|archive-date=October 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028012107/https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|url-status=dead}}</ref> Кефалонија, насловена „ИО. Фрагментирани митови и сеќавања: фрактално истражување на Кефалонија“,<ref>{{cite web |title=VIENNA FORRESTER: Fragmented Myths and Memories |website=Ionion Center for the Arts and Culture |date=October 25, 2014 |url=https://ionionartscenter.gr/2014/10/25/1383/ |access-date=17 June 2021 |quote=...Stone Kingdom that is the beautiful island of Kefalonia. }}</ref> како дел од меѓународниот фестивал на уметноста „Камено кралство Кефалонија“ од 2013–14 година, посветен на спомен на погубниот Јонски земјотрес од 1953 година.<ref name="rh-dmu" /> Нејзините дела биле создадени со користење на географски координати и фотографии од делови на островот кои сè уште носат лузни. == Уметнички дела == „Глобална шума“<ref>{{Cite journal |last1=Robles |first1=Kelly E. |last2=Roberts |first2=Michelle |last3=Viengkham |first3=Catherine |last4=Smith |first4=Julian H. |last5=Rowland |first5=Conor |last6=Moslehi |first6=Saba |last7=Stadlober |first7=Sabrina |last8=Lesjak |first8=Anastasija |last9=Lesjak |first9=Martin |last10=Taylor |first10=Richard P. |last11=Spehar |first11=Branka |last12=Sereno |first12=Margaret E. |date=August 17, 2021 |title=Aesthetics and Psychological Effects of Fractal Based Design |doi-access=free |journal= Frontiers in Psychology|volume=12 |article-number=699962 |doi=10.3389/fpsyg.2021.699962 |pmid=34484047 |pmc=8416160 |issn=1664-1078 }}</ref> е уметничко дело засновано на студија што ги истакнува естетските и физиолошките влијанија на фракталните шаблони. Фракталите, шаблони што универзално се среќаваат во природата, се повторуваат самосликаво низ различни размери, при што комплексноста и естетската перцепција се определени од нивната рекурзија и стапката на димензија. Забележително е што овие шаблони се застапени во уметноста во различни култури, вклучувајќи ги и сликите на Џексон Полок, предизвикувајќи силни естетски реакции. Покрај тоа, вградувањето фрактали во архитектонските дизајни може да ги ублажи визуелниот напор и непријатноста предизвикани од евклидовите простори, па дури и да го намали стресот, во согласност со биофилната идеја за вродената поврзаност на луѓето со природата. Лабораторијата Сајнс дизајн лаб соработувала со Мохок груп за да ги интегрира овие наоди, произведувајќи наградувани „Подови за релаксација“ што користат фрактални шаблони, со хипотеза дека нивните терапевтски ефекти произлегуваат од смирувачките виртуелни слики на природата. ==Поврзано== * [[Психоделична уметност]] * [[Системска уметност]] {{Clear}} ==Наводи== {{наводи|30em}} ==За понатамошно читање== * {{cite book |last=Duarte |first=German A.| title=Fractal Narrative. About the Relationship Between Geometries and Technology and Its Impact on Narrative Spaces|date=2014 |publisher=Transcript-Verlag |isbn=9783837628296}} * {{cite book |last=Pickover |first=Clifford | author-link=Clifford A. Pickover |title=Computers, Pattern, Chaos and Beauty |url=https://archive.org/details/computerspattern00pick |url-access=registration |date=1990 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-486-41709-3}} * {{cite book |last=Schroeder |first=Manfred| title=Fractals, Chaos, Power Laws |date=1991 |publisher=Freeman |isbn=0-7167-2357-3}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Fractal art}} * [[commons:Mandelbrot set#Some details of the Mandelbrot set|Art and the Mandelbrot set (in commons.Wikimedia)]] * [[commons:Fractal|Fractals in Wikimedia]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Апстрактна уметност]] [[Категорија:Фрактали]] omnwjym0xqz58en5bns4q1xe11grpn8 5642654 5642652 2026-10-10T10:57:47Z 19user99 72391 5642654 wikitext text/x-wiki [[File:Egyptian_capital_(SM_5257z).png|мини| Древните египетски капители понекогаш вклучувале елементи на фрактална уметност, прикажувајќи ја космогонијата преку самосличната, вгнездена структура на [[Индиски лотос|лотосовиот цвет]] кој го симболизира универзумот што се крие во сè помали размери. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gauss.math.yale.edu/fractals/Panorama/Art/AfricanArt/EgyptianColumn.html|title=Fractal Geometry Panorama}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bwfJCgAAQBAJ&dq=fractal+art+ancient+Egypt&pg=PA178|title=Thinking In Patterns: Fractals And Related Phenomena In Nature|last=Novak|first=Miroslav M.|date=2004-03-09|publisher=World Scientific|isbn=978-981-4482-84-4|language=en}}</ref>]] '''Фрактална уметност''' — форма на [[алгоритамска уметност]] создадена преку пресметување на фрактални објекти и прикажување на резултатите од пресметките како статични дигитални слики, анимации и други медиумски форми. Фракталната уметност се развива од средината на 1980-тите години па наваму.<ref name="fgad">{{cite book |title=Fractal geometry in architecture and design |last=Bovill |first=Carl |year=1996 |publisher=Birkhauser |location=Boston |isbn=0-8176-3795-8 |page=153 |url=https://books.google.com/books?id=w5ptaiGsac4C |access-date=October 28, 2011}}</ref> Таа претставува жанр на [[Компјутерска уметност|компјутерската]] и [[Дигитална уметност|дигиталната уметност]], кои се дел од уметноста на новите медиуми. Математичката убавина на фракталите лежи во пресекот на генеративната и компјутерската уметност. Тие се комбинираат за да создадат вид на [[апстрактна уметност]]. Фракталната уметност (особено во западниот свет) ретко се црта или слика рачно. Таа најчесто се создава индиректно, со помош на [[Програмска опрема|софтвер]] за генерирање фрактали, преку три фази: поставување параметри во соодветниот софтвер; извршување на пресметката (која може да биде долготрајна); и оценување на крајниот резултат. Во некои случаи, се користат и други графички програми за дополнителна измена на добиените слики. Овој процес се нарекува пост-процесирање. Во уметничкото дело може да се вклучат и елементи што не се фрактални. Множеството на Жулија и множеството на Манделброт можат да се сметаат за легенди на фракталната уметност.<ref name="mra">{{cite web |url=http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |title=Meet Reginald Atkins, mathematical artist |author=Elysia Conner |date=February 25, 2009 |publisher=CasperJournal.com |access-date=October 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420043959/http://www.casperjournal.com/article_bbe58a64-0b86-5e64-8fc5-459eafbe67fb.html |archive-date=April 20, 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="hema">{{cite book |title=The heart of mathematics: an invitation to effective thinking |last=Burger |first=Edward B. |author2=Michael P. Starbird |year=2005 |publisher=Springer |isbn=1-931914-41-9 |page=475 |url=https://books.google.com/books?id=M-qK8anbZmwC |access-date=October 30, 2011}}</ref> Се смета дека фракталната уметност не би можела да се развие без компјутерите, поради нивните можности за вршење сложени пресметки. Фракталите се генерираат со примена на итеративни методи за решавање на нелинеарни или полиномни [[Равенка|равенки]]. Фракталите претставуваат различни крајно неправилни криви или форми, кај кои секој соодветно избран дел е сличен по форма со даден поголем или помал дел, кога ќе се зголеми или намали на иста големина.<ref name="dima">{{cite book |title=Digital Mantras: The languages of abstract and virtual worlds |last=Steven R. |first=Holtzman |year=1995 |publisher=MIT Press |isbn=0-262-58143-4 |page=241 |url=https://books.google.com/books?id=gc5hnRuABy0C |access-date=October 28, 2011}}</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/fractal Fractal – Definition]. Free Merriam-Webster Dictionary.</ref> ==Видови== [[File:NonIntegerMultibrot - Breaking of Space.jpg|thumb|right|Детал од множеството „Мултиброт“ со нецелоброен експонент]] Постојат многу различни видови фрактални слики. Тие можат да се поделат во неколку групи: * Фрактали изведени од стандардната геометрија преку примена на [[Итерација|итеративни]] трансформации врз почетна, вообичаена фигура, како што се права линија (Канторова прашина или крива на фон Кох), триаголник (триаголник на Серпински) или коцка (сунѓер на Менгер). Во оваа група спаѓаат првите фрактални фигури, создадени кон крајот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век. * IFS (системи на итерирани функции) * Чудни атрактори * Фрактален пламен * Фрактали базирани на L-системи * Фрактали создадени преку итерација на комплексни полиноми. Њутнови фрактали, вклучувајќи ги и Нова-фракталите * Фрактали генерирани врз кватерниони и други Кејли-Диксонови алгебри<ref>{{cite web| url = http://paulbourke.net/fractals/quatjulia/| title = Quaternion Julia Fractals}}</ref> * Фрактални терени генерирани преку процеси на случајни фрактали<ref>{{cite web| url = https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| title = Fractal Art FAQ| access-date = November 22, 2010| archive-date = July 8, 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200708085303/https://www.fractalus.com/fractal-art-faq/faq03.html#3a| url-status = dead}}</ref> * Манделбулбите се вид на тридимензионални фрактали. Фрактален експресионизам е термин што се користи за да се направи разлика во однос на традиционалната визуелна уметност која вклучува фрактални елементи, како што е, на пример, самосличноста. Можеби најдобриот пример за фрактален експресионизам се наоѓа во шарите создадени со техниката на капење боја на [[Џексон Полок]]. Тие се анализирани и е утврдено дека поседуваат фрактална димензија, што се припишува на неговата техника.<ref name="coex">{{cite book |title=Complexity explained |last=Érdi |first=Péter |author-link=Péter Érdi|year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-35777-3 |page=214 |url=https://books.google.com/books?id=JwgpLvknc8wC |access-date=October 29, 2011}}</ref> ==Техники== <gallery mode="packed" heights="140"> File:Electricsheep-14525.jpg|Фрактална слика генерирана од [[Electric Sheep]] File:FWF Samuel Monnier détail.jpg|Фрактал од типот „збор на Фибоначи“ File:Mandelbulb072a.JPG|3D фрактал од типот „Манделбулб“ ([[Mandelbulb]]) генериран со помош на Visions of Chaos File:Lai4d fractal tetrahedron fantasy.jpg|Фантазија со 3D фрактал генерирана со помош на LAI4D File:AmidstFractalArt.png|Дело генерирано со Mandelbulb3D. Image:Julian fractal.jpg|Дело генерирано во софтверот Apophysis </gallery> Фракталите од сите видови се користени како основа за дигитална уметност и [[анимација]]. Графиката со висока резолуција во боја станала сè подостапна во научните истражувачки лаборатории во средината на 1980-тите години. Научните форми на уметност, вклучувајќи ја и фракталната уметност, се развивале одвоено од мејнстрим културата.<ref name="ciem">{{cite book |title=Critical issues in electronic media |last=Penny |first=Simon |year=1995 |publisher=State University of New York Press |isbn=0-7914-2317-4 |pages=81–82 |url=https://books.google.com/books?id=vzFJnyBjaLMC |access-date=October 29, 2011}}</ref> Почнувајќи од дводимензионалните детали на фракталите, како што е Манделбротовото множество, фракталите нашле уметничка примена во области толку различни како генерирањето текстури, симулацијата на раст на растенија и генерирањето пејзажи. Фракталите понекогаш се комбинираат со еволутивни алгоритми, или со итеративно избирање визуелно привлечни примероци од збир на случајни варијации на едно фрактално уметничко дело и создавање нови варијации, за да се избегне справувањето со сложени или непредвидливи параметри, или колективно, како во проектот „Електрични овци“, во кој луѓето користат фрактални пламени исцртани со дистрибуирано пресметување како свој чувар на екранот и го „оценуваат“ пламенот што го гледаат, влијаејќи врз серверот, кој ги намалува особините на непожелните, а ги зголемува оние на пожелните, за да произведе компјутерски генерирано, од заедницата создадено уметничко дело. Многу фрактални слики предизвикуваат восхит поради нивната воочена [[хармонија]]. Тоа типично се постигнува преку шаблоните што произлегуваат од рамнотежата на редот и хаосот. Слични квалитети се опишани и кај кинеското сликарство и кај минијатурните дрвја и карпести градини.<ref name="caftc">{{cite book |title=Chaos, complexity, curriculum and culture |editor1-first=William E. |editor1-last=Doll, Jr |editor2-first=Jayne |editor2-last=Fleener |editor3-first=Donna |editor3-last=Trueit |editor4-first=John |display-editors = 3 |editor4-last=St. Julien |last=Wang |first=Hongyu |chapter=Chinese aesthetics, Fractals and the Tao of Curriculum |year=2005 |publisher=Peter Lang Publishing |location=New York |isbn=978-0-8204-6780-1 |page=301 |url=https://books.google.com/books?id=fROt7Yjz3xgC |access-date=October 28, 2011}}</ref> ==Пејзажи== [[Image:Mandelbrot island.jpg|thumb|Тродимензионален пејзаж генериран со Терраџен, со користење на Манделбротовото множество]] Првата фрактална слика што била наменета да биде уметничко дело веројатно е познатата слика на насловната страница на „Сајентифик американ“ од август 1985 година. Оваа слика прикажувала [[пејзаж]] формиран од потенцијалната функција на доменот надвор од (вообичаеното) Манделбротово множество. Меѓутоа, бидејќи потенцијалната функција брзо расте во близина на границата на Манделбротовото множество, на создавачот му било потребно да го остави пејзажот да расте надолу, така што изгледало како Манделбротовото множество да е [[плато]] на врвот на планина со стрмни страни. Истата техника една година подоцна била користена на некои слики во „Убавината на фракталите“ од Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер. Тие даваат формула за проценка на растојанието од точка надвор од Манделбротовото множество до границата на Манделбротовото множество (и слична формула за Жулиевите множества). Пејзажите можат, на пример, да се формираат од функцијата на растојание за семејство итерации од обликот <math>z^{2} + az^{4} + c</math>. ==Уметници== Дезмонд Пол Хенри, Хамид Надери Јегане и музичарот Бруно Дегацио се влијателни фрактални уметници, како и британскиот уметник Вилијам Лејтам, кој користел фрактална геометрија и други техники на компјутерска графика во своите дела.<ref name="fpc">{{cite book |title=Fractals: The Patterns of Chaos |last=Briggs |first=John |author-link=John Briggs (author) |year=1992 |publisher=Thames and Hudson |location=London |isbn=0-500-27693-5 |page=169 }}</ref> Виена Форестер создавала уметност со фрактални пламени користејќи податоци извлечени од нејзините фотографии. Грег Семс користел фрактални дизајни на разгледници, маици и текстил. Американката Вики Браго-Мичел создала фрактална уметност која се појавила на изложби и на корици на списанија. На Скот Дрејвс му се припишува изумот на фракталните пламени. Карлос Гинзбург ја истражувал фракталната уметност и развил концепт наречен „хомо фракталус“, кој се темели на идејата дека човекот е врвниот фрактал.<ref name="cagi">{{cite web |url=http://muse.jhu.edu/journals/leonardo/v034/34.1ginzburg.html |title=Carlos Ginzburg |year=2001 |work=Leonardo |publisher=Leonardo/ISAST, the International Society for the Arts, Sciences and Technology |access-date=October 29, 2011 }}</ref> Мерин Паркерс од Нов Зеланд е специјализирана за фрактална уметност.<ref name="hfn">{{cite book |title=Heaven's fractal net: retrieving lost visions in the humanities, Volume 1 |last=Jackson |first=William Joseph |year=2004 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-21620-6 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=U0rJz7FC2z8C |access-date=October 30, 2011}}</ref> Кери Мичел прв напишал „Манифест на фракталната уметност“.<ref name=manifesto>{{cite web |url=https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |title=The Fractal Art Manifesto |author=Mitchell, Kerry |author-link=Kerry Mitchell |access-date=December 28, 2015 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043719/https://www.fractalus.com/info/manifesto.htm |url-status=dead }}</ref> Во Италија, уметникот Ѓорѓо Орефиче го напишал манифестот „Фракталзам“, со што во 1999 година основал културно движење наречено фракталзам.<ref>{{Cite web|date=2019-04-17|title=Inaugurata la biennale d'arte contemporanea|url=https://www.wltv.it/inaugurata-la-biennale-darte-contemporanea/|access-date=2021-11-11|website=Digitale terrestre free: canale 652|language=it-IT}}</ref> {{blockquote|Фракталната уметност е подкласа на дводимензионалната визуелна уметност и во многу погледи е слична на [[Фотографија|фотографијата]] — друга уметничка форма што при своето појавување била дочекана со скептицизам. Фракталните слики типично се манифестираат како графички отпечатоци, што ги доведува фракталните уметници во друштво на сликари, фотографи и графичари. Фракталите егзистираат природно како електронски слики. Ова е формат што традиционалните визуелни уметници брзо го прифаќаат, а тоа ги доведува во дигиталното царство на фракталната уметност. Генерирањето фрактали може да биде уметнички потфат, математичка преокупација или едноставно смирувачка разонода. Сепак, фракталната уметност јасно се разликува од другите дигитални активности по тоа што е и по тоа што не е.<ref name=manifesto/>}} Според Мичел, фракталната уметност не е компјутеризирана уметност, не е лишена од правила, не е непредвидлива, ниту е нешто што секој што има пристап до компјутер може добро да го прави. Наместо тоа, фракталната уметност е изразна, креативна и бара труд, напор и интелигенција. Најважно е тоа што „фракталната уметност е едноставно она што го создаваат фракталните уметници: УМЕТНОСТ“.<ref name=manifesto/> Американскиот уметник Хал Тени бил ангажиран да ги дизајнира околините во филмот „Чувари на галаксијата 2“ од 2017 година.<ref name="THRVFX">{{cite magazine |url=https://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 |title='Guardians of the Galaxy Vol. 2': A Digital Kurt Russell and Other VFX Tricks Revealed |last=Giardina|first=Carolyn|magazine=The Hollywood Reporter|date=May 8, 2017|access-date=September 29, 2023 |archive-date=May 15, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515204109/http://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/guardians-galaxy-vol-2-vfx-tricks-revealed-1001266 }}</ref> Постои и пораст на фракталната уметност дистрибуирана преку незаменливи токени — како што е уметноста објавена од Fractal_Dimensions, spectral.haus и NetMetropolis.<ref>{{cite web |title=Mandelbrot Set Collection {{!}} OpenSea |url=https://opensea.io/collection/mandelbrot-set-collection |access-date=24 April 2022}}</ref> ==Изложби== [[File:Burst Fractal Art Show.jpg|thumb|left|upright|Изложба на фрактална уметност, 2013 година]] Фракталната уметност била изложувана во големи меѓународни галерии.<ref name="aue">{{cite book |title=The artful universe expanded |last=Barrow |first=John D. |author-link=John D. Barrow |year=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-280569-X |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=sXQJbl5mamcC |access-date=October 28, 2011}}</ref> Една од првите изложби на фрактална уметност била „Уметност на мапите“, патувачка изложба на дела на истражувачи од Универзитетот во Бремен.<ref name="funa">{{cite book |title=FutureNatural |last=Robertson |first=George |year=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-07013-9 |pages=220–221 |url=https://books.google.com/books?id=zby751yKI_kC |access-date=October 28, 2011}}</ref> [[Математичар|Математичарите]] Хајнц-Ото Пајтген и Михаел М. Рихтер откриле дека јавноста не само што ги сметала сликите за естетски привлечни туку и сакала да ја разбере научната позадина на сликите.<ref name="asc">{{cite web |url=http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |title=Art and Science in Chaos: Contesting Readings of Scientific Visualisation |author=Richard Wright |work=ISEA'94 Proceedings – The Next Generation |publisher=University of Iowa |access-date=October 28, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001183453/http://www.uiowa.edu/~commstud/resources/digitalmedia/wright.html |archive-date=October 1, 2011 }}</ref> Во 1989 година фракталите биле дел од предметот на уметничката изложба „Чудни атрактори: знаци на хаосот“ во Новиот музеј за современа уметност.<ref name="ciem"/> Изложбата се состоела од фотографии, инсталации и скулптури дизајнирани да обезбедат поголем научен дискурс во областа што веќе го привлекла вниманието на јавноста преку шарените и сложени компјутерски слики. Во 2014 година, британската фрактална уметница во подем Виена Форестер<ref>{{cite web |title=Vienna Forrester - Fractal Artist |url=https://viennaforrester.co.uk/fractal |website=viennaforrester.co.uk |access-date=17 June 2021}}</ref> создала изложба одржана во И-јазолот на Планетарниот колегиум,<ref name="rh-dmu">{{cite web|date=November 6, 2020|title=Fractal Art – Research – Fine Art Studies|website=Reece Hill at De Montfort University Leicester|access-date=September 29, 2023|url=https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|archive-date=October 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028012107/https://reecehill.our.dmu.ac.uk/2020/11/06/fractal-art/|url-status=dead}}</ref> Кефалонија, насловена „ИО. Фрагментирани митови и сеќавања: фрактално истражување на Кефалонија“,<ref>{{cite web |title=VIENNA FORRESTER: Fragmented Myths and Memories |website=Ionion Center for the Arts and Culture |date=October 25, 2014 |url=https://ionionartscenter.gr/2014/10/25/1383/ |access-date=17 June 2021 |quote=...Stone Kingdom that is the beautiful island of Kefalonia. }}</ref> како дел од меѓународниот фестивал на уметноста „Камено кралство Кефалонија“ од 2013–14 година, посветен на спомен на погубниот Јонски земјотрес од 1953 година.<ref name="rh-dmu" /> Нејзините дела биле создадени со користење на географски координати и фотографии од делови на островот кои сè уште носат лузни. == Уметнички дела == „Глобална шума“<ref>{{Cite journal |last1=Robles |first1=Kelly E. |last2=Roberts |first2=Michelle |last3=Viengkham |first3=Catherine |last4=Smith |first4=Julian H. |last5=Rowland |first5=Conor |last6=Moslehi |first6=Saba |last7=Stadlober |first7=Sabrina |last8=Lesjak |first8=Anastasija |last9=Lesjak |first9=Martin |last10=Taylor |first10=Richard P. |last11=Spehar |first11=Branka |last12=Sereno |first12=Margaret E. |date=August 17, 2021 |title=Aesthetics and Psychological Effects of Fractal Based Design |doi-access=free |journal= Frontiers in Psychology|volume=12 |article-number=699962 |doi=10.3389/fpsyg.2021.699962 |pmid=34484047 |pmc=8416160 |issn=1664-1078 }}</ref> е уметничко дело засновано на студија што ги истакнува естетските и физиолошките влијанија на фракталните шаблони. Фракталите, шаблони што универзално се среќаваат во природата, се повторуваат самосликаво низ различни размери, при што комплексноста и естетската перцепција се определени од нивната рекурзија и стапката на димензија. Забележително е што овие шаблони се застапени во уметноста во различни култури, вклучувајќи ги и сликите на Џексон Полок, предизвикувајќи силни естетски реакции. Покрај тоа, вградувањето фрактали во архитектонските дизајни може да ги ублажи визуелниот напор и непријатноста предизвикани од евклидовите простори, па дури и да го намали стресот, во согласност со биофилната идеја за вродената поврзаност на луѓето со природата. Лабораторијата Сајнс дизајн лаб соработувала со Мохок груп за да ги интегрира овие наоди, произведувајќи наградувани „Подови за релаксација“ што користат фрактални шаблони, со [[хипотеза]] дека нивните терапевтски ефекти произлегуваат од смирувачките виртуелни слики на природата. ==Поврзано== * [[Психоделична уметност]] * [[Системска уметност]] {{Clear}} ==Наводи== {{наводи|30em}} ==За понатамошно читање== * {{cite book |last=Duarte |first=German A.| title=Fractal Narrative. About the Relationship Between Geometries and Technology and Its Impact on Narrative Spaces|date=2014 |publisher=Transcript-Verlag |isbn=9783837628296}} * {{cite book |last=Pickover |first=Clifford | author-link=Clifford A. Pickover |title=Computers, Pattern, Chaos and Beauty |url=https://archive.org/details/computerspattern00pick |url-access=registration |date=1990 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-486-41709-3}} * {{cite book |last=Schroeder |first=Manfred| title=Fractals, Chaos, Power Laws |date=1991 |publisher=Freeman |isbn=0-7167-2357-3}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Fractal art}} * [[commons:Mandelbrot set#Some details of the Mandelbrot set|Art and the Mandelbrot set (in commons.Wikimedia)]] * [[commons:Fractal|Fractals in Wikimedia]] [[Категорија:Дигитална уметност]] [[Категорија:Апстрактна уметност]] [[Категорија:Фрактали]] t4h8ddfb3fsmf87p4k92uyqkrvtuway 0 1405442 5642639 2026-10-10T10:40:31Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5642639 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Ракопис | име = Преспански пентикостар | слика = | опис = | тип = Богослужбена книга ([[Пентикостар]] / Цветен триод) | датум = крај на XIII век – почеток на XIV век | место = [[Преспа|Преспански регион]], Македонија | јазик = [[Старословенски јазик|Старословенски]] ([[Македонска редакција на старословенскиот јазик|македонска редакција]]) | писмо = [[Кирилица]] ([[Устав (писмо)|устав]] и полуустав) | материјал = [[Пергамент]] | зачуваност = Фрагменти (листи) | школа = [[Охридска книжевна школа]] }} '''Преспански пентикостар''' (познат и како '''Преспански цветен триод''') — значаен [[Македонија во средниот век|средновековен македонски]] кирилски ракопис кој датира од '''крајот на XIII век или почетокот на XIV век'''. Ракописот е класифициран како пергаментен фрагмент од православна богослужбена книга — [[пентикостар]] (цветен триод), која ги содржи химните и службите за периодот од [[Велигден]] до Неделите по [[Духовден|Педесетница]]<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2004). ''Речник на старата македонска книжевност'', Скопје.</ref>. Овој споменик на писменоста претставува важен извор за проучување на историскиот развој на [[Македонски јазик|македонскиот јазик]] и на [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]]. == Откривање и историјат == Ракописот е пронајден во [[Преспа|Преспанскиот регион]] (од каде го добива и своето име), подрачје кое во [[Среден век|средниот век]] гравитирало и силно соработувало со развиениот духовен и книжевен центар во [[Охрид]]. Како и голем дел од македонското средновековно писмено наследство, книгата не е зачувана во својот целосен облик, туку до современата наука пристигнала во облик на '''пергаментни фрагменти (листи)'''<ref name="IMJ">Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“ — Оддел за историја на македонскиот јазик.</ref>. == Јазични и палеографски одлики == Ракописот е напишан на [[пергамент]] со [[устав (шрифт)|уставно]] и развиено полууставно [[кирилско писмо]], со кое се одликува преминот меѓу XIII и XIV век<ref name="PopAtanasov" />. Напишан е на [[старословенски јазик]] со јасно изразени '''јазични црти од македонската редакција''': * '''Охридски јазични влијанија:''' Во текстот се забележуваат вокално-ортографски рефлекси својствени за [[Западномакедонско наречје|западномакедонските говори]] и [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]], особено во однос на третманот на големиот и малиот ер, како и назалните самогласки (он и ен)<ref name="IMJ" />. * '''Богослужбена содржина:''' Текстот содржи [[Канон (музика)|канони]] и химнографски песни ([[Трипеснец|трипеснеци]]) кои се користеле во пасхалниот литургиски циклус. == Значење == Преспанскиот пентикостар е вброен во редот на значајните македонски триодни ракописи од тој период, заедно со [[Битолски триод|Битолскиот триод]] (XII век) и [[Орбелски триод|Орбелскиот триод]] (XIII век)<ref name="PopAtanasov" /> тој служи како клучен материјален доказ за континуитетот на словенската литургија и писменост на територијата на Македонија во раздобјето на доцниот среден век. == Поврзано == * [[Пентикостар]] * [[Посен триод]] * [[Охридска книжевна школа]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски ракописи]] [[Категорија:Средновековни македонски ракописи]] [[Категорија:Македонски средновековни книги]] [[Категорија:Православни богослужбени книги]] [[Категорија:Книжевност на Охридската школа]] rug2nda9b6rmzhddy1i6rfridddchki 5642640 5642639 2026-10-10T10:41:07Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Средновековни македонски ракописи]]; додадена [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642640 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Ракопис | име = Преспански пентикостар | слика = | опис = | тип = Богослужбена книга ([[Пентикостар]] / Цветен триод) | датум = крај на XIII век – почеток на XIV век | место = [[Преспа|Преспански регион]], Македонија | јазик = [[Старословенски јазик|Старословенски]] ([[Македонска редакција на старословенскиот јазик|македонска редакција]]) | писмо = [[Кирилица]] ([[Устав (писмо)|устав]] и полуустав) | материјал = [[Пергамент]] | зачуваност = Фрагменти (листи) | школа = [[Охридска книжевна школа]] }} '''Преспански пентикостар''' (познат и како '''Преспански цветен триод''') — значаен [[Македонија во средниот век|средновековен македонски]] кирилски ракопис кој датира од '''крајот на XIII век или почетокот на XIV век'''. Ракописот е класифициран како пергаментен фрагмент од православна богослужбена книга — [[пентикостар]] (цветен триод), која ги содржи химните и службите за периодот од [[Велигден]] до Неделите по [[Духовден|Педесетница]]<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2004). ''Речник на старата македонска книжевност'', Скопје.</ref>. Овој споменик на писменоста претставува важен извор за проучување на историскиот развој на [[Македонски јазик|македонскиот јазик]] и на [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]]. == Откривање и историјат == Ракописот е пронајден во [[Преспа|Преспанскиот регион]] (од каде го добива и своето име), подрачје кое во [[Среден век|средниот век]] гравитирало и силно соработувало со развиениот духовен и книжевен центар во [[Охрид]]. Како и голем дел од македонското средновековно писмено наследство, книгата не е зачувана во својот целосен облик, туку до современата наука пристигнала во облик на '''пергаментни фрагменти (листи)'''<ref name="IMJ">Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“ — Оддел за историја на македонскиот јазик.</ref>. == Јазични и палеографски одлики == Ракописот е напишан на [[пергамент]] со [[устав (шрифт)|уставно]] и развиено полууставно [[кирилско писмо]], со кое се одликува преминот меѓу XIII и XIV век<ref name="PopAtanasov" />. Напишан е на [[старословенски јазик]] со јасно изразени '''јазични црти од македонската редакција''': * '''Охридски јазични влијанија:''' Во текстот се забележуваат вокално-ортографски рефлекси својствени за [[Западномакедонско наречје|западномакедонските говори]] и [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]], особено во однос на третманот на големиот и малиот ер, како и назалните самогласки (он и ен)<ref name="IMJ" />. * '''Богослужбена содржина:''' Текстот содржи [[Канон (музика)|канони]] и химнографски песни ([[Трипеснец|трипеснеци]]) кои се користеле во пасхалниот литургиски циклус. == Значење == Преспанскиот пентикостар е вброен во редот на значајните македонски триодни ракописи од тој период, заедно со [[Битолски триод|Битолскиот триод]] (XII век) и [[Орбелски триод|Орбелскиот триод]] (XIII век)<ref name="PopAtanasov" /> тој служи како клучен материјален доказ за континуитетот на словенската литургија и писменост на територијата на Македонија во раздобјето на доцниот среден век. == Поврзано == * [[Пентикостар]] * [[Посен триод]] * [[Охридска книжевна школа]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски ракописи]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Македонски средновековни книги]] [[Категорија:Православни богослужбени книги]] [[Категорија:Книжевност на Охридската школа]] tpq2cbwvwsyl068pipegnm4s7l1embm 5642655 5642640 2026-10-10T11:03:53Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5642655 wikitext text/x-wiki {{Infobox manuscript <!----------Name----------> | name = Преспански пентикостар | location = [[Руска национална библиотека]] во [[Санкт Петербург]] <!----------Image----------> | image = Пентикостар Цветен триод 13 век.jpg | width = | caption = Страница од Преспанскиот пентикостар | alt = <!----------General----------> | Also known as = | Type = Богослужбена книга ([[пентикостар]] / цветен триод) | Date = Крајот на XIII или почетокот на XIV век | Place of origin = Преспа | Language(s) = [[Старословенски јазик|Старословенски]] ([[Македонска редакција на старословенскиот јазик|македонска редакција]]) | Scribe(s) = | Author(s) = | Compiled by = | Illuminated by = | Patron = | Dedicated to = <!----------Form and content----------> | Material = [[пергамент]] | Size = Фрагмент од 2 листа | Format = | Condition = Фрагменти (листови) | Script = [[Кирилица]] ([[Устав (шрифт)|устав]] и полуустав) | Contents = | Illumination(s) = | Additions = | Exemplar(s) = | Previously kept = | Discovered = | Accession = | Other = | below = }} '''Преспански пентикостар''' (познат и како '''Преспански цветен триод''') — значаен [[Македонија во средниот век|средновековен македонски]] кирилски ракопис кој датира од '''крајот на XIII век или почетокот на XIV век'''. Ракописот е класифициран како пергаментен фрагмент од православна богослужбена книга — [[пентикостар]] (цветен триод), која ги содржи химните и службите за периодот од [[Велигден]] до Неделите по [[Духовден|Педесетница]]<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2004). ''Речник на старата македонска книжевност'', Скопје.</ref>. Овој споменик на писменоста претставува важен извор за проучување на историскиот развој на [[Македонски јазик|македонскиот јазик]] и на [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]]. == Откривање и историјат == Ракописот е пронајден во [[Преспа|Преспанскиот регион]] (од каде го добива и своето име), подрачје кое во [[Среден век|средниот век]] гравитирало и силно соработувало со развиениот духовен и книжевен центар во [[Охрид]]. Како и голем дел од македонското средновековно писмено наследство, книгата не е зачувана во својот целосен облик, туку до современата наука пристигнала во облик на '''пергаментни фрагменти (листи)'''<ref name="IMJ">Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“ — Оддел за историја на македонскиот јазик.</ref>. == Јазични и палеографски одлики == Ракописот е напишан на [[пергамент]] со [[устав (шрифт)|уставно]] и развиено полууставно [[кирилско писмо]], со кое се одликува преминот меѓу XIII и XIV век<ref name="PopAtanasov" />. Напишан е на [[старословенски јазик]] со јасно изразени '''јазични црти од македонската редакција''': * '''Охридски јазични влијанија:''' Во текстот се забележуваат вокално-ортографски рефлекси својствени за [[Западномакедонско наречје|западномакедонските говори]] и [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]], особено во однос на третманот на големиот и малиот ер, како и назалните самогласки (он и ен)<ref name="IMJ" />. * '''Богослужбена содржина:''' Текстот содржи [[Канон (музика)|канони]] и химнографски песни ([[Трипеснец|трипеснеци]]) кои се користеле во пасхалниот литургиски циклус. == Значење == Преспанскиот пентикостар е вброен во редот на значајните македонски триодни ракописи од тој период, заедно со [[Битолски триод|Битолскиот триод]] (XII век) и [[Орбелски триод|Орбелскиот триод]] (XIII век)<ref name="PopAtanasov" /> тој служи како клучен материјален доказ за континуитетот на словенската литургија и писменост на територијата на Македонија во раздобјето на доцниот среден век. == Поврзано == * [[Пентикостар]] * [[Триод]] * [[Охридска книжевна школа]] == Наводи == {{наводи}} {{Македонски ракописи до 14 век}} [[Категорија:Македонски ракописи]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Православни богослужбени книги]] [[Категорија:Книжевност на Охридската школа]] ra1a3ll3h1i5nrjod20pcv4scp6814n 5642657 5642655 2026-10-10T11:13:28Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Книжевност на Охридската школа]]; додадена [[Категорија:Охридска книжевна школа]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642657 wikitext text/x-wiki {{Infobox manuscript <!----------Name----------> | name = Преспански пентикостар | location = [[Руска национална библиотека]] во [[Санкт Петербург]] <!----------Image----------> | image = Пентикостар Цветен триод 13 век.jpg | width = | caption = Страница од Преспанскиот пентикостар | alt = <!----------General----------> | Also known as = | Type = Богослужбена книга ([[пентикостар]] / цветен триод) | Date = Крајот на XIII или почетокот на XIV век | Place of origin = Преспа | Language(s) = [[Старословенски јазик|Старословенски]] ([[Македонска редакција на старословенскиот јазик|македонска редакција]]) | Scribe(s) = | Author(s) = | Compiled by = | Illuminated by = | Patron = | Dedicated to = <!----------Form and content----------> | Material = [[пергамент]] | Size = Фрагмент од 2 листа | Format = | Condition = Фрагменти (листови) | Script = [[Кирилица]] ([[Устав (шрифт)|устав]] и полуустав) | Contents = | Illumination(s) = | Additions = | Exemplar(s) = | Previously kept = | Discovered = | Accession = | Other = | below = }} '''Преспански пентикостар''' (познат и како '''Преспански цветен триод''') — значаен [[Македонија во средниот век|средновековен македонски]] кирилски ракопис кој датира од '''крајот на XIII век или почетокот на XIV век'''. Ракописот е класифициран како пергаментен фрагмент од православна богослужбена книга — [[пентикостар]] (цветен триод), која ги содржи химните и службите за периодот од [[Велигден]] до Неделите по [[Духовден|Педесетница]]<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2004). ''Речник на старата македонска книжевност'', Скопје.</ref>. Овој споменик на писменоста претставува важен извор за проучување на историскиот развој на [[Македонски јазик|македонскиот јазик]] и на [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]]. == Откривање и историјат == Ракописот е пронајден во [[Преспа|Преспанскиот регион]] (од каде го добива и своето име), подрачје кое во [[Среден век|средниот век]] гравитирало и силно соработувало со развиениот духовен и книжевен центар во [[Охрид]]. Како и голем дел од македонското средновековно писмено наследство, книгата не е зачувана во својот целосен облик, туку до современата наука пристигнала во облик на '''пергаментни фрагменти (листи)'''<ref name="IMJ">Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“ — Оддел за историја на македонскиот јазик.</ref>. == Јазични и палеографски одлики == Ракописот е напишан на [[пергамент]] со [[устав (шрифт)|уставно]] и развиено полууставно [[кирилско писмо]], со кое се одликува преминот меѓу XIII и XIV век<ref name="PopAtanasov" />. Напишан е на [[старословенски јазик]] со јасно изразени '''јазични црти од македонската редакција''': * '''Охридски јазични влијанија:''' Во текстот се забележуваат вокално-ортографски рефлекси својствени за [[Западномакедонско наречје|западномакедонските говори]] и [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]], особено во однос на третманот на големиот и малиот ер, како и назалните самогласки (он и ен)<ref name="IMJ" />. * '''Богослужбена содржина:''' Текстот содржи [[Канон (музика)|канони]] и химнографски песни ([[Трипеснец|трипеснеци]]) кои се користеле во пасхалниот литургиски циклус. == Значење == Преспанскиот пентикостар е вброен во редот на значајните македонски триодни ракописи од тој период, заедно со [[Битолски триод|Битолскиот триод]] (XII век) и [[Орбелски триод|Орбелскиот триод]] (XIII век)<ref name="PopAtanasov" /> тој служи како клучен материјален доказ за континуитетот на словенската литургија и писменост на територијата на Македонија во раздобјето на доцниот среден век. == Поврзано == * [[Пентикостар]] * [[Триод]] * [[Охридска книжевна школа]] == Наводи == {{наводи}} {{Македонски ракописи до 14 век}} [[Категорија:Македонски ракописи]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Православни богослужбени книги]] [[Категорија:Охридска книжевна школа]] e74udp2pmmfj0pgwd42r14xjud0uxqn 5642658 5642657 2026-10-10T11:14:21Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Православни богослужбени книги]]; додадена [[Категорија:Христијански текстови од 14 век]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642658 wikitext text/x-wiki {{Infobox manuscript <!----------Name----------> | name = Преспански пентикостар | location = [[Руска национална библиотека]] во [[Санкт Петербург]] <!----------Image----------> | image = Пентикостар Цветен триод 13 век.jpg | width = | caption = Страница од Преспанскиот пентикостар | alt = <!----------General----------> | Also known as = | Type = Богослужбена книга ([[пентикостар]] / цветен триод) | Date = Крајот на XIII или почетокот на XIV век | Place of origin = Преспа | Language(s) = [[Старословенски јазик|Старословенски]] ([[Македонска редакција на старословенскиот јазик|македонска редакција]]) | Scribe(s) = | Author(s) = | Compiled by = | Illuminated by = | Patron = | Dedicated to = <!----------Form and content----------> | Material = [[пергамент]] | Size = Фрагмент од 2 листа | Format = | Condition = Фрагменти (листови) | Script = [[Кирилица]] ([[Устав (шрифт)|устав]] и полуустав) | Contents = | Illumination(s) = | Additions = | Exemplar(s) = | Previously kept = | Discovered = | Accession = | Other = | below = }} '''Преспански пентикостар''' (познат и како '''Преспански цветен триод''') — значаен [[Македонија во средниот век|средновековен македонски]] кирилски ракопис кој датира од '''крајот на XIII век или почетокот на XIV век'''. Ракописот е класифициран како пергаментен фрагмент од православна богослужбена книга — [[пентикостар]] (цветен триод), која ги содржи химните и службите за периодот од [[Велигден]] до Неделите по [[Духовден|Педесетница]]<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2004). ''Речник на старата македонска книжевност'', Скопје.</ref>. Овој споменик на писменоста претставува важен извор за проучување на историскиот развој на [[Македонски јазик|македонскиот јазик]] и на [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]]. == Откривање и историјат == Ракописот е пронајден во [[Преспа|Преспанскиот регион]] (од каде го добива и своето име), подрачје кое во [[Среден век|средниот век]] гравитирало и силно соработувало со развиениот духовен и книжевен центар во [[Охрид]]. Како и голем дел од македонското средновековно писмено наследство, книгата не е зачувана во својот целосен облик, туку до современата наука пристигнала во облик на '''пергаментни фрагменти (листи)'''<ref name="IMJ">Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“ — Оддел за историја на македонскиот јазик.</ref>. == Јазични и палеографски одлики == Ракописот е напишан на [[пергамент]] со [[устав (шрифт)|уставно]] и развиено полууставно [[кирилско писмо]], со кое се одликува преминот меѓу XIII и XIV век<ref name="PopAtanasov" />. Напишан е на [[старословенски јазик]] со јасно изразени '''јазични црти од македонската редакција''': * '''Охридски јазични влијанија:''' Во текстот се забележуваат вокално-ортографски рефлекси својствени за [[Западномакедонско наречје|западномакедонските говори]] и [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]], особено во однос на третманот на големиот и малиот ер, како и назалните самогласки (он и ен)<ref name="IMJ" />. * '''Богослужбена содржина:''' Текстот содржи [[Канон (музика)|канони]] и химнографски песни ([[Трипеснец|трипеснеци]]) кои се користеле во пасхалниот литургиски циклус. == Значење == Преспанскиот пентикостар е вброен во редот на значајните македонски триодни ракописи од тој период, заедно со [[Битолски триод|Битолскиот триод]] (XII век) и [[Орбелски триод|Орбелскиот триод]] (XIII век)<ref name="PopAtanasov" /> тој служи како клучен материјален доказ за континуитетот на словенската литургија и писменост на територијата на Македонија во раздобјето на доцниот среден век. == Поврзано == * [[Пентикостар]] * [[Триод]] * [[Охридска книжевна школа]] == Наводи == {{наводи}} {{Македонски ракописи до 14 век}} [[Категорија:Македонски ракописи]] [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Христијански текстови од 14 век]] [[Категорија:Охридска книжевна школа]] es3sqn5sz705x3xjmg22h3mtlthhwc2 0 1405443 5642643 2026-10-10T10:44:10Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1378184456|Psychedelic art]]“ 5642643 wikitext text/x-wiki [[File:Psychedelic_eye.jpg|мини| Психоделично уметничко дело]] jgw67kesf0737b4l5z56o6qks2dbsxd 2 1405444 5642646 2026-10-10T10:44:33Z M7 43876 M7 ја премести страницата [[Корисник:Andrei Stroe]] на [[Корисник:SlartibartfastT]]: Автоматски преместена страницата при преименување на корисникот „[[Special:CentralAuth/Andrei Stroe|Andrei Stroe]]“ во „[[Special:CentralAuth/SlartibartfastT|SlartibartfastT]]“ 5642646 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Корисник:SlartibartfastT]] k2wkmgymiles3uk27ppkluiuw1m35fz 3 1405445 5642648 2026-10-10T10:44:33Z M7 43876 M7 ја премести страницата [[Разговор со корисник:Andrei Stroe]] на [[Разговор со корисник:SlartibartfastT]]: Автоматски преместена страницата при преименување на корисникот „[[Special:CentralAuth/Andrei Stroe|Andrei Stroe]]“ во „[[Special:CentralAuth/SlartibartfastT|SlartibartfastT]]“ 5642648 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор со корисник:SlartibartfastT]] nik9myuqi2t35qzynoco3xlsz7eg2xw 1 1405446 5642656 2026-10-10T11:04:22Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5642656 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody