Wikisource mkwikisource https://mk.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Wikisource Разговор за Wikisource Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Автор Разговор за автор Page Page talk Index Index talk TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1833 22447 22432 2026-09-14T12:00:49Z MacedonianBoy 149 /* Дела */ 22447 wikitext text/x-wiki {{author | firstname = Кирил | lastname = Пејчиновиќ | last_initial = П | description = македонски просветителски автор кој сите свои дела ги напишал на народен јазик и заедно со [[Јоаким Крчовски]] ја претставуваат првата генерација писатели на современата македонска книжевност. }} == Дела == *[[Кирил Пејчиновиќ/ Епитаф|Епитаф]] *[[Кирил Пејчиновиќ/ Огледало|Огледало]] *[[Утешение грешним]] == Белешки == <references/> {{Автор-ЈС-100}} [[Категорија:Кирил Пејчиновиќ|Кирил Пејчиновиќ]] 8udxd5l9tuadakzwjj79vafjdiw0h8g 0 1900 22448 6249 2026-09-14T12:01:04Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Кирил Пејчиновиќ/ Огледало]] на [[Огледало]] 6249 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Огледало |глава = |претходна = |следна = |забелешки = на современ македонски правопис |автор = Кирил Пејчиновиќ}} Кирил Пејчиновиќ - Огледало - 1816<ref>Појавата на првите печатени книги на македонски јазик во почетокот на минатиот век е најважен настан во однос на остварувањето на стремежот да се постави писмениот јаизк на народна основа. Тоа се текстовите на Кирил Пејчиновиќ и Јаким Крчовски. Огледало на К. Пејчиновиќ е печатено во Будим 1816 г. Тоа, како и другите негови книжевни дела, содржи се’ уште доста црковни елементи, но во основата на неговиот јазик е тетовскиот говор, измешан спорадично со елементи на централните говори. Оваа одломка е од „Поучение свакому христиану како подобает празновати празници господарских и свјатих и како подобает причаститисја својатое причештение.“</ref> Ете тако се празнуат великиј ден, кој ест христианин и кој ест радлив за своја душа. А како гледам во едни села, да чува Господ, дип грубо. Ни христиани можем да ги наречем, ни пак неверници. Великиј петок и велика субота јадат и пијат, и великиј пост хора играат, со жена у постеља спиат, на забита се клеветет, давиа чинат, се пцуат, се тепаат, на сам ден велик ден причештиа чекаат. А попот узел, осом села попуат, каде по напред да стасат, трчат от село на село, со меинзил носит свјатии тајн. А едни сиромаси христиани дури ги жалим зашто до само полдне чекаат попа, на сам царскиј великиј ден гладни стоат и чекаат попа да му донесат причесна и викаат: „Се забави попот, тоа му било, она му било!“ Другиј пак велит: „Хајде да му се натепамо, ќи уште еднаш да не се забават!“ А еднии, чорбаџие што сат, мало позенгини, како кметинке, пак тија велат: „Не така. Да го тепамо, ќе не глобит забитот. Токо мије, ка што сме се собрале в куп, да идемо да потнесемо овен на агата или на пашата, да му аливерисамо ќутек, ем да го напудимо, да земемо друготого попа, ако е подалеко со куќата.“ Пак другиј кмет велит за другото тамо! Овај поп се забават, ама бре помало земат, ем вересие пеет, чекат за паре со години, а другио поп со Турци си земат хекот, ако му не платиш.“ == Белешки == <references/> [[Категорија:Кирил Пејчиновиќ|О]] 1ug11zy3p9jhhxp2d219vh2x3y6u5wu 22469 22448 2026-09-14T13:09:28Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Историја на македонскиот народ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22469 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Огледало |глава = |претходна = |следна = |забелешки = на современ македонски правопис |автор = Кирил Пејчиновиќ}} Кирил Пејчиновиќ - Огледало - 1816<ref>Појавата на првите печатени книги на македонски јазик во почетокот на минатиот век е најважен настан во однос на остварувањето на стремежот да се постави писмениот јаизк на народна основа. Тоа се текстовите на Кирил Пејчиновиќ и Јаким Крчовски. Огледало на К. Пејчиновиќ е печатено во Будим 1816 г. Тоа, како и другите негови книжевни дела, содржи се’ уште доста црковни елементи, но во основата на неговиот јазик е тетовскиот говор, измешан спорадично со елементи на централните говори. Оваа одломка е од „Поучение свакому христиану како подобает празновати празници господарских и свјатих и како подобает причаститисја својатое причештение.“</ref> Ете тако се празнуат великиј ден, кој ест христианин и кој ест радлив за своја душа. А како гледам во едни села, да чува Господ, дип грубо. Ни христиани можем да ги наречем, ни пак неверници. Великиј петок и велика субота јадат и пијат, и великиј пост хора играат, со жена у постеља спиат, на забита се клеветет, давиа чинат, се пцуат, се тепаат, на сам ден велик ден причештиа чекаат. А попот узел, осом села попуат, каде по напред да стасат, трчат от село на село, со меинзил носит свјатии тајн. А едни сиромаси христиани дури ги жалим зашто до само полдне чекаат попа, на сам царскиј великиј ден гладни стоат и чекаат попа да му донесат причесна и викаат: „Се забави попот, тоа му било, она му било!“ Другиј пак велит: „Хајде да му се натепамо, ќи уште еднаш да не се забават!“ А еднии, чорбаџие што сат, мало позенгини, како кметинке, пак тија велат: „Не така. Да го тепамо, ќе не глобит забитот. Токо мије, ка што сме се собрале в куп, да идемо да потнесемо овен на агата или на пашата, да му аливерисамо ќутек, ем да го напудимо, да земемо друготого попа, ако е подалеко со куќата.“ Пак другиј кмет велит за другото тамо! Овај поп се забават, ама бре помало земат, ем вересие пеет, чекат за паре со години, а другио поп со Турци си земат хекот, ако му не платиш.“ == Белешки == <references/> [[Категорија:Кирил Пејчиновиќ|О]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] n44sex3a83l7hr7kinpaae4r4q9fxqq 22470 22469 2026-09-14T13:09:41Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Историја на македонскиот јазик]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22470 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Огледало |глава = |претходна = |следна = |забелешки = на современ македонски правопис |автор = Кирил Пејчиновиќ}} Кирил Пејчиновиќ - Огледало - 1816<ref>Појавата на првите печатени книги на македонски јазик во почетокот на минатиот век е најважен настан во однос на остварувањето на стремежот да се постави писмениот јаизк на народна основа. Тоа се текстовите на Кирил Пејчиновиќ и Јаким Крчовски. Огледало на К. Пејчиновиќ е печатено во Будим 1816 г. Тоа, како и другите негови книжевни дела, содржи се’ уште доста црковни елементи, но во основата на неговиот јазик е тетовскиот говор, измешан спорадично со елементи на централните говори. Оваа одломка е од „Поучение свакому христиану како подобает празновати празници господарских и свјатих и како подобает причаститисја својатое причештение.“</ref> Ете тако се празнуат великиј ден, кој ест христианин и кој ест радлив за своја душа. А како гледам во едни села, да чува Господ, дип грубо. Ни христиани можем да ги наречем, ни пак неверници. Великиј петок и велика субота јадат и пијат, и великиј пост хора играат, со жена у постеља спиат, на забита се клеветет, давиа чинат, се пцуат, се тепаат, на сам ден велик ден причештиа чекаат. А попот узел, осом села попуат, каде по напред да стасат, трчат от село на село, со меинзил носит свјатии тајн. А едни сиромаси христиани дури ги жалим зашто до само полдне чекаат попа, на сам царскиј великиј ден гладни стоат и чекаат попа да му донесат причесна и викаат: „Се забави попот, тоа му било, она му било!“ Другиј пак велит: „Хајде да му се натепамо, ќи уште еднаш да не се забават!“ А еднии, чорбаџие што сат, мало позенгини, како кметинке, пак тија велат: „Не така. Да го тепамо, ќе не глобит забитот. Токо мије, ка што сме се собрале в куп, да идемо да потнесемо овен на агата или на пашата, да му аливерисамо ќутек, ем да го напудимо, да земемо друготого попа, ако е подалеко со куќата.“ Пак другиј кмет велит за другото тамо! Овај поп се забават, ама бре помало земат, ем вересие пеет, чекат за паре со години, а другио поп со Турци си земат хекот, ако му не платиш.“ == Белешки == <references/> [[Категорија:Кирил Пејчиновиќ|О]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] o5yi5198nhrvnid8qze8dc8lzfivdki 22482 22470 2026-09-14T13:32:50Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Македонска литература]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22482 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Огледало |глава = |претходна = |следна = |забелешки = на современ македонски правопис |автор = Кирил Пејчиновиќ}} Кирил Пејчиновиќ - Огледало - 1816<ref>Појавата на првите печатени книги на македонски јазик во почетокот на минатиот век е најважен настан во однос на остварувањето на стремежот да се постави писмениот јаизк на народна основа. Тоа се текстовите на Кирил Пејчиновиќ и Јаким Крчовски. Огледало на К. Пејчиновиќ е печатено во Будим 1816 г. Тоа, како и другите негови книжевни дела, содржи се’ уште доста црковни елементи, но во основата на неговиот јазик е тетовскиот говор, измешан спорадично со елементи на централните говори. Оваа одломка е од „Поучение свакому христиану како подобает празновати празници господарских и свјатих и како подобает причаститисја својатое причештение.“</ref> Ете тако се празнуат великиј ден, кој ест христианин и кој ест радлив за своја душа. А како гледам во едни села, да чува Господ, дип грубо. Ни христиани можем да ги наречем, ни пак неверници. Великиј петок и велика субота јадат и пијат, и великиј пост хора играат, со жена у постеља спиат, на забита се клеветет, давиа чинат, се пцуат, се тепаат, на сам ден велик ден причештиа чекаат. А попот узел, осом села попуат, каде по напред да стасат, трчат от село на село, со меинзил носит свјатии тајн. А едни сиромаси христиани дури ги жалим зашто до само полдне чекаат попа, на сам царскиј великиј ден гладни стоат и чекаат попа да му донесат причесна и викаат: „Се забави попот, тоа му било, она му било!“ Другиј пак велит: „Хајде да му се натепамо, ќи уште еднаш да не се забават!“ А еднии, чорбаџие што сат, мало позенгини, како кметинке, пак тија велат: „Не така. Да го тепамо, ќе не глобит забитот. Токо мије, ка што сме се собрале в куп, да идемо да потнесемо овен на агата или на пашата, да му аливерисамо ќутек, ем да го напудимо, да земемо друготого попа, ако е подалеко со куќата.“ Пак другиј кмет велит за другото тамо! Овај поп се забават, ама бре помало земат, ем вересие пеет, чекат за паре со години, а другио поп со Турци си земат хекот, ако му не платиш.“ == Белешки == <references/> [[Категорија:Кирил Пејчиновиќ|О]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] [[Категорија:Македонска литература]] szgr74tgdj2o0657zhqwhesl91ccs8o 0 2721 22487 17856 2026-09-15T07:38:59Z ~2026-49868-15 4067 /* Че */ 22487 wikitext text/x-wiki {{Автори по азбучен ред}} == Ча == :[[Автор:Тодор Чаловски|Тодор Чаловски]] :[[Автор:Томо Чаловски|Томо Чаловски]] :[[Автор:Доне Чапарев|Доне Чапарев]] :[[Автор:Иван Чаповски|Иван Чаповски]] :[[Автор:Крсте Чачански|Крсте Чачански]] :[[Автор:Коле Чашуле|Коле Чашуле]] == Че == :[[Автор:Вера Чејковска|Вера Чејковска]] :[[Автор:Војдан Поп Георгиев-Чернодрински|Војдан Поп Георгиев-Чернодрински ]] :[[Автор:Никодин Чернодримски |Никодин Чернодримски]] == Чи == :[[Автор:Живко Чинго|Живко Чинго]] [[Категорија:Викиизвор:Автори]] 6yws8otp7r0ppo6u35kbtsmzy67j2sd 0 3114 22521 15365 2026-09-15T11:11:54Z MacedonianBoy 149 22521 wikitext text/x-wiki <center>'''„ПАНОНСКИ ЛЕГЕНДИ“'''</center> <center>'''Житие на Константина'''</center> {{Цитатник| 1. Бог милостив и дарежлив, кој сака да се покае човештвото, за сите да бидат спасени и да ја спознаат вистината, бидејќи Тој не ја сака смртта на грешниците, туку покајание и живот, бидејќи дури и да е (човекот) најмногу склон кон зло, да не му дозволи на човечкиот род да падне од слабост, да подлегне на ѓаволското искушение и да умре, но во сите години и времиња не престанува да создава милост како првично, така е и сега, прво преку патријарсите и отците, по нив преку пророците а потоа преку апостолите и мачениците и праведните мажи и учители, со нивно избирање од овој многу бурен живот. Затоа што Господ ги познава неговите, и тие Него, како што рече: "Моите овци го слушаат Мојот глас и Јас ги познавам и ги нарекувам по (нивното) име, да одат по мене и им давам живот вечен" Како што стори (и) за нашата генерација, издигајќи ни таков учител, кој го просветли нашиот народ, затоа што нашиот ум беше во сенка на слабост, па дури и повеќе, на зајадливиот ѓавол, и не сакавме (ние) да одиме во светлината на Божјите заповеди. Житието негово, иако овде кратко раскажано, покажува како (се) било, за некој кој сака да го слушне, почна да го имитира, примајќи храброст и отфрлајќи ја мрзеливоста, како што вели апостолот: "Бидете подобни на мене, како што јас сум на Христос". 2. Во градот Солун бил некој маж, богат и од добро семејство, по име Лав, ракоположен за друнгариј под (некој) стратег. Исто така бил и благоверен и праведен и ги одржувал сите Божји заповеди, како некогаш Јов. Живеел со својата сопруга, родил седум деца, од кои најмлад беше седмиот, Константин Филозоф, наш наставник и учител. Кога го родила неговата мајка, го дале на доилка, за да го дои, но детето не сакало никако да земе туѓи гради, но само на мајката и не било надоено. И тоа било според 2 желба на Бог, за добра гранка од добар корен да не се отхрани на лошо млеко. Потоа добрите родители се согласиле да не живеат едни со други, да се воздржуваат, и така живееја во Господа, како брат и сестра, повеќе од 14 години додека смртта не ги раздели, не прекршувајќи ја оваа одлука. Кога (Лав) требаше да оди на суд (Божји), мајката плачела над детето, велејќи: "За ништо не се грижам освен за ова дете, како ќе порасне?" А тој и рекол: "Верувај ми, жено, се надевам на Бога, дека Бог ќе му даде татко и чувар кој се грижи за сите христијани." Така и се случи. 3. Кога детето имаше седум години, тоа виде сон и раскажуваше на татка си и мајка си, и рече: "Стратегот, собирајќи ги сите девојки во нашиот град, ми рече," Одбери си една од нив, која сакаш, за брачен другар, за помош и твоја врсничка. "Јас пак, гледајќи и разгледувајќи ги сите, видов една поубава од сите, со насмеано лице, украсена со злато и бисерни ѓердани, и сите убавини, какво што беше нејзиното име,Софија, која е мудрост, и јас ја одбрав." Слушајќи ги овие зборови, неговите родители му рекле: "Сине, задржи го законот на татка си и не ја оставај мајка си, бидејќи заповедите на законот – се светлина, и се свети. Кажи и на мудроста: биди ми сестра запознај ме со мудроста. Мудроста свети посилно од сонцето и ако ја земеш неа, како своја сопруга, со неа ќе се ослободиш од многу зло". Кога го дадоа на учење книга, во науката успеваше повеќе од сите сите ученици благодарение на меморијата и големата вештина, така што сите беа воодушевени. Еден ден, според обичајот на синовите на богатите луѓе да одат на лов, појде со нив во полето, земајќи го со себе својот јастреб, и кога го пушти, според волјата на Бог, се крена ветер, го потфати и го однесе. Момчето од тоа време падна во очај и тага, и два дена не јадеше леб. Бог милосрден со своето човекољубие, не сакајќи, да се привикнува на световни работи, лесно го фати како во старина што го фати Плакида во лов со елен, овега - со јастреб. Размислувајќи во душата за суетата на овој живот, се покаја, велејќи: "Таков ли е овој живот, каде место радост се раѓа тага? Од овој ден ќе тргнам на нов пат, подобар, и во возбудата на овој живот, своите денови нема залудно да ги потрошам." И започна да учи, седејќи во својата куќа, учејќи ги книгите во спомен на свети Григориј Богослов. И тој направи знак на крстот на ѕидот, и напиша пофалба на Свети Григориј вака: "О Григориј, со телото - маж а со душата - ангел! Ти, иако со телото човек, се покажа како ангел. Твојата уста е, како еден од серафимите кои го слават Бога и го осветлуваат целиот свет со продолжување на вистинската 3 вера. Така прими ме и мене, кој ти припаѓам со љубов и вера, и биди мој учител и просветител." И така го фалел Бога. Кога стапил (во светот), на многуте расудувања и возвишени мисли (на Григориј) и не можел да ја дознае нивната длабочина, паднал во голема депресија. Таму беше и некој странец, кој знаеше граматика, и (Константин) му пријде, и паѓајќи му под нозете, му рече: "Направи добро, научи ме на уметноста на граматиката". Овој го беше закопал својот талент и му рекол: "Не труди се, момче. Си дадов завет себеси - никого да не го подучувам во мојот живот." Момчето повторно со поклони и со солзи, рече, "Земи го сето мое богатство, од куќата на татко ми, кое ми припаѓа на мене, само научи ме." И (кога) тој одби да го послуша, отиде дома и остана во молитва за да ја исполни желбата на своето срце. Скоро Бог ја исполнува вољата на оние кои се бојат од Него. За убавината негова, и мудроста, и ажурноста во науката, кои му биле карактеристични, слушнал управителот на цезара, наречен логофет, и испратил по него, за да учат заедно со цезарот. Момчето кога слушнало за ова, среќно тргнало на пат, по патот клекнало на колена и се молело, велејќи: "Боже на нашите отци, милосрден Боже, кој со слово си создал се и со својата мудрост си го создал човекот, да владее со содадените од Тебе суштества, дај ми мудрост која се наоѓа на работ на Твојот престол, за дознавајќи што ти е угодно, да достигнам спасение, зашто Јас сум син на твој роб и син на твоја робинка." И потоа го кажа остатокот од молитвата на Соломон, и стана и рече: "Амин". 4. Кога дојде во Цариград, го дадоа на учење кај наставниците. И во 3 месеци завладеа со сета граматика и зеде друга наука, го научи Хомер, и геометрија, и дијалектиката на Лав и Фотија, и сите филозофски учења, а озгора и реторика, и аритметика и астрономија и музика и сите други елински ученија. И така изучи се, како што не изучил никој, така што брзината се спои со вниманието, помагајќи си едно на друго со подобрување на науката и уметноста. И повеќе од (способноста за) учење, тој покажа благ темперамент: разговараше со оние со кои беше корисно, а ги избегнуваше оние кои скршнуваа на крив пат. И [мислеше] како, ќе ја замени земјата со небото, ќе отстапи од ова тело и ќе живее со Бога. Кога го видел логофетот дека е таков му дал власт над својот дом и (дозволил), без страв да влегува во царските палати. И тој го прашал еден ден, велејќи: "Филозофе, би сакал да знам што е филозофија". Тој (со неговиот) искусен ум веднаш на господарот му одговорил: "знаењето за нештата божествени и човечки, за да може човек да пријде поблиску до Бога, кој го учи човекот да биде по образот и делото на неговиот Создател." 4 И од тогаш го засакал уште повеќе, и постојано го прашал за се овој толку голем и чесен човек. Тој, исто така го подучувал и филозофија, изразувајќи длабоки мисли во неколку зборови. Престојувал во чистота, и колку повеќе му угодувал на Бога, толку повеќе го засакувале сите луѓе. И логофетот му даде достојна чест и му даде многу злато, но тој не го прифати. Еднаш му рече: "Твојата убавина и мудрост ме присилува да те сакам уште повеќе. Имам ќерка, прекрасна и духовна, која ја крстив, убава и богата, од добар и голем род. Ако сакаш, да ти ја дадам за жена, а од цезарот пак, ќе добиеш особена чест и власт, а очекувај и повеќе, бидејќи наскоро стратегот си оди." Му одговори Филозофот: "Голем е подарокот за оние кои го сакаат тоа, за мене не постои ништо над учењето, благодарение на него собрав знаење, сакам да го барам богатството и честа на прадедовците". Слушајќи го неговиот одговор, појде логофетот кај кралицата и и рече: "Овој млад филозоф не го сака овој живот, но сепак нема да го пуштам од (нашето) општество, туку потстрижувајќи го во свештеник ќе му дадам служба, нека биде библиотекар на патријархот во Света Софија, можеби така ќе го задржиме." И така со него и сториле. Минувајќи малку време со нив, отиде на Тесното море (Босфор) и избега тајно во еден манастир, го бараа 6 месеци и едвај го најдоа, и бидејќи не можеа да го принудат насилно на истата служба, го замолија да биде ракоположен за наставник, да предава филозофија на своите и на странци со секоја поддршка и помош. И за тоа се нафати. 5. Еднаш патријархот Аниј (наводно Јован Граматик 837-842 м.з.) подигнал ерес говорејќи дека не треба да има им се дава чест на светителите [икони]. И собраа собор, го осудија дека не ја кажува вистината, и го симнаа од престолот. Тој рече: "насилно ме симнаа, бидејќи никој не може да им одолее на моите зборови." Цезарот пак со патријарсите, подготвувајќи го Филозофот, испрати порака до него, велејќи: "Ако можеш овој млад човек да го оспориш, повторно ќе те вратиме на престолот". Но тој, кога го виде Филозофот, толку млад на тело, и, не знаејќи колку години има во умот, и на оние кои беа испратени во него, им рече: "Вие не сте достојни на моето подножие, како ќе се расправам со вас?" Филозофот му рече: "Не држи се до човечките навики туку гледај на Божјите заповеди, затоа што ти си - од земјата а душата (твоја) е создадена од Бога и сите ние на земјата сме во потрага, не гордеј се човеку." 5 Повторно, Аниј одговорил: "Не е достојна есента да собира цвеќе, ниту еден стар човек Нестор во војна да се тера, како некој младич." Филозофот му одговори: "Самиот одиш против себе. Кажи ми на која возраст душата во телото е посилна" Тој одговорил: "Во својата старост" И рече Филозофот: "На каков вид на војна те тераме, телесна или духовна"? Тој рече: "Духовна." Филозофот одговорил: "Тогаш ти ќе бидеш посилен, и не ни кажувај приказни, бидејќи ниту цвеќе во невреме бараме, ниту на војна те тераме." Посрамениот старец го заврте разговорот во друга насока и рече: "Кажи ми, момче, зошто, ако крстот е скршен, не Му се поклонуваме, не го бакнуваме, а вие, ако сликата доаѓа само (е насликана) до градите, им правите чест, како на икони, а не се срамите (од тоа)?", Филозофот одговорил, "бидејќи крстот е таков, и ако еден дел изгуби нешто, го губи својот лик, а на иконата е лицето и подобието, на оној за кого е нацртана. Впрочем, кој гледа, го гледа лицето не на лав, и не на рис (туку лицето на светецот)". Повторно старецот рече: "Како тоа (ние) се поклонуваме на крст, без натпис (на него), иако постојат и други крстови (со натписи), а вие, ако на иконата не се напише името на лицето кое е прикажано, не и правите чест?" Филозофот одговорил: "Секој крст е сличен на крстот на Христос, а сите икони немаат една слика." Старецот рече: "Ако Бог му рече на Мојсеја, не создавај секакво подобие, како вие тоа го правите и им се поклонувате (на иконите)" .Одговори Филозофот: "Ако тој рекол, не создавај никакво подобие, ќе беше во право, но тој рече - не секакво, што значи само пристојно." Против ова ништо не можеше да се спротивстави старецот и замолкна, засрамен. 6. Потоа Агарјаните кои ги нарекуваме сарацени, похулија на Света Троица, велејќи: "Како вие, христијаните, верувајќи дека Бог е еден, повторно го делите на три, велејќи дека [е] Татко, Син и Свети Дух? Ако можете да покажете дека тоа е јасно, пратете човек со кој може да се зборува за тоа - да се расправи со нас "Тогаш Филозофот имаше 24 години. Цезарот свикувајќи собор, го викна Филозофот, и му рече: "Слушаш [ли] Филозофе, што велат лошите Агарјани против нашата вера. Бидејќи ти си служител на светата Троица и ученик, оди и спротивстави им се, и Бог, изведувачот на секое дело, прославен во Светата Троица, Таткото, Синот и Светиот Дух, нека ти даде благодат и сила во зборовите и да те постави против Голијат, како еден нов Давид, кој победи со три камења (и) ќе ни те врати како достоен за царството небесно." Кога слушнал (Филозофот) рекол: "Со задоволство ќе одам (да се борам) за христијанската вера. Што е за мене послатко на светот од тоа да 6 умрам и да живеам за Светата Троица?" Му го доделија секретарот Ѓорѓија и го испратија. Кога дојдоа таму, на надворешната страна на вратата на сите христијани, беа насликани слики на демони, искривени и подбивни. Го прашаа Филозофот, велејќи: "Можеш ли ти Филозофе, да разбереш, што значат овие знаци" Тој рече: "Гледам слики од демони и мислам дека овде живеат христијани. Тие не можат да живеат со нив внатре и бегаат надвор. И каде нема такви знаци надвор, останале внатре." На вечерата седеа Агарјаните (Hagrites м.з), луѓе паметни и добро начитани, учени во геометријата, астрономијата и други учења, и да го испитаат, го прашаа, велејќи: "Гледаш, ли Филозофе вистинско чудо, како пророкот Мухамед, кој ни ја донесе добрата вест од Бога привлече многу луѓе (во верата) и сите ние го задржавме својот закон, без да го прекршиме. Вие пак, го почитувате законот на Христос, вашиот пророк, и го исполнувате на начинот кој му одговара на секој од вас - еден вака, а друг - онака." Филозофот одговорил: "Нашиот Бог – е како морската длабочина а пророкот вели за него: "Родот Негов кој ќе го знае? Бидејќи Неговиот живот бил однесен од земјата." А барајќи го Него, многумина одат во длабочината и со силен ум со негова помош, стекнуваат духовно богатство, и пливаат назад, и се враќаат, а од оние кои се обидуваат да преминат на скапани бродови, некои тонат, и други едвај се спасуваат, потопени од немоќна мрзеливост. Вашето (море) – е и тесно, и лесно, и може да го скокне секој, мал и голем. Нема (во него ништо) над нормалната човечка (активност), но само она што секој може да го направи. Нема ништо што (Мухамед) ви го забранил. Ако не забранил да ги задржувате својата лутина и желби, туку ви ги дозволил, тогаш во каква пропаст ве втурнал, може да се сфати. Христос пак, не е таков, но тешко од дното-нагоре се искачува, на верата и делата на Бог учи човекот. Впрочем, тој, Создателот на се, го создаде човекот во средината меѓу ѕверовите и ангелите, одвојувајќи го со говорот и умот од животните, а со гневот, и желбите од ангелите. И кој на што му се приближува, станува сличен на повисокиот или на понискиот." Повторно го прашаа истото: "Како тоа вие, иако Бог е само еден, го прославувате во три. Кажи ни ако знаеш, еднаш Отецот го викате, и Син, и Свети Дух. И ако така говорите, дајте му и сопруга и дозволете му да се расплоди во многу богови." Филозофот одговорил: "Не зборувајте таква нумесна хула. Ние научивме добро од татковците, пророците и учителите, да ја фалиме Пресветата Троица, бидејќи Отецот и Словото и Светиот Дух - се три лица во едно суштество. Но, зборот е отелотворен во Девица и се родил за нашето спасение, како што Мохамед, вашиот пророк, сведочи, пишувајќи 7 како што следува: "Ние го испративме нашиот дух на Богородица, бидејќи сакавме да роди. Потоа, јас ќе ви објаснам и за Троица." По овие зборови, губитниците, на друго се осврнаа велејќи: "Така ли е како што велиш госту. Ако Христос – е ваш Бог, зошто не правите како што вели тој. Напишано е всушност во Евангелието: "Молете се за вашите непријатели, правете им добро на оние кои ве мразат и прогонуваат и нападот заменете го со образ. Вие - не правите така, туку го острите оружјето против оние кои ви го прават тоа". Филозофот одговорил: "Ако постојат во законот две заповеди, кој го исполнува законот – оној кој исполнува една или оној кој исполнува две"? Тие одговорија: "Оној кој ги исполнува и двете." Филозофот рече: "Бог рече: "Молете се за нив (вас)."(Но) Тој исто така рече: "Во овој живот, никој не може да открие поголема љубов отколку да се положи сопствената душа за душата на пријателите (свои)". За доброто на пријателите ние и го правиме тоа, со заробеноста на телото да не биде заробена и нивната душа." Повторно рекоа: "Христос плати данок за себе и за другите, како што вие не го правите она што тој го стори. И ако се заштитувате, зошто да не платите данок на овој голем и моќен народ на Ишмаил за своите роднини и пријатели. Ние не бараме ништо повеќе, само еднен златник (по човек), и толку чини целата земја, да го спасиме светот заедно како никој друг." Филозофот одговорил: "Ако некој одејќи по стапките на учителот сака да оди по истиот пат по кој одел тој, ако го сретне некој и го заведе (од патот), дали е тој негов пријател или непријател?", Тие рекоа "Непријател". Филозофот рече: "Кога Христос плаќал данок, чија држава било тоа: на Ишмаелитите или на Рим". Тие одговорија: "На Рим". Тој рече: "Тогаш не треба во нас да наоѓате вина, на Римјаните им го плаќаме сиот данок". Потоа тие прашуваа многу други прашања, го испитуваа во сите уметности, кои самите ги знаеја а кога и во тоа ги оспори, му рекоа: "Како ти го знаеш сето ова?" Филозофот им рече: "некој човек, нацрпувајќи вода од морето, го носеше во една мешина и гордо, им велеше на минувачите, "Ја гледате водата, никој друг нема таква,освен мене. "Дошол еден човек од морскиот брег и му рекол: "Луд ли си ти што се фалиш со таа смрдлива торба? Ние имаме цело море. "Така постапувате и вие. Знајте дека сите уметности произлегоа од нас." Потоа, само за да го восхитат, му покажаа насадена градина, кој израснала некогаш од земјата. А кога им објасни како тоа се случило, му ги покажаа сите богатства и храмови украсени со злато и сребро, скапоцени 8 камења и бисери, велејќи: "Гледај, Филозофе, чудо на чудата, голема е силата и огромно богатството на Амерум, владиката (владетелот) сараценски." А тој рече, исто така, со неговата филозофија: "Ова не е прекрасно, туку пофалба и слава на Бога што создал сè и го дал на луѓето за радост, затоа што сето тоа – е Негово, а не на друг." (Потоа) повторно паднаа во злоба и му дадоа да пие отров, но Бог е милостив кој рекол „И ако испиете нешто смртоносно, тоа нема да ви наштети„ - го избавил и од ова и повторно го вратил здрав во неговата земја. За кратко време се откажа од овој живот, живееше мирно во едно место, слушајќи се само себе си, а следниот ден, ништо не остави, давајќи им се на бедните, оставајќи ги своите грижи на Бога, за сите да се грижи секој ден. Еден празничен ден, кога неговиот слуга тагуваше дека нема ништо за него на овој светол ден, тој му рече: "Оној кој еднаш ги нахранил Израелците во пустината, тој и сега ќе ни даде храна, па повели, повикај пет питачи, надевајќи се на Божја помош." И кога дојде време за ручек, донесе [некој] човек секакво јадење и 10 златници. И плати за сето тоа со пофалби на Бога и (тогаш) појде на Олимп кај Методиј, неговиот брат, почна (таму) да живее и да се моли на Бога постојано, интересирајќи се само за книгите. 8. Дојдоа амбасадори кај царот од Хазарите, велејќи: "Од почетокот ние знаеме само еден Бог, кој (е) над сите, и Нему му се поклонуваме на исток, а во остатокот од времето ги држиме своите засрамувачки обичаи. Евреите не тераат на сила да ја прифатиме нивната вера и обичаи, а од друга страна, пак, сарацените, нудејќи мир и многу подароци, не принудуваат да ја прифатиме нивната вера, велејќи: "Нашата вера - е најдобра меѓу сите народи" Поради ова, ви испраќаме амбасадори [поради сеќавање] на старите пријатели одржувајќи ја (заедничката) љубов, затоа што вие – сте голем народ, од Бога царство држите. Од вас бараме совет и бараме учен човек. Ако ги победите во разговор евреите и сарацените, ќе ја земеме вашата вера". Потоа царот почна да го бара Филозофот и кога го најде, му раскажа во врска со случајот на хазарските пратеници велејќи: 'Оди, Филозофе, кај овие луѓе па дај им одговор и раскажи им за Светата Троица со нејзина помош, затоа што никој друг не може ова да го направи достојно". Тој рече: "Ако заповедаш, господару, со радост ќе одам на оваа работа и тоа бос и пешки и не земајќи ништо, што Бог не заповедал неговите ученици да носат. Царот одговорил: "Ако сакаш вака самиот за себе да направиш, вистина ќе ми кажеше, но знај ја власта и достоинството на царот, и достојно оди со царска помош". 9 Потоа тргна, и кога дојде во Херсон, научи таму да зборува и еврејски и преведе осум делови на граматиката, и од ова се здоби со уште поголемо знаење. Живееше таму некој самарјанин и доаѓајќи при него, разговараше со него, и ги донесе книгите самарјански, и му ги покажа. И го молеа. Филозофот осамен во куќата се предаде на молитва, и добивајќи знаење од Бога, почна да ги чита (овие) книги без грешка. Гледајќи го ова, самарјанинот извика со силен глас и рече: "Вистина оние кои веруваат во Христа, скоро и Свет Дух и благодет добиваат". И кога неговиот син беше наскоро крстен, и тој самиот се крсти и по него. Тој пронајде тука Евангелие и Псалтир, пишувани со руски букви и најде еден човек кој го говореше тој јазик, и разговараше на јазикот на говорникот, и го сфати значењето на овој говор, и споредувајќи го со својот јазик, ги одвои буквите самогласни и согласни, и се помоли на Бога, па наскоро почна да ги чита и да ги изразува (нив), и многумина беа изненадени и му се восхитуваа, фалејќи го Бога. Кога слушна дека Св Климент сè уште лежи во морето, се помоли, и рече: "Верувам во Бога и се надевам во Свети Климент, дека ќе се најдат [неговите останки] и ќе (ги) изнесам од морето". А кога го убеди архиепископот и сите свештеници, и побожни луѓе, се качија на бродови и отидоа на (тоа) место. И кога морето се смири, а (тие ) дојдоа, тие почнаа да ископуваат со пеење. Во исто време беа (осетиле) силен мирис, како од многу кандила, и потоа се покажаа светите мошти, кои ги зедоа со голема чест и слава, и сите граѓани ги внесоа во градот, како што е напишано за нивното откривање (на останките). Дошол со хазарската војска некој војсководец, го опкружил христијанскиот град и го опсадил. Дознавајќи за ова, Филозофот отиде кај него без двоумење и разговарајќи со него и поучувајќи го, тој вети дека ќе биде крстен, си замина без да предизвика никаква штета на овие луѓе. Се врати и Филозофот од својот пат, и кога во првиот час тој се молеше, го нападнаа Унгарците, завивајќи како волци, сакајќи да го убијат.Тој не се исплаши, и не ги прекина неговите молитви, само велејќи: "Господи помилуј", додека ја заврши службата. Тие, гледајќи го ова, според Божјата заповед станаа кротки и почнаа да се поклонуваат пред него и сослушувајќи ги од неговите усни зборовите на наставата, го пуштија со сите придружници. 9. Качувајќи се во брод, отиде во Хазарија на Меотидското езеро и до Касписката врата на Кавказ. Хазарите испратија да го пресретне еден зол и 10 расипан човек, кој зборуваше со него, и му рече: "Каков е тој зол обичај, да ставате место еден цар друг, од друг род. Ние си ставаме од ист род". Филозофот му рече: "И Бог наместо Саула, кој не направил нешто угодно на Него, го избра Давид да Му угоди, и неговиот род." Тој уште му рече: "Еве вие книги држите во рацете, од нив сите приказни ги собирате, ние не правиме така, но ја имаме сета мудрост во градите, како да сме ја проголтале, не се гордееме со пишувањето како вас." Му рече нему Филозофот: "Јас ќе ти одговорам на ова прашање: ако сретнеш гол маж и тој ти рече: имам многу облека и злато, ќе му веруваш ли, бидејќи е гол" А тој одговори: "Не". "Така јас и тебе ти велам: ако си ја проголтал сета мудрост, кажи ни колку деца се на Мојсеја, и колку години, владеел секој род?" Не можејќи да одговори на ова, тој замолча. Кога дојде таму и кога требаше да седнат на вечера со каганот, го прашаа, велејќи: "Каков е твојот сон, какво достоинство сакаш да ти доделат?", Тој рече "Јас имав дедо голем и славен кој стоеше во близина на (самиот) цар, и славата, која му беше дадена по своја воља ја одби и беше прогонет и, откако дојде во туѓа земја, осиромашен, тука ме роди. Јас пак, дедовската древна чест ја барам, и не сакам да најдам друга, затоа што сум внук - на Адам. "И му одговорија: "Достојно и исправно зборуваш, госту " И од тоа време почнаа да му оддаваат уште поголема чест. Каганот, исто така, зеде чаша и рече: "Пијам во името на еден Бог кој ја создал секоја твар" Филозофот земајќи ја чашата, рече: "Пијам во [името] на еден Бог и Неговото Слово, кој ги стврдна небесата, и животворниот Дух, од кого излезе сета сила." Каганот одговори: "Сите говориме една работа само разликата е во тоа што вие ја славите Троица, и ние - Еден Бог,како што научивме од книгите." Филозофот рече: "Книгите го проповедаат и Словото и Светиот Дух. Ако некој те почитува тебе а на твоите зборови и на твојот дух не му оддава чест, а друг сите три нешта ги почитува, кој те почитува повеќе? Тој одговори: „(Оној) кој сите три ги почитува" Филозофот одговори: "Така и ние, му правиме чест (на Бога), докажувајќи со аргументи и слушајќи ги пророците. Исаија кажа: "Чуј ме, о Јаков, Израел, кого го повикувам, Јас сум прв, Јас постојам вечно, Јас постојам и сега. Ме испрати Господ и Неговиот Дух,." Јудеите пак кои стоеја во негова близина, му рекоа: "Кажи ми како може да се смести Бог во утробата на жена, која не може како него ни да изгледа, а не пак да го роди?" Филозофот, пак, посочи со прстот кон Каганот и неговиот советник и рече: "Ако некој вели дека првиот советник 11 не е во состојба да го служи Каганот и рече дека последниот роб може да дојде кај Каганот и да му прави чест нему, како ќе го нарекуваат, кажи ми, умен или луд" Тие одговорија: "Сосема луд". Филозофот им рече: "Што е над сите видливи созданија" Тие одговорија: "Човекот, кој е создаден според Божјиот лик." Повторно, им рече филозофот: "Толку се луди оние кои велат дека Бог не може да се смести во човек, (бидејќи) тој се сместил и во запалена грмушка и во оган и во облак и во бура, и во чад кога им се јави на Мојсеј и Јов. Како може да лечи некого оној кој е болен? Кога човечката раса би дошла до пропаст, кој друг ќе и донесе обновување ако не Творецот, кажи ми? Ако лекарот, сакајќи да стави облог на болниот го направи тоа на камен или дрво, дали од ова ќе излезе нешто (добро за болниот)? Како што рече Мојсеј (инспириран) од страна на Светиот Дух во својата молитва, раширувајќи ги рацете: "Од гром камења и труби не ни се појавувај повеќе, драги Боже туку всели се во утробите наши сопствени, симнувајќи ги (од нас) нашите гревови. "Така рече Аквила*" *Аквила – божем еврејски учен, кој во I I в. н. е. направил буквален превод на Стариот Завет на грчки јазик. Овој превод бил особено почитуван од Евреите кои при споровите со христијаните му давале предност пред оној александрискиот на „седумдесетте преведувачи„ Овде текстот на Аквила се разликува од преводот на септуагинтата (Излез. 34.9) во Септуагинтата: «Нека Господ мој се всели во нас». Буквалниот превод на Аквила Константин го користел како доказ за христијанската догма за воплотување на Бога во човечко тело. (Види Исаија 34.9 во македонската библија: 9 Тогаш рече: „Господи мој! Ако придобив благонаклоност во Твоите очи, тогаш, о Господи, дојди со нас! Иако е народот со корав врат, прости ни ги нашите гревови и нашите опакости и прими нè за Свое наследство!”). И така си заминаа од вечерата, назначувајќи ден кога ќе зборуваат повторно за сето ова. 10. И кога седна повторно Филозофот со каганот, тој рече: "Јас сум меѓу вас - едно лице, без семејство и пријатели. Сепак, ние водиме спор за Бога, во негова рака е се - и нашите срца. Нека оние од вас, кои се силни на зборови, во една беседа ни кажат што знаат и не знаат, нека прашаат и ќе им кажам." Одговорија Јудеите и рекоа: "Ние признаваме дека во Книгите се зборува за Словото и Светиот Дух. Кажи ни кому му го даде Бог својот закон најпрво: на Мојсеј, или на оној кој [вие]го следите". Филозофот рече: "Затоа ли не прашувате затоа што (вие) го следите првиот закон?" Тие 12 одговорија: "Така, првиот и треба (да се следи)." И рече Филозофот: "Ако сакате да го следите првиот закон, да се откажете во целост од обрежувањето." Тие рекоа: "Зошто така зборуваш?" Филозофот рече: "Кажете ми, без резерва, првиот закон вели да се обрежува или да не се обрежува." Тие одговорија: "Сметаме, да се обрежува." Филозофот рече: "На Ное ли Бог му го дал првиот закон после заповедите, по падот на Адам, нарекувајќи го законот завет. Бидејќи тој рече: "Еве јас ќе го кренам заветот мој од тебе и од твоето потомство, а од сите на земјата, поставен на трите Заповеди: се да јадете, како на зелената трева, се под небото, и се што е на земјата, и сето она (кое е) во вода, освен месо, во чија крв е неговата душа, (тоа) да не го јадете, и кој ќе пролее крв на човек, нека неговата крв се пролее наместо неа" (Комбинација од Битие 9:3,4,6,9) Што би рекле наспроти ова, ако сами велите дека е потребно да се задржи Првиот закон" Но, Евреите Му одговорија: "Го следиме првиот закон на Мојсеја. Тоа не го нарекол Бог закон туку завет, а прво (му дал) на човекот во Рајот, а пак му заповедал на Авраам - обрежување, бидејќи една работа е - законот, а друга заветот, и затоа поинаку ги нарекол Создателот". Филозофот им одговори: "Ова ќе ви кажам тоа. Законот Творецот го нарекува завет. Впрочем, Бог му рече на Авраама: "Го давам законот мој на вашето тело" - и го нарече и знак (заветот), кој е меѓу мене и тебе. Тој, исто така извикува до Јеремија: "Послушај го (словото на) овој завет, затоа што ќе им зборуваш - рече - на Јудините синови и жителите на Ерусалим, и речи им: "Така вели Господ Бог Израилев: Проклет да биде човекот кој не ги слуша зборовите на овој завет што го заповедав на вашите татковци во денот кога ги изведов од Египетската земја". На ова одговорија Евреите: "И ние прифаќаме дека законот исто така се нарекува завет. Сите оние кои го почитуваат законот на Мојсеј, сите му беа угодни на Бога, и ние го чуваме и се надеваме дека така ќе биде со нас, а вие, поставивте нов закон, и го нарушивте законот Божји." Филозофот им рече: "Добро постапуваме, зашто ако Авраам не се обрежал и го почитувал заветот на Ное, тој не би можел да се нарече себе си пријател на Бога, ни Мојсеј, кога повторно го напишал законот, не го следел првиот. Значи ние постапуваме на тој начин, и добивајќи закон од Бога, го почитуваме, бидејќи Божјата заповед е цврста. Впрочем, кога му го даде на Ное законот тој не рече дека (тогаш) ќе даде уште еден, но (рече) 13 дека засекогаш Тој ќе остане во живите души. Ни кога му даде завет на Авраама не му рече, дека ќе даде друг на Мојсеја. Како да се задржи првиот закон, ако Бог преку Езекиел извикува: "Ќе го променам и ќе ви дадам нов Закон" бидејќи Еремија јасно вели: "Еве, идат денови, - вели Господ - кога Јас ќе направам со домот Израилев и со домот Јудин нов завет, а не како заветот што го заклучив со вашите татковци кога ги зедов за рака за да ги водам надвор од земјата Египетска, затоа што тие не постапуваа во согласност со заветот мој, и јас ги замразив. И еве го заветот, кој го склучувам со домот на Израел по оние денови - вели Господ, - Мојот закон ќе го ставам во нивната душа и ќе го напишам во нивното срце. И ќе бидам нивен Бог, а тие Мој народ. И повторно истиот Еремија вели: "Така вели Господ Семоќниот," Застанете на патот и прашувајте каде е вечниот пат на Господа, и ќе видите кој пат – е вистинскиот, и одете по него, и ќе добиете очистување на вашите души ". А тие рекоа: "Не одиме." И поставив јас стража меѓу вас (за да ви рече): "Слушнете го гласот на трубата." А тие рекоа: "Ние нема да слушаме." И затоа што луѓето ќе го слушнат и овчарите со своите стада." И повторно: "Слушај, земјо, ќе им наведам на овие луѓе зло, плодови на нивното застранување, затоа што не го послушаа словото на моите пророци и Мојот закон, што беше проповедан од пророците, го отфрлија„. Нема само со овие зборови да покажам дека законот се менува, но и со многу други аргументи директно од пророците". Му одговорија нему Евреите: "Секој Евреин знае знае дека е така, но се уште не дошло времето на Помазаникот." Филозофот им рече: "Зошто велите така? Впрочем, можете да видите дека Ерусалим е срушен, а жртви не се жртвуваат, и се случи се што пророците пророкуваа за вас. Малахија јасно извикува: "Нема мое задоволство во вас, - вели Семоќниот Господ - и жртви на вашата рака не примам, бидејќи од излезот на сонцето и до запад моето име го слават народи, и во секое место темјан се нуди во мое име, жртва чиста, бидејќи е големо моето име меѓу народите, - вели Господ Седржителот", Тие одговорија: "Она што ти го зборуваш, значи дека сите народи ќе бидат благословени од нас и ќе бидат обрежани во градот Ерусалим". И рече Филозофот:" Мојсеј рече: "Ако ме почитувате, и ќе го чувате во се Законот, ќе биде вашата граница од Црвеното Море до морето на Филистејците и од пустината до реката Еуфрат". И ние народите - ќе добиеме благослов од семето на Авраам, кое произлегува од коренот Јесеев, од наречениот "надеж на народите" и "светлина на целата земја и на сите 14 острови", и ќе бидеме образовани во славата на Бог, но не и со законот и не на местото (како што велите). (За ова) Говорат пророците. Бидејќи Захарија рече: "Радувај се во голема мера, ќерко Сионова, ете твојот цар иде, кроток, седејќи на магаре, син на подјармените." И повторно: "ќе го истреби оружјето на Ефрема и коњите на Ерусалим, и ќе зборува за мир при народите и Неговата моќ (ќе биде) од работ на земјата до крајот на универзумот ". Јаков рече: "Нема да се оддалечат од Јуда: ни царското жезло, ниту владетелската палка од неговите нозе, додека не дојде Оној, кому Му припаѓа, кому ќе Му се покорат народите, а тој е надеж за луѓето". Гледате дека сето ова е завршено и исполнето, кого друг го чекате? Даниел, бидејќи рече, подучен од ангел: "70 недели, до водачот Христос", што значи 490 години, кога "ќе биде запечатено видението и пророштвото". Какво, по ваше мислење, би било железното царство, кое го спомнува Даниел во својата слика"? Тие рекоа: "Римското". Филозофот им рече: "А камен кој беше отсечен од планината без човечки раце, кој е тоа?" Тие одговорија: "Помазаникот". Повторно, тие рекоа "Ако се претпостави дека тој веќе дошол, како што велите, според зборовите на пророците и други аргументи, како тоа римското царство до ден денес владее"? Им одговори филозофот: "Не владее повеќе, бидејќи помина, како и други (царства) во прикажаната слика, бидејќи нашето царство не е римско, туку на Христос, како што вели пророкот: "Небесниот Бог ќе подигне Царство кое никогаш нема да пропадне и не ќе помине врз некој друг народ. Тоа ќе ги разбие и ќе ги уништи сите оние царства, а самото ќе стои довека - "Не ли е христијанско царството кое се нарекува сега со името на Христос? Римјаните се поклонуваа на идоли, а овие пак, некој од еден, некој од друг народ и племе, владее во името на Христос, како што вели пророкот Исаија, "Своето име ќе им го оставите за клетва на Моите избраници: ‘Така ќе те убие Господ!’ А Своите слуги Тој ќе ги вика со друго име, кои ќе бидат благословени во земјата, зашто ќе ја благослови вистинскиот Бог, и кој ќе и се заколне на земјата ќе се колне во Бога на небото". Не се исполни ли пророштвото на пророците, за кое е јасно е дека беше кажано за Христос? Впрочем, Исаија ни кажува за неговото раѓање од девица, велејќи: "Еве девица ќе го прифати во цревото свое и ќе роди син и ќе го нарече 15 Емануел," што значи, Бог со нас. И Михеј рече: "А ти Витлееме, земјо на Јуда, не си помал сред владиците на Јуда, затоа што од тебе ќе дојде водач, кој ќе го избави Мојот народ на Израел. Неговото потекло е од почетокот, од памтивек. Затоа Господ ќе ги остави до она време додека не роди таа која има да роди. Еремија рече "Гледајте и ќе увидите: дали мажот раѓа? Голем е тој ден, како што не бил никој друг и тешко ќе биде времето на Јакова и тој ќе се спаси" Исаија пак, рече: „Пред да почне да се измачува, ете, родила. Пред да ги почувствува породилните болки, породила машко.", Уште еднаш, Јудеите рекоа: "ние – сме благословеното семе на Сим, благословени од нашиот татко Ное, а вие – не сте". Тој им го објасни и тоа и им рече: "Благословот на нашиот татко (Ное) - не е ништо друго, туку пофалба на Бога, и ништо од него не ќе ви биде, поради тоа што е (речено) вака: "Благословен е Господ Бог на Сим." А на Јафет, од кој ние доаѓаме, му рече: "Да го рашири Господ бог Јафета и тој да влезе да живее во сите села Симови" (И така долго) им изложуваше (аргументи) од пророците и од другите книги и не ги остави додека не рекоа: "Така е, како што велиш" Тие рекоа повторно: "Како тоа вие имате доверба во човек и го благословувате (како Бог) а Книгите го проколнуваат тоа" Одговори Филозофот: "А Давид – проколнат е или благословен?" Тие рекоа дека: "Дури и многу благословен." Филозофот рече: "Ние се потпираме на истиот оној, на Кого и тој. Тој рече во псалмите: "Човек од мојот свет, се потпирам на него". Овој човек е Христос, Бог, истиот оној кој верува во обичниот човек, и ние го колнеме". Потоа, предложија друга парабола, велејќи: "Како тоа вие христијаните може да го отфрлите обрежувањето, а Христос, не го отфрлил." Филозофот одговорил: "Оној што првично рече на Авраама: "Ова ќе биде, знак меѓу Мене и тебе", тоа и го направи, кога дојде (на земјата) и од тоа време (кога беше Авраам) се почитуваше (тој обред), но потоа не дозволи, да биде така, и ни даде крштевање." Тие рекоа: "Зошто другите (луѓе) порано морале да му угодат на Бога, иако не го правеле овој знак, а Авраамовиот?", Одговори Филозофот: "За ниту еден од нив не е познато дека имал две жени, но само за Авраам, и затоа го обрежал (Господ) неговиот пенис, да означува граница, која потоа 16 не треба да се престапува, давајќи со првиот брак на Адама образец (за сите) понатаму другите како да правите. Тој постапил на ист начин и со Јакова, пресекувајќи му ја жилата на колкот, бидејќи земал четири жени. Кога (тој) ја сфатил својата вина, за која (Бог) така постапил со него (Бог) му го даде името Израел, што значи ум, кој гледа во Бога. И повеќе не се знае дека тој живеел со неговата сопруга. Авраам, пак, не го разбрал тоа." Повторно Јудеите го прашаа: "Како вие кои што се поклонувате на идолите, мислите дека со ова му оддавате почит на Бога"? Одговори Филозофот: "Прво, да научите по име да разликувате што е тоа идол, а што е икона, и, знаејќи го ова, да не ги напаѓате христијаните. Впрочем, имате 10 имиња за слика на вашиот јазик. (Но) те прашувам: не ли е слика скинијата која Мојсеј ја видел на планината и ја донел (оттаму), и не направил ли тој (со својата) уметност слика на сликата, образ по (тој) образец за своите прекрасни украси (ќебиња), од кожа и волна (ткаенина), со сликите на херувимите? И затоа што го сторил тоа не треба ли да ви кажеме вам, според ова, дека им оддавате почит и се поклонувате на дрво, кожа и волна, а не на Бог, кој ја дал на времето оваа слика? Истото (може да се каже) и за Храмот на Соломон, затоа што имаше во него икони на херувимите и ангелите, и многу други слики. Па така всушност ние, христијаните, со создавање на слики угодни на Бога, им оддаваме почит и ги одвојуваме добрите од демонските слики. Впрочем, го порекнуваат Книгите принесувањето жртва на своите синови и ќерки и ветуваат (за нив), гнев Божји, но исто така (истовремено) фалат други, кои ги жртвуваат своите синови и ќерки." Повторно рекоа Јудеите: "Не ли му се спротивставувате на Бога со јадење свинско месо и зајачко?" Им одговори: "Првиот завет заповедал, "Јади сè, како зелена трева", затоа што "за чистиот сè е чисто, а кај нечистите и совеста е нечиста". И бидејќи Бог вели во (книгата) Создавање: "Сето тоа е многу добро" (и само), поради вашата ненаситност исклучил нешто малку од ова правило.Зашто Тој рече: "Јадеше Јаков, и се задоволи, а отпадна (од Бога), саканиот" И уште: "Седеа луѓето да јадат и пијат, и (потоа) станаа да играат". Од големиот дел на она (она што е кажано таму,) ние ставивме тука, скратено, малку поради сеќавање. И ако сакате целосно да побарате (запис) на беседите од светите, ќе ги најдете во книгите негови кои ги преведе нашиот учител и архиепископ Методиј, братот на Константин Филозоф и 17 ги подели на осум слова, и ќе видите од нив колку се силни словата (вдахновени) со Божјата благодат, како пламенен оган над противниците. Кога хазарскиот каган и неговите благородници ги слушнале сите овие зборови и слова негови, соодветни и пријатни, му рекле: "(Од самиот) Бог си испратен овде за усовршување на нашето сопствено познавање, и познавањето на сите Книги во тебе - од Него, како што доликува зборуваше за се и до ситост не наслади сите нас кои уживавме во медената слаткост на зборовите на светите книги. Ние - не сме луѓе од книгите, но ние веруваме дека тоа станало така, според (волјата на) Бога. Ако сакаш уште повеќе да ги смириш нашите души, дај ни по ред објаснување во параболи за сè, за што прашувавме." И така тие отидоа на одмор. 11. Кога следниот ден (повторно, сите) се собраа, му се обратија нему, велејќи: "Покажете ни, чесен човеку, со цитати и параболи, каков вид на вера на сите папи (татковци?) е најдобра." Им одговори Филозофот: "Имало кај некој цар (на дворот), двајца брачни другари, кои тој многу ги почитувал и ги сакал. Кога згрешиле, ги прогонил праќајќи ги (далеку) од (нивната) земја. И живееле така многу години, и родиле деца во прогонство. И децата се собрале заедно, да се советуваат, за начинот како повторно да стигнат до претходната ситуација. И некои од нив кажувале некој начин, други поинаку, а трети препорачувале свој начин. Кој совет треба да се прифати? Најдобриот нели?" Тие рекоа дека: "Зошто така зборуваш? Впрочем, секој мисли дека неговиот совет е подобар од останатите: Јудеите сметаат дека нивниот е најдобар [Сарацените – својот,и вие исто така - вашиот], и (сите) други. Кажи ни, како да знаеме кој е најдобар". Им рече Филозофот: "Огнот го тестира златото и среброто, а човекот со разум ја одвојува лагата од вистината. Кажете ми: зошто се случи првиот пад, нели од изгледот на слаткото овошје, а не од желбата да се биде (еднаков со) Бог?", Рекоа тие, "Така е." Филозофот рече: "Ако некој ќе се разболи, јадејќи мед или пиејќи ледена вода, и ќе дојде лекарот и ќе му рече, јади повеќе мед и ќе се излекуваш, а на оној кој пиел вода, да му рече, по пиење ладна вода, да стоиш гол на ладното и ќе бидеш исцелен. Другиот лекар пак не вели така, но ќе препише лек, спротивен(на болеста): наместо мед да пие горчливо, воздржувајќи се од храна, а место студ - топлина и греење? Кој од двајцата повешто лечи "Одговорија сите: "Оној кој препишал против лек бидејќи за да се убие тагата на овој живот треба да се убие сласта на желба, а со смирение - 18 гордоста, со спротивно спротивното се лечи, а ние овде зборуваме дрвото, што раѓа прво трн, потоа ќе роди слатко овошје." Повторно исто одговори Филозофот, "Добро рековте. Впрочем, законот на Христос ја покажува (сета) сериозност на животот (по заповедите) Божји, потоа во вечното живеалиште носи вечен плод." Еден од нив, (советник)на Каганот, кој ја знаеше сета злоба на Сарацените, го праша Филозофот: "Кажи ми, гостину, зошто вие не го признавате Мухамеда? Тој многу го пофалил Христос во своите книги, велејќи дека е роден од девица, сестра на Мојсеј, пророк голем, кој воскреснуваше мртви и ги исцелуваше сите болести со голема моќ". Филозофот нему му одговори: "Дозволете ни да расудиме когану. Кажи ми: ако Мухамед е пророк, тогаш како можеме да му веруваме на Даниел? Тој кажа: "Пред (да се јави) Христос ќе се прекинат сите виденија и пророштва. "Овој се јави после Христа, како тој може да биде пророк? Ако го наречеме пророк, тогаш Даниел ќе гоотфрлиме. "Рекоа, многу од нив: "Она што го рече Даниел, го зборуваше од Божјиот Дух, а за Мухамед сите знаеме дека тоа е - лажго и погубител на општото спасение и дека најмногу од неговите заблуди тој излевал на злоба и дрскост. "Рече првиот меѓу советниците и пријатели на Евреите: "Со Божја помош овој посетител ја собори на земјата сета гордост на Сарацените, а вашата ја исфрли на друг брег, како нешто нечисто" И им рече дека сите луѓе: "како што Бог му дал власт над сите народи и совршена мудрост на христијанскиот Цезар, така му дал и најдобра од сите вера, и без неа никој жив не може да добие вечен живот. Боги нека е слава во веки." И сите тие, рекоа: "Амин". Филозофот им рече на сите со солзи: "Браќа и татковци, и пријатели, и деца (мои). Од Бога - е сето знаење, и соодветен одговор. Ако има некој којне се согласува, нека дојде и нека победи во спорот, или ќе биде поразен. Кој ќе го послуша (советот), нека биде крстен во Светата Троица, но ако не сакате, тоа не е за мене грев, и тој (самиот) ќе види (што ќе се случи со него) на судниот ден, кога седнат (на престолот), на Старите денови судијата ќе им суди на сите народи." Тие одговорија "Не сме си непријатели, ние самите на себе, и така од овој ден, кој може да се крсти нека се крсти, ако сака. И оние од вас кои се поклонуваат на запад, или еврејска молитва читаат или ја држат верата сараценска, наскоро смртта од нас ќе ја примат". И така тоа се разотидоа со радост. Се крстија од нив двесте луѓе, откажувајќи се од омразата паганска и незаконските бракови. И му напиша Каганот на Цезарот вакво писмо: 19 "Ти ни испрати, господине, таков човек кој ни го покажа христијанската вера и Света Троица во зборови и дела. И дознавме дека тоа е - вистинската вера, и наредивме кој сака да се крсти, надевајќи се дека ќе дојдеме до истото. Сите ние - пријатели и познаници на твоето царство, сме подготвени за твоја служба, кога ќе посакате" Испраќајќи го Филозофот, каганот му даде многу подароци, но тој не ги прифати, велејќи: "Дајте ми ги затворениците Грци, колку што се тука и тоа е за мене е повеќе од сите подароци". Тие собраа дваесет и му ги дадоа. И тој со задоволство тргна на пат. 12. Кога дојдоа до пусти и безводни места, не можеа да ја издржат жедта. Најдоа солена вода, но не можеа да ја пијат бидејќи беше како жолчка. И кога сите се разотидоа по вода, му рече на неговиот брат Методиј, "Не можам повеќе да трпам жед, нацрпи од оваа вода. Оној кој порано на Израелците горчливата вода им ја направи слатка, мора да ни донесе утеха. "Нацрпеа, и таа беше слатка како мед, и студена, па пиеја, и го славеа Бога, што прави вака за неговите слуги. Во Херсон пак, вечерајќи со Архиепископот му рече Филозофот: "Молете се, Оче, за мене, како татко ми што би направил." Некои, исто така, го прашуваа зошто го стори тоа. Филозофот одговорил: "навистина ќе си замине утре од нас при Господа, и ќе не остави" и се оствари неговиот збор. Имаше кај народот Фулски голем даб, сплотен со цреша, а под него принесуваа жртви, нарекувајќи го Александар - и на женскиот пол не му било дозволено ниту да му пристапи, ниту пак (да принесе) жртви. И кога слушна за ова Филозофот, не штедеше мака и се упати кон него. И застана сред нив велејќи: „Елините отидоа на вечни маки поклонувајќи се на [како на Бога] небото и земјата, толку големи и добри творенија. Така и вие, кои на вакво кутро создание, дрво, подготвено за оган, му се поклонувате, како може да избегате од вечен оган?" Тие му рекоа: "Ние не сакаме да правиме така, но (оваа практика) ни е од татковците, и затоа благодарение на него се исполнуваат сите наши барања, и повеќе има чести врнежи. А што сме направиле ние, што никој од нас не се осмелил да направи? Впрочем, ако некој се осмелува да го стори тоа, во исто време и смртта ќе не види, и така нема да видиме дожд до својата смрт." Тој им одговори со истата филозофија: "Бог говори за вас во Книгите, како може да го негирате? Еве, Исаија извикува од Господа, велејќи: "одам да ги соберам сите племиња и народи, и тие доаѓаат и ќе ја видат мојата слава, и ќе се постави знак на нив, и ќе појде спасението од нив кон 20 народите: во Тарсис и Фул, и Луд, и Мосох и Фовел, и во Елада и на островите кои се далеку, каде што не го слушнале Моето име, и ќе влезе славата во мојот народ" Уште еднаш, рече Господ Седржителот: "Јас ќе испратам многу ловци во ридовите и карпите да ве фатат" Познајте го браќа Бог кој ве создаде. Еве го - Новиот завет, Божјото Евангелие, во кое што се крстивте." И така, со слатки зборови ги убеди, им нареди да се пресече дрвото и да се изгори. Му се поклони нивниот старешина, и го бакна Евангелието, и после него сите. И земајќи бели свеќи од Филозофот, со пеење отидоа до дрвото, и зедоа секира и го удри Филозофот триесет и три пати, и нареди да се искорне со се корења и да се изгори. Истата ноќ падна дожд од Бога. И со голема радост го славеа Бога, и Бог силно се радуваше. 13. Филозофот пак појде во Цариград и, откако се виде со Цезарот, живееше тивко, молејќи се на Бога, во црквата на Светите Апостоли. Постои и една чаша во Света Софија од скапоцен камен, направена од Соломон, и на неа букви еврејски и самарјански напишани на страна, кои никој не би можел ни да ги прочита ни да ги преведе. Зел Филозофот и ги прочитал и ги превел. Во првиот раб пишувало: "Чашо моја, чашо моја, пророкувај додека (сјае) ѕвездата. Напој го Бога, Првородениот, буден во ноќта. "Потоа, на другата страна: "Да се причести и Господ, создадена од едно дрво, да пие и се опие од радост и да возгласи: Алелуја" А на третата страна: "Еве го - Принцот ќе ја види сета слава негова, и царот Давид во средината на нив" и потоа напишан бројот на 909. Пресметал тенко Филозофот и открил: од дванаесеттата година од владеењето на цар Соломон до владеењето на царството на Христос 909 години. И ова е – пророштвото за Христос. 14. Kога така Филозофот многу се радувал во Бога, дошла друга работа, повторно, и работа не помала од првата. Ростислав, кнезот на Моравија, по научение на Бога одржал Совет со своите принцови и Моравјаните, и пратил кај Цезарот Михаил, велејќи: "Иако нашите луѓе го отфрлија незнабоштвото и го чуваат законот христијански, немаме таков учител кој на нашиот јазик ќе ни ја претстави вистинската христијанска вера па и другите земји, угледувајќи се, да станат како нас. Па прати ни Господине, епископ и учител таков. Бидејќи од вас за сите земји произлегува добар закон. И Цезарот, собирајќи совет, го викна Константин Филозоф, му го даде ова на знаење и рече: "Филозофе, знам дека си уморен, но ќе треба да одиш 21 таму, затоа што оваа работа никој не може да ја направи, само ти." Филозофот одговорил: "Моето тело е уморно, и јас сум болен, но ќе одам со задоволство, ако тие имаат букви за својот јазик ". И Цезарот му рече: "Мојот дедо и мојот татко и многу други сакаа да ги пронајдат но не ги пронајдоа, како можам јас да ги пронајдам (измислам м.з.)" Филозофот рече: "Кој може да да запише беседа на вода и (кој бисакал да биде) жигосан еретик?" Му одговори на истото Цезар повторно, со својот вујко, Вард, "Ако сакаш, тогаш можеби тебе ќе ти ги даде Бог, кој им дава на сите кои бараат без сомнеж и му отвора на оној кој тропа". Пошол пак Филозофот, и по стариот обичај почнал да се моли со другите помошници. И наскоро му ГИ откри Бог, што ги слуша молитвите на Своите слуги, а потоа тој го создаде писмото, и почна да ги пишува зборовите на Евангелието: "Во почетокот беше Словото и Словото беше во Бога и Словото беше Бог" и понатаму. И се радуваше цезарот, а во исто време и го славеше Бога со своите советници, и го испрати со многу подароци со пишување на вакво писмо до Ростислав: "Бог, кој сака секој да дојде до познанието на вистината и да достигне високо достоинство увидувајќи ја твојата вера и посветеност, создаде сега и во нашите години - букви за вашиот јазик - нешто што не му беше дадено (никому) од почетните времиња, за и вие да се приклучите кон големите народи кои го фалат Бога на својот јазик. И така ви го испративме оној на кого Бог му ГИ објави ,маж чесен и побожен, книжник и филозоф. Прифати го дарот, кој е повреден и поголем од сребро и злато, и скапоцени камења, и минливото богатство, и појди со него брзо да го зајакнеш делото и со сето свое срце да Го бараш Бога. И не го отфрлај заедничкото спасение, но подигни ги сите да не се мрзливи и да тргнат по патот на вистината за и ти, приведувајќи ги со својата грижа кон познавањето на Бога, добиеш награда за тоа во овој век и во иднина за сите оние души кои веруваат во Христа, нашиот Бог, од сега па до крајот и да оставиш спомен на себе во идните генерации како големиот Цезар Константин". 15. И кога дојде во Моравија, го прими Ростислав со големи почести и собра ученици и му ги даде да ги учат. И наскоро ја преведе целата црковна служба, и ги научи на утрената и и часовната, и обедната, и вечерната, и повечерната, и тајната молитва. И се отворија за пророчкото слово и ушите на глувите, за да ги слушаат зборовите на книгата и им стана јасна на варварите (оние што зборуваат неразбирливо м.з). И Бог се радуваше за ова а ѓаволот беше посрамен. 22 Кога почна да се шири учењето на Бога, стариот зол завидливец ѓаволот, не сакал да го трпи ова добро, па го зел своето оружје и почнал да подбуцнува многумина (против Светиот), кажувајќи им: "Не му служи ова на прославувањето на Бога. Ако му беше угодно,не можеше ли да стори, така (тие) од почетокот, да пишуваат букви на нивниот говор, фалејќи го Бога? Но, тој беше [избрал] од јазиците само три, еврејскиот (грчкиот, латинскиот?), на кои треба да се фали Бог", Така зборуваа Латинските и Франкските архиереи со иереите и учениците, и кога се бореше со нив, како Давид со туѓоплемениците, ги победуваше со зборовите од книгата, ги нарекуваше тријазичници, затоа што Пилат така напишал натпис на (крстот на) Господа. И не само што зборуваа, туку учеа и на други злосторства, велејќи дека на под земјата живеат луѓе со ГОЛЕМИ ГЛАВИ (антиподи? м.з), и сите животни – се созданија од ѓаволот, и ако некој убие змија за тоа ќе му бидат простени девет гревови, и ако некој убие човек, нека пие три месеци од дрвена чаша, да не допира стаклена. Не забрануваа ни да се положуваат жртви според стариот обичај, ниту брак засекогаш не склучуваа. Сето ова, како црн трн го намали и го изгоре со оган по збор, велејќи: "Пророкот вели вака: "Принеси на Бога жртва на пофалби и дај му ги на Семоќниот молитвите твои. Сопругите пак на младоста твоја младите не ги бркај, туку кога ќе посакаш, да ги истераш воздржи се од нечестието на твоите желби - вели Господ Седржител. И сочувајте го вашиот дух, и ниту еден од вас да не ја напушти жената од неговата младост. И ако го правите ова, тоа јас го мразам, затоа што Бог беше сведок меѓу тебе и жената на твојата младост на која си и неверен, иако ти беше сопруга и твоја законска жена" А во Евангелието вели (Христос): Сте чуле дека им било речено на старите: ‘Не прави прељуба!’ А Јас ви велам дека секој, кој гледа на жена со желба, веќе извршил прељуба со неа во своето срце." И повторно: "А Јас ви велам дека секој, кој ја остава својата жена, освен за прељуба, ја прави да врши прељуба, и кој се жени со така напуштена, врши прељуба." И апостолот вели: "И ако Бог соединил две лица, нека не бидат разделени!” И така 40 месеци помина во Моравија и отиде да ги ракоположи своите ученици. Го прими него по патот Коцел, кнезот Панонски, и многу ги засака словенските букви, и ги научи и му даде педесет ученици, да ги научи, и му укажа голема чест, и го испрати понатаму. И тој не зеде ни од Ростислав ниту од Коцел ниту злато, ниту сребро, ниту ништо друго според словото на Евангелието, освен храна. Само замоли од двајцата да ослободат деветстотини заробеници. 23 16. Кога беше во Венеција, се собраа латинските епископи, и попови, и чернорисци, како врани на сокол, и ја подигнаа тријазичната ерес, велејќи: "Кажи ни, како ти си создал писмо за пишување за Словените и ги учиш, и не ги измислил порано никој друг, ниту апостолот ниту папата римски, ниту Григориј Богослов, ниту Јероним, ниту Августин? Ние знаеме само три јазици на кое е достојно да се слави Бог со помош на писмо: еврејски, грчки и латински". Им одговорил Филозофот: "Дали паѓа дождот од Бога еднакво врз сите, а не сјае ли сонцето за сите, не дишиме ли сите ист воздух? Како не се срамите да признавате само три јазици, и на сите други народи и племиња да им велите да бидат слепи и глуви? Кажете ми, зошто го правите Бога немоќен, како да не можел да даде, или завидлив, како да не бил подготвен да даде? Ние знаеме многу народи кои владеат со уметноста на пишувањето и го слават Бога секој на својот јазик. Познати се овие: Ерменци, Персијци, Абхазијци, Грузијци, Согдијци, Готи, Авари, Турци, Хазари, Арапи, Египќани, Сиријци и многу други. Ако и ова не сакате да го разберете, нека ви судат книгите. Давид извикува, велејќи, "Запеј на Господа целата земја; Пејте Му на Господа нова песна: "И повторно: "Пејте кон Господа, по целата земја, пејте и радувајте му се" И на друго место вака: "Сета земја да те обожува тебе и да ти пее Тебе, нека го пее Твоето име, Севишен" И повторно: "Славете го Бога, сите народи, фалете го сите луѓе" И: "Секој здив да го фали Господа" Во Евангелието се вели: "на сите што го примија, им даде власт да станат Божји деца". И повторно истото: "Не молам само за нив, но исто така и за оние кои веруваат во мене преку своето слово, нека бидат сите едно, како Ти, Таткото - во мене, и јас - за да бидат сите едно; како што си Ти, Татко, во Мене, и Јас во Тебе "а Матеј вели, "Дадена ми е сета власт на небото и на земјата. Затоа одете и научете ги сите народи, крстете ги во името на Таткото, Синот и Светиот Дух и учете ги да чуваат се што сум ви заповедал, и Јас ќе сум тука со вас секогаш, до крајот на времето. Амин". И Марко исто така вели:" И им рече: „Одете по целиот свет и проповедајте го Евангелието на секое создание! Кој ќе поверува и се крсти, ќе биде спасен; а кој не поверува, ќе биде осуден. А овие знаци ќе ги придружуваат оние, кои поверувале: во Мое име ќе истеруваат зли духови; ќе зборуваат нови јазици;" исто така, вели за вас: "Горко ви вам, книжници, зашто го зедовте клучот од знаењето - сами не влеговте, а им попречивте на оние, кои сакаа да влезат.” И повторно:" Рече Апостол Павле: Би сакал сите да зборувате јазици, а уште повеќе да пророкувате; зашто, оној, кој пророкува е поголем од оној, кој зборува 24 јазици; освен ако ги толкува, та заедницата да добие надградба" А сега, браќа, ако дојдам при вас и ви зборувам на непознати јазици, каква полза ќе имате од мене, ако не ви соопштам или по пат на откровение, или знаење, или пророштво, или поука? И бездушните нешта, што даваат глас, како свиролот или харфата, ако не даваат различни звуци, како ќе се познае свирењето на свиролот или харфата? Ако трубата дава неопределен звук, кој ќе се подготвува за бој? Така и вие: ако со јазикот не изговарате разбирливи зборови, како ќе се разбере што зборувате? Ќе зборувате во ветер. Во светот има кој знае колку разни гласови, и ниеден не е без значење, или, ако не го познавам значењето на говорот, ќе му бидам странец на оној, кој зборува; а оној кој зборува, ќе ми биде туѓинец мене. Така и вие, бидејќи покажувате ревност за духовните нешта, настојувајте да ги имате во изобилство за надградба на црквата! Затоа оној кој зборува на јазик, нека се моли за да може да го толкува. Зашто, ако се молам на непознат јазик, мојот дух се моли, но мојот ум останува без плод. Што значи тоа? Ќе се молам со духот, но ќе се молам и со умот; ќе пеам со духот, но ќе пеам и со умот. Зашто ако ти благословуваш со духот, како неупатениот ќе рече: „Амин”, на твоето благодарење, кога не знае што зборуваш? Зашто, ти навистина благодариш, но другиот не се надградува. Му благодарам на Бога дека зборувам повеќе јазици од сите вас; но во заедницата повеќе сакам да речам пет збора со мојот ум, за да ги поучувам и другите, отколку десет илјади зборови на непознат јазик. Браќа, не бидете деца во умот, туку бидете младенци во злобата, а во умот бидете зрели луѓе! Во Законот е напишано: „Преку луѓе, кои говорат на друг јазик и преку усните на туѓинци, ќе му зборувам на овој народ, но и тогаш нема да Ме послушаат - говори Господ.” Затоа јазиците се знак не за оние кои веруваат, туку за неверниците; пророштвото пак не е за неверниците, туку за оние, кои веруваат. Ако пак целата црква се собере на едно место, и ако сите зборуваат на непознати јазици, и ако влезат неупатени или неверници, нема ли да речат дека зло творите? Но, ако сите пророкувате, а влезе некој неверник или неупатен, од сите е уверен, и од сите е осуден; тајните на неговото срце се откриваат. И откако ќе падне на своето лице, ќе Го прослави Бога и ќе исповеда дека Бог е навистина меѓу вас. Што тогаш, браќа? Кога се собирате, секој од вас има псалм, има поука, има откровение, има јазик, има толкување. Сè нека биде за создавање. Ако некој зборува на јазик; нека зборуваат по двајца, или најмногу по тројца, и тоа по ред, а еден нека толкува! Ако нема толкувач, нека молчи во црквата; и нека си зборува сам на себе и на Бога! Пророците пак нека зборуваат двајца или тројца, а другите нека толкуваат. Ако некому, од седнатите, му дојде откровение, првиот нека замолчи! Зашто сите можете да пророкувате, еден по еден, за да се поучуваат сите и за да се 25 утешат сите. И пророчките духови им се покоруваат на пророците, зашто Бог не е Бог на безредието, туку на светот. Ова е – заповед на Господ. А кој не го разбира. Затоа, не браќа, не љубоморете на оние кои пророкуваат, и не им забранувајте да зборуваат на јазици. Туку подобро се во верата и според службата - нека биде" И повторно рече:" и секој јазик да исповеда дека Исус Христос е Господ, за слава на Бог Таткото". Амин." (скоро цело послание на Коринтјаните. Зошто им требала ваква поука на Коринтјаните, не е јасно м.з) И со овие зборови, многумина засрами и замина. 17. Кога дозна за него римскиот папа, испрати по него. И кога тој дојде во Рим, го пречека самиот апостолик Адриан со сите граѓани, носејќи свеќи,бидејќи дознаа дека ги носи моштите на Свети Климент, маченикот и папа римски. И тогаш Бог почна да создава чуда, еден наслабен човек оздраве, и многу други се ослободија од различни заболувања. Исто така, затвореници, повикувајќи го Свети Климент, беа ослободени од заробеништво. Папата пак, земајќи ги словенските книги, ги благослови и ги положи во црквата на Света Богородица, која ја нарекуваа Фатне. Пееја над нив Литургија. И потоа им нареди папата на дајца епископи, Формоза и Гаудерих да ги посветат учениците славјански. И кога ги осветија,тие пееја литургија во црквата Св Петар на словенски јазик, а следниот ден пееја во црквата на Света Петронила и на третиот ден пееја во црквата на Свети Андреј, а потоа повторно во црквата на големиот учител на народите, апостол Павле, ноќта во црквата пееја на Света Литургија на словенски над светиот гроб, имајќи го на помош епископот Арсениј, едниот од седумте епископи, и Анастасиј библиотекарот. Филозофот пак со своите ученици постојано за ова му давал достојна пофалба на Бога. Римјаните пак постојано доаѓаа кај него, распрашувакќи го за се, и добиваа двојни и тројни објаснувања од него. Некој пак Евреин исто така дошол и се расправал со него, и му рекол еднаш: "Според пресметката на годините, сеуште не е дојден Христос, за кој зборуваат книгите и пророците, кој ќе биде роден од девица". Но, Филозофот, преку пресметување на сите години на Адам, по генерации, му покажа суптилно дека дошол, и колку години поминале од тоа време до тогаш, и го научувајќи го, го пуштил да си оди. 18. Го стигнаа маките и почна да се разболува. И кога многу денови ја издржа неговата сериозна болест, тој одеднаш виде јавување на Бога, и затоа почна да пее: "Ми рекоа: ќе одиме во куќата Господова, и се развесели духот мој и срцето ми се израдува". И ја облече својата чесна облека, и го мина така целиот ден, радувајќи се и велејќи: "Сега не сум слуга ниту на 26 цезара, или било кој друг на земјата, само на Семоќниот Бог. И бев и ќе бидам засекогаш. Амин" Следниот ден тој се облече на свет монашки начин и носејќи ја светлината во светот, си даде себеси име: Кирил. И во овој лик помина пеесет дена. И кога се приближи неговиот час, да се врати од светот на вечниот живот, тој ги подигна своите раце кон Бог и направи молитва со солзи, велејќи: "Господи Боже мој, ти кој ги направи сите ангелски чинови и бестелесните сили, и го распостели небото, и ја постави земјата, и сето тоа го донесе од ништо во битие, Ти, кој насекаде и секогаш ги слушаше оние кои прават по Твојата волја, се плашат од Тебе и ги чуваат Твоите заповеди, слушни ја мојата молитва и сочувај го твоето верно стадо во кое ме постави, неспособниот и недостоен Твој слуга. Ти, кој ги спасуваш сите од секоја безбожна и еретичка злоба, а од секој еретички јазик, и многоречив и злословен, кој прекорува против Тебе, уништи ја тријазичната ерес и дај и на твојата црква да расте многу и собирајќи ги сите во еднодушие, создади совршени луѓе, обединети во идејата за вистинската вера, и со вистинска исповед. Вдахни го во нивните срца словото на твоето учење. Бидејќи твојот дар кој ни го даде со проповедањето на Евангелието на твојот Христос, нам, недостојните, не подготви да правиме добри дела и она кое ќе те задоволи. Оние кои ми ги даде, како твои тебе ти ги предавам. Управувај ги со својата силна десница, покриј ги со покровот на крилјата твои, и нека сите го фалат и слават Твоето име. Таткото и Синот и Светиот Дух за секогаш. Амин." И бакнувајќи ги сите со свет целив, рече: "Благословен е нашиот Бог, кој не не даде нас, како плен, на забите на нашите невидливи непријатели, туку ги уништи нивните мрежи, и не избави од погибел" И така тој почина во Господ, а беше на четириесет и две, на четиринаесеттиот ден од февруари, индикт втори, во годината на создавањето на светот 6377. Им заповеда апостоликот (папата) на сите Грци, кои беа во Рим, и на сите Римјани, исто така, да се соберат со свеќи да пеат над него, и да му направат таков погреб, како на папата. Така и сторија. Методиј, братот негов, го молеше апостоликот (папата ), велејќи: "Мајка ми ни даде заклетва,оној од нас, кој прв ќе појде на суд, неговиот брат да го пренесе во манастир и таму да го погреба". Заповеда папата и да се положи во сандак и да се затвори со железни клинци, и така го чуваа седум дена, додека се подготвуваа за патувањето. Тогаш му рекоа на апостоликот римските епископи: "Затоа што Бог, иако тој патуваше во многу земји, дојде тука и тука ја даде својата душа, тука е 27 подобно да лежи како чесен маж." Тогаш рече апостоликот: "Па заради неговата светост и љубов ќе го погребам во мојот гроб во црквата на Свети Петар, кршејќи ги римските обичаи". Одговори неговиот брат: "Ако мене не ме послушавте и не ми го дадовте, ако ви е угодно, нека бидат погребан во црквата на Свети Климент, со кој дојде тука." Заповеда апостоликот да се стори така, и кога се собраа сите епископи, и монаси, и сите луѓе да го носат со чест, и сакаа да го положат, рекоа епископите: "Отстранете ги клинците, да видиме дали е цел и дали е земено нешто од него." И многу се измачија но не можеа со Божјата волја да ги извадат клинците од сандакот. И така со сандак го ставија во гробот од десната страна на олтарот во црквата на Свети Климент, каде што почнаа тогаш многу чуда се случуваат. Гледајќи го ова, Римјаните почнаа уште повеќе да ја почитуваат неговата светост и насликувајќи му икона над неговиот гроб, запалија над него и дење и ноќе, славејќи го Бога, славејќи, и оние кои Го слават, за Него и слава и чест засекогаш. Амин. }} [[Категорија:Старословенска писменост]] [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Житија]] iyzn56yrxpuy1z97jaabyso9tqzy23p 0 3116 22494 4150 2026-09-15T08:16:37Z ~2026-49868-15 4067 22494 wikitext text/x-wiki *[Панонски легенди|Панонски легенди]] *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] 82fo1g6y8v00cfhfr54vqi2mc9p2heq 22495 22494 2026-09-15T08:17:16Z ~2026-49868-15 4067 22495 wikitext text/x-wiki *[[Панонски легенди|Панонски легенди]] *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] 7osldd171v2hnm3oxbm1628fyib2bn8 22496 22495 2026-09-15T08:17:54Z ~2026-49868-15 4067 22496 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди|Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] njj8rbgbh0i573es6l9oadtv4yyr0qr 22497 22496 2026-09-15T08:18:32Z ~2026-49868-15 4067 22497 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди|[[Панонски легенди]]]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] ra1i1po5twk57po4xe0rwdlnuprgtiq 22498 22497 2026-09-15T08:19:25Z ~2026-49868-15 4067 22498 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди|[[Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] 9g2tft8ic0b87i3b9rh5wqbnhx5xfoa 22499 22498 2026-09-15T08:19:59Z ~2026-49868-15 4067 22499 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди | Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] 4ewzyt9t2fuxhgoonc76arlt74n2i5x 22500 22499 2026-09-15T08:20:22Z ~2026-49868-15 4067 22500 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди|Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] njj8rbgbh0i573es6l9oadtv4yyr0qr 22501 22500 2026-09-15T08:20:54Z ~2026-49868-15 4067 22501 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди|[[Панонски легенди]]]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] ra1i1po5twk57po4xe0rwdlnuprgtiq 22502 22501 2026-09-15T08:22:03Z ~2026-49868-15 4067 22502 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди|Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] njj8rbgbh0i573es6l9oadtv4yyr0qr 22503 22502 2026-09-15T08:22:44Z ~2026-49868-15 4067 22503 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди | Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] 4ewzyt9t2fuxhgoonc76arlt74n2i5x 22504 22503 2026-09-15T08:23:11Z ~2026-49868-15 4067 22504 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[[[Панонски легенди]] | Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] oiwtnbixo0tacuox5swdzlhgsvzpupp 22505 22504 2026-09-15T08:23:26Z ~2026-49868-15 4067 22505 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] s197jmw6x6w5a9n5wbsksuxnvynt1fx 22506 22505 2026-09-15T08:24:56Z ~2026-49868-15 4067 22506 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди|Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] c6nxo1jy5thtzmhcdpddhorv189m9mg 22507 22506 2026-09-15T08:25:39Z ~2026-49868-15 4067 22507 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] 7mkob19kft3y489ndrpxj17ujvab30b 22508 22507 2026-09-15T08:25:49Z ~2026-49868-15 4067 22508 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] dmz4h2y4nhoql984awwpthmacp3dn67 22509 22508 2026-09-15T08:30:51Z Natasa Stardelova 3192 22509 wikitext text/x-wiki *[[Житие на Константина (Панонски легенди)|Житие на Константина]] *[[Житие на Методија (Панонски легенди)|Житие на Методија]] *[[Панонски легенди)|Панонски легенди]] {{Автор-ЈС-50}} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Старословенска писменост]] 7pjbhe4vygk9undvechpqrbpto5g1wn 0 3274 22490 9151 2026-09-15T07:54:02Z ~2026-49868-15 4067 /* Творештво */ 22490 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|25%}}{{Автор |име = Живко Чинго |почетна_буква = Ч |датуми = 13.8.1935 - 11.8.1987 |опис = |слика = |wikipedia_link = Живко Чинго |wikiquote_link = Живко Чинго |commons_link = Живко Чинго }} <small> Живко Чинго е роден на 13 август 1935 г. во с. Велгошти, Охридско, умрел на 11 август 1987 г. во Охрид. Завршил Филозофски факултет во Скопје, извесно време работел како професор по литература во гимназија во Охрид, а потоа во Скопје работел во „Студентски збор“, „Млад борец“, Радио-телевизија Скопје, во Центарот за политички студии во Скопје и во Републичкиот комитет за култура. Бил директор на Македонскиот народен театар. Член на Друштвото на писателите на Македонија (ДПМ) од 1963 година.</small> == Творештво == * ''[[Пасквелија]]'' (раскази, 1961) * ''Семејството Огулиновци'' (раскази, 1965) * ''Нова Пасквелија'' (раскази, 1965) * ''Сребрени снегови'' (роман за деца, 1966) * ''Пожар'' (раскази, 1970) * ''Големата вода'' (роман, 1971) * ''Жед'' (сценарио, 1971) * ''Поле'' (сценарио, 1971) * ''Образов'' (драма, 1973) * ''Ѕидот, водата'' (драма, 1976) * ''Вљубениот дух'' (раскази, 1976) * ''Кенгурски скок'' (драма, 1979) * ''Макавејските празници'' (драма, 1982) * ''Накусо'' (раскази, 1984) * ''Пчеларник'' (сценарио, 1988) * ''Гроб за душата'' (раскази, 1989) * ''Бабаџан'' (роман, 1989) * ''Бунило'' (раскази, 1989) == Забелешки == <small><references/></small> {{Автор-ЈС-70}} [[Категорија:Македонски писатели|Ч]] 2f2udmi7ve4e8arqfr5xxktr9ybughp 22492 22490 2026-09-15T08:09:40Z ~2026-49868-15 4067 /* Творештво */ 22492 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|25%}}{{Автор |име = Живко Чинго |почетна_буква = Ч |датуми = 13.8.1935 - 11.8.1987 |опис = |слика = |wikipedia_link = Живко Чинго |wikiquote_link = Живко Чинго |commons_link = Живко Чинго }} <small> Живко Чинго е роден на 13 август 1935 г. во с. Велгошти, Охридско, умрел на 11 август 1987 г. во Охрид. Завршил Филозофски факултет во Скопје, извесно време работел како професор по литература во гимназија во Охрид, а потоа во Скопје работел во „Студентски збор“, „Млад борец“, Радио-телевизија Скопје, во Центарот за политички студии во Скопје и во Републичкиот комитет за култура. Бил директор на Македонскиот народен театар. Член на Друштвото на писателите на Македонија (ДПМ) од 1963 година.</small> == Творештво == * ''[[Пасквелија]]'' (раскази, 1961) * ''Семејството Огулиновци'' (раскази, 1965) * ''[[Нова Пасквелија]]'' (раскази, 1965) * ''Сребрени снегови'' (роман за деца, 1966) * ''Пожар'' (раскази, 1970) * ''Големата вода'' (роман, 1971) * ''Жед'' (сценарио, 1971) * ''Поле'' (сценарио, 1971) * ''Образов'' (драма, 1973) * ''Ѕидот, водата'' (драма, 1976) * ''Вљубениот дух'' (раскази, 1976) * ''Кенгурски скок'' (драма, 1979) * ''Макавејските празници'' (драма, 1982) * ''Накусо'' (раскази, 1984) * ''Пчеларник'' (сценарио, 1988) * ''Гроб за душата'' (раскази, 1989) * ''Бабаџан'' (роман, 1989) * ''Бунило'' (раскази, 1989) == Забелешки == <small><references/></small> {{Автор-ЈС-70}} [[Категорија:Македонски писатели|Ч]] 05dqw75kpadp4q5yw6kaswsxjnus01b 0 3450 22454 9169 2026-09-14T12:42:53Z Natasa Stardelova 3192 /* Творештво */ 22454 wikitext text/x-wiki {{Автор |име = Јоаким Крчовски |почетна_буква = К |датуми = 1750-1820 |опис = |слика = |wikipedia_link = Јоаким Крчовски |wikiquote_link = Јоаким Крчовски |commons_link = Јоаким Крчовски }} <small>'''Јоаким Крчовски''' (1750-1820) е првиот македонски просветител, кој со своето дело и свештеничката професија бил народен учител и просветител на Македонците во првата половина на XIX век, време во кое ширењето на христијанскиот морал било единствениот начин да се избегне исламизацијата.</small> == Творештво == * [[Автор:Јоаким Крчовски/ Чудеса пресвјатија Богородици|Чудеса пресвјатија Богородици]] *[[Јоаким Крчовски/ Слово исказаное заради умирание|Слово исказаное заради умирание]] == Забелешки == <small><references/></small> {{Автор-ЈС-70}} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Јоаким Крчовски]] 4pouniobwjvocyqqu123sbe63ljxamw 22484 22454 2026-09-14T13:33:29Z MacedonianBoy 149 /* Творештво */ 22484 wikitext text/x-wiki {{Автор |име = Јоаким Крчовски |почетна_буква = К |датуми = 1750-1820 |опис = |слика = |wikipedia_link = Јоаким Крчовски |wikiquote_link = Јоаким Крчовски |commons_link = Јоаким Крчовски }} <small>'''Јоаким Крчовски''' (1750-1820) е првиот македонски просветител, кој со своето дело и свештеничката професија бил народен учител и просветител на Македонците во првата половина на XIX век, време во кое ширењето на христијанскиот морал било единствениот начин да се избегне исламизацијата.</small> == Творештво == * [[Чудеса пресвјатија Богородици]] *[[Слово исказаное заради умирание]] == Забелешки == <small><references/></small> {{Автор-ЈС-70}} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Јоаким Крчовски]] e0l7dctfv1ul9sojsvjzxr5y4nwlxse 0 3453 22462 9173 2026-09-14T13:06:49Z MacedonianBoy 149 22462 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје =Чудеса пресвјатија Богородици |глава = |претходна = |следна = |забелешки = |автор = Јоаким Крчовски |текст= ЧУДО 11 Бил у Галлии некој цар, прва жена му умрела, што му е била родила една дштерка, многу красна и прилична девица, ѝ нарекли име Мариа. И по това после царот се оженил пак за друга и таја била многу хубава, ама колку со снага хубава, толку сос душата лоша и груба, и завидела, сакала да нема друга жена како неа хубава. И видела незина пасторка зашто ќе да биде похубава от неа, и ја научил дјавол да ја убие. И отишел царо далеко. Она тогива нашла време и рекла на един измеќар: „Сакам да ми учиниш една љубов, ама никој да не знае, и ќем да ти дадем што ти е најмило“. А он се заклел да учини това што ќе да му рече. Тогива му она говорила: „Првата жена царева родила оваја девојка, ама не е сос него, ами сос некој друг човек зол, зашто е от лош татко, затова и она сè лошо чини, сака да посрамоти царскиј дом. Утро да ја земеш и речи ѝ како да ја водиш на теферич, и отведи ја у планината да ја убиеш. И за нишан да ѝ отсечеш руките, да ги донесеш.“ И у полношт ја собудила царицата девојката и ѝ рекла: „Иди, Марие, напред, и ја по сахат после ќе дојдем по тебе.“ И така ја качили на една кола и ја завели у пустиња. А она се сетила зашто е лажа, от што била многу разумна, и се бојала от Бога, и се дигнала и погледнала на небо, и се молила со слзи и говорила: „Владичице моја Богородице, ја немам друга помоштница, салт благодат твоја, — и да им платиш на тија што чинат неправо.“ А тија што ја водиле рекле: „Не бој се, не ти чиниме ништо.“ А она говорила: „Зашто ме лажете? Маштеха моја ме излагала и ме дала на ваши руки да ме убиете, ама се надејам да ви оврне вам Бог за такво беззаконие. Ви се молим да ме не убиете бирден, ами да ме почекате, докад да си учиним душата моја теслим Богу.“ И они отговориле: „Кога си знала ти това, добро би било да не си пошла сос нас. Нити би погинала, ни ние би у такво беззаконие паднали. А сега ќе да учиниме това што ни е рекла маштеха ти.“ Говори она: „Не боите ли се вие Бога, да ме убиете без кабахат? Да знаете право, такова беззаконие ќе да се јави, ни пак ќе да ви се остави праведниј судија без наказание, ами ќе да ви отврне и вам, и на онаја немилостива ѕверица. А ако сакате да се куртулисате от овој грех, оставете ме овде у планината жива и речете: ја убихме. Похарно да умрем овде сама от глад и вие да не си утопите руките ваши у крв безгрешна и права.“ Тако им говореше Мариа сос слзи и ним се нажалило и рекле ѝ: „И нам ни е жал и би те оставиле жива, ама ни е рекла маштеха ти да ѝ отнесеме твоите руки за нишан. А ако тако не учиниме, нас ќе да ни убие. И да те оставиме жива, ама ѕверове ќе да те изедат.“ Говори она: „Горко и това и това. Ама имам барем мало утеха да ме изедат ѕверове а не човек, и вие ќе да бидете без кабахат от мојата крв. И ви заклинам вас у имја пресвјатија Богородици, што е родила истиннаго Бога и судију всјех, немојте ме убивати. А ако сакате моите руки да ги носите за нишан, а вие отсечете ми руките и носете ги.“ И тури си руките на едно дрво и ги отсекле и ги отнесле на царицата, и им дала многу дарове. А жалостна Мариа останала полумертва, и немала кому да се надее, ни хекимџија имала, но имала имја пресвјатија Деви на ум, това имала и устата не можела да си отвори от големи жалби и болести. И нè била сосем оставлена, ами манием Божиим нашла помошт. Некое момче от добра рода поминало тамо заради лов и Бог го научил, дошел близу на това место дека е била Мариа, и чул стенание, и така потрчал на глас стенанија и нашел та девојка. И се чудиле сичките, што је се учинило така, и питало ја момчето: „Што е таја работа на тебе?“ А она не му отговорила ништо, ами текле је слзи от очите и учинила ишарет да ја поможат нешто. И рекло момчето на слугите: „Сега не е време да је испитуеме. Нас ни донел овде Бог заради неа. Земете ја да ја отнесеме дома.“ И ја отнели дома, и излекували раните, и сичките се чудиле на нејна хубост и како разумно ходила. И многу пати ја прашале чија е дштерка и зашто са ѝ отсекли руките. А она не отговара ништо ами молчи како нема. И момчето ја возљубило и зборило на татко си да му земе таја за жена. И му рекл татко му: „Чедо, нам требува да земеме девојка на наша прилика, а ти сакаш неја — не салт што е без руки, ами Бог знае каква е некоја сељанка и за кој кабахат ѝ отсекли руките Това ќе да ни е на срам.“ Рекло момчето: „Отче не може да биде таја хубост и таја разум на проста рода. Она се види да е царскиј род. Ама ако би била и от проста рода, ја неја сакам а друга ниедна.“ Видел татко му зашто се не оставја от неја и по закону венчал го сос неја. А цар незин татко паднал у голема жалост за неја, што се е учинила прељубезна дштерка негова. А царицата му рекла да е побегнала скришом; у ношт. А царот плакал и не могл да се утеши, и имал шубе на царицата, ами молчал и тражил на секиј вилает и писал на сите страни да се собера сите негови царски човеци, да Играјат сос коњи да се малку развесели от таја жалост. Дошал хабар и на свекор Мариин да иде тамо, а син му рекл: „Отче, ја да идем на твое место, а ти чувај моја невеста како мене, и ако роди докад не сам дошел, чувај и неја и детета.“ Отец го благослови и прати го да иде сос Божија помошт. И тамо се показал пред другите јунак, и разумен, и сите го похвалили. И го видела таја лукава царица, и сакала да го заљуби, и викнала еден негов слуга и питала го: „От дека е твој господин и има ли жена?“ Тој негов слуга казал је сичкото како е било, како нашел една девица без руки, и какво лице имала, и сичкото. И у това време дошла му книга от татко му, зашто родила жената му две деца мажки. Тогива таја зла царица се уплашила. Зачат болезн и роди беззаконие. И викнала при себе тој што донел книгата и го питала за сите работи што са жали тамо, и дала му дар и рекла му: „Кога ќе да си идеш, да ми се кажеш.“ И така момчето отписа на башта си, благодари му и радова му се, и пак на него оставја и невестата и децата дури да си дојде. И человеко зема книгата и отиде да се каже на парицата. Она му тури трапеза да го гости, и напои го, и извадила му скришома книгата што му ја дал негов господар и турила свое писмо какво да го е момчето пратило на татка си, така написала: „Отче, да знаеш зашто таја моја жена била дштерка на еден лош человек убијца и за нејни лоши работи пресекле еи руки. И тија деца не се мои. И ти се молим, какво прочиташ таја моја книга, у тој час да ја убиеш сос децата заедно. И ако чуем дека не е убиена, неќем да дојдем дома.“ Кога дојде писмото на татко му у руки, и прочитал го, и многу му се нажалило, и не знал што да чини. И прашувал свои пријатели што да чини, а они му рекли да не ја убива, ами, да ја прати тамо дека ја нашол син му и тамо да ја остават на Бога. И така учинили. И пак пратил книга на сина си и му казал да е учинил какво му рекл. А она сирота останала сос децата у онаја планина у голема жалост и туга. Жалила помногу да умре, а не да гледа децата да умират. Плачејќи видела една патика мала и земала децата под мишките и отишла по онаја патика и нашла еден старец у една пештера. Кога ја видел старецо, се уплашил да не е дјаволска работа. И кога разбра нојната страданија, пожали ја и уведе ја у пештерата, а он се пресели на друго место. Сакиј ден носеше ѝ корење от тија што јадеше сам и нагледуваше ја. И по неколку дниј дојде момчето дома и разбра што са уработили. Плачеше горко, и така појде да ја тражи. И мислил, и говорил: „Се надејам на пресвјата Богородица, зашто не ќе да ја остави, како и прво што ја не оставила зашто имала голема надежда на Богоматер. И у таја ношт јавила сја Богомати на Мариа у видение и рекла ѝ: „Утре ќе да дојде твој муж верниј да те води дома, и ќе да ти престанат тија муки и неволи за терпение твое и вера твоја што имаш на мене.“Отговорила Мариа: „Благодарим ти, Владичица моја, ти не ме оставјаш у неволи мои. ма како можем да имам совршена радост кога сам без руки? Ами пак не се оставјам, на тебе се надеем.“ Tако говорила сос смирение. Чуе Владичица и говори на Мариа: „Земи си твоите руки. Благодатију сина моего ти се даруват. Кои ме љубат и кои прибегнуват под покров мој, сите добри работи зимајат и и мене дарујат.“И у тој час Мариa види свои руки цели и здрави како и прво, когa биле неотсечени. И кој може да изрече онаја радост и веселие. И сета ношт стојала и чинила благодарение Богоматери, и читала „Богородице дјево радујсја“ како и секиј пат имала хадет, с великим умилением и сокрушением срдца.“ На утрото дошел мажот и и ја видел, и се поклонил, и ја пригрнал от радости, и не може да проговори от плач. А кога ја видел сос здрави руки разумел зашто е това добро учинила пресвјатаја Богородица, прослави Бога и пресвјатују Богородицу, и се вратиха дома сос неизречена радост. И башта му учини праздник на пресвјатаја Богородица, да празднува момчето осм дена и да се весели. И собираха се сичките пријатели нихни и чудеха се и прославјаху Бога и пресвјатаја Богородица. Потова после потражи и фана да испитува господара за онаја лажовна книга. Тогава Мариа фати да кажува кој е себеб бил на нојната мука и страдание, и рекла: „Досега сам таила, но ако е волја Божија сега ќем да кажем, — зашто сам јазе на вашио цар ќерка, ама ми завиде маштеха ми, та сам това потеглила. Ама пресвјатаја Богородица, царица небеснаја, не ме остави да ми се радуват моите душмани, ами ме избавила от сичкиите мои жалости. И сега чинете хабер на моего отца, да знае зашто сам се нашла, дури ние пристигнеме тамо.“ И тогава ја тија познаха зашто е на нихнио цар ќерка. И тогава тие благодариле Бога зашто се удостоили да имат у дом свој царска ќерка. И тогава тамо сите што биле се зарадоваха, и се поклониле и учиниле еи царска чест. И у тој час пратиле хабер на царо, и сами пошле да идат тамо. И третиј ден дошли до царскиј град, и царо изшел сос неговите бољари на срешта, и кога видел неговата љубезна ќерка, притрчал и ја пригрнал како татко сос радост и сос слзи. Како чула таја лукава царица това и се скрила, а царо кога разбрал како што учинила царица негова, заповедал да накладат огн, да ја изгорат жива. И учинил зета си да е цар, и по негово умирање зет му да царуе. Тогава дошел и татко му да се весели сос царо и сос сина своего. И сичките роднина и пријатели благодариле Бога и пресвјатаја Богородица и ѝ направиле црков заради да се знае до века, и празднували праздници Богородични. И така царица Мариа чинила сички добри работи и давала - милостињу на сиромаси и говорила им: „Овија руки не са мои, ами си ми дарова небеснаја царица заради нејна голема милост, и не е харно да се лениме, кога искаме да чиниме добри работи.“ И така царица Мариа поживејала дури остарела сè богоугодно, и прешла у вечнија обители. Слава Богу и Богоматери, да и ми сподобимсја получити, тој дар, во веки веков, амин. ЧУДО 23 Во Италијска страна имало богат човек, име тому Агапиј. Сета стока си похарчил зашто живејал грешно и блудно, и осиромашел, и дошел веќе да се остави от Бога. И се проклинал самаго себе, и отишел да сака некој маѓесника, да го пита дали може дјавол да го обогати. И ходеиќи срел го дјавол и му се показал како некој воин и му рекл: „Ја сам тој што сакаш ти. Ако сакаш да ми се запишеш сос твоја крв и да се отречеш Христа и да бидеш мој, да ти дадем сè што сакаш.“ А он окајанниј сакал да живее како прво лошо. Се обешта и даде писмо да се отрече Христа. А он тој час го обогати и му чинил измет, ама му се показувал како воин, и сè што сакал му давал на руките. Еден пат минал при една црква и видел икона Богородичина и помислил у колку големо зло паднал и воздихнал от срдце. У тој час го бил дјавол, тоја што бил како воин, и едва остана жив. И му рекл: „Чувај се да не гледаш отсега на икона Мариина, зашто ми е она многу зло учинила и многу ми човеци зела от моите руки. Акo чиниш това, пак ќе да те убием сос љута смерт да загубиш овој рахат, и душата ќе да ти отнесе у вечна мука.“ Кога чул това окајанниј, му се учинили големи жалости. Не зашто го бил дјавол по снагата ами да не му погине душата у вечна мука. Мислил што да учини, да се куртулиса от тој плен. Сам себе си говорил, како му дјавол казал, зашто Богомати многу човеци зела от неговите руки: „и мене да биде милостива, зашто е мати на всемилостиваго Бога.“ Това мислеше тој сиромах, а дјавол не знал што он мислил и го провел покрај друга црква, да види дали ќе да се пак обрне каде црквата. А тој, како видел црквата отворена, затрчал се и скоро влезнал у неја и паднал на земља пред икона Богоматери и се бил у груди и викал и от срце воздихал со слзи: „Владичице мира пресвјатаја Богородице, скоро помози ми и избави мја от руки дјаволски. Многу можеш, Всецарице, помози ми преокајаному.“ И така се молил на многу време сос големо сокрушение и плач. А дјавол пред црквата многу чинил калабал'к и му рекл: „Ја идем, неверне, ме пади Мариа, ама твое писмо што си писал ја го чувам и ќе да ти го покажем на страшен суд, зашто си се со своја волја отрекл от Христа“. Това рекл дјавол и не се видел а Агапиа сос голем плач се молил, сакал милост, и така дошел, и ум му се занел от труд и плач. И видел пречистују Богородицу пред себе и му рекла: „Ти си се отрекл от сина моего, — што си влегл у црквата, што тражиш веќе у мојата црква?“ А он отговорил смирено и сос многу страх: „О пресвјатаја Владичице, нели за грешници твој син се мучил, и ја се познавам зашто сам големо беззаконие учинил (и така поменувал многу грешнии што биле). А син твој простил ги, — оште тебе немале таква помоштница, а он простил ги. Мене да ме приимеш, Владичице, колку сакаш можеш да испросиш у сина твоего.“ Му рекла Владичица: „Зашто си се покајал от сичко сердце, те приимам, ама да не се јавиш неблагодарен у оваја голема благодет, ами да покажеш добра работа за покајание.“ Он и рекл: „И другиј дар сакам — да ми се даде таја книга што дадох на дјавола, да ми ја дадеш.“Отговори му Богородица: „Во славу сина моега и Бога, да ти биде тебе и това.“ И чу се глас сос фучање на воздух, и говори дјавол: „Ако си ти мати правди, не чини такваја неправда, о Владичице, да не ми земаш ового што ми се записал со своја крв.“ Отговори Владичица: „Враже истини, секиј пат лажеш, а сега право говориш да јесм мати правди. Затова сакам да учиним праведниј суд, да истргнем создание сина моего от твои руки. Не е право ти да ги држиш.“ Чул това Агапиа и се зарадувал и се освестил како от глубокиј“ сон и видел своје рукописание у руки свои. Многу се зарадувал; и сите кои видели и чули таково чудо. Това се чуло по сичкио свет. Това дошло у уши блаженному Лву Папи Римскому, и пратил и довели Агапиа, и видел това писание, и заповеда да биде по сите церкви благодарение Богу и Богоматери. И многу човеци, кои имале секаквии грехове, се покајале, фанале да се надејат на пресвјатаја Богородица. А Агапиа се учинил калуѓер и се покајал како му заповедала Богомати, јејаже молитвами, амин. ЧУДО 26 У место зовомо Нарна, тамо тече велика река, — у това село бил еден человек богат, имал многу измеќари, и имал еден арапин, многу време му работил, и го миловал господаро. И родила жената му дете црно како арапин. А жена била честна, чиста, неходила сос друг муж, салт со свој. А имала голема милост на пресвјатаја Богородица. Затова ја возљубила и свјатаја Богородица и учинила милост сос неа. Сите человеци говориле: „Това дете е от арапинот.“ Муж незин не можел да терпи толку хули и смех. Помислил да убие дете и арапина и жената, ама Богородица удержала го. Знала зашто она е чиста. Рекл он на жената си: „Земи, злаја жено, това копиле што си родила, иди си скоро от мој дом, иди да те не зидат мои очи, да не те убијам со мои руки.“ И ја фанал за косите и ја испадил сос детето. И она отишла у еден роднина. Знала зашто ќе да ја прииме, и тие ја испадиле. Ним им се чинило зашто е родила от арапино. Тогива таја сирота жена от многу жалби и туги, зашто никој не ја прибирал, сакала да се убие и себе и детето. Това мислеиќи, дошла у една црков Богоматери и се застојала пред иконата, плакала неутешно, от многу слзи сета црков се намокрила, и рекла: „Сладчајшаја моја Богородице, не остави душа моја да иде на мучение, да не бидам самоубијца, — и немам дека да идам.“ Това рекла и излегла на пазариште и викнала колку може: „Да ме чуете сички за име Божие.“ И сичкии слушале: „Пресвјатаја Богородица да покаже некое чудо за уверение, зашто немам кабахат. Ја да се избавим от ова осуждение и клевети“. И така скочила у реката сос детето. А муж незин чул, му се нажалило, притерчал. А она пропаднала у водата. И они отишле у црков да се мољат Богу, да не им пушти некое зло за незина душа, зашто ја клеветиле. Тамо како се молили, чуле вонка, надвор, шамата от человеци. И говориле: „Слава Богу, излегла жената жива от водата, и дете бело и красно лицето му.“ И тогива муж незин многу се чудил и ја прегрнал и плакал от радост и ја молил да му прости зашто многу ја хулил, и целовал детето и славил Бога зашто не ги оставил да се удават без кабахат. Тогива ја прашале: „Како жива си излегла от водата?“ Она говори: „Вие сите ме оставихте и испадихте. Ја не знаех што да чинам, отидох у црква и се дадох на руки Богородици. И како сам плакала, рече ми Богородица, — „не бој се, не те оставам да се удавиш“. И водата се раздели на две. И ја рекох: „Зашто ми е живот, Владичице, кога толку имам беди и скорби?“ Она рече ми: „Друга неќе да има славна и честна како тебе, ни друго дете похубаво.“ Това ми рече и ме зеде сос детето и ме отнесе на мосто, и така ми рече и отиде на небо. А дете измени се у таја красота.“ Сите кои чуле славиле Бога и пречистују Богородицу, а жената ја молиле да им прости, а повише муж незин, — и ја молил да иде дома. Она рекла: „Слава Богу и Богуматери, зашто си се уверил зашто сам била верна к тебе. А мене Богомати ме спасла от смерти, — не е лепо да служим дому твоему ни да сам неблагодарна на таја што ми многу големо добро учинила. Ти си ме испадил, а она ме прибрала и не ме оставила да погинам сос душа и тело.“ И отишла у девическиј монастир и живеала богоугодно и се преселила ко благодетелиици своеј. ЧУДО 64 Во дни Теодосија великаго имало некој человек у Цариград, добродетелен и многу богат, имал сина единороднаго, именем Теофил. У старости осиромашел многу, немал со што да, се храни, и рекол на сина си: „Чедо, видиш зашто сме сиромаси и не можеме да се гледаме, — ами да те продам, и ти да живееш, и ние да се храниме.“ И така Јулијан продал сина своего на еден богат человек, и го учил, — кога промине покрај некоја церков, ако читат или ако литургиа служат, „колку да имаш некаде скора работа, да свратиш у црквата, да стоиш и да слушаш. Тоја што го купил многу го возљубил, зашто имал добр хадет и разум, и му стојал диван кога вечерал. Еден ден отишел господаро у царскијот двор, и си заборавил тефтеро дома, и пратил Теофила да иде брже да го донесе. И он отишел, влезнал дома, и скоро земал тефтеро, и видел жената на господаро курвила сос еден измеќар. Ама не гледал на них. Отишел при господаро си, а жената се уплашила да не каже на господаро, — и кога дошел господаро, а она рекла: „Така тој, што си купил, дојде да ме силое у постељата, и ја викнах, да не беше дошел другијот, ќеше да ме насилова. Бог ме учува да не се посрамим. Утре ако да му не отсечеш главата, ја не живеем с тебе.“ Чул това господаро, и се разљутил на Теофила, и рече да учини по нејна волја. И на утрото отишел при судијата градскиј и му рекл: „Утре ќе да ти пратим сос писмо еден слуга мој да му отсечеш главата и да ја завиеш, да ми ја пратиш.“ А судијата рекл: „Без шаити не бива.“ А он викнал еден пријател негов, и тој рекл: „Така било и ја знам.“ Тогај господаро дал писмо на Теофила да го носи на судијата. Како ходил, минал при една црква Богородици и застанал да слуша литургиа, како што го учил татко му, да слуша до отпуст. А жената не може да трае, прати своего љубовника скоро да му донесе главата. И кога отишел другијот, отсекле му главата. По литургиа после отишел и Теофил, и му дал судијата главата завиена. Теофил носил ја и не знаел што е, како што му заповедал господаро. Кога дошел дома, видели го, и се зачудили, а жената се уплашила и се учинила како умрена. И го питал за таја работа, и познали зашто е истинниј суд Божји, и возљубиха Теофила за чистота душевна. И после господаро си го посинил, и прослави се Теофил за негова добра работа. Затова требуе да слушаме родители што учат на закон Божиј, а тија што не учат свои чеда книга и закон Божиј не се родители, ами губители и убијци на свои чеда. Христос говори, — тежко на тија кои чинат лошо пред свои чеда. Требуе да ги учат на закон Божиј, и да идеме у црква, зашто имаме многу на душата спасение. МИТАРСТВА - извадоци Слушајте и да знаете како бидуе покајание. Имало у Цариград един постник, свјатиј Василиа новиј. И имало една стара удовица, име тое Теодора. Она чинила измет на свјатаго Василиа и го почитала како ангела Божија. А он ја учил свјатое покајание. Таја жена многу години постила и плакала за греховите нејни, и после се покалуѓерила сос чисто покајание. И така се преставила. А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај Божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника Божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби ида разсрди духовнаго своего сина, и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворове прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекрасниј сарај. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии?“ А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшни дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. ... И не знам, кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојам от снага: видох многу дјаволи страшки и црни како арапи, — дојдоха около мене и нихните лица беха црни како саги, очите нихни како жар и нихното “гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и ’ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме г’лтнат бирден. И готовеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвораха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогаи моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели Божии. При мене дојдоха како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тие како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. ... И дојде смерт, како арслан, рикаше страшно, беше како човек а снага немаше, салде голи кости составлени. И носеше турли турли халати на мучение: сабли, стрели, маздраци, брадви, коси, српови, ражни, пили, секири, тесли, брадви и вадици и другии сечива што ги никој не знае. Това како виде мојата смиренна душа, се потресе от страх. И рекоха свјатии ангели на смертта: „Зашто се забаваш? Отдели ја оваја душа от тија зглобови снажни. Скоро и тихо раздели ја, зашто нема тежки грехови.“ И бирден дојде при мене смертта, зема малка брадва и фати да ми отсечуе прво ногите мои, пак руците мои пак зема, другиј халат, пак ми разслаби сите жили, от составите раздели, и не могох веќе да си подигна ни руки ни ноги - сета снага ми се учини како мертва. Пак зема тесла и отсече ми главата, и не могох веќе да си подигнам главата. Сè ми чужда стана снагата. После направи шербет у чаша, та ме напои со сила. ... И тој час ја зедоха свјатиј ангели у своите руки. И погледнах назад, видох мојата снага, лежеше бездушна како некој кога си соблече свои руби и ги остави и гледа на них. Така ја гледах на мојата снага и многу се чудех. И ме држеха свјатии ангели, а тија страшнии арапи пак нè обколисаха и викаха: „Многу грехови има таја душа!“ И ми показаха греховите мои. А свјатии ангели фанаха да тражат мои добри работи, и најдоха сос помошт Божија што бех учинила, и собираха сè што бех добро учинила: ако бех дала милостиња на сиромаси, и што бех гладни наситила, и жеднаго напоила, или голаго облекла, или јабанџиа у дом мој довела, или на болни или затворени бех пригледнала, и што бех ходила со страх у Божија црков, и што бех се молила со слзи и со страх, или четење или поење црковно со срце бех слушала, или тимиам и свешти или друго нешто бех принела у црков, или зејтин у кандила сипала, и што бех целивала свјатија икони со страх Божиј, и што бех постила среда и петок и другии свјатии пости, и што бех метании чинила, и колку ноќи бех се молила Богу и воздихнала и проплакала за греховите мои, и што бех на христиани добро учинила, и кој зло ми чинеше ја не му се љутех и трпех сè што ми чинеха лошо, и некои што беха у жалби и неволи — и јас плачех и жалех со них барабар, или некого от греховни работи отвратих, или си задржих јазик от клетви и л’жи и от праздни зборови, — сите мои добри работи видох ги како днеска учинени и се зарадувах. И ги собираха едно по едно да ги турат на терезиа спроти моите зли работи. Дјаволите това гледаха и чкртаха со зуби, сакаха да ме земат от руки ангелски и да ме фрлат на дно у мука вечна. И у тој сахат се јави свјатиј Василиа и рече на ангелите: „Господари мои, оваја душа многу ми е измет учинила на мојата старост, и молих се заради неја Богу и Бог ми ја хариза.“ И, това изрече и извади от пазухи свои мех црвен пун. Ја помислих това да е злато, а оно не било злато, ами молитви свјатаго Василиа. И даде го на ангелите и им рече: „Господари мои, кога ќе да идете нагоре, на страшнии ѓумруци дјаволскии, оваја душа да ја откупите сос тој мој мех, зашто е лун сос Божиј дар от мој пот и от мој захмет“. Това рече и отиде, а лукавии дјаволи това видоха и останаха како без ум и се заплакаха и отидоха... МИТАРСТВО 1 Тамо истражуват грехови и зборови празднии. И тој час ни запреха, извадиха многу тефтери. У них беше написани моите зли грешнии зборови и речи гнасни на шака и на маскара, што бех чинила у моја младост, и смех што бех чинила да се смејат другии. И гледах тамо написани сите мои - луди и гнаснии лакрдии и песни грешни светскии, сè до една реч, што е лоша. Тија дјаволи сос това ме укориха и се препираха и ми показуваха дека што бех зборила и сос кого сум се залагувала сос праздни лакрдии и разсрдих Бога. Това ја не мислих да е грех и не го исповедах ни се покајах за тие грехови. Това како видох, и молчех како нема, немах што да отговорим на лукавиите дјаволи, зашто така наистина бех чинила. И се чудех како они толку години не заборавиле а ја отдавна бех заборавила. А они се това, како денеска зборено, едно по едно ми показуваха. Ја се засрамих и се потресох от страх. Тогај свјатии ангели, што ме водеха, туриха от моите добри работи на терезиа, и што не достигна, туриха от това што ми хариза свјатиј Василиа мој духовник. И откупиха ме, и дојдохме от тамо понависоко, и приближихме друго митарство. МИТАРСТВО 4 Што се вика чревоугодие? И ни сретоха бирден, и чкртаха со зуби на нас, и се радуеха како да се нашле голем ќелепур. И видех на тија дјаволи лица гнасни и груби, не може да се искаже. И показуеха манџи и пиења. И видех манџи на тија што многу се прејадувале. И носеха каленици и котли сос манџи, а еднии носеха чаши и грнци сос пиење, се това што се опивале, и това пиење — како гној смрден и како гнасна бљуветина. И се гледаха тие дјаволи како да се прејале и како да се пиани. И скакаха и играха како механџии кога се пиани и зборат гнасни речи и зборови. Тако тија дјаволи чинеха и укораваха души грешнии на това митарство. Тија дјаволи ни обиколиха како пси и ни запреха, и у тој час донесоха пред мене сичко многу јадење, и што бех јала скришно, и што бех јала рано па Богу не бех се помолила ни прекрстила. И пианство ми показуеха, и ми показаха тија садови што бех пила от них и викала: „Толку и толку си испила на зиафет сос тија човеци, и на други места сос толку си се опивала сос дјаволски песни.“ И у праздници, или у свјатаја недеља пред свјатаја литургиа, ако бех јала или пила, това тураха пред мене, сос това се радоваха. Како идехме нагоре, а свјатии ангели си зборуеха и рекоха: „Голема помошт има оваја душа от свјатаго Василиа. Негови молитви поминаха от тија страшни баждарници.“ ... МИТАРСТВО 20 Последниј ѓумрук, што е немилосердие, санкиј кој не е милостив и кој е срдит. Беха тие многу дјаволи, и књаз нихни, и се видеше сух и како дремлив от срдење, — дихаше како сос огн немилостив. Тамо без милости се испитуват и истражуват човеци кои биле немилостиви. ... А ја Теодора, сос милост Христова, поминах и таја баждарница без беди. Помогнаха ми секаде молитви свјатаго Василиа што беше ме даровал от неговите добри работи и ме искупи от горкии и страшнии баждарници дјаволски. Побегнах и се курталисах и видох тогај врати небесниј беха како срча много светла, и грееше и сијаше неисказанно. И младии момчина у вратите стоеха како слнце светлии. Тие ме видеха како ме водеха сос руки ангелски, много се радоваха заради мене, зашто Божие милосердие ме покри и ме учува от тие горки баждарници. И мило нас нè сретоха и ме уведоха унатре. Што тамо видех и слушах, о чедо Григорие, не е кабил да ти искажам едно по едно, и не е возможно да се искаже. Видох што око човеческо не видело и чух што ухо не чуло, и не е кабил да се искаже, ни на сердце некому от живите на земјата не му дошло таква благост и сладост. И ме доведоха пред престол Божиј непреступнија слави, обстоимиј херувимами и серафимами и множеством вои небесних, неизреченними песнми всегда славјашчих Бога. И падши поклонихсја невидимому и непостижимому и недоведомому Божеству. И тогива запејаха небеснија сили песн преслатка, прославјајушче милосердие Божие сос шчедроти. Санкии грехови човеческии не се оставља Бог, ами ги жали и ги милуе кога се покајат. И дојде глас от велелепнија слави: повелеваше на тија свјати ангели што ме водеха да ме заведат да видам на сите свјатии домовите, така да видам сичкиите муки на грешните, пак после да ме постават у лепи кашти свјатаго Василиа. И ме водиха на секаде. И видех прекраснија кашти и домове многу, ама не секому, ами на тие кои имале чиста вера и кои поминале из иглени уши“ и на тие кои љубат Бога от чисто срдце. Тамо уготовани преисполнени слави и благодати, ми показаха тие што ме водеха, свјатии ангели, башка ломови апостолскии, башка пророческии, башка зладическии, башка на свјатии мученици, башка башка кашти и домови. Сека кашта и дом красоти нихни и хубавини не може да се искаже, и ширина и должина, рекла би колку Цариград, — ама тие многу поголеми и похубави и покраснии, не сос руки направени. најдолна земља в бездна и видех страшнија и нестрпимија муки во аде грешником што се уготовани за них... Пак после, пак ме доведоха у мој дом, дека ме видиш, што ми е от свјатаго Василиа, и ме упокоиха овде и ми рекоха: „Сега ти чини памјат, санкиј служат свјатаја литургиа, заради тебе свјатиј Василиа.“ И познах зашто за 40 дни по мое преставление дојдох на ова место покојно.“ Това ми показа свјатаја Теодора. Показала свјатаму Григорију сите хубавини на тија домови и богатство духовное сос многу захмети што беше собрал свјатиј Василиа, наслажденија и славу, и турли турли садови сос златнии листвие. Тому свјатому Григорију му открил всемилостивиј и всеблагиј Бог да покаже тија страшнии двадесет баждарници дјаволскии, — секии православнии христианин да веруе право Христово свјатое евангелие, зашто това показуе правиј пат Божиј. Сме сички должни да се готовиме за умирање и секи да има на ум тој страшниј час смертниј. Первии христиани, и мужи и жени, ходиле и живеале како ангели со страх Божиј. Зашто свјатии ангели ден и ношт стојат Богу диван и от страх се тресат и треперат. Така и ние сме должни да живееме, а не многу јадење ни многу пиење. Они сè това мислиле — како да си спасат душите... Елате, братие, да си измиеме сироти души. Ама сос солзи се измиват души. Зашто скоро, скоро имаме да поминеме многу долгиј пат. Ох тесен и страшен пат! За тој страшен пат царови секиј пат мислиле, затова от чул кошули носиле. Тамо секого чекат. И имат кој не се исповедал сите грехови написани. Ние чиниме грехови а дјавол ни пленуе умот, да не мислиме страшниј час смертниј. О смерте, горка твоја чаша! О смерте, страшнии твои халати! О смерте, без милости биеш! О смерте, тебе не може да те запре ни кале ни врати железни! О смерте, вси Божии ангели милостиви, а ти немилостива! О смерте, и стари и млади сечеш, дробиш, хич не жалиш! Затова сичките свјатии плакале. Они никаков грех немале, а плакале ден и ношт. А ние сиромаси како ќе да поминеме, и како ќе да се јавиме на това страшно судиште? Затова секој човек да се моли Богу и да си мисли тија от Бога посланнија и блаженнија зборови. Блазе кој ги держи тија речи четири: первое смерт, второе суд, третее царство небесное, четвертое мука вечнаја. Троице свјатаја и ти мати Божија, покри и сохрани всех православних христијан о Христе Иисусе, Господе нашем; буди чест слава и поклонение, со отцем и сином и животворјашчим Духом, в Троице славимому Богу, ниње и присно и во веки веков, амин. ПОВЕСТ – извадоци СЛОВО ЗАРАДИ СТРАШЕН СУД БОЖИЈ И ВТОРОЕ ПРИШЕСТВИЕ ХРИСТОВО „Во творениих руку твоеју поучахсја“, глаголет пророк. Дух свјатиј учи человеци да познајат от стихии Бога, так и первии свјатии. Тогаи книга немало, а они гледале небо и красоти небеснија. И виделе земља и море и сè што е у них. Зашто има на небо слнце и месец и ѕвезди, и ветрови духат студении и топлии, сите тие мертви се, а ден и ношт ходат и чинат това што им Бог заповедал. Они не се живи, а от Бога се бојат и имат страх. Така и ние человеци сме создание Божие, — да познаеме отца нашего Бога. Перво создал Бог десет чинови ангелскии. И перв ангел бил многу хубав, ама помислил една грешна помисл. Затова паднал от Бога и от небо и се учинил темен и страшен дјавол. И негово место останало праздно. Затова после создал Бог небо и земља. И от земља создал перваго человека Адама и го поставил у рај да седи. И му рекл: „От сè да јадеш, а от едно древо што е по среде рај да не јадеш. Ако јадеш от него, ќе да умреш.“ А дјавол видел Адама у голема красота у Божии светлости и завидел дјавол Адаму и рекл на жената Ева: „Да јадете от древото, да бидете големи како Бога.“ И јале от това древо и се виделе голи. Ете от завист дјаволска дошла смерт. А затова создал Бог човеци, да идат на това от дека испаднале дјаволите. А сега човеци от грешно живеење не познават ни Бога ни закон Божиј, ами ходат и живеат како безумни добици. Затова рекле свјатии Божии: „Вол и маска познават своите стопани, а мои људи не ме познават мене Бога. Аз есм создал небо и земља и море и вас человеци, а вие неќете да ме познаете. Ја ваш и отец и Бог и создател.“ Ох голема ваша слепота! Вас ви влече дјавол надолу, а вие не познавате како ќе да пречекате страшнаго судија Иисуса Христа. Он ќе да дојде, да суди и живи и мертви. Тамо на страшен суд ќе да оживеат от гробовите сите умрени, и грешни и праведни, и верни и неверни. А правите ќе да летнат да не ги фане огин. Зашто тогај земља ќе да се запали, да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути и тешки муки ќе да дојдат на тие човеци кои неќат да се покајат и кој не слушат свјатое евангелие. Них ќе да ги запали тој силниј огин, да ги мучи. А праведни ќе да летнат високо како орли, да пречекат Христа на облаци. А грешните ќе да останат на земља, темни, гнасни, и грозни, и страшнии, и тешки како олово. Ох! И тој огин ќе да ги завлече у муки огнении. Затова сме сите христиани должни да сакаме: зашто наша живот ест на небо. Тамо ќе да сме живи во вечнија и безконечнија веки, а овде сме сургун. Оваја живот ест кратка како роса и слана, и како трава и цвет и дим. Тие скоро гинат. Така и ние човеци скоро ќе да умреме и ќе идеме тамо на вечна живот. Тамо никој пат не се умира. Затова да живееме со страх Божиј, зашто дјавол ест књаз на овој век, ходи по човеци и рика како арслан страшно — сака да ни изеде живи. Това е и така јаде дјавол човеци, боде и бие, им зема вера и им краде ум, да не мисљат греховите и да заборават умирање. Со това бие дјавол човеци. Тие се стрели дјаволски. И учи човеци да мисљат за стока. Тие, кои това мисљат, тие се врзани. Они се сос души и снаги у темници. Тие не видат ни умирање ни грехови нихни. Слушајте сега: има троица свјатии живи — свјатиј пророк Енох и свјатиј пророк Илиа и свјатиј Јоанн Богослов. Тие три свјатии ни јадат ни пиат, а се живи от сила Божија. А тие ќе да умрат, Антихрист ќе да ги убие, и по три дни ќе да оживеат со сите свјатии заедно. А сега што умират човеци, тие души поминуват по страшни баждарници дјаволски. Тие чекат души христиански, и мужи и жени от десет години више, фаштат секого тамо и запират за секакови грехови. Кој не се исповедал, тамо тие дјаволи таја душа ја држат. Они имат сите грехови написани на нихни книги. Затова, кои се исповедат, им се отписуват сите грехови от книгите дјаволски. Затова христиани писуват умрените на свјатаја литургиа. Кои умрени се поменуват на свјатаја литургиа, тие се куртулисуват от руки дјаволски. Така рекл Христос. Сите христиани така да чинат, со таја свјатаја литургиа се простујат сите грехови на човеци. А што раздават вино и хлеб и манџи, това не дава закон. Первии христиани така чиниле, како рекл Христос. А сега се собират, јадат и пиат. Некој да ги пита што е това, а они зборат: „Чиниме за душа“. Ох слепи! Това е чуждо от свјатаја црков. За них требуе свјатаја литургиа, а не јадење и пиење. … Слушајте како ќе да биде страшен суд. Тогива ќе да затрубат от небо седм труби ангелскии, и от тие труби ќе да се потресат небо и земља многу страшно, и ќе да падне слнце и месец и ѕвезди, а небо ќе да се свие како перде, и сите води и море ќе да се изсушат, а земља ќе да се запали да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, — да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути муки ќе да купат грешните сами себе. Зашто не ќе да ги мучи Бог, ами ќе да ги мучат нихните грехови зашто не се покајале. Ако би се покајале, Бог би ги простил. А тие кои ходат по баење и по маѓии и кои сон верујат, тешко и горко ним! Тие се предани на дјавола. Тогаи ќе да се јави честниј крст от небо, ангели ќе да го носат и ќе да го постават на това место дека бил Христос распјат. И ќе да дојде Христос со сите свјатии ангели, и ќе да се соберат пред Христа и живи и умрени човеци. Тогаи ќе да оживеат сите умрени и ќе да се млади сите на 33 години, сите ќе да се еден бој, муж и жена сè едно лице. А правите ќе да се зарадуват голема радост кога ќе да видат честнаго крста, а грешнии и невернии страшно ќе да се уплашат. И ќе да се отвори пред них страшна јама длабока и ќе да прати Бог ангели да ги фрлат у јамата, што е силниј огин. А правите ќе да летнат високо како орли и ќе да се лични и светли како слнце и хубави како ангели. А грешните ќе да речат: „Ох, зашто не се покајахме?“ А тие сега кои се покајат, Христос ги простуе. Нема човеци грешни колку е грешен дјавол. И тој да се покае, и него простуе Владика Христос. Слушајте сичкии вие што сте грешнии. Христос простуе дјавола, и вас ви простуе, ами сака да се покаете. Не се мучил Христос за правите, ами се мучил за грешните. Така рекл Христос: „Жена ако заборави свое чедо, а ја вас не ви заборавам, кои имат вера Божија и кои чисто живет.“ А кои немат вера и грешно живеат, них неќе да ги види. Они смрдат Богу како пси. Они се дјаволски. Христос вика сите човеци и така кажуе: „Кои чука на моја врата, ја му отворујам.“ Това е чукање, кои имат вера, тие се Божиј, а кои не верујат евангелие, тие се дјаволскии. И да се чувате от сите грехови и да се исповедате сичките грехове. Ама ако се исповедат, а не се уплашат от Бога, не им простуе Бог ни еден грех, зашто немат вери. ... Чуете ли колку е силно свјатое исповедание? Да знаете чисто зашто духовник зема души грешнии от руки дјаволски и ги доведуе у царство Божие. Кои не се уплашат кога се исповедујат, а они тако ќе да се уплашат на страшен суд Божиј. Тамо ќе да се појават грешните голи и темни и страшни, и ќе да прати Бог ангели немилостивии да им врзат руки и ноги у страшни синџири железни и ќе да ги заведат у муки. А правите никако не ќе да се ни гладни ни жедни. Они ќе да се сити пред свјатаја причестна. И сега има две тела на небо, Христос и пресвјатаја Богородица. Тие се на сите христиани урнек. Тие отишле на небо. Така правите ќе да идат на небо при Христа, а грешните ќе да речат: „Ох тешко и горко нам зашто не се покајахме! Да се проклети тие години и тие дни што сме жиле без покајание!“ А тие кои имале грехови, пак се покајале, блазе на них! Они ќе да се со правите у рај. И тие кои се мажале со белило, тие тамо ќе да ги помажат со кибрит. Зашто оние носиле лице дјаволско. И за тие грехови ќе да ги јадат и гризат љутии змии и страшни жаби. Ох тогај ќе да се заплачат грешниите и ќе да се плашат души от снаги, едни от други грешните души от снагите нихни, и ќе да се хуљат и клеветат едни други души и снаги. Ама ангели Божии ќе да ги накарат со сила, и ќе да влезат душите у снагите. Тогаи ќе да речат душите на снагите: „Да сте проклети вие, снаги! Вие сос многу јадење и со многу вино пиење, вие сте ни затвориле нам рај.“ ... Колку ќе да паднат грешните у муките, тогај ќе да запеат ангели чудни и дивни сладки песни, да славословјат Бога вседержитеља. А грешните со многу слези и плач ќе да речат: „Ох, како не сме умреле млади, би се курталисале от овој страх и от овие љути муки!“ И ќе да посакат смерт, да умрат, а смерт ќе да побегне от них. Тогај ќе да фанат да викат: „Елате гори и планини, да ни покриете живи! Елате и вие, ѕверови, да ни изедете живи докат не сме паднале у љути муки! Ох, тешко и горко нам зашто сме слушале снага!“ И ќе да погледат на пресвјатаја Богородица, она да моли Христа за них, да ги прости. А она ке да им рече: „Ја секи час, и ден и ношт, молех сина моего за вас. А вие, слепи, зашто не се покајахте? Вие сте слушале снага и дјавола. Сега син мој не е милостив, ами е судија страшен. Сега он не слуша никого.“ Тогај ќе да речат грешните: „Сме биле синове Божии, а сега синове дјаволскии. Сме можеле да бидеме сити, а сега ќе да сме гладни во веки.“ И от глади грешните ќе да си јадат и жвакат и гризат јазиците. Тогај ќе да речат душите на снагите: „Тешко и горко вам, проклети снаги! Тие манџи, и това вино, што сте пиле без хесап, тие сега ќе да се учинат да ви горат и мучат.“ Така ќе да се раздељат грешните у љути маки, а праведните при Христа в безконечнија веки, амин. }} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Ч]] 287incgtzfy5y4e13rccq718fbrc0fz 22463 22462 2026-09-14T13:07:03Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Историја на македонскиот народ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22463 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје =Чудеса пресвјатија Богородици |глава = |претходна = |следна = |забелешки = |автор = Јоаким Крчовски |текст= ЧУДО 11 Бил у Галлии некој цар, прва жена му умрела, што му е била родила една дштерка, многу красна и прилична девица, ѝ нарекли име Мариа. И по това после царот се оженил пак за друга и таја била многу хубава, ама колку со снага хубава, толку сос душата лоша и груба, и завидела, сакала да нема друга жена како неа хубава. И видела незина пасторка зашто ќе да биде похубава от неа, и ја научил дјавол да ја убие. И отишел царо далеко. Она тогива нашла време и рекла на един измеќар: „Сакам да ми учиниш една љубов, ама никој да не знае, и ќем да ти дадем што ти е најмило“. А он се заклел да учини това што ќе да му рече. Тогива му она говорила: „Првата жена царева родила оваја девојка, ама не е сос него, ами сос некој друг човек зол, зашто е от лош татко, затова и она сè лошо чини, сака да посрамоти царскиј дом. Утро да ја земеш и речи ѝ како да ја водиш на теферич, и отведи ја у планината да ја убиеш. И за нишан да ѝ отсечеш руките, да ги донесеш.“ И у полношт ја собудила царицата девојката и ѝ рекла: „Иди, Марие, напред, и ја по сахат после ќе дојдем по тебе.“ И така ја качили на една кола и ја завели у пустиња. А она се сетила зашто е лажа, от што била многу разумна, и се бојала от Бога, и се дигнала и погледнала на небо, и се молила со слзи и говорила: „Владичице моја Богородице, ја немам друга помоштница, салт благодат твоја, — и да им платиш на тија што чинат неправо.“ А тија што ја водиле рекле: „Не бој се, не ти чиниме ништо.“ А она говорила: „Зашто ме лажете? Маштеха моја ме излагала и ме дала на ваши руки да ме убиете, ама се надејам да ви оврне вам Бог за такво беззаконие. Ви се молим да ме не убиете бирден, ами да ме почекате, докад да си учиним душата моја теслим Богу.“ И они отговориле: „Кога си знала ти това, добро би било да не си пошла сос нас. Нити би погинала, ни ние би у такво беззаконие паднали. А сега ќе да учиниме това што ни е рекла маштеха ти.“ Говори она: „Не боите ли се вие Бога, да ме убиете без кабахат? Да знаете право, такова беззаконие ќе да се јави, ни пак ќе да ви се остави праведниј судија без наказание, ами ќе да ви отврне и вам, и на онаја немилостива ѕверица. А ако сакате да се куртулисате от овој грех, оставете ме овде у планината жива и речете: ја убихме. Похарно да умрем овде сама от глад и вие да не си утопите руките ваши у крв безгрешна и права.“ Тако им говореше Мариа сос слзи и ним се нажалило и рекле ѝ: „И нам ни е жал и би те оставиле жива, ама ни е рекла маштеха ти да ѝ отнесеме твоите руки за нишан. А ако тако не учиниме, нас ќе да ни убие. И да те оставиме жива, ама ѕверове ќе да те изедат.“ Говори она: „Горко и това и това. Ама имам барем мало утеха да ме изедат ѕверове а не човек, и вие ќе да бидете без кабахат от мојата крв. И ви заклинам вас у имја пресвјатија Богородици, што е родила истиннаго Бога и судију всјех, немојте ме убивати. А ако сакате моите руки да ги носите за нишан, а вие отсечете ми руките и носете ги.“ И тури си руките на едно дрво и ги отсекле и ги отнесле на царицата, и им дала многу дарове. А жалостна Мариа останала полумертва, и немала кому да се надее, ни хекимџија имала, но имала имја пресвјатија Деви на ум, това имала и устата не можела да си отвори от големи жалби и болести. И нè била сосем оставлена, ами манием Божиим нашла помошт. Некое момче от добра рода поминало тамо заради лов и Бог го научил, дошел близу на това место дека е била Мариа, и чул стенание, и така потрчал на глас стенанија и нашел та девојка. И се чудиле сичките, што је се учинило така, и питало ја момчето: „Што е таја работа на тебе?“ А она не му отговорила ништо, ами текле је слзи от очите и учинила ишарет да ја поможат нешто. И рекло момчето на слугите: „Сега не е време да је испитуеме. Нас ни донел овде Бог заради неа. Земете ја да ја отнесеме дома.“ И ја отнели дома, и излекували раните, и сичките се чудиле на нејна хубост и како разумно ходила. И многу пати ја прашале чија е дштерка и зашто са ѝ отсекли руките. А она не отговара ништо ами молчи како нема. И момчето ја возљубило и зборило на татко си да му земе таја за жена. И му рекл татко му: „Чедо, нам требува да земеме девојка на наша прилика, а ти сакаш неја — не салт што е без руки, ами Бог знае каква е некоја сељанка и за кој кабахат ѝ отсекли руките Това ќе да ни е на срам.“ Рекло момчето: „Отче не може да биде таја хубост и таја разум на проста рода. Она се види да е царскиј род. Ама ако би била и от проста рода, ја неја сакам а друга ниедна.“ Видел татко му зашто се не оставја от неја и по закону венчал го сос неја. А цар незин татко паднал у голема жалост за неја, што се е учинила прељубезна дштерка негова. А царицата му рекла да е побегнала скришом; у ношт. А царот плакал и не могл да се утеши, и имал шубе на царицата, ами молчал и тражил на секиј вилает и писал на сите страни да се собера сите негови царски човеци, да Играјат сос коњи да се малку развесели от таја жалост. Дошал хабар и на свекор Мариин да иде тамо, а син му рекл: „Отче, ја да идем на твое место, а ти чувај моја невеста како мене, и ако роди докад не сам дошел, чувај и неја и детета.“ Отец го благослови и прати го да иде сос Божија помошт. И тамо се показал пред другите јунак, и разумен, и сите го похвалили. И го видела таја лукава царица, и сакала да го заљуби, и викнала еден негов слуга и питала го: „От дека е твој господин и има ли жена?“ Тој негов слуга казал је сичкото како е било, како нашел една девица без руки, и какво лице имала, и сичкото. И у това време дошла му книга от татко му, зашто родила жената му две деца мажки. Тогива таја зла царица се уплашила. Зачат болезн и роди беззаконие. И викнала при себе тој што донел книгата и го питала за сите работи што са жали тамо, и дала му дар и рекла му: „Кога ќе да си идеш, да ми се кажеш.“ И така момчето отписа на башта си, благодари му и радова му се, и пак на него оставја и невестата и децата дури да си дојде. И человеко зема книгата и отиде да се каже на парицата. Она му тури трапеза да го гости, и напои го, и извадила му скришома книгата што му ја дал негов господар и турила свое писмо какво да го е момчето пратило на татка си, така написала: „Отче, да знаеш зашто таја моја жена била дштерка на еден лош человек убијца и за нејни лоши работи пресекле еи руки. И тија деца не се мои. И ти се молим, какво прочиташ таја моја книга, у тој час да ја убиеш сос децата заедно. И ако чуем дека не е убиена, неќем да дојдем дома.“ Кога дојде писмото на татко му у руки, и прочитал го, и многу му се нажалило, и не знал што да чини. И прашувал свои пријатели што да чини, а они му рекли да не ја убива, ами, да ја прати тамо дека ја нашол син му и тамо да ја остават на Бога. И така учинили. И пак пратил книга на сина си и му казал да е учинил какво му рекл. А она сирота останала сос децата у онаја планина у голема жалост и туга. Жалила помногу да умре, а не да гледа децата да умират. Плачејќи видела една патика мала и земала децата под мишките и отишла по онаја патика и нашла еден старец у една пештера. Кога ја видел старецо, се уплашил да не е дјаволска работа. И кога разбра нојната страданија, пожали ја и уведе ја у пештерата, а он се пресели на друго место. Сакиј ден носеше ѝ корење от тија што јадеше сам и нагледуваше ја. И по неколку дниј дојде момчето дома и разбра што са уработили. Плачеше горко, и така појде да ја тражи. И мислил, и говорил: „Се надејам на пресвјата Богородица, зашто не ќе да ја остави, како и прво што ја не оставила зашто имала голема надежда на Богоматер. И у таја ношт јавила сја Богомати на Мариа у видение и рекла ѝ: „Утре ќе да дојде твој муж верниј да те води дома, и ќе да ти престанат тија муки и неволи за терпение твое и вера твоја што имаш на мене.“Отговорила Мариа: „Благодарим ти, Владичица моја, ти не ме оставјаш у неволи мои. ма како можем да имам совршена радост кога сам без руки? Ами пак не се оставјам, на тебе се надеем.“ Tако говорила сос смирение. Чуе Владичица и говори на Мариа: „Земи си твоите руки. Благодатију сина моего ти се даруват. Кои ме љубат и кои прибегнуват под покров мој, сите добри работи зимајат и и мене дарујат.“И у тој час Мариa види свои руки цели и здрави како и прво, когa биле неотсечени. И кој може да изрече онаја радост и веселие. И сета ношт стојала и чинила благодарение Богоматери, и читала „Богородице дјево радујсја“ како и секиј пат имала хадет, с великим умилением и сокрушением срдца.“ На утрото дошел мажот и и ја видел, и се поклонил, и ја пригрнал от радости, и не може да проговори от плач. А кога ја видел сос здрави руки разумел зашто е това добро учинила пресвјатаја Богородица, прослави Бога и пресвјатују Богородицу, и се вратиха дома сос неизречена радост. И башта му учини праздник на пресвјатаја Богородица, да празднува момчето осм дена и да се весели. И собираха се сичките пријатели нихни и чудеха се и прославјаху Бога и пресвјатаја Богородица. Потова после потражи и фана да испитува господара за онаја лажовна книга. Тогава Мариа фати да кажува кој е себеб бил на нојната мука и страдание, и рекла: „Досега сам таила, но ако е волја Божија сега ќем да кажем, — зашто сам јазе на вашио цар ќерка, ама ми завиде маштеха ми, та сам това потеглила. Ама пресвјатаја Богородица, царица небеснаја, не ме остави да ми се радуват моите душмани, ами ме избавила от сичкиите мои жалости. И сега чинете хабер на моего отца, да знае зашто сам се нашла, дури ние пристигнеме тамо.“ И тогава ја тија познаха зашто е на нихнио цар ќерка. И тогава тие благодариле Бога зашто се удостоили да имат у дом свој царска ќерка. И тогава тамо сите што биле се зарадоваха, и се поклониле и учиниле еи царска чест. И у тој час пратиле хабер на царо, и сами пошле да идат тамо. И третиј ден дошли до царскиј град, и царо изшел сос неговите бољари на срешта, и кога видел неговата љубезна ќерка, притрчал и ја пригрнал како татко сос радост и сос слзи. Како чула таја лукава царица това и се скрила, а царо кога разбрал како што учинила царица негова, заповедал да накладат огн, да ја изгорат жива. И учинил зета си да е цар, и по негово умирање зет му да царуе. Тогава дошел и татко му да се весели сос царо и сос сина своего. И сичките роднина и пријатели благодариле Бога и пресвјатаја Богородица и ѝ направиле црков заради да се знае до века, и празднували праздници Богородични. И така царица Мариа чинила сички добри работи и давала - милостињу на сиромаси и говорила им: „Овија руки не са мои, ами си ми дарова небеснаја царица заради нејна голема милост, и не е харно да се лениме, кога искаме да чиниме добри работи.“ И така царица Мариа поживејала дури остарела сè богоугодно, и прешла у вечнија обители. Слава Богу и Богоматери, да и ми сподобимсја получити, тој дар, во веки веков, амин. ЧУДО 23 Во Италијска страна имало богат човек, име тому Агапиј. Сета стока си похарчил зашто живејал грешно и блудно, и осиромашел, и дошел веќе да се остави от Бога. И се проклинал самаго себе, и отишел да сака некој маѓесника, да го пита дали може дјавол да го обогати. И ходеиќи срел го дјавол и му се показал како некој воин и му рекл: „Ја сам тој што сакаш ти. Ако сакаш да ми се запишеш сос твоја крв и да се отречеш Христа и да бидеш мој, да ти дадем сè што сакаш.“ А он окајанниј сакал да живее како прво лошо. Се обешта и даде писмо да се отрече Христа. А он тој час го обогати и му чинил измет, ама му се показувал како воин, и сè што сакал му давал на руките. Еден пат минал при една црква и видел икона Богородичина и помислил у колку големо зло паднал и воздихнал от срдце. У тој час го бил дјавол, тоја што бил како воин, и едва остана жив. И му рекл: „Чувај се да не гледаш отсега на икона Мариина, зашто ми е она многу зло учинила и многу ми човеци зела от моите руки. Акo чиниш това, пак ќе да те убием сос љута смерт да загубиш овој рахат, и душата ќе да ти отнесе у вечна мука.“ Кога чул това окајанниј, му се учинили големи жалости. Не зашто го бил дјавол по снагата ами да не му погине душата у вечна мука. Мислил што да учини, да се куртулиса от тој плен. Сам себе си говорил, како му дјавол казал, зашто Богомати многу човеци зела от неговите руки: „и мене да биде милостива, зашто е мати на всемилостиваго Бога.“ Това мислеше тој сиромах, а дјавол не знал што он мислил и го провел покрај друга црква, да види дали ќе да се пак обрне каде црквата. А тој, како видел црквата отворена, затрчал се и скоро влезнал у неја и паднал на земља пред икона Богоматери и се бил у груди и викал и от срце воздихал со слзи: „Владичице мира пресвјатаја Богородице, скоро помози ми и избави мја от руки дјаволски. Многу можеш, Всецарице, помози ми преокајаному.“ И така се молил на многу време сос големо сокрушение и плач. А дјавол пред црквата многу чинил калабал'к и му рекл: „Ја идем, неверне, ме пади Мариа, ама твое писмо што си писал ја го чувам и ќе да ти го покажем на страшен суд, зашто си се со своја волја отрекл от Христа“. Това рекл дјавол и не се видел а Агапиа сос голем плач се молил, сакал милост, и така дошел, и ум му се занел от труд и плач. И видел пречистују Богородицу пред себе и му рекла: „Ти си се отрекл от сина моего, — што си влегл у црквата, што тражиш веќе у мојата црква?“ А он отговорил смирено и сос многу страх: „О пресвјатаја Владичице, нели за грешници твој син се мучил, и ја се познавам зашто сам големо беззаконие учинил (и така поменувал многу грешнии што биле). А син твој простил ги, — оште тебе немале таква помоштница, а он простил ги. Мене да ме приимеш, Владичице, колку сакаш можеш да испросиш у сина твоего.“ Му рекла Владичица: „Зашто си се покајал от сичко сердце, те приимам, ама да не се јавиш неблагодарен у оваја голема благодет, ами да покажеш добра работа за покајание.“ Он и рекл: „И другиј дар сакам — да ми се даде таја книга што дадох на дјавола, да ми ја дадеш.“Отговори му Богородица: „Во славу сина моега и Бога, да ти биде тебе и това.“ И чу се глас сос фучање на воздух, и говори дјавол: „Ако си ти мати правди, не чини такваја неправда, о Владичице, да не ми земаш ового што ми се записал со своја крв.“ Отговори Владичица: „Враже истини, секиј пат лажеш, а сега право говориш да јесм мати правди. Затова сакам да учиним праведниј суд, да истргнем создание сина моего от твои руки. Не е право ти да ги држиш.“ Чул това Агапиа и се зарадувал и се освестил како от глубокиј“ сон и видел своје рукописание у руки свои. Многу се зарадувал; и сите кои видели и чули таково чудо. Това се чуло по сичкио свет. Това дошло у уши блаженному Лву Папи Римскому, и пратил и довели Агапиа, и видел това писание, и заповеда да биде по сите церкви благодарение Богу и Богоматери. И многу човеци, кои имале секаквии грехове, се покајале, фанале да се надејат на пресвјатаја Богородица. А Агапиа се учинил калуѓер и се покајал како му заповедала Богомати, јејаже молитвами, амин. ЧУДО 26 У место зовомо Нарна, тамо тече велика река, — у това село бил еден человек богат, имал многу измеќари, и имал еден арапин, многу време му работил, и го миловал господаро. И родила жената му дете црно како арапин. А жена била честна, чиста, неходила сос друг муж, салт со свој. А имала голема милост на пресвјатаја Богородица. Затова ја возљубила и свјатаја Богородица и учинила милост сос неа. Сите человеци говориле: „Това дете е от арапинот.“ Муж незин не можел да терпи толку хули и смех. Помислил да убие дете и арапина и жената, ама Богородица удержала го. Знала зашто она е чиста. Рекл он на жената си: „Земи, злаја жено, това копиле што си родила, иди си скоро от мој дом, иди да те не зидат мои очи, да не те убијам со мои руки.“ И ја фанал за косите и ја испадил сос детето. И она отишла у еден роднина. Знала зашто ќе да ја прииме, и тие ја испадиле. Ним им се чинило зашто е родила от арапино. Тогива таја сирота жена от многу жалби и туги, зашто никој не ја прибирал, сакала да се убие и себе и детето. Това мислеиќи, дошла у една црков Богоматери и се застојала пред иконата, плакала неутешно, от многу слзи сета црков се намокрила, и рекла: „Сладчајшаја моја Богородице, не остави душа моја да иде на мучение, да не бидам самоубијца, — и немам дека да идам.“ Това рекла и излегла на пазариште и викнала колку може: „Да ме чуете сички за име Божие.“ И сичкии слушале: „Пресвјатаја Богородица да покаже некое чудо за уверение, зашто немам кабахат. Ја да се избавим от ова осуждение и клевети“. И така скочила у реката сос детето. А муж незин чул, му се нажалило, притерчал. А она пропаднала у водата. И они отишле у црков да се мољат Богу, да не им пушти некое зло за незина душа, зашто ја клеветиле. Тамо како се молили, чуле вонка, надвор, шамата от человеци. И говориле: „Слава Богу, излегла жената жива от водата, и дете бело и красно лицето му.“ И тогива муж незин многу се чудил и ја прегрнал и плакал от радост и ја молил да му прости зашто многу ја хулил, и целовал детето и славил Бога зашто не ги оставил да се удават без кабахат. Тогива ја прашале: „Како жива си излегла от водата?“ Она говори: „Вие сите ме оставихте и испадихте. Ја не знаех што да чинам, отидох у црква и се дадох на руки Богородици. И како сам плакала, рече ми Богородица, — „не бој се, не те оставам да се удавиш“. И водата се раздели на две. И ја рекох: „Зашто ми е живот, Владичице, кога толку имам беди и скорби?“ Она рече ми: „Друга неќе да има славна и честна како тебе, ни друго дете похубаво.“ Това ми рече и ме зеде сос детето и ме отнесе на мосто, и така ми рече и отиде на небо. А дете измени се у таја красота.“ Сите кои чуле славиле Бога и пречистују Богородицу, а жената ја молиле да им прости, а повише муж незин, — и ја молил да иде дома. Она рекла: „Слава Богу и Богуматери, зашто си се уверил зашто сам била верна к тебе. А мене Богомати ме спасла от смерти, — не е лепо да служим дому твоему ни да сам неблагодарна на таја што ми многу големо добро учинила. Ти си ме испадил, а она ме прибрала и не ме оставила да погинам сос душа и тело.“ И отишла у девическиј монастир и живеала богоугодно и се преселила ко благодетелиици своеј. ЧУДО 64 Во дни Теодосија великаго имало некој человек у Цариград, добродетелен и многу богат, имал сина единороднаго, именем Теофил. У старости осиромашел многу, немал со што да, се храни, и рекол на сина си: „Чедо, видиш зашто сме сиромаси и не можеме да се гледаме, — ами да те продам, и ти да живееш, и ние да се храниме.“ И така Јулијан продал сина своего на еден богат человек, и го учил, — кога промине покрај некоја церков, ако читат или ако литургиа служат, „колку да имаш некаде скора работа, да свратиш у црквата, да стоиш и да слушаш. Тоја што го купил многу го возљубил, зашто имал добр хадет и разум, и му стојал диван кога вечерал. Еден ден отишел господаро у царскијот двор, и си заборавил тефтеро дома, и пратил Теофила да иде брже да го донесе. И он отишел, влезнал дома, и скоро земал тефтеро, и видел жената на господаро курвила сос еден измеќар. Ама не гледал на них. Отишел при господаро си, а жената се уплашила да не каже на господаро, — и кога дошел господаро, а она рекла: „Така тој, што си купил, дојде да ме силое у постељата, и ја викнах, да не беше дошел другијот, ќеше да ме насилова. Бог ме учува да не се посрамим. Утре ако да му не отсечеш главата, ја не живеем с тебе.“ Чул това господаро, и се разљутил на Теофила, и рече да учини по нејна волја. И на утрото отишел при судијата градскиј и му рекл: „Утре ќе да ти пратим сос писмо еден слуга мој да му отсечеш главата и да ја завиеш, да ми ја пратиш.“ А судијата рекл: „Без шаити не бива.“ А он викнал еден пријател негов, и тој рекл: „Така било и ја знам.“ Тогај господаро дал писмо на Теофила да го носи на судијата. Како ходил, минал при една црква Богородици и застанал да слуша литургиа, како што го учил татко му, да слуша до отпуст. А жената не може да трае, прати своего љубовника скоро да му донесе главата. И кога отишел другијот, отсекле му главата. По литургиа после отишел и Теофил, и му дал судијата главата завиена. Теофил носил ја и не знаел што е, како што му заповедал господаро. Кога дошел дома, видели го, и се зачудили, а жената се уплашила и се учинила како умрена. И го питал за таја работа, и познали зашто е истинниј суд Божји, и возљубиха Теофила за чистота душевна. И после господаро си го посинил, и прослави се Теофил за негова добра работа. Затова требуе да слушаме родители што учат на закон Божиј, а тија што не учат свои чеда книга и закон Божиј не се родители, ами губители и убијци на свои чеда. Христос говори, — тежко на тија кои чинат лошо пред свои чеда. Требуе да ги учат на закон Божиј, и да идеме у црква, зашто имаме многу на душата спасение. МИТАРСТВА - извадоци Слушајте и да знаете како бидуе покајание. Имало у Цариград един постник, свјатиј Василиа новиј. И имало една стара удовица, име тое Теодора. Она чинила измет на свјатаго Василиа и го почитала како ангела Божија. А он ја учил свјатое покајание. Таја жена многу години постила и плакала за греховите нејни, и после се покалуѓерила сос чисто покајание. И така се преставила. А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај Божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника Божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби ида разсрди духовнаго своего сина, и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворове прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекрасниј сарај. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии?“ А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшни дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. ... И не знам, кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојам от снага: видох многу дјаволи страшки и црни како арапи, — дојдоха около мене и нихните лица беха црни како саги, очите нихни како жар и нихното “гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и ’ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме г’лтнат бирден. И готовеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвораха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогаи моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели Божии. При мене дојдоха како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тие како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. ... И дојде смерт, како арслан, рикаше страшно, беше како човек а снага немаше, салде голи кости составлени. И носеше турли турли халати на мучение: сабли, стрели, маздраци, брадви, коси, српови, ражни, пили, секири, тесли, брадви и вадици и другии сечива што ги никој не знае. Това како виде мојата смиренна душа, се потресе от страх. И рекоха свјатии ангели на смертта: „Зашто се забаваш? Отдели ја оваја душа от тија зглобови снажни. Скоро и тихо раздели ја, зашто нема тежки грехови.“ И бирден дојде при мене смертта, зема малка брадва и фати да ми отсечуе прво ногите мои, пак руците мои пак зема, другиј халат, пак ми разслаби сите жили, от составите раздели, и не могох веќе да си подигна ни руки ни ноги - сета снага ми се учини како мертва. Пак зема тесла и отсече ми главата, и не могох веќе да си подигнам главата. Сè ми чужда стана снагата. После направи шербет у чаша, та ме напои со сила. ... И тој час ја зедоха свјатиј ангели у своите руки. И погледнах назад, видох мојата снага, лежеше бездушна како некој кога си соблече свои руби и ги остави и гледа на них. Така ја гледах на мојата снага и многу се чудех. И ме држеха свјатии ангели, а тија страшнии арапи пак нè обколисаха и викаха: „Многу грехови има таја душа!“ И ми показаха греховите мои. А свјатии ангели фанаха да тражат мои добри работи, и најдоха сос помошт Божија што бех учинила, и собираха сè што бех добро учинила: ако бех дала милостиња на сиромаси, и што бех гладни наситила, и жеднаго напоила, или голаго облекла, или јабанџиа у дом мој довела, или на болни или затворени бех пригледнала, и што бех ходила со страх у Божија црков, и што бех се молила со слзи и со страх, или четење или поење црковно со срце бех слушала, или тимиам и свешти или друго нешто бех принела у црков, или зејтин у кандила сипала, и што бех целивала свјатија икони со страх Божиј, и што бех постила среда и петок и другии свјатии пости, и што бех метании чинила, и колку ноќи бех се молила Богу и воздихнала и проплакала за греховите мои, и што бех на христиани добро учинила, и кој зло ми чинеше ја не му се љутех и трпех сè што ми чинеха лошо, и некои што беха у жалби и неволи — и јас плачех и жалех со них барабар, или некого от греховни работи отвратих, или си задржих јазик от клетви и л’жи и от праздни зборови, — сите мои добри работи видох ги како днеска учинени и се зарадувах. И ги собираха едно по едно да ги турат на терезиа спроти моите зли работи. Дјаволите това гледаха и чкртаха со зуби, сакаха да ме земат от руки ангелски и да ме фрлат на дно у мука вечна. И у тој сахат се јави свјатиј Василиа и рече на ангелите: „Господари мои, оваја душа многу ми е измет учинила на мојата старост, и молих се заради неја Богу и Бог ми ја хариза.“ И, това изрече и извади от пазухи свои мех црвен пун. Ја помислих това да е злато, а оно не било злато, ами молитви свјатаго Василиа. И даде го на ангелите и им рече: „Господари мои, кога ќе да идете нагоре, на страшнии ѓумруци дјаволскии, оваја душа да ја откупите сос тој мој мех, зашто е лун сос Божиј дар от мој пот и от мој захмет“. Това рече и отиде, а лукавии дјаволи това видоха и останаха како без ум и се заплакаха и отидоха... МИТАРСТВО 1 Тамо истражуват грехови и зборови празднии. И тој час ни запреха, извадиха многу тефтери. У них беше написани моите зли грешнии зборови и речи гнасни на шака и на маскара, што бех чинила у моја младост, и смех што бех чинила да се смејат другии. И гледах тамо написани сите мои - луди и гнаснии лакрдии и песни грешни светскии, сè до една реч, што е лоша. Тија дјаволи сос това ме укориха и се препираха и ми показуваха дека што бех зборила и сос кого сум се залагувала сос праздни лакрдии и разсрдих Бога. Това ја не мислих да е грех и не го исповедах ни се покајах за тие грехови. Това како видох, и молчех како нема, немах што да отговорим на лукавиите дјаволи, зашто така наистина бех чинила. И се чудех како они толку години не заборавиле а ја отдавна бех заборавила. А они се това, како денеска зборено, едно по едно ми показуваха. Ја се засрамих и се потресох от страх. Тогај свјатии ангели, што ме водеха, туриха от моите добри работи на терезиа, и што не достигна, туриха от това што ми хариза свјатиј Василиа мој духовник. И откупиха ме, и дојдохме от тамо понависоко, и приближихме друго митарство. МИТАРСТВО 4 Што се вика чревоугодие? И ни сретоха бирден, и чкртаха со зуби на нас, и се радуеха како да се нашле голем ќелепур. И видех на тија дјаволи лица гнасни и груби, не може да се искаже. И показуеха манџи и пиења. И видех манџи на тија што многу се прејадувале. И носеха каленици и котли сос манџи, а еднии носеха чаши и грнци сос пиење, се това што се опивале, и това пиење — како гној смрден и како гнасна бљуветина. И се гледаха тие дјаволи како да се прејале и како да се пиани. И скакаха и играха како механџии кога се пиани и зборат гнасни речи и зборови. Тако тија дјаволи чинеха и укораваха души грешнии на това митарство. Тија дјаволи ни обиколиха како пси и ни запреха, и у тој час донесоха пред мене сичко многу јадење, и што бех јала скришно, и што бех јала рано па Богу не бех се помолила ни прекрстила. И пианство ми показуеха, и ми показаха тија садови што бех пила от них и викала: „Толку и толку си испила на зиафет сос тија човеци, и на други места сос толку си се опивала сос дјаволски песни.“ И у праздници, или у свјатаја недеља пред свјатаја литургиа, ако бех јала или пила, това тураха пред мене, сос това се радоваха. Како идехме нагоре, а свјатии ангели си зборуеха и рекоха: „Голема помошт има оваја душа от свјатаго Василиа. Негови молитви поминаха от тија страшни баждарници.“ ... МИТАРСТВО 20 Последниј ѓумрук, што е немилосердие, санкиј кој не е милостив и кој е срдит. Беха тие многу дјаволи, и књаз нихни, и се видеше сух и како дремлив от срдење, — дихаше како сос огн немилостив. Тамо без милости се испитуват и истражуват човеци кои биле немилостиви. ... А ја Теодора, сос милост Христова, поминах и таја баждарница без беди. Помогнаха ми секаде молитви свјатаго Василиа што беше ме даровал от неговите добри работи и ме искупи от горкии и страшнии баждарници дјаволски. Побегнах и се курталисах и видох тогај врати небесниј беха како срча много светла, и грееше и сијаше неисказанно. И младии момчина у вратите стоеха како слнце светлии. Тие ме видеха како ме водеха сос руки ангелски, много се радоваха заради мене, зашто Божие милосердие ме покри и ме учува от тие горки баждарници. И мило нас нè сретоха и ме уведоха унатре. Што тамо видех и слушах, о чедо Григорие, не е кабил да ти искажам едно по едно, и не е возможно да се искаже. Видох што око човеческо не видело и чух што ухо не чуло, и не е кабил да се искаже, ни на сердце некому от живите на земјата не му дошло таква благост и сладост. И ме доведоха пред престол Божиј непреступнија слави, обстоимиј херувимами и серафимами и множеством вои небесних, неизреченними песнми всегда славјашчих Бога. И падши поклонихсја невидимому и непостижимому и недоведомому Божеству. И тогива запејаха небеснија сили песн преслатка, прославјајушче милосердие Божие сос шчедроти. Санкии грехови човеческии не се оставља Бог, ами ги жали и ги милуе кога се покајат. И дојде глас от велелепнија слави: повелеваше на тија свјати ангели што ме водеха да ме заведат да видам на сите свјатии домовите, така да видам сичкиите муки на грешните, пак после да ме постават у лепи кашти свјатаго Василиа. И ме водиха на секаде. И видех прекраснија кашти и домове многу, ама не секому, ами на тие кои имале чиста вера и кои поминале из иглени уши“ и на тие кои љубат Бога от чисто срдце. Тамо уготовани преисполнени слави и благодати, ми показаха тие што ме водеха, свјатии ангели, башка ломови апостолскии, башка пророческии, башка зладическии, башка на свјатии мученици, башка башка кашти и домови. Сека кашта и дом красоти нихни и хубавини не може да се искаже, и ширина и должина, рекла би колку Цариград, — ама тие многу поголеми и похубави и покраснии, не сос руки направени. најдолна земља в бездна и видех страшнија и нестрпимија муки во аде грешником што се уготовани за них... Пак после, пак ме доведоха у мој дом, дека ме видиш, што ми е от свјатаго Василиа, и ме упокоиха овде и ми рекоха: „Сега ти чини памјат, санкиј служат свјатаја литургиа, заради тебе свјатиј Василиа.“ И познах зашто за 40 дни по мое преставление дојдох на ова место покојно.“ Това ми показа свјатаја Теодора. Показала свјатаму Григорију сите хубавини на тија домови и богатство духовное сос многу захмети што беше собрал свјатиј Василиа, наслажденија и славу, и турли турли садови сос златнии листвие. Тому свјатому Григорију му открил всемилостивиј и всеблагиј Бог да покаже тија страшнии двадесет баждарници дјаволскии, — секии православнии христианин да веруе право Христово свјатое евангелие, зашто това показуе правиј пат Божиј. Сме сички должни да се готовиме за умирање и секи да има на ум тој страшниј час смертниј. Первии христиани, и мужи и жени, ходиле и живеале како ангели со страх Божиј. Зашто свјатии ангели ден и ношт стојат Богу диван и от страх се тресат и треперат. Така и ние сме должни да живееме, а не многу јадење ни многу пиење. Они сè това мислиле — како да си спасат душите... Елате, братие, да си измиеме сироти души. Ама сос солзи се измиват души. Зашто скоро, скоро имаме да поминеме многу долгиј пат. Ох тесен и страшен пат! За тој страшен пат царови секиј пат мислиле, затова от чул кошули носиле. Тамо секого чекат. И имат кој не се исповедал сите грехови написани. Ние чиниме грехови а дјавол ни пленуе умот, да не мислиме страшниј час смертниј. О смерте, горка твоја чаша! О смерте, страшнии твои халати! О смерте, без милости биеш! О смерте, тебе не може да те запре ни кале ни врати железни! О смерте, вси Божии ангели милостиви, а ти немилостива! О смерте, и стари и млади сечеш, дробиш, хич не жалиш! Затова сичките свјатии плакале. Они никаков грех немале, а плакале ден и ношт. А ние сиромаси како ќе да поминеме, и како ќе да се јавиме на това страшно судиште? Затова секој човек да се моли Богу и да си мисли тија от Бога посланнија и блаженнија зборови. Блазе кој ги держи тија речи четири: первое смерт, второе суд, третее царство небесное, четвертое мука вечнаја. Троице свјатаја и ти мати Божија, покри и сохрани всех православних христијан о Христе Иисусе, Господе нашем; буди чест слава и поклонение, со отцем и сином и животворјашчим Духом, в Троице славимому Богу, ниње и присно и во веки веков, амин. ПОВЕСТ – извадоци СЛОВО ЗАРАДИ СТРАШЕН СУД БОЖИЈ И ВТОРОЕ ПРИШЕСТВИЕ ХРИСТОВО „Во творениих руку твоеју поучахсја“, глаголет пророк. Дух свјатиј учи человеци да познајат от стихии Бога, так и первии свјатии. Тогаи книга немало, а они гледале небо и красоти небеснија. И виделе земља и море и сè што е у них. Зашто има на небо слнце и месец и ѕвезди, и ветрови духат студении и топлии, сите тие мертви се, а ден и ношт ходат и чинат това што им Бог заповедал. Они не се живи, а от Бога се бојат и имат страх. Така и ние человеци сме создание Божие, — да познаеме отца нашего Бога. Перво создал Бог десет чинови ангелскии. И перв ангел бил многу хубав, ама помислил една грешна помисл. Затова паднал от Бога и от небо и се учинил темен и страшен дјавол. И негово место останало праздно. Затова после создал Бог небо и земља. И от земља создал перваго человека Адама и го поставил у рај да седи. И му рекл: „От сè да јадеш, а от едно древо што е по среде рај да не јадеш. Ако јадеш от него, ќе да умреш.“ А дјавол видел Адама у голема красота у Божии светлости и завидел дјавол Адаму и рекл на жената Ева: „Да јадете от древото, да бидете големи како Бога.“ И јале от това древо и се виделе голи. Ете от завист дјаволска дошла смерт. А затова создал Бог човеци, да идат на това от дека испаднале дјаволите. А сега човеци от грешно живеење не познават ни Бога ни закон Божиј, ами ходат и живеат како безумни добици. Затова рекле свјатии Божии: „Вол и маска познават своите стопани, а мои људи не ме познават мене Бога. Аз есм создал небо и земља и море и вас человеци, а вие неќете да ме познаете. Ја ваш и отец и Бог и создател.“ Ох голема ваша слепота! Вас ви влече дјавол надолу, а вие не познавате како ќе да пречекате страшнаго судија Иисуса Христа. Он ќе да дојде, да суди и живи и мертви. Тамо на страшен суд ќе да оживеат от гробовите сите умрени, и грешни и праведни, и верни и неверни. А правите ќе да летнат да не ги фане огин. Зашто тогај земља ќе да се запали, да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути и тешки муки ќе да дојдат на тие човеци кои неќат да се покајат и кој не слушат свјатое евангелие. Них ќе да ги запали тој силниј огин, да ги мучи. А праведни ќе да летнат високо како орли, да пречекат Христа на облаци. А грешните ќе да останат на земља, темни, гнасни, и грозни, и страшнии, и тешки како олово. Ох! И тој огин ќе да ги завлече у муки огнении. Затова сме сите христиани должни да сакаме: зашто наша живот ест на небо. Тамо ќе да сме живи во вечнија и безконечнија веки, а овде сме сургун. Оваја живот ест кратка како роса и слана, и како трава и цвет и дим. Тие скоро гинат. Така и ние човеци скоро ќе да умреме и ќе идеме тамо на вечна живот. Тамо никој пат не се умира. Затова да живееме со страх Божиј, зашто дјавол ест књаз на овој век, ходи по човеци и рика како арслан страшно — сака да ни изеде живи. Това е и така јаде дјавол човеци, боде и бие, им зема вера и им краде ум, да не мисљат греховите и да заборават умирање. Со това бие дјавол човеци. Тие се стрели дјаволски. И учи човеци да мисљат за стока. Тие, кои това мисљат, тие се врзани. Они се сос души и снаги у темници. Тие не видат ни умирање ни грехови нихни. Слушајте сега: има троица свјатии живи — свјатиј пророк Енох и свјатиј пророк Илиа и свјатиј Јоанн Богослов. Тие три свјатии ни јадат ни пиат, а се живи от сила Божија. А тие ќе да умрат, Антихрист ќе да ги убие, и по три дни ќе да оживеат со сите свјатии заедно. А сега што умират човеци, тие души поминуват по страшни баждарници дјаволски. Тие чекат души христиански, и мужи и жени от десет години више, фаштат секого тамо и запират за секакови грехови. Кој не се исповедал, тамо тие дјаволи таја душа ја држат. Они имат сите грехови написани на нихни книги. Затова, кои се исповедат, им се отписуват сите грехови от книгите дјаволски. Затова христиани писуват умрените на свјатаја литургиа. Кои умрени се поменуват на свјатаја литургиа, тие се куртулисуват от руки дјаволски. Така рекл Христос. Сите христиани така да чинат, со таја свјатаја литургиа се простујат сите грехови на човеци. А што раздават вино и хлеб и манџи, това не дава закон. Первии христиани така чиниле, како рекл Христос. А сега се собират, јадат и пиат. Некој да ги пита што е това, а они зборат: „Чиниме за душа“. Ох слепи! Това е чуждо от свјатаја црков. За них требуе свјатаја литургиа, а не јадење и пиење. … Слушајте како ќе да биде страшен суд. Тогива ќе да затрубат от небо седм труби ангелскии, и от тие труби ќе да се потресат небо и земља многу страшно, и ќе да падне слнце и месец и ѕвезди, а небо ќе да се свие како перде, и сите води и море ќе да се изсушат, а земља ќе да се запали да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, — да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути муки ќе да купат грешните сами себе. Зашто не ќе да ги мучи Бог, ами ќе да ги мучат нихните грехови зашто не се покајале. Ако би се покајале, Бог би ги простил. А тие кои ходат по баење и по маѓии и кои сон верујат, тешко и горко ним! Тие се предани на дјавола. Тогаи ќе да се јави честниј крст от небо, ангели ќе да го носат и ќе да го постават на това место дека бил Христос распјат. И ќе да дојде Христос со сите свјатии ангели, и ќе да се соберат пред Христа и живи и умрени човеци. Тогаи ќе да оживеат сите умрени и ќе да се млади сите на 33 години, сите ќе да се еден бој, муж и жена сè едно лице. А правите ќе да се зарадуват голема радост кога ќе да видат честнаго крста, а грешнии и невернии страшно ќе да се уплашат. И ќе да се отвори пред них страшна јама длабока и ќе да прати Бог ангели да ги фрлат у јамата, што е силниј огин. А правите ќе да летнат високо како орли и ќе да се лични и светли како слнце и хубави како ангели. А грешните ќе да речат: „Ох, зашто не се покајахме?“ А тие сега кои се покајат, Христос ги простуе. Нема човеци грешни колку е грешен дјавол. И тој да се покае, и него простуе Владика Христос. Слушајте сичкии вие што сте грешнии. Христос простуе дјавола, и вас ви простуе, ами сака да се покаете. Не се мучил Христос за правите, ами се мучил за грешните. Така рекл Христос: „Жена ако заборави свое чедо, а ја вас не ви заборавам, кои имат вера Божија и кои чисто живет.“ А кои немат вера и грешно живеат, них неќе да ги види. Они смрдат Богу како пси. Они се дјаволски. Христос вика сите човеци и така кажуе: „Кои чука на моја врата, ја му отворујам.“ Това е чукање, кои имат вера, тие се Божиј, а кои не верујат евангелие, тие се дјаволскии. И да се чувате от сите грехови и да се исповедате сичките грехове. Ама ако се исповедат, а не се уплашат от Бога, не им простуе Бог ни еден грех, зашто немат вери. ... Чуете ли колку е силно свјатое исповедание? Да знаете чисто зашто духовник зема души грешнии от руки дјаволски и ги доведуе у царство Божие. Кои не се уплашат кога се исповедујат, а они тако ќе да се уплашат на страшен суд Божиј. Тамо ќе да се појават грешните голи и темни и страшни, и ќе да прати Бог ангели немилостивии да им врзат руки и ноги у страшни синџири железни и ќе да ги заведат у муки. А правите никако не ќе да се ни гладни ни жедни. Они ќе да се сити пред свјатаја причестна. И сега има две тела на небо, Христос и пресвјатаја Богородица. Тие се на сите христиани урнек. Тие отишле на небо. Така правите ќе да идат на небо при Христа, а грешните ќе да речат: „Ох тешко и горко нам зашто не се покајахме! Да се проклети тие години и тие дни што сме жиле без покајание!“ А тие кои имале грехови, пак се покајале, блазе на них! Они ќе да се со правите у рај. И тие кои се мажале со белило, тие тамо ќе да ги помажат со кибрит. Зашто оние носиле лице дјаволско. И за тие грехови ќе да ги јадат и гризат љутии змии и страшни жаби. Ох тогај ќе да се заплачат грешниите и ќе да се плашат души от снаги, едни от други грешните души от снагите нихни, и ќе да се хуљат и клеветат едни други души и снаги. Ама ангели Божии ќе да ги накарат со сила, и ќе да влезат душите у снагите. Тогаи ќе да речат душите на снагите: „Да сте проклети вие, снаги! Вие сос многу јадење и со многу вино пиење, вие сте ни затвориле нам рај.“ ... Колку ќе да паднат грешните у муките, тогај ќе да запеат ангели чудни и дивни сладки песни, да славословјат Бога вседержитеља. А грешните со многу слези и плач ќе да речат: „Ох, како не сме умреле млади, би се курталисале от овој страх и от овие љути муки!“ И ќе да посакат смерт, да умрат, а смерт ќе да побегне от них. Тогај ќе да фанат да викат: „Елате гори и планини, да ни покриете живи! Елате и вие, ѕверови, да ни изедете живи докат не сме паднале у љути муки! Ох, тешко и горко нам зашто сме слушале снага!“ И ќе да погледат на пресвјатаја Богородица, она да моли Христа за них, да ги прости. А она ке да им рече: „Ја секи час, и ден и ношт, молех сина моего за вас. А вие, слепи, зашто не се покајахте? Вие сте слушале снага и дјавола. Сега син мој не е милостив, ами е судија страшен. Сега он не слуша никого.“ Тогај ќе да речат грешните: „Сме биле синове Божии, а сега синове дјаволскии. Сме можеле да бидеме сити, а сега ќе да сме гладни во веки.“ И от глади грешните ќе да си јадат и жвакат и гризат јазиците. Тогај ќе да речат душите на снагите: „Тешко и горко вам, проклети снаги! Тие манџи, и това вино, што сте пиле без хесап, тие сега ќе да се учинат да ви горат и мучат.“ Така ќе да се раздељат грешните у љути маки, а праведните при Христа в безконечнија веки, амин. }} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Ч]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] p78w5wjdupewl6t8t8s8fmsza8hfv2c 22464 22463 2026-09-14T13:07:17Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Историја на македонскиот јазик]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22464 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје =Чудеса пресвјатија Богородици |глава = |претходна = |следна = |забелешки = |автор = Јоаким Крчовски |текст= ЧУДО 11 Бил у Галлии некој цар, прва жена му умрела, што му е била родила една дштерка, многу красна и прилична девица, ѝ нарекли име Мариа. И по това после царот се оженил пак за друга и таја била многу хубава, ама колку со снага хубава, толку сос душата лоша и груба, и завидела, сакала да нема друга жена како неа хубава. И видела незина пасторка зашто ќе да биде похубава от неа, и ја научил дјавол да ја убие. И отишел царо далеко. Она тогива нашла време и рекла на един измеќар: „Сакам да ми учиниш една љубов, ама никој да не знае, и ќем да ти дадем што ти е најмило“. А он се заклел да учини това што ќе да му рече. Тогива му она говорила: „Првата жена царева родила оваја девојка, ама не е сос него, ами сос некој друг човек зол, зашто е от лош татко, затова и она сè лошо чини, сака да посрамоти царскиј дом. Утро да ја земеш и речи ѝ како да ја водиш на теферич, и отведи ја у планината да ја убиеш. И за нишан да ѝ отсечеш руките, да ги донесеш.“ И у полношт ја собудила царицата девојката и ѝ рекла: „Иди, Марие, напред, и ја по сахат после ќе дојдем по тебе.“ И така ја качили на една кола и ја завели у пустиња. А она се сетила зашто е лажа, от што била многу разумна, и се бојала от Бога, и се дигнала и погледнала на небо, и се молила со слзи и говорила: „Владичице моја Богородице, ја немам друга помоштница, салт благодат твоја, — и да им платиш на тија што чинат неправо.“ А тија што ја водиле рекле: „Не бој се, не ти чиниме ништо.“ А она говорила: „Зашто ме лажете? Маштеха моја ме излагала и ме дала на ваши руки да ме убиете, ама се надејам да ви оврне вам Бог за такво беззаконие. Ви се молим да ме не убиете бирден, ами да ме почекате, докад да си учиним душата моја теслим Богу.“ И они отговориле: „Кога си знала ти това, добро би било да не си пошла сос нас. Нити би погинала, ни ние би у такво беззаконие паднали. А сега ќе да учиниме това што ни е рекла маштеха ти.“ Говори она: „Не боите ли се вие Бога, да ме убиете без кабахат? Да знаете право, такова беззаконие ќе да се јави, ни пак ќе да ви се остави праведниј судија без наказание, ами ќе да ви отврне и вам, и на онаја немилостива ѕверица. А ако сакате да се куртулисате от овој грех, оставете ме овде у планината жива и речете: ја убихме. Похарно да умрем овде сама от глад и вие да не си утопите руките ваши у крв безгрешна и права.“ Тако им говореше Мариа сос слзи и ним се нажалило и рекле ѝ: „И нам ни е жал и би те оставиле жива, ама ни е рекла маштеха ти да ѝ отнесеме твоите руки за нишан. А ако тако не учиниме, нас ќе да ни убие. И да те оставиме жива, ама ѕверове ќе да те изедат.“ Говори она: „Горко и това и това. Ама имам барем мало утеха да ме изедат ѕверове а не човек, и вие ќе да бидете без кабахат от мојата крв. И ви заклинам вас у имја пресвјатија Богородици, што е родила истиннаго Бога и судију всјех, немојте ме убивати. А ако сакате моите руки да ги носите за нишан, а вие отсечете ми руките и носете ги.“ И тури си руките на едно дрво и ги отсекле и ги отнесле на царицата, и им дала многу дарове. А жалостна Мариа останала полумертва, и немала кому да се надее, ни хекимџија имала, но имала имја пресвјатија Деви на ум, това имала и устата не можела да си отвори от големи жалби и болести. И нè била сосем оставлена, ами манием Божиим нашла помошт. Некое момче от добра рода поминало тамо заради лов и Бог го научил, дошел близу на това место дека е била Мариа, и чул стенание, и така потрчал на глас стенанија и нашел та девојка. И се чудиле сичките, што је се учинило така, и питало ја момчето: „Што е таја работа на тебе?“ А она не му отговорила ништо, ами текле је слзи от очите и учинила ишарет да ја поможат нешто. И рекло момчето на слугите: „Сега не е време да је испитуеме. Нас ни донел овде Бог заради неа. Земете ја да ја отнесеме дома.“ И ја отнели дома, и излекували раните, и сичките се чудиле на нејна хубост и како разумно ходила. И многу пати ја прашале чија е дштерка и зашто са ѝ отсекли руките. А она не отговара ништо ами молчи како нема. И момчето ја возљубило и зборило на татко си да му земе таја за жена. И му рекл татко му: „Чедо, нам требува да земеме девојка на наша прилика, а ти сакаш неја — не салт што е без руки, ами Бог знае каква е некоја сељанка и за кој кабахат ѝ отсекли руките Това ќе да ни е на срам.“ Рекло момчето: „Отче не може да биде таја хубост и таја разум на проста рода. Она се види да е царскиј род. Ама ако би била и от проста рода, ја неја сакам а друга ниедна.“ Видел татко му зашто се не оставја от неја и по закону венчал го сос неја. А цар незин татко паднал у голема жалост за неја, што се е учинила прељубезна дштерка негова. А царицата му рекла да е побегнала скришом; у ношт. А царот плакал и не могл да се утеши, и имал шубе на царицата, ами молчал и тражил на секиј вилает и писал на сите страни да се собера сите негови царски човеци, да Играјат сос коњи да се малку развесели от таја жалост. Дошал хабар и на свекор Мариин да иде тамо, а син му рекл: „Отче, ја да идем на твое место, а ти чувај моја невеста како мене, и ако роди докад не сам дошел, чувај и неја и детета.“ Отец го благослови и прати го да иде сос Божија помошт. И тамо се показал пред другите јунак, и разумен, и сите го похвалили. И го видела таја лукава царица, и сакала да го заљуби, и викнала еден негов слуга и питала го: „От дека е твој господин и има ли жена?“ Тој негов слуга казал је сичкото како е било, како нашел една девица без руки, и какво лице имала, и сичкото. И у това време дошла му книга от татко му, зашто родила жената му две деца мажки. Тогива таја зла царица се уплашила. Зачат болезн и роди беззаконие. И викнала при себе тој што донел книгата и го питала за сите работи што са жали тамо, и дала му дар и рекла му: „Кога ќе да си идеш, да ми се кажеш.“ И така момчето отписа на башта си, благодари му и радова му се, и пак на него оставја и невестата и децата дури да си дојде. И человеко зема книгата и отиде да се каже на парицата. Она му тури трапеза да го гости, и напои го, и извадила му скришома книгата што му ја дал негов господар и турила свое писмо какво да го е момчето пратило на татка си, така написала: „Отче, да знаеш зашто таја моја жена била дштерка на еден лош человек убијца и за нејни лоши работи пресекле еи руки. И тија деца не се мои. И ти се молим, какво прочиташ таја моја книга, у тој час да ја убиеш сос децата заедно. И ако чуем дека не е убиена, неќем да дојдем дома.“ Кога дојде писмото на татко му у руки, и прочитал го, и многу му се нажалило, и не знал што да чини. И прашувал свои пријатели што да чини, а они му рекли да не ја убива, ами, да ја прати тамо дека ја нашол син му и тамо да ја остават на Бога. И така учинили. И пак пратил книга на сина си и му казал да е учинил какво му рекл. А она сирота останала сос децата у онаја планина у голема жалост и туга. Жалила помногу да умре, а не да гледа децата да умират. Плачејќи видела една патика мала и земала децата под мишките и отишла по онаја патика и нашла еден старец у една пештера. Кога ја видел старецо, се уплашил да не е дјаволска работа. И кога разбра нојната страданија, пожали ја и уведе ја у пештерата, а он се пресели на друго место. Сакиј ден носеше ѝ корење от тија што јадеше сам и нагледуваше ја. И по неколку дниј дојде момчето дома и разбра што са уработили. Плачеше горко, и така појде да ја тражи. И мислил, и говорил: „Се надејам на пресвјата Богородица, зашто не ќе да ја остави, како и прво што ја не оставила зашто имала голема надежда на Богоматер. И у таја ношт јавила сја Богомати на Мариа у видение и рекла ѝ: „Утре ќе да дојде твој муж верниј да те води дома, и ќе да ти престанат тија муки и неволи за терпение твое и вера твоја што имаш на мене.“Отговорила Мариа: „Благодарим ти, Владичица моја, ти не ме оставјаш у неволи мои. ма како можем да имам совршена радост кога сам без руки? Ами пак не се оставјам, на тебе се надеем.“ Tако говорила сос смирение. Чуе Владичица и говори на Мариа: „Земи си твоите руки. Благодатију сина моего ти се даруват. Кои ме љубат и кои прибегнуват под покров мој, сите добри работи зимајат и и мене дарујат.“И у тој час Мариa види свои руки цели и здрави како и прво, когa биле неотсечени. И кој може да изрече онаја радост и веселие. И сета ношт стојала и чинила благодарение Богоматери, и читала „Богородице дјево радујсја“ како и секиј пат имала хадет, с великим умилением и сокрушением срдца.“ На утрото дошел мажот и и ја видел, и се поклонил, и ја пригрнал от радости, и не може да проговори от плач. А кога ја видел сос здрави руки разумел зашто е това добро учинила пресвјатаја Богородица, прослави Бога и пресвјатују Богородицу, и се вратиха дома сос неизречена радост. И башта му учини праздник на пресвјатаја Богородица, да празднува момчето осм дена и да се весели. И собираха се сичките пријатели нихни и чудеха се и прославјаху Бога и пресвјатаја Богородица. Потова после потражи и фана да испитува господара за онаја лажовна книга. Тогава Мариа фати да кажува кој е себеб бил на нојната мука и страдание, и рекла: „Досега сам таила, но ако е волја Божија сега ќем да кажем, — зашто сам јазе на вашио цар ќерка, ама ми завиде маштеха ми, та сам това потеглила. Ама пресвјатаја Богородица, царица небеснаја, не ме остави да ми се радуват моите душмани, ами ме избавила от сичкиите мои жалости. И сега чинете хабер на моего отца, да знае зашто сам се нашла, дури ние пристигнеме тамо.“ И тогава ја тија познаха зашто е на нихнио цар ќерка. И тогава тие благодариле Бога зашто се удостоили да имат у дом свој царска ќерка. И тогава тамо сите што биле се зарадоваха, и се поклониле и учиниле еи царска чест. И у тој час пратиле хабер на царо, и сами пошле да идат тамо. И третиј ден дошли до царскиј град, и царо изшел сос неговите бољари на срешта, и кога видел неговата љубезна ќерка, притрчал и ја пригрнал како татко сос радост и сос слзи. Како чула таја лукава царица това и се скрила, а царо кога разбрал како што учинила царица негова, заповедал да накладат огн, да ја изгорат жива. И учинил зета си да е цар, и по негово умирање зет му да царуе. Тогава дошел и татко му да се весели сос царо и сос сина своего. И сичките роднина и пријатели благодариле Бога и пресвјатаја Богородица и ѝ направиле црков заради да се знае до века, и празднували праздници Богородични. И така царица Мариа чинила сички добри работи и давала - милостињу на сиромаси и говорила им: „Овија руки не са мои, ами си ми дарова небеснаја царица заради нејна голема милост, и не е харно да се лениме, кога искаме да чиниме добри работи.“ И така царица Мариа поживејала дури остарела сè богоугодно, и прешла у вечнија обители. Слава Богу и Богоматери, да и ми сподобимсја получити, тој дар, во веки веков, амин. ЧУДО 23 Во Италијска страна имало богат човек, име тому Агапиј. Сета стока си похарчил зашто живејал грешно и блудно, и осиромашел, и дошел веќе да се остави от Бога. И се проклинал самаго себе, и отишел да сака некој маѓесника, да го пита дали може дјавол да го обогати. И ходеиќи срел го дјавол и му се показал како некој воин и му рекл: „Ја сам тој што сакаш ти. Ако сакаш да ми се запишеш сос твоја крв и да се отречеш Христа и да бидеш мој, да ти дадем сè што сакаш.“ А он окајанниј сакал да живее како прво лошо. Се обешта и даде писмо да се отрече Христа. А он тој час го обогати и му чинил измет, ама му се показувал како воин, и сè што сакал му давал на руките. Еден пат минал при една црква и видел икона Богородичина и помислил у колку големо зло паднал и воздихнал от срдце. У тој час го бил дјавол, тоја што бил како воин, и едва остана жив. И му рекл: „Чувај се да не гледаш отсега на икона Мариина, зашто ми е она многу зло учинила и многу ми човеци зела от моите руки. Акo чиниш това, пак ќе да те убием сос љута смерт да загубиш овој рахат, и душата ќе да ти отнесе у вечна мука.“ Кога чул това окајанниј, му се учинили големи жалости. Не зашто го бил дјавол по снагата ами да не му погине душата у вечна мука. Мислил што да учини, да се куртулиса от тој плен. Сам себе си говорил, како му дјавол казал, зашто Богомати многу човеци зела от неговите руки: „и мене да биде милостива, зашто е мати на всемилостиваго Бога.“ Това мислеше тој сиромах, а дјавол не знал што он мислил и го провел покрај друга црква, да види дали ќе да се пак обрне каде црквата. А тој, како видел црквата отворена, затрчал се и скоро влезнал у неја и паднал на земља пред икона Богоматери и се бил у груди и викал и от срце воздихал со слзи: „Владичице мира пресвјатаја Богородице, скоро помози ми и избави мја от руки дјаволски. Многу можеш, Всецарице, помози ми преокајаному.“ И така се молил на многу време сос големо сокрушение и плач. А дјавол пред црквата многу чинил калабал'к и му рекл: „Ја идем, неверне, ме пади Мариа, ама твое писмо што си писал ја го чувам и ќе да ти го покажем на страшен суд, зашто си се со своја волја отрекл от Христа“. Това рекл дјавол и не се видел а Агапиа сос голем плач се молил, сакал милост, и така дошел, и ум му се занел от труд и плач. И видел пречистују Богородицу пред себе и му рекла: „Ти си се отрекл от сина моего, — што си влегл у црквата, што тражиш веќе у мојата црква?“ А он отговорил смирено и сос многу страх: „О пресвјатаја Владичице, нели за грешници твој син се мучил, и ја се познавам зашто сам големо беззаконие учинил (и така поменувал многу грешнии што биле). А син твој простил ги, — оште тебе немале таква помоштница, а он простил ги. Мене да ме приимеш, Владичице, колку сакаш можеш да испросиш у сина твоего.“ Му рекла Владичица: „Зашто си се покајал от сичко сердце, те приимам, ама да не се јавиш неблагодарен у оваја голема благодет, ами да покажеш добра работа за покајание.“ Он и рекл: „И другиј дар сакам — да ми се даде таја книга што дадох на дјавола, да ми ја дадеш.“Отговори му Богородица: „Во славу сина моега и Бога, да ти биде тебе и това.“ И чу се глас сос фучање на воздух, и говори дјавол: „Ако си ти мати правди, не чини такваја неправда, о Владичице, да не ми земаш ового што ми се записал со своја крв.“ Отговори Владичица: „Враже истини, секиј пат лажеш, а сега право говориш да јесм мати правди. Затова сакам да учиним праведниј суд, да истргнем создание сина моего от твои руки. Не е право ти да ги држиш.“ Чул това Агапиа и се зарадувал и се освестил како от глубокиј“ сон и видел своје рукописание у руки свои. Многу се зарадувал; и сите кои видели и чули таково чудо. Това се чуло по сичкио свет. Това дошло у уши блаженному Лву Папи Римскому, и пратил и довели Агапиа, и видел това писание, и заповеда да биде по сите церкви благодарение Богу и Богоматери. И многу човеци, кои имале секаквии грехове, се покајале, фанале да се надејат на пресвјатаја Богородица. А Агапиа се учинил калуѓер и се покајал како му заповедала Богомати, јејаже молитвами, амин. ЧУДО 26 У место зовомо Нарна, тамо тече велика река, — у това село бил еден человек богат, имал многу измеќари, и имал еден арапин, многу време му работил, и го миловал господаро. И родила жената му дете црно како арапин. А жена била честна, чиста, неходила сос друг муж, салт со свој. А имала голема милост на пресвјатаја Богородица. Затова ја возљубила и свјатаја Богородица и учинила милост сос неа. Сите человеци говориле: „Това дете е от арапинот.“ Муж незин не можел да терпи толку хули и смех. Помислил да убие дете и арапина и жената, ама Богородица удержала го. Знала зашто она е чиста. Рекл он на жената си: „Земи, злаја жено, това копиле што си родила, иди си скоро от мој дом, иди да те не зидат мои очи, да не те убијам со мои руки.“ И ја фанал за косите и ја испадил сос детето. И она отишла у еден роднина. Знала зашто ќе да ја прииме, и тие ја испадиле. Ним им се чинило зашто е родила от арапино. Тогива таја сирота жена от многу жалби и туги, зашто никој не ја прибирал, сакала да се убие и себе и детето. Това мислеиќи, дошла у една црков Богоматери и се застојала пред иконата, плакала неутешно, от многу слзи сета црков се намокрила, и рекла: „Сладчајшаја моја Богородице, не остави душа моја да иде на мучение, да не бидам самоубијца, — и немам дека да идам.“ Това рекла и излегла на пазариште и викнала колку може: „Да ме чуете сички за име Божие.“ И сичкии слушале: „Пресвјатаја Богородица да покаже некое чудо за уверение, зашто немам кабахат. Ја да се избавим от ова осуждение и клевети“. И така скочила у реката сос детето. А муж незин чул, му се нажалило, притерчал. А она пропаднала у водата. И они отишле у црков да се мољат Богу, да не им пушти некое зло за незина душа, зашто ја клеветиле. Тамо како се молили, чуле вонка, надвор, шамата от человеци. И говориле: „Слава Богу, излегла жената жива от водата, и дете бело и красно лицето му.“ И тогива муж незин многу се чудил и ја прегрнал и плакал от радост и ја молил да му прости зашто многу ја хулил, и целовал детето и славил Бога зашто не ги оставил да се удават без кабахат. Тогива ја прашале: „Како жива си излегла от водата?“ Она говори: „Вие сите ме оставихте и испадихте. Ја не знаех што да чинам, отидох у црква и се дадох на руки Богородици. И како сам плакала, рече ми Богородица, — „не бој се, не те оставам да се удавиш“. И водата се раздели на две. И ја рекох: „Зашто ми е живот, Владичице, кога толку имам беди и скорби?“ Она рече ми: „Друга неќе да има славна и честна како тебе, ни друго дете похубаво.“ Това ми рече и ме зеде сос детето и ме отнесе на мосто, и така ми рече и отиде на небо. А дете измени се у таја красота.“ Сите кои чуле славиле Бога и пречистују Богородицу, а жената ја молиле да им прости, а повише муж незин, — и ја молил да иде дома. Она рекла: „Слава Богу и Богуматери, зашто си се уверил зашто сам била верна к тебе. А мене Богомати ме спасла от смерти, — не е лепо да служим дому твоему ни да сам неблагодарна на таја што ми многу големо добро учинила. Ти си ме испадил, а она ме прибрала и не ме оставила да погинам сос душа и тело.“ И отишла у девическиј монастир и живеала богоугодно и се преселила ко благодетелиици своеј. ЧУДО 64 Во дни Теодосија великаго имало некој человек у Цариград, добродетелен и многу богат, имал сина единороднаго, именем Теофил. У старости осиромашел многу, немал со што да, се храни, и рекол на сина си: „Чедо, видиш зашто сме сиромаси и не можеме да се гледаме, — ами да те продам, и ти да живееш, и ние да се храниме.“ И така Јулијан продал сина своего на еден богат человек, и го учил, — кога промине покрај некоја церков, ако читат или ако литургиа служат, „колку да имаш некаде скора работа, да свратиш у црквата, да стоиш и да слушаш. Тоја што го купил многу го возљубил, зашто имал добр хадет и разум, и му стојал диван кога вечерал. Еден ден отишел господаро у царскијот двор, и си заборавил тефтеро дома, и пратил Теофила да иде брже да го донесе. И он отишел, влезнал дома, и скоро земал тефтеро, и видел жената на господаро курвила сос еден измеќар. Ама не гледал на них. Отишел при господаро си, а жената се уплашила да не каже на господаро, — и кога дошел господаро, а она рекла: „Така тој, што си купил, дојде да ме силое у постељата, и ја викнах, да не беше дошел другијот, ќеше да ме насилова. Бог ме учува да не се посрамим. Утре ако да му не отсечеш главата, ја не живеем с тебе.“ Чул това господаро, и се разљутил на Теофила, и рече да учини по нејна волја. И на утрото отишел при судијата градскиј и му рекл: „Утре ќе да ти пратим сос писмо еден слуга мој да му отсечеш главата и да ја завиеш, да ми ја пратиш.“ А судијата рекл: „Без шаити не бива.“ А он викнал еден пријател негов, и тој рекл: „Така било и ја знам.“ Тогај господаро дал писмо на Теофила да го носи на судијата. Како ходил, минал при една црква Богородици и застанал да слуша литургиа, како што го учил татко му, да слуша до отпуст. А жената не може да трае, прати своего љубовника скоро да му донесе главата. И кога отишел другијот, отсекле му главата. По литургиа после отишел и Теофил, и му дал судијата главата завиена. Теофил носил ја и не знаел што е, како што му заповедал господаро. Кога дошел дома, видели го, и се зачудили, а жената се уплашила и се учинила како умрена. И го питал за таја работа, и познали зашто е истинниј суд Божји, и возљубиха Теофила за чистота душевна. И после господаро си го посинил, и прослави се Теофил за негова добра работа. Затова требуе да слушаме родители што учат на закон Божиј, а тија што не учат свои чеда книга и закон Божиј не се родители, ами губители и убијци на свои чеда. Христос говори, — тежко на тија кои чинат лошо пред свои чеда. Требуе да ги учат на закон Божиј, и да идеме у црква, зашто имаме многу на душата спасение. МИТАРСТВА - извадоци Слушајте и да знаете како бидуе покајание. Имало у Цариград един постник, свјатиј Василиа новиј. И имало една стара удовица, име тое Теодора. Она чинила измет на свјатаго Василиа и го почитала како ангела Божија. А он ја учил свјатое покајание. Таја жена многу години постила и плакала за греховите нејни, и после се покалуѓерила сос чисто покајание. И така се преставила. А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај Божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника Божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби ида разсрди духовнаго своего сина, и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворове прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекрасниј сарај. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии?“ А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшни дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. ... И не знам, кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојам от снага: видох многу дјаволи страшки и црни како арапи, — дојдоха около мене и нихните лица беха црни како саги, очите нихни како жар и нихното “гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и ’ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме г’лтнат бирден. И готовеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвораха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогаи моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели Божии. При мене дојдоха како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тие како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. ... И дојде смерт, како арслан, рикаше страшно, беше како човек а снага немаше, салде голи кости составлени. И носеше турли турли халати на мучение: сабли, стрели, маздраци, брадви, коси, српови, ражни, пили, секири, тесли, брадви и вадици и другии сечива што ги никој не знае. Това како виде мојата смиренна душа, се потресе от страх. И рекоха свјатии ангели на смертта: „Зашто се забаваш? Отдели ја оваја душа от тија зглобови снажни. Скоро и тихо раздели ја, зашто нема тежки грехови.“ И бирден дојде при мене смертта, зема малка брадва и фати да ми отсечуе прво ногите мои, пак руците мои пак зема, другиј халат, пак ми разслаби сите жили, от составите раздели, и не могох веќе да си подигна ни руки ни ноги - сета снага ми се учини како мертва. Пак зема тесла и отсече ми главата, и не могох веќе да си подигнам главата. Сè ми чужда стана снагата. После направи шербет у чаша, та ме напои со сила. ... И тој час ја зедоха свјатиј ангели у своите руки. И погледнах назад, видох мојата снага, лежеше бездушна како некој кога си соблече свои руби и ги остави и гледа на них. Така ја гледах на мојата снага и многу се чудех. И ме држеха свјатии ангели, а тија страшнии арапи пак нè обколисаха и викаха: „Многу грехови има таја душа!“ И ми показаха греховите мои. А свјатии ангели фанаха да тражат мои добри работи, и најдоха сос помошт Божија што бех учинила, и собираха сè што бех добро учинила: ако бех дала милостиња на сиромаси, и што бех гладни наситила, и жеднаго напоила, или голаго облекла, или јабанџиа у дом мој довела, или на болни или затворени бех пригледнала, и што бех ходила со страх у Божија црков, и што бех се молила со слзи и со страх, или четење или поење црковно со срце бех слушала, или тимиам и свешти или друго нешто бех принела у црков, или зејтин у кандила сипала, и што бех целивала свјатија икони со страх Божиј, и што бех постила среда и петок и другии свјатии пости, и што бех метании чинила, и колку ноќи бех се молила Богу и воздихнала и проплакала за греховите мои, и што бех на христиани добро учинила, и кој зло ми чинеше ја не му се љутех и трпех сè што ми чинеха лошо, и некои што беха у жалби и неволи — и јас плачех и жалех со них барабар, или некого от греховни работи отвратих, или си задржих јазик от клетви и л’жи и от праздни зборови, — сите мои добри работи видох ги како днеска учинени и се зарадувах. И ги собираха едно по едно да ги турат на терезиа спроти моите зли работи. Дјаволите това гледаха и чкртаха со зуби, сакаха да ме земат от руки ангелски и да ме фрлат на дно у мука вечна. И у тој сахат се јави свјатиј Василиа и рече на ангелите: „Господари мои, оваја душа многу ми е измет учинила на мојата старост, и молих се заради неја Богу и Бог ми ја хариза.“ И, това изрече и извади от пазухи свои мех црвен пун. Ја помислих това да е злато, а оно не било злато, ами молитви свјатаго Василиа. И даде го на ангелите и им рече: „Господари мои, кога ќе да идете нагоре, на страшнии ѓумруци дјаволскии, оваја душа да ја откупите сос тој мој мех, зашто е лун сос Божиј дар от мој пот и от мој захмет“. Това рече и отиде, а лукавии дјаволи това видоха и останаха како без ум и се заплакаха и отидоха... МИТАРСТВО 1 Тамо истражуват грехови и зборови празднии. И тој час ни запреха, извадиха многу тефтери. У них беше написани моите зли грешнии зборови и речи гнасни на шака и на маскара, што бех чинила у моја младост, и смех што бех чинила да се смејат другии. И гледах тамо написани сите мои - луди и гнаснии лакрдии и песни грешни светскии, сè до една реч, што е лоша. Тија дјаволи сос това ме укориха и се препираха и ми показуваха дека што бех зборила и сос кого сум се залагувала сос праздни лакрдии и разсрдих Бога. Това ја не мислих да е грех и не го исповедах ни се покајах за тие грехови. Това како видох, и молчех како нема, немах што да отговорим на лукавиите дјаволи, зашто така наистина бех чинила. И се чудех како они толку години не заборавиле а ја отдавна бех заборавила. А они се това, како денеска зборено, едно по едно ми показуваха. Ја се засрамих и се потресох от страх. Тогај свјатии ангели, што ме водеха, туриха от моите добри работи на терезиа, и што не достигна, туриха от това што ми хариза свјатиј Василиа мој духовник. И откупиха ме, и дојдохме от тамо понависоко, и приближихме друго митарство. МИТАРСТВО 4 Што се вика чревоугодие? И ни сретоха бирден, и чкртаха со зуби на нас, и се радуеха како да се нашле голем ќелепур. И видех на тија дјаволи лица гнасни и груби, не може да се искаже. И показуеха манџи и пиења. И видех манџи на тија што многу се прејадувале. И носеха каленици и котли сос манџи, а еднии носеха чаши и грнци сос пиење, се това што се опивале, и това пиење — како гној смрден и како гнасна бљуветина. И се гледаха тие дјаволи како да се прејале и како да се пиани. И скакаха и играха како механџии кога се пиани и зборат гнасни речи и зборови. Тако тија дјаволи чинеха и укораваха души грешнии на това митарство. Тија дјаволи ни обиколиха како пси и ни запреха, и у тој час донесоха пред мене сичко многу јадење, и што бех јала скришно, и што бех јала рано па Богу не бех се помолила ни прекрстила. И пианство ми показуеха, и ми показаха тија садови што бех пила от них и викала: „Толку и толку си испила на зиафет сос тија човеци, и на други места сос толку си се опивала сос дјаволски песни.“ И у праздници, или у свјатаја недеља пред свјатаја литургиа, ако бех јала или пила, това тураха пред мене, сос това се радоваха. Како идехме нагоре, а свјатии ангели си зборуеха и рекоха: „Голема помошт има оваја душа от свјатаго Василиа. Негови молитви поминаха от тија страшни баждарници.“ ... МИТАРСТВО 20 Последниј ѓумрук, што е немилосердие, санкиј кој не е милостив и кој е срдит. Беха тие многу дјаволи, и књаз нихни, и се видеше сух и како дремлив от срдење, — дихаше како сос огн немилостив. Тамо без милости се испитуват и истражуват човеци кои биле немилостиви. ... А ја Теодора, сос милост Христова, поминах и таја баждарница без беди. Помогнаха ми секаде молитви свјатаго Василиа што беше ме даровал от неговите добри работи и ме искупи от горкии и страшнии баждарници дјаволски. Побегнах и се курталисах и видох тогај врати небесниј беха како срча много светла, и грееше и сијаше неисказанно. И младии момчина у вратите стоеха како слнце светлии. Тие ме видеха како ме водеха сос руки ангелски, много се радоваха заради мене, зашто Божие милосердие ме покри и ме учува от тие горки баждарници. И мило нас нè сретоха и ме уведоха унатре. Што тамо видех и слушах, о чедо Григорие, не е кабил да ти искажам едно по едно, и не е возможно да се искаже. Видох што око човеческо не видело и чух што ухо не чуло, и не е кабил да се искаже, ни на сердце некому от живите на земјата не му дошло таква благост и сладост. И ме доведоха пред престол Божиј непреступнија слави, обстоимиј херувимами и серафимами и множеством вои небесних, неизреченними песнми всегда славјашчих Бога. И падши поклонихсја невидимому и непостижимому и недоведомому Божеству. И тогива запејаха небеснија сили песн преслатка, прославјајушче милосердие Божие сос шчедроти. Санкии грехови човеческии не се оставља Бог, ами ги жали и ги милуе кога се покајат. И дојде глас от велелепнија слави: повелеваше на тија свјати ангели што ме водеха да ме заведат да видам на сите свјатии домовите, така да видам сичкиите муки на грешните, пак после да ме постават у лепи кашти свјатаго Василиа. И ме водиха на секаде. И видех прекраснија кашти и домове многу, ама не секому, ами на тие кои имале чиста вера и кои поминале из иглени уши“ и на тие кои љубат Бога от чисто срдце. Тамо уготовани преисполнени слави и благодати, ми показаха тие што ме водеха, свјатии ангели, башка ломови апостолскии, башка пророческии, башка зладическии, башка на свјатии мученици, башка башка кашти и домови. Сека кашта и дом красоти нихни и хубавини не може да се искаже, и ширина и должина, рекла би колку Цариград, — ама тие многу поголеми и похубави и покраснии, не сос руки направени. најдолна земља в бездна и видех страшнија и нестрпимија муки во аде грешником што се уготовани за них... Пак после, пак ме доведоха у мој дом, дека ме видиш, што ми е от свјатаго Василиа, и ме упокоиха овде и ми рекоха: „Сега ти чини памјат, санкиј служат свјатаја литургиа, заради тебе свјатиј Василиа.“ И познах зашто за 40 дни по мое преставление дојдох на ова место покојно.“ Това ми показа свјатаја Теодора. Показала свјатаму Григорију сите хубавини на тија домови и богатство духовное сос многу захмети што беше собрал свјатиј Василиа, наслажденија и славу, и турли турли садови сос златнии листвие. Тому свјатому Григорију му открил всемилостивиј и всеблагиј Бог да покаже тија страшнии двадесет баждарници дјаволскии, — секии православнии христианин да веруе право Христово свјатое евангелие, зашто това показуе правиј пат Божиј. Сме сички должни да се готовиме за умирање и секи да има на ум тој страшниј час смертниј. Первии христиани, и мужи и жени, ходиле и живеале како ангели со страх Божиј. Зашто свјатии ангели ден и ношт стојат Богу диван и от страх се тресат и треперат. Така и ние сме должни да живееме, а не многу јадење ни многу пиење. Они сè това мислиле — како да си спасат душите... Елате, братие, да си измиеме сироти души. Ама сос солзи се измиват души. Зашто скоро, скоро имаме да поминеме многу долгиј пат. Ох тесен и страшен пат! За тој страшен пат царови секиј пат мислиле, затова от чул кошули носиле. Тамо секого чекат. И имат кој не се исповедал сите грехови написани. Ние чиниме грехови а дјавол ни пленуе умот, да не мислиме страшниј час смертниј. О смерте, горка твоја чаша! О смерте, страшнии твои халати! О смерте, без милости биеш! О смерте, тебе не може да те запре ни кале ни врати железни! О смерте, вси Божии ангели милостиви, а ти немилостива! О смерте, и стари и млади сечеш, дробиш, хич не жалиш! Затова сичките свјатии плакале. Они никаков грех немале, а плакале ден и ношт. А ние сиромаси како ќе да поминеме, и како ќе да се јавиме на това страшно судиште? Затова секој човек да се моли Богу и да си мисли тија от Бога посланнија и блаженнија зборови. Блазе кој ги держи тија речи четири: первое смерт, второе суд, третее царство небесное, четвертое мука вечнаја. Троице свјатаја и ти мати Божија, покри и сохрани всех православних христијан о Христе Иисусе, Господе нашем; буди чест слава и поклонение, со отцем и сином и животворјашчим Духом, в Троице славимому Богу, ниње и присно и во веки веков, амин. ПОВЕСТ – извадоци СЛОВО ЗАРАДИ СТРАШЕН СУД БОЖИЈ И ВТОРОЕ ПРИШЕСТВИЕ ХРИСТОВО „Во творениих руку твоеју поучахсја“, глаголет пророк. Дух свјатиј учи человеци да познајат от стихии Бога, так и первии свјатии. Тогаи книга немало, а они гледале небо и красоти небеснија. И виделе земља и море и сè што е у них. Зашто има на небо слнце и месец и ѕвезди, и ветрови духат студении и топлии, сите тие мертви се, а ден и ношт ходат и чинат това што им Бог заповедал. Они не се живи, а от Бога се бојат и имат страх. Така и ние человеци сме создание Божие, — да познаеме отца нашего Бога. Перво создал Бог десет чинови ангелскии. И перв ангел бил многу хубав, ама помислил една грешна помисл. Затова паднал от Бога и от небо и се учинил темен и страшен дјавол. И негово место останало праздно. Затова после создал Бог небо и земља. И от земља создал перваго человека Адама и го поставил у рај да седи. И му рекл: „От сè да јадеш, а от едно древо што е по среде рај да не јадеш. Ако јадеш от него, ќе да умреш.“ А дјавол видел Адама у голема красота у Божии светлости и завидел дјавол Адаму и рекл на жената Ева: „Да јадете от древото, да бидете големи како Бога.“ И јале от това древо и се виделе голи. Ете от завист дјаволска дошла смерт. А затова создал Бог човеци, да идат на това от дека испаднале дјаволите. А сега човеци от грешно живеење не познават ни Бога ни закон Божиј, ами ходат и живеат како безумни добици. Затова рекле свјатии Божии: „Вол и маска познават своите стопани, а мои људи не ме познават мене Бога. Аз есм создал небо и земља и море и вас человеци, а вие неќете да ме познаете. Ја ваш и отец и Бог и создател.“ Ох голема ваша слепота! Вас ви влече дјавол надолу, а вие не познавате како ќе да пречекате страшнаго судија Иисуса Христа. Он ќе да дојде, да суди и живи и мертви. Тамо на страшен суд ќе да оживеат от гробовите сите умрени, и грешни и праведни, и верни и неверни. А правите ќе да летнат да не ги фане огин. Зашто тогај земља ќе да се запали, да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути и тешки муки ќе да дојдат на тие човеци кои неќат да се покајат и кој не слушат свјатое евангелие. Них ќе да ги запали тој силниј огин, да ги мучи. А праведни ќе да летнат високо како орли, да пречекат Христа на облаци. А грешните ќе да останат на земља, темни, гнасни, и грозни, и страшнии, и тешки како олово. Ох! И тој огин ќе да ги завлече у муки огнении. Затова сме сите христиани должни да сакаме: зашто наша живот ест на небо. Тамо ќе да сме живи во вечнија и безконечнија веки, а овде сме сургун. Оваја живот ест кратка како роса и слана, и како трава и цвет и дим. Тие скоро гинат. Така и ние човеци скоро ќе да умреме и ќе идеме тамо на вечна живот. Тамо никој пат не се умира. Затова да живееме со страх Божиј, зашто дјавол ест књаз на овој век, ходи по човеци и рика како арслан страшно — сака да ни изеде живи. Това е и така јаде дјавол човеци, боде и бие, им зема вера и им краде ум, да не мисљат греховите и да заборават умирање. Со това бие дјавол човеци. Тие се стрели дјаволски. И учи човеци да мисљат за стока. Тие, кои това мисљат, тие се врзани. Они се сос души и снаги у темници. Тие не видат ни умирање ни грехови нихни. Слушајте сега: има троица свјатии живи — свјатиј пророк Енох и свјатиј пророк Илиа и свјатиј Јоанн Богослов. Тие три свјатии ни јадат ни пиат, а се живи от сила Божија. А тие ќе да умрат, Антихрист ќе да ги убие, и по три дни ќе да оживеат со сите свјатии заедно. А сега што умират човеци, тие души поминуват по страшни баждарници дјаволски. Тие чекат души христиански, и мужи и жени от десет години више, фаштат секого тамо и запират за секакови грехови. Кој не се исповедал, тамо тие дјаволи таја душа ја држат. Они имат сите грехови написани на нихни книги. Затова, кои се исповедат, им се отписуват сите грехови от книгите дјаволски. Затова христиани писуват умрените на свјатаја литургиа. Кои умрени се поменуват на свјатаја литургиа, тие се куртулисуват от руки дјаволски. Така рекл Христос. Сите христиани така да чинат, со таја свјатаја литургиа се простујат сите грехови на човеци. А што раздават вино и хлеб и манџи, това не дава закон. Первии христиани така чиниле, како рекл Христос. А сега се собират, јадат и пиат. Некој да ги пита што е това, а они зборат: „Чиниме за душа“. Ох слепи! Това е чуждо от свјатаја црков. За них требуе свјатаја литургиа, а не јадење и пиење. … Слушајте како ќе да биде страшен суд. Тогива ќе да затрубат от небо седм труби ангелскии, и от тие труби ќе да се потресат небо и земља многу страшно, и ќе да падне слнце и месец и ѕвезди, а небо ќе да се свие како перде, и сите води и море ќе да се изсушат, а земља ќе да се запали да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, — да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути муки ќе да купат грешните сами себе. Зашто не ќе да ги мучи Бог, ами ќе да ги мучат нихните грехови зашто не се покајале. Ако би се покајале, Бог би ги простил. А тие кои ходат по баење и по маѓии и кои сон верујат, тешко и горко ним! Тие се предани на дјавола. Тогаи ќе да се јави честниј крст от небо, ангели ќе да го носат и ќе да го постават на това место дека бил Христос распјат. И ќе да дојде Христос со сите свјатии ангели, и ќе да се соберат пред Христа и живи и умрени човеци. Тогаи ќе да оживеат сите умрени и ќе да се млади сите на 33 години, сите ќе да се еден бој, муж и жена сè едно лице. А правите ќе да се зарадуват голема радост кога ќе да видат честнаго крста, а грешнии и невернии страшно ќе да се уплашат. И ќе да се отвори пред них страшна јама длабока и ќе да прати Бог ангели да ги фрлат у јамата, што е силниј огин. А правите ќе да летнат високо како орли и ќе да се лични и светли како слнце и хубави како ангели. А грешните ќе да речат: „Ох, зашто не се покајахме?“ А тие сега кои се покајат, Христос ги простуе. Нема човеци грешни колку е грешен дјавол. И тој да се покае, и него простуе Владика Христос. Слушајте сичкии вие што сте грешнии. Христос простуе дјавола, и вас ви простуе, ами сака да се покаете. Не се мучил Христос за правите, ами се мучил за грешните. Така рекл Христос: „Жена ако заборави свое чедо, а ја вас не ви заборавам, кои имат вера Божија и кои чисто живет.“ А кои немат вера и грешно живеат, них неќе да ги види. Они смрдат Богу како пси. Они се дјаволски. Христос вика сите човеци и така кажуе: „Кои чука на моја врата, ја му отворујам.“ Това е чукање, кои имат вера, тие се Божиј, а кои не верујат евангелие, тие се дјаволскии. И да се чувате от сите грехови и да се исповедате сичките грехове. Ама ако се исповедат, а не се уплашат от Бога, не им простуе Бог ни еден грех, зашто немат вери. ... Чуете ли колку е силно свјатое исповедание? Да знаете чисто зашто духовник зема души грешнии от руки дјаволски и ги доведуе у царство Божие. Кои не се уплашат кога се исповедујат, а они тако ќе да се уплашат на страшен суд Божиј. Тамо ќе да се појават грешните голи и темни и страшни, и ќе да прати Бог ангели немилостивии да им врзат руки и ноги у страшни синџири железни и ќе да ги заведат у муки. А правите никако не ќе да се ни гладни ни жедни. Они ќе да се сити пред свјатаја причестна. И сега има две тела на небо, Христос и пресвјатаја Богородица. Тие се на сите христиани урнек. Тие отишле на небо. Така правите ќе да идат на небо при Христа, а грешните ќе да речат: „Ох тешко и горко нам зашто не се покајахме! Да се проклети тие години и тие дни што сме жиле без покајание!“ А тие кои имале грехови, пак се покајале, блазе на них! Они ќе да се со правите у рај. И тие кои се мажале со белило, тие тамо ќе да ги помажат со кибрит. Зашто оние носиле лице дјаволско. И за тие грехови ќе да ги јадат и гризат љутии змии и страшни жаби. Ох тогај ќе да се заплачат грешниите и ќе да се плашат души от снаги, едни от други грешните души от снагите нихни, и ќе да се хуљат и клеветат едни други души и снаги. Ама ангели Божии ќе да ги накарат со сила, и ќе да влезат душите у снагите. Тогаи ќе да речат душите на снагите: „Да сте проклети вие, снаги! Вие сос многу јадење и со многу вино пиење, вие сте ни затвориле нам рај.“ ... Колку ќе да паднат грешните у муките, тогај ќе да запеат ангели чудни и дивни сладки песни, да славословјат Бога вседержитеља. А грешните со многу слези и плач ќе да речат: „Ох, како не сме умреле млади, би се курталисале от овој страх и от овие љути муки!“ И ќе да посакат смерт, да умрат, а смерт ќе да побегне от них. Тогај ќе да фанат да викат: „Елате гори и планини, да ни покриете живи! Елате и вие, ѕверови, да ни изедете живи докат не сме паднале у љути муки! Ох, тешко и горко нам зашто сме слушале снага!“ И ќе да погледат на пресвјатаја Богородица, она да моли Христа за них, да ги прости. А она ке да им рече: „Ја секи час, и ден и ношт, молех сина моего за вас. А вие, слепи, зашто не се покајахте? Вие сте слушале снага и дјавола. Сега син мој не е милостив, ами е судија страшен. Сега он не слуша никого.“ Тогај ќе да речат грешните: „Сме биле синове Божии, а сега синове дјаволскии. Сме можеле да бидеме сити, а сега ќе да сме гладни во веки.“ И от глади грешните ќе да си јадат и жвакат и гризат јазиците. Тогај ќе да речат душите на снагите: „Тешко и горко вам, проклети снаги! Тие манџи, и това вино, што сте пиле без хесап, тие сега ќе да се учинат да ви горат и мучат.“ Така ќе да се раздељат грешните у љути маки, а праведните при Христа в безконечнија веки, амин. }} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Ч]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] t75lrn8mn3meqgehdxc3c362ib6sol7 22466 22464 2026-09-14T13:08:33Z MacedonianBoy 149 22466 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје =Чудеса пресвјатија Богородици |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Издадена е во 1817 год. |автор = Јоаким Крчовски |текст= ЧУДО 11 Бил у Галлии некој цар, прва жена му умрела, што му е била родила една дштерка, многу красна и прилична девица, ѝ нарекли име Мариа. И по това после царот се оженил пак за друга и таја била многу хубава, ама колку со снага хубава, толку сос душата лоша и груба, и завидела, сакала да нема друга жена како неа хубава. И видела незина пасторка зашто ќе да биде похубава от неа, и ја научил дјавол да ја убие. И отишел царо далеко. Она тогива нашла време и рекла на един измеќар: „Сакам да ми учиниш една љубов, ама никој да не знае, и ќем да ти дадем што ти е најмило“. А он се заклел да учини това што ќе да му рече. Тогива му она говорила: „Првата жена царева родила оваја девојка, ама не е сос него, ами сос некој друг човек зол, зашто е от лош татко, затова и она сè лошо чини, сака да посрамоти царскиј дом. Утро да ја земеш и речи ѝ како да ја водиш на теферич, и отведи ја у планината да ја убиеш. И за нишан да ѝ отсечеш руките, да ги донесеш.“ И у полношт ја собудила царицата девојката и ѝ рекла: „Иди, Марие, напред, и ја по сахат после ќе дојдем по тебе.“ И така ја качили на една кола и ја завели у пустиња. А она се сетила зашто е лажа, от што била многу разумна, и се бојала от Бога, и се дигнала и погледнала на небо, и се молила со слзи и говорила: „Владичице моја Богородице, ја немам друга помоштница, салт благодат твоја, — и да им платиш на тија што чинат неправо.“ А тија што ја водиле рекле: „Не бој се, не ти чиниме ништо.“ А она говорила: „Зашто ме лажете? Маштеха моја ме излагала и ме дала на ваши руки да ме убиете, ама се надејам да ви оврне вам Бог за такво беззаконие. Ви се молим да ме не убиете бирден, ами да ме почекате, докад да си учиним душата моја теслим Богу.“ И они отговориле: „Кога си знала ти това, добро би било да не си пошла сос нас. Нити би погинала, ни ние би у такво беззаконие паднали. А сега ќе да учиниме това што ни е рекла маштеха ти.“ Говори она: „Не боите ли се вие Бога, да ме убиете без кабахат? Да знаете право, такова беззаконие ќе да се јави, ни пак ќе да ви се остави праведниј судија без наказание, ами ќе да ви отврне и вам, и на онаја немилостива ѕверица. А ако сакате да се куртулисате от овој грех, оставете ме овде у планината жива и речете: ја убихме. Похарно да умрем овде сама от глад и вие да не си утопите руките ваши у крв безгрешна и права.“ Тако им говореше Мариа сос слзи и ним се нажалило и рекле ѝ: „И нам ни е жал и би те оставиле жива, ама ни е рекла маштеха ти да ѝ отнесеме твоите руки за нишан. А ако тако не учиниме, нас ќе да ни убие. И да те оставиме жива, ама ѕверове ќе да те изедат.“ Говори она: „Горко и това и това. Ама имам барем мало утеха да ме изедат ѕверове а не човек, и вие ќе да бидете без кабахат от мојата крв. И ви заклинам вас у имја пресвјатија Богородици, што е родила истиннаго Бога и судију всјех, немојте ме убивати. А ако сакате моите руки да ги носите за нишан, а вие отсечете ми руките и носете ги.“ И тури си руките на едно дрво и ги отсекле и ги отнесле на царицата, и им дала многу дарове. А жалостна Мариа останала полумертва, и немала кому да се надее, ни хекимџија имала, но имала имја пресвјатија Деви на ум, това имала и устата не можела да си отвори от големи жалби и болести. И нè била сосем оставлена, ами манием Божиим нашла помошт. Некое момче от добра рода поминало тамо заради лов и Бог го научил, дошел близу на това место дека е била Мариа, и чул стенание, и така потрчал на глас стенанија и нашел та девојка. И се чудиле сичките, што је се учинило така, и питало ја момчето: „Што е таја работа на тебе?“ А она не му отговорила ништо, ами текле је слзи от очите и учинила ишарет да ја поможат нешто. И рекло момчето на слугите: „Сега не е време да је испитуеме. Нас ни донел овде Бог заради неа. Земете ја да ја отнесеме дома.“ И ја отнели дома, и излекували раните, и сичките се чудиле на нејна хубост и како разумно ходила. И многу пати ја прашале чија е дштерка и зашто са ѝ отсекли руките. А она не отговара ништо ами молчи како нема. И момчето ја возљубило и зборило на татко си да му земе таја за жена. И му рекл татко му: „Чедо, нам требува да земеме девојка на наша прилика, а ти сакаш неја — не салт што е без руки, ами Бог знае каква е некоја сељанка и за кој кабахат ѝ отсекли руките Това ќе да ни е на срам.“ Рекло момчето: „Отче не може да биде таја хубост и таја разум на проста рода. Она се види да е царскиј род. Ама ако би била и от проста рода, ја неја сакам а друга ниедна.“ Видел татко му зашто се не оставја от неја и по закону венчал го сос неја. А цар незин татко паднал у голема жалост за неја, што се е учинила прељубезна дштерка негова. А царицата му рекла да е побегнала скришом; у ношт. А царот плакал и не могл да се утеши, и имал шубе на царицата, ами молчал и тражил на секиј вилает и писал на сите страни да се собера сите негови царски човеци, да Играјат сос коњи да се малку развесели от таја жалост. Дошал хабар и на свекор Мариин да иде тамо, а син му рекл: „Отче, ја да идем на твое место, а ти чувај моја невеста како мене, и ако роди докад не сам дошел, чувај и неја и детета.“ Отец го благослови и прати го да иде сос Божија помошт. И тамо се показал пред другите јунак, и разумен, и сите го похвалили. И го видела таја лукава царица, и сакала да го заљуби, и викнала еден негов слуга и питала го: „От дека е твој господин и има ли жена?“ Тој негов слуга казал је сичкото како е било, како нашел една девица без руки, и какво лице имала, и сичкото. И у това време дошла му книга от татко му, зашто родила жената му две деца мажки. Тогива таја зла царица се уплашила. Зачат болезн и роди беззаконие. И викнала при себе тој што донел книгата и го питала за сите работи што са жали тамо, и дала му дар и рекла му: „Кога ќе да си идеш, да ми се кажеш.“ И така момчето отписа на башта си, благодари му и радова му се, и пак на него оставја и невестата и децата дури да си дојде. И человеко зема книгата и отиде да се каже на парицата. Она му тури трапеза да го гости, и напои го, и извадила му скришома книгата што му ја дал негов господар и турила свое писмо какво да го е момчето пратило на татка си, така написала: „Отче, да знаеш зашто таја моја жена била дштерка на еден лош человек убијца и за нејни лоши работи пресекле еи руки. И тија деца не се мои. И ти се молим, какво прочиташ таја моја книга, у тој час да ја убиеш сос децата заедно. И ако чуем дека не е убиена, неќем да дојдем дома.“ Кога дојде писмото на татко му у руки, и прочитал го, и многу му се нажалило, и не знал што да чини. И прашувал свои пријатели што да чини, а они му рекли да не ја убива, ами, да ја прати тамо дека ја нашол син му и тамо да ја остават на Бога. И така учинили. И пак пратил книга на сина си и му казал да е учинил какво му рекл. А она сирота останала сос децата у онаја планина у голема жалост и туга. Жалила помногу да умре, а не да гледа децата да умират. Плачејќи видела една патика мала и земала децата под мишките и отишла по онаја патика и нашла еден старец у една пештера. Кога ја видел старецо, се уплашил да не е дјаволска работа. И кога разбра нојната страданија, пожали ја и уведе ја у пештерата, а он се пресели на друго место. Сакиј ден носеше ѝ корење от тија што јадеше сам и нагледуваше ја. И по неколку дниј дојде момчето дома и разбра што са уработили. Плачеше горко, и така појде да ја тражи. И мислил, и говорил: „Се надејам на пресвјата Богородица, зашто не ќе да ја остави, како и прво што ја не оставила зашто имала голема надежда на Богоматер. И у таја ношт јавила сја Богомати на Мариа у видение и рекла ѝ: „Утре ќе да дојде твој муж верниј да те води дома, и ќе да ти престанат тија муки и неволи за терпение твое и вера твоја што имаш на мене.“Отговорила Мариа: „Благодарим ти, Владичица моја, ти не ме оставјаш у неволи мои. ма како можем да имам совршена радост кога сам без руки? Ами пак не се оставјам, на тебе се надеем.“ Tако говорила сос смирение. Чуе Владичица и говори на Мариа: „Земи си твоите руки. Благодатију сина моего ти се даруват. Кои ме љубат и кои прибегнуват под покров мој, сите добри работи зимајат и и мене дарујат.“И у тој час Мариa види свои руки цели и здрави како и прво, когa биле неотсечени. И кој може да изрече онаја радост и веселие. И сета ношт стојала и чинила благодарение Богоматери, и читала „Богородице дјево радујсја“ како и секиј пат имала хадет, с великим умилением и сокрушением срдца.“ На утрото дошел мажот и и ја видел, и се поклонил, и ја пригрнал от радости, и не може да проговори от плач. А кога ја видел сос здрави руки разумел зашто е това добро учинила пресвјатаја Богородица, прослави Бога и пресвјатују Богородицу, и се вратиха дома сос неизречена радост. И башта му учини праздник на пресвјатаја Богородица, да празднува момчето осм дена и да се весели. И собираха се сичките пријатели нихни и чудеха се и прославјаху Бога и пресвјатаја Богородица. Потова после потражи и фана да испитува господара за онаја лажовна книга. Тогава Мариа фати да кажува кој е себеб бил на нојната мука и страдание, и рекла: „Досега сам таила, но ако е волја Божија сега ќем да кажем, — зашто сам јазе на вашио цар ќерка, ама ми завиде маштеха ми, та сам това потеглила. Ама пресвјатаја Богородица, царица небеснаја, не ме остави да ми се радуват моите душмани, ами ме избавила от сичкиите мои жалости. И сега чинете хабер на моего отца, да знае зашто сам се нашла, дури ние пристигнеме тамо.“ И тогава ја тија познаха зашто е на нихнио цар ќерка. И тогава тие благодариле Бога зашто се удостоили да имат у дом свој царска ќерка. И тогава тамо сите што биле се зарадоваха, и се поклониле и учиниле еи царска чест. И у тој час пратиле хабер на царо, и сами пошле да идат тамо. И третиј ден дошли до царскиј град, и царо изшел сос неговите бољари на срешта, и кога видел неговата љубезна ќерка, притрчал и ја пригрнал како татко сос радост и сос слзи. Како чула таја лукава царица това и се скрила, а царо кога разбрал како што учинила царица негова, заповедал да накладат огн, да ја изгорат жива. И учинил зета си да е цар, и по негово умирање зет му да царуе. Тогава дошел и татко му да се весели сос царо и сос сина своего. И сичките роднина и пријатели благодариле Бога и пресвјатаја Богородица и ѝ направиле црков заради да се знае до века, и празднували праздници Богородични. И така царица Мариа чинила сички добри работи и давала - милостињу на сиромаси и говорила им: „Овија руки не са мои, ами си ми дарова небеснаја царица заради нејна голема милост, и не е харно да се лениме, кога искаме да чиниме добри работи.“ И така царица Мариа поживејала дури остарела сè богоугодно, и прешла у вечнија обители. Слава Богу и Богоматери, да и ми сподобимсја получити, тој дар, во веки веков, амин. ЧУДО 23 Во Италијска страна имало богат човек, име тому Агапиј. Сета стока си похарчил зашто живејал грешно и блудно, и осиромашел, и дошел веќе да се остави от Бога. И се проклинал самаго себе, и отишел да сака некој маѓесника, да го пита дали може дјавол да го обогати. И ходеиќи срел го дјавол и му се показал како некој воин и му рекл: „Ја сам тој што сакаш ти. Ако сакаш да ми се запишеш сос твоја крв и да се отречеш Христа и да бидеш мој, да ти дадем сè што сакаш.“ А он окајанниј сакал да живее како прво лошо. Се обешта и даде писмо да се отрече Христа. А он тој час го обогати и му чинил измет, ама му се показувал како воин, и сè што сакал му давал на руките. Еден пат минал при една црква и видел икона Богородичина и помислил у колку големо зло паднал и воздихнал от срдце. У тој час го бил дјавол, тоја што бил како воин, и едва остана жив. И му рекл: „Чувај се да не гледаш отсега на икона Мариина, зашто ми е она многу зло учинила и многу ми човеци зела от моите руки. Акo чиниш това, пак ќе да те убием сос љута смерт да загубиш овој рахат, и душата ќе да ти отнесе у вечна мука.“ Кога чул това окајанниј, му се учинили големи жалости. Не зашто го бил дјавол по снагата ами да не му погине душата у вечна мука. Мислил што да учини, да се куртулиса от тој плен. Сам себе си говорил, како му дјавол казал, зашто Богомати многу човеци зела от неговите руки: „и мене да биде милостива, зашто е мати на всемилостиваго Бога.“ Това мислеше тој сиромах, а дјавол не знал што он мислил и го провел покрај друга црква, да види дали ќе да се пак обрне каде црквата. А тој, како видел црквата отворена, затрчал се и скоро влезнал у неја и паднал на земља пред икона Богоматери и се бил у груди и викал и от срце воздихал со слзи: „Владичице мира пресвјатаја Богородице, скоро помози ми и избави мја от руки дјаволски. Многу можеш, Всецарице, помози ми преокајаному.“ И така се молил на многу време сос големо сокрушение и плач. А дјавол пред црквата многу чинил калабал'к и му рекл: „Ја идем, неверне, ме пади Мариа, ама твое писмо што си писал ја го чувам и ќе да ти го покажем на страшен суд, зашто си се со своја волја отрекл от Христа“. Това рекл дјавол и не се видел а Агапиа сос голем плач се молил, сакал милост, и така дошел, и ум му се занел от труд и плач. И видел пречистују Богородицу пред себе и му рекла: „Ти си се отрекл от сина моего, — што си влегл у црквата, што тражиш веќе у мојата црква?“ А он отговорил смирено и сос многу страх: „О пресвјатаја Владичице, нели за грешници твој син се мучил, и ја се познавам зашто сам големо беззаконие учинил (и така поменувал многу грешнии што биле). А син твој простил ги, — оште тебе немале таква помоштница, а он простил ги. Мене да ме приимеш, Владичице, колку сакаш можеш да испросиш у сина твоего.“ Му рекла Владичица: „Зашто си се покајал от сичко сердце, те приимам, ама да не се јавиш неблагодарен у оваја голема благодет, ами да покажеш добра работа за покајание.“ Он и рекл: „И другиј дар сакам — да ми се даде таја книга што дадох на дјавола, да ми ја дадеш.“Отговори му Богородица: „Во славу сина моега и Бога, да ти биде тебе и това.“ И чу се глас сос фучање на воздух, и говори дјавол: „Ако си ти мати правди, не чини такваја неправда, о Владичице, да не ми земаш ового што ми се записал со своја крв.“ Отговори Владичица: „Враже истини, секиј пат лажеш, а сега право говориш да јесм мати правди. Затова сакам да учиним праведниј суд, да истргнем создание сина моего от твои руки. Не е право ти да ги држиш.“ Чул това Агапиа и се зарадувал и се освестил како от глубокиј“ сон и видел своје рукописание у руки свои. Многу се зарадувал; и сите кои видели и чули таково чудо. Това се чуло по сичкио свет. Това дошло у уши блаженному Лву Папи Римскому, и пратил и довели Агапиа, и видел това писание, и заповеда да биде по сите церкви благодарение Богу и Богоматери. И многу човеци, кои имале секаквии грехове, се покајале, фанале да се надејат на пресвјатаја Богородица. А Агапиа се учинил калуѓер и се покајал како му заповедала Богомати, јејаже молитвами, амин. ЧУДО 26 У место зовомо Нарна, тамо тече велика река, — у това село бил еден человек богат, имал многу измеќари, и имал еден арапин, многу време му работил, и го миловал господаро. И родила жената му дете црно како арапин. А жена била честна, чиста, неходила сос друг муж, салт со свој. А имала голема милост на пресвјатаја Богородица. Затова ја возљубила и свјатаја Богородица и учинила милост сос неа. Сите человеци говориле: „Това дете е от арапинот.“ Муж незин не можел да терпи толку хули и смех. Помислил да убие дете и арапина и жената, ама Богородица удержала го. Знала зашто она е чиста. Рекл он на жената си: „Земи, злаја жено, това копиле што си родила, иди си скоро от мој дом, иди да те не зидат мои очи, да не те убијам со мои руки.“ И ја фанал за косите и ја испадил сос детето. И она отишла у еден роднина. Знала зашто ќе да ја прииме, и тие ја испадиле. Ним им се чинило зашто е родила от арапино. Тогива таја сирота жена от многу жалби и туги, зашто никој не ја прибирал, сакала да се убие и себе и детето. Това мислеиќи, дошла у една црков Богоматери и се застојала пред иконата, плакала неутешно, от многу слзи сета црков се намокрила, и рекла: „Сладчајшаја моја Богородице, не остави душа моја да иде на мучение, да не бидам самоубијца, — и немам дека да идам.“ Това рекла и излегла на пазариште и викнала колку може: „Да ме чуете сички за име Божие.“ И сичкии слушале: „Пресвјатаја Богородица да покаже некое чудо за уверение, зашто немам кабахат. Ја да се избавим от ова осуждение и клевети“. И така скочила у реката сос детето. А муж незин чул, му се нажалило, притерчал. А она пропаднала у водата. И они отишле у црков да се мољат Богу, да не им пушти некое зло за незина душа, зашто ја клеветиле. Тамо како се молили, чуле вонка, надвор, шамата от человеци. И говориле: „Слава Богу, излегла жената жива от водата, и дете бело и красно лицето му.“ И тогива муж незин многу се чудил и ја прегрнал и плакал от радост и ја молил да му прости зашто многу ја хулил, и целовал детето и славил Бога зашто не ги оставил да се удават без кабахат. Тогива ја прашале: „Како жива си излегла от водата?“ Она говори: „Вие сите ме оставихте и испадихте. Ја не знаех што да чинам, отидох у црква и се дадох на руки Богородици. И како сам плакала, рече ми Богородица, — „не бој се, не те оставам да се удавиш“. И водата се раздели на две. И ја рекох: „Зашто ми е живот, Владичице, кога толку имам беди и скорби?“ Она рече ми: „Друга неќе да има славна и честна како тебе, ни друго дете похубаво.“ Това ми рече и ме зеде сос детето и ме отнесе на мосто, и така ми рече и отиде на небо. А дете измени се у таја красота.“ Сите кои чуле славиле Бога и пречистују Богородицу, а жената ја молиле да им прости, а повише муж незин, — и ја молил да иде дома. Она рекла: „Слава Богу и Богуматери, зашто си се уверил зашто сам била верна к тебе. А мене Богомати ме спасла от смерти, — не е лепо да служим дому твоему ни да сам неблагодарна на таја што ми многу големо добро учинила. Ти си ме испадил, а она ме прибрала и не ме оставила да погинам сос душа и тело.“ И отишла у девическиј монастир и живеала богоугодно и се преселила ко благодетелиици своеј. ЧУДО 64 Во дни Теодосија великаго имало некој человек у Цариград, добродетелен и многу богат, имал сина единороднаго, именем Теофил. У старости осиромашел многу, немал со што да, се храни, и рекол на сина си: „Чедо, видиш зашто сме сиромаси и не можеме да се гледаме, — ами да те продам, и ти да живееш, и ние да се храниме.“ И така Јулијан продал сина своего на еден богат человек, и го учил, — кога промине покрај некоја церков, ако читат или ако литургиа служат, „колку да имаш некаде скора работа, да свратиш у црквата, да стоиш и да слушаш. Тоја што го купил многу го возљубил, зашто имал добр хадет и разум, и му стојал диван кога вечерал. Еден ден отишел господаро у царскијот двор, и си заборавил тефтеро дома, и пратил Теофила да иде брже да го донесе. И он отишел, влезнал дома, и скоро земал тефтеро, и видел жената на господаро курвила сос еден измеќар. Ама не гледал на них. Отишел при господаро си, а жената се уплашила да не каже на господаро, — и кога дошел господаро, а она рекла: „Така тој, што си купил, дојде да ме силое у постељата, и ја викнах, да не беше дошел другијот, ќеше да ме насилова. Бог ме учува да не се посрамим. Утре ако да му не отсечеш главата, ја не живеем с тебе.“ Чул това господаро, и се разљутил на Теофила, и рече да учини по нејна волја. И на утрото отишел при судијата градскиј и му рекл: „Утре ќе да ти пратим сос писмо еден слуга мој да му отсечеш главата и да ја завиеш, да ми ја пратиш.“ А судијата рекл: „Без шаити не бива.“ А он викнал еден пријател негов, и тој рекл: „Така било и ја знам.“ Тогај господаро дал писмо на Теофила да го носи на судијата. Како ходил, минал при една црква Богородици и застанал да слуша литургиа, како што го учил татко му, да слуша до отпуст. А жената не може да трае, прати своего љубовника скоро да му донесе главата. И кога отишел другијот, отсекле му главата. По литургиа после отишел и Теофил, и му дал судијата главата завиена. Теофил носил ја и не знаел што е, како што му заповедал господаро. Кога дошел дома, видели го, и се зачудили, а жената се уплашила и се учинила како умрена. И го питал за таја работа, и познали зашто е истинниј суд Божји, и возљубиха Теофила за чистота душевна. И после господаро си го посинил, и прослави се Теофил за негова добра работа. Затова требуе да слушаме родители што учат на закон Божиј, а тија што не учат свои чеда книга и закон Божиј не се родители, ами губители и убијци на свои чеда. Христос говори, — тежко на тија кои чинат лошо пред свои чеда. Требуе да ги учат на закон Божиј, и да идеме у црква, зашто имаме многу на душата спасение. МИТАРСТВА - извадоци Слушајте и да знаете како бидуе покајание. Имало у Цариград един постник, свјатиј Василиа новиј. И имало една стара удовица, име тое Теодора. Она чинила измет на свјатаго Василиа и го почитала како ангела Божија. А он ја учил свјатое покајание. Таја жена многу години постила и плакала за греховите нејни, и после се покалуѓерила сос чисто покајание. И така се преставила. А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај Божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника Божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби ида разсрди духовнаго своего сина, и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворове прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекрасниј сарај. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии?“ А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшни дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. ... И не знам, кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојам от снага: видох многу дјаволи страшки и црни како арапи, — дојдоха около мене и нихните лица беха црни како саги, очите нихни како жар и нихното “гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и ’ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме г’лтнат бирден. И готовеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвораха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогаи моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели Божии. При мене дојдоха како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тие како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. ... И дојде смерт, како арслан, рикаше страшно, беше како човек а снага немаше, салде голи кости составлени. И носеше турли турли халати на мучение: сабли, стрели, маздраци, брадви, коси, српови, ражни, пили, секири, тесли, брадви и вадици и другии сечива што ги никој не знае. Това како виде мојата смиренна душа, се потресе от страх. И рекоха свјатии ангели на смертта: „Зашто се забаваш? Отдели ја оваја душа от тија зглобови снажни. Скоро и тихо раздели ја, зашто нема тежки грехови.“ И бирден дојде при мене смертта, зема малка брадва и фати да ми отсечуе прво ногите мои, пак руците мои пак зема, другиј халат, пак ми разслаби сите жили, от составите раздели, и не могох веќе да си подигна ни руки ни ноги - сета снага ми се учини како мертва. Пак зема тесла и отсече ми главата, и не могох веќе да си подигнам главата. Сè ми чужда стана снагата. После направи шербет у чаша, та ме напои со сила. ... И тој час ја зедоха свјатиј ангели у своите руки. И погледнах назад, видох мојата снага, лежеше бездушна како некој кога си соблече свои руби и ги остави и гледа на них. Така ја гледах на мојата снага и многу се чудех. И ме држеха свјатии ангели, а тија страшнии арапи пак нè обколисаха и викаха: „Многу грехови има таја душа!“ И ми показаха греховите мои. А свјатии ангели фанаха да тражат мои добри работи, и најдоха сос помошт Божија што бех учинила, и собираха сè што бех добро учинила: ако бех дала милостиња на сиромаси, и што бех гладни наситила, и жеднаго напоила, или голаго облекла, или јабанџиа у дом мој довела, или на болни или затворени бех пригледнала, и што бех ходила со страх у Божија црков, и што бех се молила со слзи и со страх, или четење или поење црковно со срце бех слушала, или тимиам и свешти или друго нешто бех принела у црков, или зејтин у кандила сипала, и што бех целивала свјатија икони со страх Божиј, и што бех постила среда и петок и другии свјатии пости, и што бех метании чинила, и колку ноќи бех се молила Богу и воздихнала и проплакала за греховите мои, и што бех на христиани добро учинила, и кој зло ми чинеше ја не му се љутех и трпех сè што ми чинеха лошо, и некои што беха у жалби и неволи — и јас плачех и жалех со них барабар, или некого от греховни работи отвратих, или си задржих јазик от клетви и л’жи и от праздни зборови, — сите мои добри работи видох ги како днеска учинени и се зарадувах. И ги собираха едно по едно да ги турат на терезиа спроти моите зли работи. Дјаволите това гледаха и чкртаха со зуби, сакаха да ме земат от руки ангелски и да ме фрлат на дно у мука вечна. И у тој сахат се јави свјатиј Василиа и рече на ангелите: „Господари мои, оваја душа многу ми е измет учинила на мојата старост, и молих се заради неја Богу и Бог ми ја хариза.“ И, това изрече и извади от пазухи свои мех црвен пун. Ја помислих това да е злато, а оно не било злато, ами молитви свјатаго Василиа. И даде го на ангелите и им рече: „Господари мои, кога ќе да идете нагоре, на страшнии ѓумруци дјаволскии, оваја душа да ја откупите сос тој мој мех, зашто е лун сос Божиј дар от мој пот и от мој захмет“. Това рече и отиде, а лукавии дјаволи това видоха и останаха како без ум и се заплакаха и отидоха... МИТАРСТВО 1 Тамо истражуват грехови и зборови празднии. И тој час ни запреха, извадиха многу тефтери. У них беше написани моите зли грешнии зборови и речи гнасни на шака и на маскара, што бех чинила у моја младост, и смех што бех чинила да се смејат другии. И гледах тамо написани сите мои - луди и гнаснии лакрдии и песни грешни светскии, сè до една реч, што е лоша. Тија дјаволи сос това ме укориха и се препираха и ми показуваха дека што бех зборила и сос кого сум се залагувала сос праздни лакрдии и разсрдих Бога. Това ја не мислих да е грех и не го исповедах ни се покајах за тие грехови. Това како видох, и молчех како нема, немах што да отговорим на лукавиите дјаволи, зашто така наистина бех чинила. И се чудех како они толку години не заборавиле а ја отдавна бех заборавила. А они се това, како денеска зборено, едно по едно ми показуваха. Ја се засрамих и се потресох от страх. Тогај свјатии ангели, што ме водеха, туриха от моите добри работи на терезиа, и што не достигна, туриха от това што ми хариза свјатиј Василиа мој духовник. И откупиха ме, и дојдохме от тамо понависоко, и приближихме друго митарство. МИТАРСТВО 4 Што се вика чревоугодие? И ни сретоха бирден, и чкртаха со зуби на нас, и се радуеха како да се нашле голем ќелепур. И видех на тија дјаволи лица гнасни и груби, не може да се искаже. И показуеха манџи и пиења. И видех манџи на тија што многу се прејадувале. И носеха каленици и котли сос манџи, а еднии носеха чаши и грнци сос пиење, се това што се опивале, и това пиење — како гној смрден и како гнасна бљуветина. И се гледаха тие дјаволи како да се прејале и како да се пиани. И скакаха и играха како механџии кога се пиани и зборат гнасни речи и зборови. Тако тија дјаволи чинеха и укораваха души грешнии на това митарство. Тија дјаволи ни обиколиха како пси и ни запреха, и у тој час донесоха пред мене сичко многу јадење, и што бех јала скришно, и што бех јала рано па Богу не бех се помолила ни прекрстила. И пианство ми показуеха, и ми показаха тија садови што бех пила от них и викала: „Толку и толку си испила на зиафет сос тија човеци, и на други места сос толку си се опивала сос дјаволски песни.“ И у праздници, или у свјатаја недеља пред свјатаја литургиа, ако бех јала или пила, това тураха пред мене, сос това се радоваха. Како идехме нагоре, а свјатии ангели си зборуеха и рекоха: „Голема помошт има оваја душа от свјатаго Василиа. Негови молитви поминаха от тија страшни баждарници.“ ... МИТАРСТВО 20 Последниј ѓумрук, што е немилосердие, санкиј кој не е милостив и кој е срдит. Беха тие многу дјаволи, и књаз нихни, и се видеше сух и како дремлив от срдење, — дихаше како сос огн немилостив. Тамо без милости се испитуват и истражуват човеци кои биле немилостиви. ... А ја Теодора, сос милост Христова, поминах и таја баждарница без беди. Помогнаха ми секаде молитви свјатаго Василиа што беше ме даровал от неговите добри работи и ме искупи от горкии и страшнии баждарници дјаволски. Побегнах и се курталисах и видох тогај врати небесниј беха како срча много светла, и грееше и сијаше неисказанно. И младии момчина у вратите стоеха како слнце светлии. Тие ме видеха како ме водеха сос руки ангелски, много се радоваха заради мене, зашто Божие милосердие ме покри и ме учува от тие горки баждарници. И мило нас нè сретоха и ме уведоха унатре. Што тамо видех и слушах, о чедо Григорие, не е кабил да ти искажам едно по едно, и не е возможно да се искаже. Видох што око човеческо не видело и чух што ухо не чуло, и не е кабил да се искаже, ни на сердце некому от живите на земјата не му дошло таква благост и сладост. И ме доведоха пред престол Божиј непреступнија слави, обстоимиј херувимами и серафимами и множеством вои небесних, неизреченними песнми всегда славјашчих Бога. И падши поклонихсја невидимому и непостижимому и недоведомому Божеству. И тогива запејаха небеснија сили песн преслатка, прославјајушче милосердие Божие сос шчедроти. Санкии грехови човеческии не се оставља Бог, ами ги жали и ги милуе кога се покајат. И дојде глас от велелепнија слави: повелеваше на тија свјати ангели што ме водеха да ме заведат да видам на сите свјатии домовите, така да видам сичкиите муки на грешните, пак после да ме постават у лепи кашти свјатаго Василиа. И ме водиха на секаде. И видех прекраснија кашти и домове многу, ама не секому, ами на тие кои имале чиста вера и кои поминале из иглени уши“ и на тие кои љубат Бога от чисто срдце. Тамо уготовани преисполнени слави и благодати, ми показаха тие што ме водеха, свјатии ангели, башка ломови апостолскии, башка пророческии, башка зладическии, башка на свјатии мученици, башка башка кашти и домови. Сека кашта и дом красоти нихни и хубавини не може да се искаже, и ширина и должина, рекла би колку Цариград, — ама тие многу поголеми и похубави и покраснии, не сос руки направени. најдолна земља в бездна и видех страшнија и нестрпимија муки во аде грешником што се уготовани за них... Пак после, пак ме доведоха у мој дом, дека ме видиш, што ми е от свјатаго Василиа, и ме упокоиха овде и ми рекоха: „Сега ти чини памјат, санкиј служат свјатаја литургиа, заради тебе свјатиј Василиа.“ И познах зашто за 40 дни по мое преставление дојдох на ова место покојно.“ Това ми показа свјатаја Теодора. Показала свјатаму Григорију сите хубавини на тија домови и богатство духовное сос многу захмети што беше собрал свјатиј Василиа, наслажденија и славу, и турли турли садови сос златнии листвие. Тому свјатому Григорију му открил всемилостивиј и всеблагиј Бог да покаже тија страшнии двадесет баждарници дјаволскии, — секии православнии христианин да веруе право Христово свјатое евангелие, зашто това показуе правиј пат Божиј. Сме сички должни да се готовиме за умирање и секи да има на ум тој страшниј час смертниј. Первии христиани, и мужи и жени, ходиле и живеале како ангели со страх Божиј. Зашто свјатии ангели ден и ношт стојат Богу диван и от страх се тресат и треперат. Така и ние сме должни да живееме, а не многу јадење ни многу пиење. Они сè това мислиле — како да си спасат душите... Елате, братие, да си измиеме сироти души. Ама сос солзи се измиват души. Зашто скоро, скоро имаме да поминеме многу долгиј пат. Ох тесен и страшен пат! За тој страшен пат царови секиј пат мислиле, затова от чул кошули носиле. Тамо секого чекат. И имат кој не се исповедал сите грехови написани. Ние чиниме грехови а дјавол ни пленуе умот, да не мислиме страшниј час смертниј. О смерте, горка твоја чаша! О смерте, страшнии твои халати! О смерте, без милости биеш! О смерте, тебе не може да те запре ни кале ни врати железни! О смерте, вси Божии ангели милостиви, а ти немилостива! О смерте, и стари и млади сечеш, дробиш, хич не жалиш! Затова сичките свјатии плакале. Они никаков грех немале, а плакале ден и ношт. А ние сиромаси како ќе да поминеме, и како ќе да се јавиме на това страшно судиште? Затова секој човек да се моли Богу и да си мисли тија от Бога посланнија и блаженнија зборови. Блазе кој ги держи тија речи четири: первое смерт, второе суд, третее царство небесное, четвертое мука вечнаја. Троице свјатаја и ти мати Божија, покри и сохрани всех православних христијан о Христе Иисусе, Господе нашем; буди чест слава и поклонение, со отцем и сином и животворјашчим Духом, в Троице славимому Богу, ниње и присно и во веки веков, амин. ПОВЕСТ – извадоци СЛОВО ЗАРАДИ СТРАШЕН СУД БОЖИЈ И ВТОРОЕ ПРИШЕСТВИЕ ХРИСТОВО „Во творениих руку твоеју поучахсја“, глаголет пророк. Дух свјатиј учи человеци да познајат от стихии Бога, так и первии свјатии. Тогаи книга немало, а они гледале небо и красоти небеснија. И виделе земља и море и сè што е у них. Зашто има на небо слнце и месец и ѕвезди, и ветрови духат студении и топлии, сите тие мертви се, а ден и ношт ходат и чинат това што им Бог заповедал. Они не се живи, а от Бога се бојат и имат страх. Така и ние человеци сме создание Божие, — да познаеме отца нашего Бога. Перво создал Бог десет чинови ангелскии. И перв ангел бил многу хубав, ама помислил една грешна помисл. Затова паднал от Бога и от небо и се учинил темен и страшен дјавол. И негово место останало праздно. Затова после создал Бог небо и земља. И от земља создал перваго человека Адама и го поставил у рај да седи. И му рекл: „От сè да јадеш, а от едно древо што е по среде рај да не јадеш. Ако јадеш от него, ќе да умреш.“ А дјавол видел Адама у голема красота у Божии светлости и завидел дјавол Адаму и рекл на жената Ева: „Да јадете от древото, да бидете големи како Бога.“ И јале от това древо и се виделе голи. Ете от завист дјаволска дошла смерт. А затова создал Бог човеци, да идат на това от дека испаднале дјаволите. А сега човеци от грешно живеење не познават ни Бога ни закон Божиј, ами ходат и живеат како безумни добици. Затова рекле свјатии Божии: „Вол и маска познават своите стопани, а мои људи не ме познават мене Бога. Аз есм создал небо и земља и море и вас человеци, а вие неќете да ме познаете. Ја ваш и отец и Бог и создател.“ Ох голема ваша слепота! Вас ви влече дјавол надолу, а вие не познавате како ќе да пречекате страшнаго судија Иисуса Христа. Он ќе да дојде, да суди и живи и мертви. Тамо на страшен суд ќе да оживеат от гробовите сите умрени, и грешни и праведни, и верни и неверни. А правите ќе да летнат да не ги фане огин. Зашто тогај земља ќе да се запали, да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути и тешки муки ќе да дојдат на тие човеци кои неќат да се покајат и кој не слушат свјатое евангелие. Них ќе да ги запали тој силниј огин, да ги мучи. А праведни ќе да летнат високо како орли, да пречекат Христа на облаци. А грешните ќе да останат на земља, темни, гнасни, и грозни, и страшнии, и тешки како олово. Ох! И тој огин ќе да ги завлече у муки огнении. Затова сме сите христиани должни да сакаме: зашто наша живот ест на небо. Тамо ќе да сме живи во вечнија и безконечнија веки, а овде сме сургун. Оваја живот ест кратка како роса и слана, и како трава и цвет и дим. Тие скоро гинат. Така и ние човеци скоро ќе да умреме и ќе идеме тамо на вечна живот. Тамо никој пат не се умира. Затова да живееме со страх Божиј, зашто дјавол ест књаз на овој век, ходи по човеци и рика како арслан страшно — сака да ни изеде живи. Това е и така јаде дјавол човеци, боде и бие, им зема вера и им краде ум, да не мисљат греховите и да заборават умирање. Со това бие дјавол човеци. Тие се стрели дјаволски. И учи човеци да мисљат за стока. Тие, кои това мисљат, тие се врзани. Они се сос души и снаги у темници. Тие не видат ни умирање ни грехови нихни. Слушајте сега: има троица свјатии живи — свјатиј пророк Енох и свјатиј пророк Илиа и свјатиј Јоанн Богослов. Тие три свјатии ни јадат ни пиат, а се живи от сила Божија. А тие ќе да умрат, Антихрист ќе да ги убие, и по три дни ќе да оживеат со сите свјатии заедно. А сега што умират човеци, тие души поминуват по страшни баждарници дјаволски. Тие чекат души христиански, и мужи и жени от десет години више, фаштат секого тамо и запират за секакови грехови. Кој не се исповедал, тамо тие дјаволи таја душа ја држат. Они имат сите грехови написани на нихни книги. Затова, кои се исповедат, им се отписуват сите грехови от книгите дјаволски. Затова христиани писуват умрените на свјатаја литургиа. Кои умрени се поменуват на свјатаја литургиа, тие се куртулисуват от руки дјаволски. Така рекл Христос. Сите христиани така да чинат, со таја свјатаја литургиа се простујат сите грехови на човеци. А што раздават вино и хлеб и манџи, това не дава закон. Первии христиани така чиниле, како рекл Христос. А сега се собират, јадат и пиат. Некој да ги пита што е това, а они зборат: „Чиниме за душа“. Ох слепи! Това е чуждо от свјатаја црков. За них требуе свјатаја литургиа, а не јадење и пиење. … Слушајте како ќе да биде страшен суд. Тогива ќе да затрубат от небо седм труби ангелскии, и от тие труби ќе да се потресат небо и земља многу страшно, и ќе да падне слнце и месец и ѕвезди, а небо ќе да се свие како перде, и сите води и море ќе да се изсушат, а земља ќе да се запали да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, — да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути муки ќе да купат грешните сами себе. Зашто не ќе да ги мучи Бог, ами ќе да ги мучат нихните грехови зашто не се покајале. Ако би се покајале, Бог би ги простил. А тие кои ходат по баење и по маѓии и кои сон верујат, тешко и горко ним! Тие се предани на дјавола. Тогаи ќе да се јави честниј крст от небо, ангели ќе да го носат и ќе да го постават на това место дека бил Христос распјат. И ќе да дојде Христос со сите свјатии ангели, и ќе да се соберат пред Христа и живи и умрени човеци. Тогаи ќе да оживеат сите умрени и ќе да се млади сите на 33 години, сите ќе да се еден бој, муж и жена сè едно лице. А правите ќе да се зарадуват голема радост кога ќе да видат честнаго крста, а грешнии и невернии страшно ќе да се уплашат. И ќе да се отвори пред них страшна јама длабока и ќе да прати Бог ангели да ги фрлат у јамата, што е силниј огин. А правите ќе да летнат високо како орли и ќе да се лични и светли како слнце и хубави како ангели. А грешните ќе да речат: „Ох, зашто не се покајахме?“ А тие сега кои се покајат, Христос ги простуе. Нема човеци грешни колку е грешен дјавол. И тој да се покае, и него простуе Владика Христос. Слушајте сичкии вие што сте грешнии. Христос простуе дјавола, и вас ви простуе, ами сака да се покаете. Не се мучил Христос за правите, ами се мучил за грешните. Така рекл Христос: „Жена ако заборави свое чедо, а ја вас не ви заборавам, кои имат вера Божија и кои чисто живет.“ А кои немат вера и грешно живеат, них неќе да ги види. Они смрдат Богу како пси. Они се дјаволски. Христос вика сите човеци и така кажуе: „Кои чука на моја врата, ја му отворујам.“ Това е чукање, кои имат вера, тие се Божиј, а кои не верујат евангелие, тие се дјаволскии. И да се чувате от сите грехови и да се исповедате сичките грехове. Ама ако се исповедат, а не се уплашат от Бога, не им простуе Бог ни еден грех, зашто немат вери. ... Чуете ли колку е силно свјатое исповедание? Да знаете чисто зашто духовник зема души грешнии от руки дјаволски и ги доведуе у царство Божие. Кои не се уплашат кога се исповедујат, а они тако ќе да се уплашат на страшен суд Божиј. Тамо ќе да се појават грешните голи и темни и страшни, и ќе да прати Бог ангели немилостивии да им врзат руки и ноги у страшни синџири железни и ќе да ги заведат у муки. А правите никако не ќе да се ни гладни ни жедни. Они ќе да се сити пред свјатаја причестна. И сега има две тела на небо, Христос и пресвјатаја Богородица. Тие се на сите христиани урнек. Тие отишле на небо. Така правите ќе да идат на небо при Христа, а грешните ќе да речат: „Ох тешко и горко нам зашто не се покајахме! Да се проклети тие години и тие дни што сме жиле без покајание!“ А тие кои имале грехови, пак се покајале, блазе на них! Они ќе да се со правите у рај. И тие кои се мажале со белило, тие тамо ќе да ги помажат со кибрит. Зашто оние носиле лице дјаволско. И за тие грехови ќе да ги јадат и гризат љутии змии и страшни жаби. Ох тогај ќе да се заплачат грешниите и ќе да се плашат души от снаги, едни от други грешните души от снагите нихни, и ќе да се хуљат и клеветат едни други души и снаги. Ама ангели Божии ќе да ги накарат со сила, и ќе да влезат душите у снагите. Тогаи ќе да речат душите на снагите: „Да сте проклети вие, снаги! Вие сос многу јадење и со многу вино пиење, вие сте ни затвориле нам рај.“ ... Колку ќе да паднат грешните у муките, тогај ќе да запеат ангели чудни и дивни сладки песни, да славословјат Бога вседержитеља. А грешните со многу слези и плач ќе да речат: „Ох, како не сме умреле млади, би се курталисале от овој страх и от овие љути муки!“ И ќе да посакат смерт, да умрат, а смерт ќе да побегне от них. Тогај ќе да фанат да викат: „Елате гори и планини, да ни покриете живи! Елате и вие, ѕверови, да ни изедете живи докат не сме паднале у љути муки! Ох, тешко и горко нам зашто сме слушале снага!“ И ќе да погледат на пресвјатаја Богородица, она да моли Христа за них, да ги прости. А она ке да им рече: „Ја секи час, и ден и ношт, молех сина моего за вас. А вие, слепи, зашто не се покајахте? Вие сте слушале снага и дјавола. Сега син мој не е милостив, ами е судија страшен. Сега он не слуша никого.“ Тогај ќе да речат грешните: „Сме биле синове Божии, а сега синове дјаволскии. Сме можеле да бидеме сити, а сега ќе да сме гладни во веки.“ И от глади грешните ќе да си јадат и жвакат и гризат јазиците. Тогај ќе да речат душите на снагите: „Тешко и горко вам, проклети снаги! Тие манџи, и това вино, што сте пиле без хесап, тие сега ќе да се учинат да ви горат и мучат.“ Така ќе да се раздељат грешните у љути маки, а праведните при Христа в безконечнија веки, амин. }} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Ч]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] 70f4urs3lxjkqb6ubduj6wq7gbp6wph 22468 22466 2026-09-14T13:09:10Z MacedonianBoy 149 22468 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје =Чудеса пресвјатија Богородици |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Издадена е во 1817 год. |автор = Јоаким Крчовски |текст= ЧУДО 11 Бил у Галлии некој цар, прва жена му умрела, што му е била родила една дштерка, многу красна и прилична девица, ѝ нарекли име Мариа. И по това после царот се оженил пак за друга и таја била многу хубава, ама колку со снага хубава, толку сос душата лоша и груба, и завидела, сакала да нема друга жена како неа хубава. И видела незина пасторка зашто ќе да биде похубава от неа, и ја научил дјавол да ја убие. И отишел царо далеко. Она тогива нашла време и рекла на един измеќар: „Сакам да ми учиниш една љубов, ама никој да не знае, и ќем да ти дадем што ти е најмило“. А он се заклел да учини това што ќе да му рече. Тогива му она говорила: „Првата жена царева родила оваја девојка, ама не е сос него, ами сос некој друг човек зол, зашто е от лош татко, затова и она сè лошо чини, сака да посрамоти царскиј дом. Утро да ја земеш и речи ѝ како да ја водиш на теферич, и отведи ја у планината да ја убиеш. И за нишан да ѝ отсечеш руките, да ги донесеш.“ И у полношт ја собудила царицата девојката и ѝ рекла: „Иди, Марие, напред, и ја по сахат после ќе дојдем по тебе.“ И така ја качили на една кола и ја завели у пустиња. А она се сетила зашто е лажа, от што била многу разумна, и се бојала от Бога, и се дигнала и погледнала на небо, и се молила со слзи и говорила: „Владичице моја Богородице, ја немам друга помоштница, салт благодат твоја, — и да им платиш на тија што чинат неправо.“ А тија што ја водиле рекле: „Не бој се, не ти чиниме ништо.“ А она говорила: „Зашто ме лажете? Маштеха моја ме излагала и ме дала на ваши руки да ме убиете, ама се надејам да ви оврне вам Бог за такво беззаконие. Ви се молим да ме не убиете бирден, ами да ме почекате, докад да си учиним душата моја теслим Богу.“ И они отговориле: „Кога си знала ти това, добро би било да не си пошла сос нас. Нити би погинала, ни ние би у такво беззаконие паднали. А сега ќе да учиниме това што ни е рекла маштеха ти.“ Говори она: „Не боите ли се вие Бога, да ме убиете без кабахат? Да знаете право, такова беззаконие ќе да се јави, ни пак ќе да ви се остави праведниј судија без наказание, ами ќе да ви отврне и вам, и на онаја немилостива ѕверица. А ако сакате да се куртулисате от овој грех, оставете ме овде у планината жива и речете: ја убихме. Похарно да умрем овде сама от глад и вие да не си утопите руките ваши у крв безгрешна и права.“ Тако им говореше Мариа сос слзи и ним се нажалило и рекле ѝ: „И нам ни е жал и би те оставиле жива, ама ни е рекла маштеха ти да ѝ отнесеме твоите руки за нишан. А ако тако не учиниме, нас ќе да ни убие. И да те оставиме жива, ама ѕверове ќе да те изедат.“ Говори она: „Горко и това и това. Ама имам барем мало утеха да ме изедат ѕверове а не човек, и вие ќе да бидете без кабахат от мојата крв. И ви заклинам вас у имја пресвјатија Богородици, што е родила истиннаго Бога и судију всјех, немојте ме убивати. А ако сакате моите руки да ги носите за нишан, а вие отсечете ми руките и носете ги.“ И тури си руките на едно дрво и ги отсекле и ги отнесле на царицата, и им дала многу дарове. А жалостна Мариа останала полумертва, и немала кому да се надее, ни хекимџија имала, но имала имја пресвјатија Деви на ум, това имала и устата не можела да си отвори от големи жалби и болести. И нè била сосем оставлена, ами манием Божиим нашла помошт. Некое момче от добра рода поминало тамо заради лов и Бог го научил, дошел близу на това место дека е била Мариа, и чул стенание, и така потрчал на глас стенанија и нашел та девојка. И се чудиле сичките, што је се учинило така, и питало ја момчето: „Што е таја работа на тебе?“ А она не му отговорила ништо, ами текле је слзи от очите и учинила ишарет да ја поможат нешто. И рекло момчето на слугите: „Сега не е време да је испитуеме. Нас ни донел овде Бог заради неа. Земете ја да ја отнесеме дома.“ И ја отнели дома, и излекували раните, и сичките се чудиле на нејна хубост и како разумно ходила. И многу пати ја прашале чија е дштерка и зашто са ѝ отсекли руките. А она не отговара ништо ами молчи како нема. И момчето ја возљубило и зборило на татко си да му земе таја за жена. И му рекл татко му: „Чедо, нам требува да земеме девојка на наша прилика, а ти сакаш неја — не салт што е без руки, ами Бог знае каква е некоја сељанка и за кој кабахат ѝ отсекли руките Това ќе да ни е на срам.“ Рекло момчето: „Отче не може да биде таја хубост и таја разум на проста рода. Она се види да е царскиј род. Ама ако би била и от проста рода, ја неја сакам а друга ниедна.“ Видел татко му зашто се не оставја от неја и по закону венчал го сос неја. А цар незин татко паднал у голема жалост за неја, што се е учинила прељубезна дштерка негова. А царицата му рекла да е побегнала скришом; у ношт. А царот плакал и не могл да се утеши, и имал шубе на царицата, ами молчал и тражил на секиј вилает и писал на сите страни да се собера сите негови царски човеци, да Играјат сос коњи да се малку развесели от таја жалост. Дошал хабар и на свекор Мариин да иде тамо, а син му рекл: „Отче, ја да идем на твое место, а ти чувај моја невеста како мене, и ако роди докад не сам дошел, чувај и неја и детета.“ Отец го благослови и прати го да иде сос Божија помошт. И тамо се показал пред другите јунак, и разумен, и сите го похвалили. И го видела таја лукава царица, и сакала да го заљуби, и викнала еден негов слуга и питала го: „От дека е твој господин и има ли жена?“ Тој негов слуга казал је сичкото како е било, како нашел една девица без руки, и какво лице имала, и сичкото. И у това време дошла му книга от татко му, зашто родила жената му две деца мажки. Тогива таја зла царица се уплашила. Зачат болезн и роди беззаконие. И викнала при себе тој што донел книгата и го питала за сите работи што са жали тамо, и дала му дар и рекла му: „Кога ќе да си идеш, да ми се кажеш.“ И така момчето отписа на башта си, благодари му и радова му се, и пак на него оставја и невестата и децата дури да си дојде. И человеко зема книгата и отиде да се каже на парицата. Она му тури трапеза да го гости, и напои го, и извадила му скришома книгата што му ја дал негов господар и турила свое писмо какво да го е момчето пратило на татка си, така написала: „Отче, да знаеш зашто таја моја жена била дштерка на еден лош человек убијца и за нејни лоши работи пресекле еи руки. И тија деца не се мои. И ти се молим, какво прочиташ таја моја книга, у тој час да ја убиеш сос децата заедно. И ако чуем дека не е убиена, неќем да дојдем дома.“ Кога дојде писмото на татко му у руки, и прочитал го, и многу му се нажалило, и не знал што да чини. И прашувал свои пријатели што да чини, а они му рекли да не ја убива, ами, да ја прати тамо дека ја нашол син му и тамо да ја остават на Бога. И така учинили. И пак пратил книга на сина си и му казал да е учинил какво му рекл. А она сирота останала сос децата у онаја планина у голема жалост и туга. Жалила помногу да умре, а не да гледа децата да умират. Плачејќи видела една патика мала и земала децата под мишките и отишла по онаја патика и нашла еден старец у една пештера. Кога ја видел старецо, се уплашил да не е дјаволска работа. И кога разбра нојната страданија, пожали ја и уведе ја у пештерата, а он се пресели на друго место. Сакиј ден носеше ѝ корење от тија што јадеше сам и нагледуваше ја. И по неколку дниј дојде момчето дома и разбра што са уработили. Плачеше горко, и така појде да ја тражи. И мислил, и говорил: „Се надејам на пресвјата Богородица, зашто не ќе да ја остави, како и прво што ја не оставила зашто имала голема надежда на Богоматер. И у таја ношт јавила сја Богомати на Мариа у видение и рекла ѝ: „Утре ќе да дојде твој муж верниј да те води дома, и ќе да ти престанат тија муки и неволи за терпение твое и вера твоја што имаш на мене.“Отговорила Мариа: „Благодарим ти, Владичица моја, ти не ме оставјаш у неволи мои. ма како можем да имам совршена радост кога сам без руки? Ами пак не се оставјам, на тебе се надеем.“ Tако говорила сос смирение. Чуе Владичица и говори на Мариа: „Земи си твоите руки. Благодатију сина моего ти се даруват. Кои ме љубат и кои прибегнуват под покров мој, сите добри работи зимајат и и мене дарујат.“И у тој час Мариa види свои руки цели и здрави како и прво, когa биле неотсечени. И кој може да изрече онаја радост и веселие. И сета ношт стојала и чинила благодарение Богоматери, и читала „Богородице дјево радујсја“ како и секиј пат имала хадет, с великим умилением и сокрушением срдца.“ На утрото дошел мажот и и ја видел, и се поклонил, и ја пригрнал от радости, и не може да проговори от плач. А кога ја видел сос здрави руки разумел зашто е това добро учинила пресвјатаја Богородица, прослави Бога и пресвјатују Богородицу, и се вратиха дома сос неизречена радост. И башта му учини праздник на пресвјатаја Богородица, да празднува момчето осм дена и да се весели. И собираха се сичките пријатели нихни и чудеха се и прославјаху Бога и пресвјатаја Богородица. Потова после потражи и фана да испитува господара за онаја лажовна книга. Тогава Мариа фати да кажува кој е себеб бил на нојната мука и страдание, и рекла: „Досега сам таила, но ако е волја Божија сега ќем да кажем, — зашто сам јазе на вашио цар ќерка, ама ми завиде маштеха ми, та сам това потеглила. Ама пресвјатаја Богородица, царица небеснаја, не ме остави да ми се радуват моите душмани, ами ме избавила от сичкиите мои жалости. И сега чинете хабер на моего отца, да знае зашто сам се нашла, дури ние пристигнеме тамо.“ И тогава ја тија познаха зашто е на нихнио цар ќерка. И тогава тие благодариле Бога зашто се удостоили да имат у дом свој царска ќерка. И тогава тамо сите што биле се зарадоваха, и се поклониле и учиниле еи царска чест. И у тој час пратиле хабер на царо, и сами пошле да идат тамо. И третиј ден дошли до царскиј град, и царо изшел сос неговите бољари на срешта, и кога видел неговата љубезна ќерка, притрчал и ја пригрнал како татко сос радост и сос слзи. Како чула таја лукава царица това и се скрила, а царо кога разбрал како што учинила царица негова, заповедал да накладат огн, да ја изгорат жива. И учинил зета си да е цар, и по негово умирање зет му да царуе. Тогава дошел и татко му да се весели сос царо и сос сина своего. И сичките роднина и пријатели благодариле Бога и пресвјатаја Богородица и ѝ направиле црков заради да се знае до века, и празднували праздници Богородични. И така царица Мариа чинила сички добри работи и давала - милостињу на сиромаси и говорила им: „Овија руки не са мои, ами си ми дарова небеснаја царица заради нејна голема милост, и не е харно да се лениме, кога искаме да чиниме добри работи.“ И така царица Мариа поживејала дури остарела сè богоугодно, и прешла у вечнија обители. Слава Богу и Богоматери, да и ми сподобимсја получити, тој дар, во веки веков, амин. ЧУДО 23 Во Италијска страна имало богат човек, име тому Агапиј. Сета стока си похарчил зашто живејал грешно и блудно, и осиромашел, и дошел веќе да се остави от Бога. И се проклинал самаго себе, и отишел да сака некој маѓесника, да го пита дали може дјавол да го обогати. И ходеиќи срел го дјавол и му се показал како некој воин и му рекл: „Ја сам тој што сакаш ти. Ако сакаш да ми се запишеш сос твоја крв и да се отречеш Христа и да бидеш мој, да ти дадем сè што сакаш.“ А он окајанниј сакал да живее како прво лошо. Се обешта и даде писмо да се отрече Христа. А он тој час го обогати и му чинил измет, ама му се показувал како воин, и сè што сакал му давал на руките. Еден пат минал при една црква и видел икона Богородичина и помислил у колку големо зло паднал и воздихнал от срдце. У тој час го бил дјавол, тоја што бил како воин, и едва остана жив. И му рекл: „Чувај се да не гледаш отсега на икона Мариина, зашто ми е она многу зло учинила и многу ми човеци зела от моите руки. Акo чиниш това, пак ќе да те убием сос љута смерт да загубиш овој рахат, и душата ќе да ти отнесе у вечна мука.“ Кога чул това окајанниј, му се учинили големи жалости. Не зашто го бил дјавол по снагата ами да не му погине душата у вечна мука. Мислил што да учини, да се куртулиса от тој плен. Сам себе си говорил, како му дјавол казал, зашто Богомати многу човеци зела от неговите руки: „и мене да биде милостива, зашто е мати на всемилостиваго Бога.“ Това мислеше тој сиромах, а дјавол не знал што он мислил и го провел покрај друга црква, да види дали ќе да се пак обрне каде црквата. А тој, како видел црквата отворена, затрчал се и скоро влезнал у неја и паднал на земља пред икона Богоматери и се бил у груди и викал и от срце воздихал со слзи: „Владичице мира пресвјатаја Богородице, скоро помози ми и избави мја от руки дјаволски. Многу можеш, Всецарице, помози ми преокајаному.“ И така се молил на многу време сос големо сокрушение и плач. А дјавол пред црквата многу чинил калабал'к и му рекл: „Ја идем, неверне, ме пади Мариа, ама твое писмо што си писал ја го чувам и ќе да ти го покажем на страшен суд, зашто си се со своја волја отрекл от Христа“. Това рекл дјавол и не се видел а Агапиа сос голем плач се молил, сакал милост, и така дошел, и ум му се занел от труд и плач. И видел пречистују Богородицу пред себе и му рекла: „Ти си се отрекл от сина моего, — што си влегл у црквата, што тражиш веќе у мојата црква?“ А он отговорил смирено и сос многу страх: „О пресвјатаја Владичице, нели за грешници твој син се мучил, и ја се познавам зашто сам големо беззаконие учинил (и така поменувал многу грешнии што биле). А син твој простил ги, — оште тебе немале таква помоштница, а он простил ги. Мене да ме приимеш, Владичице, колку сакаш можеш да испросиш у сина твоего.“ Му рекла Владичица: „Зашто си се покајал от сичко сердце, те приимам, ама да не се јавиш неблагодарен у оваја голема благодет, ами да покажеш добра работа за покајание.“ Он и рекл: „И другиј дар сакам — да ми се даде таја книга што дадох на дјавола, да ми ја дадеш.“Отговори му Богородица: „Во славу сина моега и Бога, да ти биде тебе и това.“ И чу се глас сос фучање на воздух, и говори дјавол: „Ако си ти мати правди, не чини такваја неправда, о Владичице, да не ми земаш ового што ми се записал со своја крв.“ Отговори Владичица: „Враже истини, секиј пат лажеш, а сега право говориш да јесм мати правди. Затова сакам да учиним праведниј суд, да истргнем создание сина моего от твои руки. Не е право ти да ги држиш.“ Чул това Агапиа и се зарадувал и се освестил како от глубокиј“ сон и видел своје рукописание у руки свои. Многу се зарадувал; и сите кои видели и чули таково чудо. Това се чуло по сичкио свет. Това дошло у уши блаженному Лву Папи Римскому, и пратил и довели Агапиа, и видел това писание, и заповеда да биде по сите церкви благодарение Богу и Богоматери. И многу човеци, кои имале секаквии грехове, се покајале, фанале да се надејат на пресвјатаја Богородица. А Агапиа се учинил калуѓер и се покајал како му заповедала Богомати, јејаже молитвами, амин. ЧУДО 26 У место зовомо Нарна, тамо тече велика река, — у това село бил еден человек богат, имал многу измеќари, и имал еден арапин, многу време му работил, и го миловал господаро. И родила жената му дете црно како арапин. А жена била честна, чиста, неходила сос друг муж, салт со свој. А имала голема милост на пресвјатаја Богородица. Затова ја возљубила и свјатаја Богородица и учинила милост сос неа. Сите человеци говориле: „Това дете е от арапинот.“ Муж незин не можел да терпи толку хули и смех. Помислил да убие дете и арапина и жената, ама Богородица удержала го. Знала зашто она е чиста. Рекл он на жената си: „Земи, злаја жено, това копиле што си родила, иди си скоро от мој дом, иди да те не зидат мои очи, да не те убијам со мои руки.“ И ја фанал за косите и ја испадил сос детето. И она отишла у еден роднина. Знала зашто ќе да ја прииме, и тие ја испадиле. Ним им се чинило зашто е родила от арапино. Тогива таја сирота жена от многу жалби и туги, зашто никој не ја прибирал, сакала да се убие и себе и детето. Това мислеиќи, дошла у една црков Богоматери и се застојала пред иконата, плакала неутешно, от многу слзи сета црков се намокрила, и рекла: „Сладчајшаја моја Богородице, не остави душа моја да иде на мучение, да не бидам самоубијца, — и немам дека да идам.“ Това рекла и излегла на пазариште и викнала колку може: „Да ме чуете сички за име Божие.“ И сичкии слушале: „Пресвјатаја Богородица да покаже некое чудо за уверение, зашто немам кабахат. Ја да се избавим от ова осуждение и клевети“. И така скочила у реката сос детето. А муж незин чул, му се нажалило, притерчал. А она пропаднала у водата. И они отишле у црков да се мољат Богу, да не им пушти некое зло за незина душа, зашто ја клеветиле. Тамо како се молили, чуле вонка, надвор, шамата от человеци. И говориле: „Слава Богу, излегла жената жива от водата, и дете бело и красно лицето му.“ И тогива муж незин многу се чудил и ја прегрнал и плакал от радост и ја молил да му прости зашто многу ја хулил, и целовал детето и славил Бога зашто не ги оставил да се удават без кабахат. Тогива ја прашале: „Како жива си излегла от водата?“ Она говори: „Вие сите ме оставихте и испадихте. Ја не знаех што да чинам, отидох у црква и се дадох на руки Богородици. И како сам плакала, рече ми Богородица, — „не бој се, не те оставам да се удавиш“. И водата се раздели на две. И ја рекох: „Зашто ми е живот, Владичице, кога толку имам беди и скорби?“ Она рече ми: „Друга неќе да има славна и честна како тебе, ни друго дете похубаво.“ Това ми рече и ме зеде сос детето и ме отнесе на мосто, и така ми рече и отиде на небо. А дете измени се у таја красота.“ Сите кои чуле славиле Бога и пречистују Богородицу, а жената ја молиле да им прости, а повише муж незин, — и ја молил да иде дома. Она рекла: „Слава Богу и Богуматери, зашто си се уверил зашто сам била верна к тебе. А мене Богомати ме спасла от смерти, — не е лепо да служим дому твоему ни да сам неблагодарна на таја што ми многу големо добро учинила. Ти си ме испадил, а она ме прибрала и не ме оставила да погинам сос душа и тело.“ И отишла у девическиј монастир и живеала богоугодно и се преселила ко благодетелиици своеј. ЧУДО 64 Во дни Теодосија великаго имало некој человек у Цариград, добродетелен и многу богат, имал сина единороднаго, именем Теофил. У старости осиромашел многу, немал со што да, се храни, и рекол на сина си: „Чедо, видиш зашто сме сиромаси и не можеме да се гледаме, — ами да те продам, и ти да живееш, и ние да се храниме.“ И така Јулијан продал сина своего на еден богат человек, и го учил, — кога промине покрај некоја церков, ако читат или ако литургиа служат, „колку да имаш некаде скора работа, да свратиш у црквата, да стоиш и да слушаш. Тоја што го купил многу го возљубил, зашто имал добр хадет и разум, и му стојал диван кога вечерал. Еден ден отишел господаро у царскијот двор, и си заборавил тефтеро дома, и пратил Теофила да иде брже да го донесе. И он отишел, влезнал дома, и скоро земал тефтеро, и видел жената на господаро курвила сос еден измеќар. Ама не гледал на них. Отишел при господаро си, а жената се уплашила да не каже на господаро, — и кога дошел господаро, а она рекла: „Така тој, што си купил, дојде да ме силое у постељата, и ја викнах, да не беше дошел другијот, ќеше да ме насилова. Бог ме учува да не се посрамим. Утре ако да му не отсечеш главата, ја не живеем с тебе.“ Чул това господаро, и се разљутил на Теофила, и рече да учини по нејна волја. И на утрото отишел при судијата градскиј и му рекл: „Утре ќе да ти пратим сос писмо еден слуга мој да му отсечеш главата и да ја завиеш, да ми ја пратиш.“ А судијата рекл: „Без шаити не бива.“ А он викнал еден пријател негов, и тој рекл: „Така било и ја знам.“ Тогај господаро дал писмо на Теофила да го носи на судијата. Како ходил, минал при една црква Богородици и застанал да слуша литургиа, како што го учил татко му, да слуша до отпуст. А жената не може да трае, прати своего љубовника скоро да му донесе главата. И кога отишел другијот, отсекле му главата. По литургиа после отишел и Теофил, и му дал судијата главата завиена. Теофил носил ја и не знаел што е, како што му заповедал господаро. Кога дошел дома, видели го, и се зачудили, а жената се уплашила и се учинила како умрена. И го питал за таја работа, и познали зашто е истинниј суд Божји, и возљубиха Теофила за чистота душевна. И после господаро си го посинил, и прослави се Теофил за негова добра работа. Затова требуе да слушаме родители што учат на закон Божиј, а тија што не учат свои чеда книга и закон Божиј не се родители, ами губители и убијци на свои чеда. Христос говори, — тежко на тија кои чинат лошо пред свои чеда. Требуе да ги учат на закон Божиј, и да идеме у црква, зашто имаме многу на душата спасение. МИТАРСТВА - извадоци Слушајте и да знаете како бидуе покајание. Имало у Цариград един постник, свјатиј Василиа новиј. И имало една стара удовица, име тое Теодора. Она чинила измет на свјатаго Василиа и го почитала како ангела Божија. А он ја учил свјатое покајание. Таја жена многу години постила и плакала за греховите нејни, и после се покалуѓерила сос чисто покајание. И така се преставила. А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај Божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника Божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби ида разсрди духовнаго своего сина, и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворове прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекрасниј сарај. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии?“ А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшни дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. ... И не знам, кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојам от снага: видох многу дјаволи страшки и црни како арапи, — дојдоха около мене и нихните лица беха црни како саги, очите нихни како жар и нихното “гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и ’ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме г’лтнат бирден. И готовеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвораха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогаи моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели Божии. При мене дојдоха како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тие како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. ... И дојде смерт, како арслан, рикаше страшно, беше како човек а снага немаше, салде голи кости составлени. И носеше турли турли халати на мучение: сабли, стрели, маздраци, брадви, коси, српови, ражни, пили, секири, тесли, брадви и вадици и другии сечива што ги никој не знае. Това како виде мојата смиренна душа, се потресе от страх. И рекоха свјатии ангели на смертта: „Зашто се забаваш? Отдели ја оваја душа от тија зглобови снажни. Скоро и тихо раздели ја, зашто нема тежки грехови.“ И бирден дојде при мене смертта, зема малка брадва и фати да ми отсечуе прво ногите мои, пак руците мои пак зема, другиј халат, пак ми разслаби сите жили, от составите раздели, и не могох веќе да си подигна ни руки ни ноги - сета снага ми се учини како мертва. Пак зема тесла и отсече ми главата, и не могох веќе да си подигнам главата. Сè ми чужда стана снагата. После направи шербет у чаша, та ме напои со сила. ... И тој час ја зедоха свјатиј ангели у своите руки. И погледнах назад, видох мојата снага, лежеше бездушна како некој кога си соблече свои руби и ги остави и гледа на них. Така ја гледах на мојата снага и многу се чудех. И ме држеха свјатии ангели, а тија страшнии арапи пак нè обколисаха и викаха: „Многу грехови има таја душа!“ И ми показаха греховите мои. А свјатии ангели фанаха да тражат мои добри работи, и најдоха сос помошт Божија што бех учинила, и собираха сè што бех добро учинила: ако бех дала милостиња на сиромаси, и што бех гладни наситила, и жеднаго напоила, или голаго облекла, или јабанџиа у дом мој довела, или на болни или затворени бех пригледнала, и што бех ходила со страх у Божија црков, и што бех се молила со слзи и со страх, или четење или поење црковно со срце бех слушала, или тимиам и свешти или друго нешто бех принела у црков, или зејтин у кандила сипала, и што бех целивала свјатија икони со страх Божиј, и што бех постила среда и петок и другии свјатии пости, и што бех метании чинила, и колку ноќи бех се молила Богу и воздихнала и проплакала за греховите мои, и што бех на христиани добро учинила, и кој зло ми чинеше ја не му се љутех и трпех сè што ми чинеха лошо, и некои што беха у жалби и неволи — и јас плачех и жалех со них барабар, или некого от греховни работи отвратих, или си задржих јазик от клетви и л’жи и от праздни зборови, — сите мои добри работи видох ги како днеска учинени и се зарадувах. И ги собираха едно по едно да ги турат на терезиа спроти моите зли работи. Дјаволите това гледаха и чкртаха со зуби, сакаха да ме земат от руки ангелски и да ме фрлат на дно у мука вечна. И у тој сахат се јави свјатиј Василиа и рече на ангелите: „Господари мои, оваја душа многу ми е измет учинила на мојата старост, и молих се заради неја Богу и Бог ми ја хариза.“ И, това изрече и извади от пазухи свои мех црвен пун. Ја помислих това да е злато, а оно не било злато, ами молитви свјатаго Василиа. И даде го на ангелите и им рече: „Господари мои, кога ќе да идете нагоре, на страшнии ѓумруци дјаволскии, оваја душа да ја откупите сос тој мој мех, зашто е лун сос Божиј дар от мој пот и от мој захмет“. Това рече и отиде, а лукавии дјаволи това видоха и останаха како без ум и се заплакаха и отидоха... МИТАРСТВО 1 Тамо истражуват грехови и зборови празднии. И тој час ни запреха, извадиха многу тефтери. У них беше написани моите зли грешнии зборови и речи гнасни на шака и на маскара, што бех чинила у моја младост, и смех што бех чинила да се смејат другии. И гледах тамо написани сите мои - луди и гнаснии лакрдии и песни грешни светскии, сè до една реч, што е лоша. Тија дјаволи сос това ме укориха и се препираха и ми показуваха дека што бех зборила и сос кого сум се залагувала сос праздни лакрдии и разсрдих Бога. Това ја не мислих да е грех и не го исповедах ни се покајах за тие грехови. Това како видох, и молчех како нема, немах што да отговорим на лукавиите дјаволи, зашто така наистина бех чинила. И се чудех како они толку години не заборавиле а ја отдавна бех заборавила. А они се това, како денеска зборено, едно по едно ми показуваха. Ја се засрамих и се потресох от страх. Тогај свјатии ангели, што ме водеха, туриха от моите добри работи на терезиа, и што не достигна, туриха от това што ми хариза свјатиј Василиа мој духовник. И откупиха ме, и дојдохме от тамо понависоко, и приближихме друго митарство. МИТАРСТВО 4 Што се вика чревоугодие? И ни сретоха бирден, и чкртаха со зуби на нас, и се радуеха како да се нашле голем ќелепур. И видех на тија дјаволи лица гнасни и груби, не може да се искаже. И показуеха манџи и пиења. И видех манџи на тија што многу се прејадувале. И носеха каленици и котли сос манџи, а еднии носеха чаши и грнци сос пиење, се това што се опивале, и това пиење — како гној смрден и како гнасна бљуветина. И се гледаха тие дјаволи како да се прејале и како да се пиани. И скакаха и играха како механџии кога се пиани и зборат гнасни речи и зборови. Тако тија дјаволи чинеха и укораваха души грешнии на това митарство. Тија дјаволи ни обиколиха како пси и ни запреха, и у тој час донесоха пред мене сичко многу јадење, и што бех јала скришно, и што бех јала рано па Богу не бех се помолила ни прекрстила. И пианство ми показуеха, и ми показаха тија садови што бех пила от них и викала: „Толку и толку си испила на зиафет сос тија човеци, и на други места сос толку си се опивала сос дјаволски песни.“ И у праздници, или у свјатаја недеља пред свјатаја литургиа, ако бех јала или пила, това тураха пред мене, сос това се радоваха. Како идехме нагоре, а свјатии ангели си зборуеха и рекоха: „Голема помошт има оваја душа от свјатаго Василиа. Негови молитви поминаха от тија страшни баждарници.“ ... МИТАРСТВО 20 Последниј ѓумрук, што е немилосердие, санкиј кој не е милостив и кој е срдит. Беха тие многу дјаволи, и књаз нихни, и се видеше сух и како дремлив от срдење, — дихаше како сос огн немилостив. Тамо без милости се испитуват и истражуват човеци кои биле немилостиви. ... А ја Теодора, сос милост Христова, поминах и таја баждарница без беди. Помогнаха ми секаде молитви свјатаго Василиа што беше ме даровал от неговите добри работи и ме искупи от горкии и страшнии баждарници дјаволски. Побегнах и се курталисах и видох тогај врати небесниј беха како срча много светла, и грееше и сијаше неисказанно. И младии момчина у вратите стоеха како слнце светлии. Тие ме видеха како ме водеха сос руки ангелски, много се радоваха заради мене, зашто Божие милосердие ме покри и ме учува от тие горки баждарници. И мило нас нè сретоха и ме уведоха унатре. Што тамо видех и слушах, о чедо Григорие, не е кабил да ти искажам едно по едно, и не е возможно да се искаже. Видох што око човеческо не видело и чух што ухо не чуло, и не е кабил да се искаже, ни на сердце некому от живите на земјата не му дошло таква благост и сладост. И ме доведоха пред престол Божиј непреступнија слави, обстоимиј херувимами и серафимами и множеством вои небесних, неизреченними песнми всегда славјашчих Бога. И падши поклонихсја невидимому и непостижимому и недоведомому Божеству. И тогива запејаха небеснија сили песн преслатка, прославјајушче милосердие Божие сос шчедроти. Санкии грехови човеческии не се оставља Бог, ами ги жали и ги милуе кога се покајат. И дојде глас от велелепнија слави: повелеваше на тија свјати ангели што ме водеха да ме заведат да видам на сите свјатии домовите, така да видам сичкиите муки на грешните, пак после да ме постават у лепи кашти свјатаго Василиа. И ме водиха на секаде. И видех прекраснија кашти и домове многу, ама не секому, ами на тие кои имале чиста вера и кои поминале из иглени уши“ и на тие кои љубат Бога от чисто срдце. Тамо уготовани преисполнени слави и благодати, ми показаха тие што ме водеха, свјатии ангели, башка ломови апостолскии, башка пророческии, башка зладическии, башка на свјатии мученици, башка башка кашти и домови. Сека кашта и дом красоти нихни и хубавини не може да се искаже, и ширина и должина, рекла би колку Цариград, — ама тие многу поголеми и похубави и покраснии, не сос руки направени. најдолна земља в бездна и видех страшнија и нестрпимија муки во аде грешником што се уготовани за них... Пак после, пак ме доведоха у мој дом, дека ме видиш, што ми е от свјатаго Василиа, и ме упокоиха овде и ми рекоха: „Сега ти чини памјат, санкиј служат свјатаја литургиа, заради тебе свјатиј Василиа.“ И познах зашто за 40 дни по мое преставление дојдох на ова место покојно.“ Това ми показа свјатаја Теодора. Показала свјатаму Григорију сите хубавини на тија домови и богатство духовное сос многу захмети што беше собрал свјатиј Василиа, наслажденија и славу, и турли турли садови сос златнии листвие. Тому свјатому Григорију му открил всемилостивиј и всеблагиј Бог да покаже тија страшнии двадесет баждарници дјаволскии, — секии православнии христианин да веруе право Христово свјатое евангелие, зашто това показуе правиј пат Божиј. Сме сички должни да се готовиме за умирање и секи да има на ум тој страшниј час смертниј. Первии христиани, и мужи и жени, ходиле и живеале како ангели со страх Божиј. Зашто свјатии ангели ден и ношт стојат Богу диван и от страх се тресат и треперат. Така и ние сме должни да живееме, а не многу јадење ни многу пиење. Они сè това мислиле — како да си спасат душите... Елате, братие, да си измиеме сироти души. Ама сос солзи се измиват души. Зашто скоро, скоро имаме да поминеме многу долгиј пат. Ох тесен и страшен пат! За тој страшен пат царови секиј пат мислиле, затова от чул кошули носиле. Тамо секого чекат. И имат кој не се исповедал сите грехови написани. Ние чиниме грехови а дјавол ни пленуе умот, да не мислиме страшниј час смертниј. О смерте, горка твоја чаша! О смерте, страшнии твои халати! О смерте, без милости биеш! О смерте, тебе не може да те запре ни кале ни врати железни! О смерте, вси Божии ангели милостиви, а ти немилостива! О смерте, и стари и млади сечеш, дробиш, хич не жалиш! Затова сичките свјатии плакале. Они никаков грех немале, а плакале ден и ношт. А ние сиромаси како ќе да поминеме, и како ќе да се јавиме на това страшно судиште? Затова секој човек да се моли Богу и да си мисли тија от Бога посланнија и блаженнија зборови. Блазе кој ги держи тија речи четири: первое смерт, второе суд, третее царство небесное, четвертое мука вечнаја. Троице свјатаја и ти мати Божија, покри и сохрани всех православних христијан о Христе Иисусе, Господе нашем; буди чест слава и поклонение, со отцем и сином и животворјашчим Духом, в Троице славимому Богу, ниње и присно и во веки веков, амин. ПОВЕСТ – извадоци СЛОВО ЗАРАДИ СТРАШЕН СУД БОЖИЈ И ВТОРОЕ ПРИШЕСТВИЕ ХРИСТОВО „Во творениих руку твоеју поучахсја“, глаголет пророк. Дух свјатиј учи человеци да познајат от стихии Бога, так и первии свјатии. Тогаи книга немало, а они гледале небо и красоти небеснија. И виделе земља и море и сè што е у них. Зашто има на небо слнце и месец и ѕвезди, и ветрови духат студении и топлии, сите тие мертви се, а ден и ношт ходат и чинат това што им Бог заповедал. Они не се живи, а от Бога се бојат и имат страх. Така и ние человеци сме создание Божие, — да познаеме отца нашего Бога. Перво создал Бог десет чинови ангелскии. И перв ангел бил многу хубав, ама помислил една грешна помисл. Затова паднал от Бога и от небо и се учинил темен и страшен дјавол. И негово место останало праздно. Затова после создал Бог небо и земља. И от земља создал перваго человека Адама и го поставил у рај да седи. И му рекл: „От сè да јадеш, а от едно древо што е по среде рај да не јадеш. Ако јадеш от него, ќе да умреш.“ А дјавол видел Адама у голема красота у Божии светлости и завидел дјавол Адаму и рекл на жената Ева: „Да јадете от древото, да бидете големи како Бога.“ И јале от това древо и се виделе голи. Ете от завист дјаволска дошла смерт. А затова создал Бог човеци, да идат на това от дека испаднале дјаволите. А сега човеци от грешно живеење не познават ни Бога ни закон Божиј, ами ходат и живеат како безумни добици. Затова рекле свјатии Божии: „Вол и маска познават своите стопани, а мои људи не ме познават мене Бога. Аз есм создал небо и земља и море и вас человеци, а вие неќете да ме познаете. Ја ваш и отец и Бог и создател.“ Ох голема ваша слепота! Вас ви влече дјавол надолу, а вие не познавате како ќе да пречекате страшнаго судија Иисуса Христа. Он ќе да дојде, да суди и живи и мертви. Тамо на страшен суд ќе да оживеат от гробовите сите умрени, и грешни и праведни, и верни и неверни. А правите ќе да летнат да не ги фане огин. Зашто тогај земља ќе да се запали, да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути и тешки муки ќе да дојдат на тие човеци кои неќат да се покајат и кој не слушат свјатое евангелие. Них ќе да ги запали тој силниј огин, да ги мучи. А праведни ќе да летнат високо како орли, да пречекат Христа на облаци. А грешните ќе да останат на земља, темни, гнасни, и грозни, и страшнии, и тешки како олово. Ох! И тој огин ќе да ги завлече у муки огнении. Затова сме сите христиани должни да сакаме: зашто наша живот ест на небо. Тамо ќе да сме живи во вечнија и безконечнија веки, а овде сме сургун. Оваја живот ест кратка како роса и слана, и како трава и цвет и дим. Тие скоро гинат. Така и ние човеци скоро ќе да умреме и ќе идеме тамо на вечна живот. Тамо никој пат не се умира. Затова да живееме со страх Божиј, зашто дјавол ест књаз на овој век, ходи по човеци и рика како арслан страшно — сака да ни изеде живи. Това е и така јаде дјавол човеци, боде и бие, им зема вера и им краде ум, да не мисљат греховите и да заборават умирање. Со това бие дјавол човеци. Тие се стрели дјаволски. И учи човеци да мисљат за стока. Тие, кои това мисљат, тие се врзани. Они се сос души и снаги у темници. Тие не видат ни умирање ни грехови нихни. Слушајте сега: има троица свјатии живи — свјатиј пророк Енох и свјатиј пророк Илиа и свјатиј Јоанн Богослов. Тие три свјатии ни јадат ни пиат, а се живи от сила Божија. А тие ќе да умрат, Антихрист ќе да ги убие, и по три дни ќе да оживеат со сите свјатии заедно. А сега што умират човеци, тие души поминуват по страшни баждарници дјаволски. Тие чекат души христиански, и мужи и жени от десет години више, фаштат секого тамо и запират за секакови грехови. Кој не се исповедал, тамо тие дјаволи таја душа ја држат. Они имат сите грехови написани на нихни книги. Затова, кои се исповедат, им се отписуват сите грехови от книгите дјаволски. Затова христиани писуват умрените на свјатаја литургиа. Кои умрени се поменуват на свјатаја литургиа, тие се куртулисуват от руки дјаволски. Така рекл Христос. Сите христиани така да чинат, со таја свјатаја литургиа се простујат сите грехови на човеци. А што раздават вино и хлеб и манџи, това не дава закон. Первии христиани така чиниле, како рекл Христос. А сега се собират, јадат и пиат. Некој да ги пита што е това, а они зборат: „Чиниме за душа“. Ох слепи! Това е чуждо от свјатаја црков. За них требуе свјатаја литургиа, а не јадење и пиење. … Слушајте како ќе да биде страшен суд. Тогива ќе да затрубат от небо седм труби ангелскии, и от тие труби ќе да се потресат небо и земља многу страшно, и ќе да падне слнце и месец и ѕвезди, а небо ќе да се свие како перде, и сите води и море ќе да се изсушат, а земља ќе да се запали да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, — да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути муки ќе да купат грешните сами себе. Зашто не ќе да ги мучи Бог, ами ќе да ги мучат нихните грехови зашто не се покајале. Ако би се покајале, Бог би ги простил. А тие кои ходат по баење и по маѓии и кои сон верујат, тешко и горко ним! Тие се предани на дјавола. Тогаи ќе да се јави честниј крст от небо, ангели ќе да го носат и ќе да го постават на това место дека бил Христос распјат. И ќе да дојде Христос со сите свјатии ангели, и ќе да се соберат пред Христа и живи и умрени човеци. Тогаи ќе да оживеат сите умрени и ќе да се млади сите на 33 години, сите ќе да се еден бој, муж и жена сè едно лице. А правите ќе да се зарадуват голема радост кога ќе да видат честнаго крста, а грешнии и невернии страшно ќе да се уплашат. И ќе да се отвори пред них страшна јама длабока и ќе да прати Бог ангели да ги фрлат у јамата, што е силниј огин. А правите ќе да летнат високо како орли и ќе да се лични и светли како слнце и хубави како ангели. А грешните ќе да речат: „Ох, зашто не се покајахме?“ А тие сега кои се покајат, Христос ги простуе. Нема човеци грешни колку е грешен дјавол. И тој да се покае, и него простуе Владика Христос. Слушајте сичкии вие што сте грешнии. Христос простуе дјавола, и вас ви простуе, ами сака да се покаете. Не се мучил Христос за правите, ами се мучил за грешните. Така рекл Христос: „Жена ако заборави свое чедо, а ја вас не ви заборавам, кои имат вера Божија и кои чисто живет.“ А кои немат вера и грешно живеат, них неќе да ги види. Они смрдат Богу како пси. Они се дјаволски. Христос вика сите човеци и така кажуе: „Кои чука на моја врата, ја му отворујам.“ Това е чукање, кои имат вера, тие се Божиј, а кои не верујат евангелие, тие се дјаволскии. И да се чувате от сите грехови и да се исповедате сичките грехове. Ама ако се исповедат, а не се уплашат от Бога, не им простуе Бог ни еден грех, зашто немат вери. ... Чуете ли колку е силно свјатое исповедание? Да знаете чисто зашто духовник зема души грешнии от руки дјаволски и ги доведуе у царство Божие. Кои не се уплашат кога се исповедујат, а они тако ќе да се уплашат на страшен суд Божиј. Тамо ќе да се појават грешните голи и темни и страшни, и ќе да прати Бог ангели немилостивии да им врзат руки и ноги у страшни синџири железни и ќе да ги заведат у муки. А правите никако не ќе да се ни гладни ни жедни. Они ќе да се сити пред свјатаја причестна. И сега има две тела на небо, Христос и пресвјатаја Богородица. Тие се на сите христиани урнек. Тие отишле на небо. Така правите ќе да идат на небо при Христа, а грешните ќе да речат: „Ох тешко и горко нам зашто не се покајахме! Да се проклети тие години и тие дни што сме жиле без покајание!“ А тие кои имале грехови, пак се покајале, блазе на них! Они ќе да се со правите у рај. И тие кои се мажале со белило, тие тамо ќе да ги помажат со кибрит. Зашто оние носиле лице дјаволско. И за тие грехови ќе да ги јадат и гризат љутии змии и страшни жаби. Ох тогај ќе да се заплачат грешниите и ќе да се плашат души от снаги, едни от други грешните души от снагите нихни, и ќе да се хуљат и клеветат едни други души и снаги. Ама ангели Божии ќе да ги накарат со сила, и ќе да влезат душите у снагите. Тогаи ќе да речат душите на снагите: „Да сте проклети вие, снаги! Вие сос многу јадење и со многу вино пиење, вие сте ни затвориле нам рај.“ ... Колку ќе да паднат грешните у муките, тогај ќе да запеат ангели чудни и дивни сладки песни, да славословјат Бога вседержитеља. А грешните со многу слези и плач ќе да речат: „Ох, како не сме умреле млади, би се курталисале от овој страх и от овие љути муки!“ И ќе да посакат смерт, да умрат, а смерт ќе да побегне от них. Тогај ќе да фанат да викат: „Елате гори и планини, да ни покриете живи! Елате и вие, ѕверови, да ни изедете живи докат не сме паднале у љути муки! Ох, тешко и горко нам зашто сме слушале снага!“ И ќе да погледат на пресвјатаја Богородица, она да моли Христа за них, да ги прости. А она ке да им рече: „Ја секи час, и ден и ношт, молех сина моего за вас. А вие, слепи, зашто не се покајахте? Вие сте слушале снага и дјавола. Сега син мој не е милостив, ами е судија страшен. Сега он не слуша никого.“ Тогај ќе да речат грешните: „Сме биле синове Божии, а сега синове дјаволскии. Сме можеле да бидеме сити, а сега ќе да сме гладни во веки.“ И от глади грешните ќе да си јадат и жвакат и гризат јазиците. Тогај ќе да речат душите на снагите: „Тешко и горко вам, проклети снаги! Тие манџи, и това вино, што сте пиле без хесап, тие сега ќе да се учинат да ви горат и мучат.“ Така ќе да се раздељат грешните у љути маки, а праведните при Христа в безконечнија веки, амин. }} {{ЈС-70}} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Ч]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] gxulj2c4jr3moy6awkcv7nzn18zisqa 22471 22468 2026-09-14T13:09:59Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Јоаким Крчовски/ Чудеса пресвјатија Богородици]] на [[Чудеса пресвјатија Богородици]] 22468 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје =Чудеса пресвјатија Богородици |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Издадена е во 1817 год. |автор = Јоаким Крчовски |текст= ЧУДО 11 Бил у Галлии некој цар, прва жена му умрела, што му е била родила една дштерка, многу красна и прилична девица, ѝ нарекли име Мариа. И по това после царот се оженил пак за друга и таја била многу хубава, ама колку со снага хубава, толку сос душата лоша и груба, и завидела, сакала да нема друга жена како неа хубава. И видела незина пасторка зашто ќе да биде похубава от неа, и ја научил дјавол да ја убие. И отишел царо далеко. Она тогива нашла време и рекла на един измеќар: „Сакам да ми учиниш една љубов, ама никој да не знае, и ќем да ти дадем што ти е најмило“. А он се заклел да учини това што ќе да му рече. Тогива му она говорила: „Првата жена царева родила оваја девојка, ама не е сос него, ами сос некој друг човек зол, зашто е от лош татко, затова и она сè лошо чини, сака да посрамоти царскиј дом. Утро да ја земеш и речи ѝ како да ја водиш на теферич, и отведи ја у планината да ја убиеш. И за нишан да ѝ отсечеш руките, да ги донесеш.“ И у полношт ја собудила царицата девојката и ѝ рекла: „Иди, Марие, напред, и ја по сахат после ќе дојдем по тебе.“ И така ја качили на една кола и ја завели у пустиња. А она се сетила зашто е лажа, от што била многу разумна, и се бојала от Бога, и се дигнала и погледнала на небо, и се молила со слзи и говорила: „Владичице моја Богородице, ја немам друга помоштница, салт благодат твоја, — и да им платиш на тија што чинат неправо.“ А тија што ја водиле рекле: „Не бој се, не ти чиниме ништо.“ А она говорила: „Зашто ме лажете? Маштеха моја ме излагала и ме дала на ваши руки да ме убиете, ама се надејам да ви оврне вам Бог за такво беззаконие. Ви се молим да ме не убиете бирден, ами да ме почекате, докад да си учиним душата моја теслим Богу.“ И они отговориле: „Кога си знала ти това, добро би било да не си пошла сос нас. Нити би погинала, ни ние би у такво беззаконие паднали. А сега ќе да учиниме това што ни е рекла маштеха ти.“ Говори она: „Не боите ли се вие Бога, да ме убиете без кабахат? Да знаете право, такова беззаконие ќе да се јави, ни пак ќе да ви се остави праведниј судија без наказание, ами ќе да ви отврне и вам, и на онаја немилостива ѕверица. А ако сакате да се куртулисате от овој грех, оставете ме овде у планината жива и речете: ја убихме. Похарно да умрем овде сама от глад и вие да не си утопите руките ваши у крв безгрешна и права.“ Тако им говореше Мариа сос слзи и ним се нажалило и рекле ѝ: „И нам ни е жал и би те оставиле жива, ама ни е рекла маштеха ти да ѝ отнесеме твоите руки за нишан. А ако тако не учиниме, нас ќе да ни убие. И да те оставиме жива, ама ѕверове ќе да те изедат.“ Говори она: „Горко и това и това. Ама имам барем мало утеха да ме изедат ѕверове а не човек, и вие ќе да бидете без кабахат от мојата крв. И ви заклинам вас у имја пресвјатија Богородици, што е родила истиннаго Бога и судију всјех, немојте ме убивати. А ако сакате моите руки да ги носите за нишан, а вие отсечете ми руките и носете ги.“ И тури си руките на едно дрво и ги отсекле и ги отнесле на царицата, и им дала многу дарове. А жалостна Мариа останала полумертва, и немала кому да се надее, ни хекимџија имала, но имала имја пресвјатија Деви на ум, това имала и устата не можела да си отвори от големи жалби и болести. И нè била сосем оставлена, ами манием Божиим нашла помошт. Некое момче от добра рода поминало тамо заради лов и Бог го научил, дошел близу на това место дека е била Мариа, и чул стенание, и така потрчал на глас стенанија и нашел та девојка. И се чудиле сичките, што је се учинило така, и питало ја момчето: „Што е таја работа на тебе?“ А она не му отговорила ништо, ами текле је слзи от очите и учинила ишарет да ја поможат нешто. И рекло момчето на слугите: „Сега не е време да је испитуеме. Нас ни донел овде Бог заради неа. Земете ја да ја отнесеме дома.“ И ја отнели дома, и излекували раните, и сичките се чудиле на нејна хубост и како разумно ходила. И многу пати ја прашале чија е дштерка и зашто са ѝ отсекли руките. А она не отговара ништо ами молчи како нема. И момчето ја возљубило и зборило на татко си да му земе таја за жена. И му рекл татко му: „Чедо, нам требува да земеме девојка на наша прилика, а ти сакаш неја — не салт што е без руки, ами Бог знае каква е некоја сељанка и за кој кабахат ѝ отсекли руките Това ќе да ни е на срам.“ Рекло момчето: „Отче не може да биде таја хубост и таја разум на проста рода. Она се види да е царскиј род. Ама ако би била и от проста рода, ја неја сакам а друга ниедна.“ Видел татко му зашто се не оставја от неја и по закону венчал го сос неја. А цар незин татко паднал у голема жалост за неја, што се е учинила прељубезна дштерка негова. А царицата му рекла да е побегнала скришом; у ношт. А царот плакал и не могл да се утеши, и имал шубе на царицата, ами молчал и тражил на секиј вилает и писал на сите страни да се собера сите негови царски човеци, да Играјат сос коњи да се малку развесели от таја жалост. Дошал хабар и на свекор Мариин да иде тамо, а син му рекл: „Отче, ја да идем на твое место, а ти чувај моја невеста како мене, и ако роди докад не сам дошел, чувај и неја и детета.“ Отец го благослови и прати го да иде сос Божија помошт. И тамо се показал пред другите јунак, и разумен, и сите го похвалили. И го видела таја лукава царица, и сакала да го заљуби, и викнала еден негов слуга и питала го: „От дека е твој господин и има ли жена?“ Тој негов слуга казал је сичкото како е било, како нашел една девица без руки, и какво лице имала, и сичкото. И у това време дошла му книга от татко му, зашто родила жената му две деца мажки. Тогива таја зла царица се уплашила. Зачат болезн и роди беззаконие. И викнала при себе тој што донел книгата и го питала за сите работи што са жали тамо, и дала му дар и рекла му: „Кога ќе да си идеш, да ми се кажеш.“ И така момчето отписа на башта си, благодари му и радова му се, и пак на него оставја и невестата и децата дури да си дојде. И человеко зема книгата и отиде да се каже на парицата. Она му тури трапеза да го гости, и напои го, и извадила му скришома книгата што му ја дал негов господар и турила свое писмо какво да го е момчето пратило на татка си, така написала: „Отче, да знаеш зашто таја моја жена била дштерка на еден лош человек убијца и за нејни лоши работи пресекле еи руки. И тија деца не се мои. И ти се молим, какво прочиташ таја моја книга, у тој час да ја убиеш сос децата заедно. И ако чуем дека не е убиена, неќем да дојдем дома.“ Кога дојде писмото на татко му у руки, и прочитал го, и многу му се нажалило, и не знал што да чини. И прашувал свои пријатели што да чини, а они му рекли да не ја убива, ами, да ја прати тамо дека ја нашол син му и тамо да ја остават на Бога. И така учинили. И пак пратил книга на сина си и му казал да е учинил какво му рекл. А она сирота останала сос децата у онаја планина у голема жалост и туга. Жалила помногу да умре, а не да гледа децата да умират. Плачејќи видела една патика мала и земала децата под мишките и отишла по онаја патика и нашла еден старец у една пештера. Кога ја видел старецо, се уплашил да не е дјаволска работа. И кога разбра нојната страданија, пожали ја и уведе ја у пештерата, а он се пресели на друго место. Сакиј ден носеше ѝ корење от тија што јадеше сам и нагледуваше ја. И по неколку дниј дојде момчето дома и разбра што са уработили. Плачеше горко, и така појде да ја тражи. И мислил, и говорил: „Се надејам на пресвјата Богородица, зашто не ќе да ја остави, како и прво што ја не оставила зашто имала голема надежда на Богоматер. И у таја ношт јавила сја Богомати на Мариа у видение и рекла ѝ: „Утре ќе да дојде твој муж верниј да те води дома, и ќе да ти престанат тија муки и неволи за терпение твое и вера твоја што имаш на мене.“Отговорила Мариа: „Благодарим ти, Владичица моја, ти не ме оставјаш у неволи мои. ма како можем да имам совршена радост кога сам без руки? Ами пак не се оставјам, на тебе се надеем.“ Tако говорила сос смирение. Чуе Владичица и говори на Мариа: „Земи си твоите руки. Благодатију сина моего ти се даруват. Кои ме љубат и кои прибегнуват под покров мој, сите добри работи зимајат и и мене дарујат.“И у тој час Мариa види свои руки цели и здрави како и прво, когa биле неотсечени. И кој може да изрече онаја радост и веселие. И сета ношт стојала и чинила благодарение Богоматери, и читала „Богородице дјево радујсја“ како и секиј пат имала хадет, с великим умилением и сокрушением срдца.“ На утрото дошел мажот и и ја видел, и се поклонил, и ја пригрнал от радости, и не може да проговори от плач. А кога ја видел сос здрави руки разумел зашто е това добро учинила пресвјатаја Богородица, прослави Бога и пресвјатују Богородицу, и се вратиха дома сос неизречена радост. И башта му учини праздник на пресвјатаја Богородица, да празднува момчето осм дена и да се весели. И собираха се сичките пријатели нихни и чудеха се и прославјаху Бога и пресвјатаја Богородица. Потова после потражи и фана да испитува господара за онаја лажовна книга. Тогава Мариа фати да кажува кој е себеб бил на нојната мука и страдание, и рекла: „Досега сам таила, но ако е волја Божија сега ќем да кажем, — зашто сам јазе на вашио цар ќерка, ама ми завиде маштеха ми, та сам това потеглила. Ама пресвјатаја Богородица, царица небеснаја, не ме остави да ми се радуват моите душмани, ами ме избавила от сичкиите мои жалости. И сега чинете хабер на моего отца, да знае зашто сам се нашла, дури ние пристигнеме тамо.“ И тогава ја тија познаха зашто е на нихнио цар ќерка. И тогава тие благодариле Бога зашто се удостоили да имат у дом свој царска ќерка. И тогава тамо сите што биле се зарадоваха, и се поклониле и учиниле еи царска чест. И у тој час пратиле хабер на царо, и сами пошле да идат тамо. И третиј ден дошли до царскиј град, и царо изшел сос неговите бољари на срешта, и кога видел неговата љубезна ќерка, притрчал и ја пригрнал како татко сос радост и сос слзи. Како чула таја лукава царица това и се скрила, а царо кога разбрал како што учинила царица негова, заповедал да накладат огн, да ја изгорат жива. И учинил зета си да е цар, и по негово умирање зет му да царуе. Тогава дошел и татко му да се весели сос царо и сос сина своего. И сичките роднина и пријатели благодариле Бога и пресвјатаја Богородица и ѝ направиле црков заради да се знае до века, и празднували праздници Богородични. И така царица Мариа чинила сички добри работи и давала - милостињу на сиромаси и говорила им: „Овија руки не са мои, ами си ми дарова небеснаја царица заради нејна голема милост, и не е харно да се лениме, кога искаме да чиниме добри работи.“ И така царица Мариа поживејала дури остарела сè богоугодно, и прешла у вечнија обители. Слава Богу и Богоматери, да и ми сподобимсја получити, тој дар, во веки веков, амин. ЧУДО 23 Во Италијска страна имало богат човек, име тому Агапиј. Сета стока си похарчил зашто живејал грешно и блудно, и осиромашел, и дошел веќе да се остави от Бога. И се проклинал самаго себе, и отишел да сака некој маѓесника, да го пита дали може дјавол да го обогати. И ходеиќи срел го дјавол и му се показал како некој воин и му рекл: „Ја сам тој што сакаш ти. Ако сакаш да ми се запишеш сос твоја крв и да се отречеш Христа и да бидеш мој, да ти дадем сè што сакаш.“ А он окајанниј сакал да живее како прво лошо. Се обешта и даде писмо да се отрече Христа. А он тој час го обогати и му чинил измет, ама му се показувал како воин, и сè што сакал му давал на руките. Еден пат минал при една црква и видел икона Богородичина и помислил у колку големо зло паднал и воздихнал от срдце. У тој час го бил дјавол, тоја што бил како воин, и едва остана жив. И му рекл: „Чувај се да не гледаш отсега на икона Мариина, зашто ми е она многу зло учинила и многу ми човеци зела от моите руки. Акo чиниш това, пак ќе да те убием сос љута смерт да загубиш овој рахат, и душата ќе да ти отнесе у вечна мука.“ Кога чул това окајанниј, му се учинили големи жалости. Не зашто го бил дјавол по снагата ами да не му погине душата у вечна мука. Мислил што да учини, да се куртулиса от тој плен. Сам себе си говорил, како му дјавол казал, зашто Богомати многу човеци зела от неговите руки: „и мене да биде милостива, зашто е мати на всемилостиваго Бога.“ Това мислеше тој сиромах, а дјавол не знал што он мислил и го провел покрај друга црква, да види дали ќе да се пак обрне каде црквата. А тој, како видел црквата отворена, затрчал се и скоро влезнал у неја и паднал на земља пред икона Богоматери и се бил у груди и викал и от срце воздихал со слзи: „Владичице мира пресвјатаја Богородице, скоро помози ми и избави мја от руки дјаволски. Многу можеш, Всецарице, помози ми преокајаному.“ И така се молил на многу време сос големо сокрушение и плач. А дјавол пред црквата многу чинил калабал'к и му рекл: „Ја идем, неверне, ме пади Мариа, ама твое писмо што си писал ја го чувам и ќе да ти го покажем на страшен суд, зашто си се со своја волја отрекл от Христа“. Това рекл дјавол и не се видел а Агапиа сос голем плач се молил, сакал милост, и така дошел, и ум му се занел от труд и плач. И видел пречистују Богородицу пред себе и му рекла: „Ти си се отрекл от сина моего, — што си влегл у црквата, што тражиш веќе у мојата црква?“ А он отговорил смирено и сос многу страх: „О пресвјатаја Владичице, нели за грешници твој син се мучил, и ја се познавам зашто сам големо беззаконие учинил (и така поменувал многу грешнии што биле). А син твој простил ги, — оште тебе немале таква помоштница, а он простил ги. Мене да ме приимеш, Владичице, колку сакаш можеш да испросиш у сина твоего.“ Му рекла Владичица: „Зашто си се покајал от сичко сердце, те приимам, ама да не се јавиш неблагодарен у оваја голема благодет, ами да покажеш добра работа за покајание.“ Он и рекл: „И другиј дар сакам — да ми се даде таја книга што дадох на дјавола, да ми ја дадеш.“Отговори му Богородица: „Во славу сина моега и Бога, да ти биде тебе и това.“ И чу се глас сос фучање на воздух, и говори дјавол: „Ако си ти мати правди, не чини такваја неправда, о Владичице, да не ми земаш ового што ми се записал со своја крв.“ Отговори Владичица: „Враже истини, секиј пат лажеш, а сега право говориш да јесм мати правди. Затова сакам да учиним праведниј суд, да истргнем создание сина моего от твои руки. Не е право ти да ги држиш.“ Чул това Агапиа и се зарадувал и се освестил како от глубокиј“ сон и видел своје рукописание у руки свои. Многу се зарадувал; и сите кои видели и чули таково чудо. Това се чуло по сичкио свет. Това дошло у уши блаженному Лву Папи Римскому, и пратил и довели Агапиа, и видел това писание, и заповеда да биде по сите церкви благодарение Богу и Богоматери. И многу човеци, кои имале секаквии грехове, се покајале, фанале да се надејат на пресвјатаја Богородица. А Агапиа се учинил калуѓер и се покајал како му заповедала Богомати, јејаже молитвами, амин. ЧУДО 26 У место зовомо Нарна, тамо тече велика река, — у това село бил еден человек богат, имал многу измеќари, и имал еден арапин, многу време му работил, и го миловал господаро. И родила жената му дете црно како арапин. А жена била честна, чиста, неходила сос друг муж, салт со свој. А имала голема милост на пресвјатаја Богородица. Затова ја возљубила и свјатаја Богородица и учинила милост сос неа. Сите человеци говориле: „Това дете е от арапинот.“ Муж незин не можел да терпи толку хули и смех. Помислил да убие дете и арапина и жената, ама Богородица удержала го. Знала зашто она е чиста. Рекл он на жената си: „Земи, злаја жено, това копиле што си родила, иди си скоро от мој дом, иди да те не зидат мои очи, да не те убијам со мои руки.“ И ја фанал за косите и ја испадил сос детето. И она отишла у еден роднина. Знала зашто ќе да ја прииме, и тие ја испадиле. Ним им се чинило зашто е родила от арапино. Тогива таја сирота жена от многу жалби и туги, зашто никој не ја прибирал, сакала да се убие и себе и детето. Това мислеиќи, дошла у една црков Богоматери и се застојала пред иконата, плакала неутешно, от многу слзи сета црков се намокрила, и рекла: „Сладчајшаја моја Богородице, не остави душа моја да иде на мучение, да не бидам самоубијца, — и немам дека да идам.“ Това рекла и излегла на пазариште и викнала колку може: „Да ме чуете сички за име Божие.“ И сичкии слушале: „Пресвјатаја Богородица да покаже некое чудо за уверение, зашто немам кабахат. Ја да се избавим от ова осуждение и клевети“. И така скочила у реката сос детето. А муж незин чул, му се нажалило, притерчал. А она пропаднала у водата. И они отишле у црков да се мољат Богу, да не им пушти некое зло за незина душа, зашто ја клеветиле. Тамо како се молили, чуле вонка, надвор, шамата от человеци. И говориле: „Слава Богу, излегла жената жива от водата, и дете бело и красно лицето му.“ И тогива муж незин многу се чудил и ја прегрнал и плакал от радост и ја молил да му прости зашто многу ја хулил, и целовал детето и славил Бога зашто не ги оставил да се удават без кабахат. Тогива ја прашале: „Како жива си излегла от водата?“ Она говори: „Вие сите ме оставихте и испадихте. Ја не знаех што да чинам, отидох у црква и се дадох на руки Богородици. И како сам плакала, рече ми Богородица, — „не бој се, не те оставам да се удавиш“. И водата се раздели на две. И ја рекох: „Зашто ми е живот, Владичице, кога толку имам беди и скорби?“ Она рече ми: „Друга неќе да има славна и честна како тебе, ни друго дете похубаво.“ Това ми рече и ме зеде сос детето и ме отнесе на мосто, и така ми рече и отиде на небо. А дете измени се у таја красота.“ Сите кои чуле славиле Бога и пречистују Богородицу, а жената ја молиле да им прости, а повише муж незин, — и ја молил да иде дома. Она рекла: „Слава Богу и Богуматери, зашто си се уверил зашто сам била верна к тебе. А мене Богомати ме спасла от смерти, — не е лепо да служим дому твоему ни да сам неблагодарна на таја што ми многу големо добро учинила. Ти си ме испадил, а она ме прибрала и не ме оставила да погинам сос душа и тело.“ И отишла у девическиј монастир и живеала богоугодно и се преселила ко благодетелиици своеј. ЧУДО 64 Во дни Теодосија великаго имало некој человек у Цариград, добродетелен и многу богат, имал сина единороднаго, именем Теофил. У старости осиромашел многу, немал со што да, се храни, и рекол на сина си: „Чедо, видиш зашто сме сиромаси и не можеме да се гледаме, — ами да те продам, и ти да живееш, и ние да се храниме.“ И така Јулијан продал сина своего на еден богат человек, и го учил, — кога промине покрај некоја церков, ако читат или ако литургиа служат, „колку да имаш некаде скора работа, да свратиш у црквата, да стоиш и да слушаш. Тоја што го купил многу го возљубил, зашто имал добр хадет и разум, и му стојал диван кога вечерал. Еден ден отишел господаро у царскијот двор, и си заборавил тефтеро дома, и пратил Теофила да иде брже да го донесе. И он отишел, влезнал дома, и скоро земал тефтеро, и видел жената на господаро курвила сос еден измеќар. Ама не гледал на них. Отишел при господаро си, а жената се уплашила да не каже на господаро, — и кога дошел господаро, а она рекла: „Така тој, што си купил, дојде да ме силое у постељата, и ја викнах, да не беше дошел другијот, ќеше да ме насилова. Бог ме учува да не се посрамим. Утре ако да му не отсечеш главата, ја не живеем с тебе.“ Чул това господаро, и се разљутил на Теофила, и рече да учини по нејна волја. И на утрото отишел при судијата градскиј и му рекл: „Утре ќе да ти пратим сос писмо еден слуга мој да му отсечеш главата и да ја завиеш, да ми ја пратиш.“ А судијата рекл: „Без шаити не бива.“ А он викнал еден пријател негов, и тој рекл: „Така било и ја знам.“ Тогај господаро дал писмо на Теофила да го носи на судијата. Како ходил, минал при една црква Богородици и застанал да слуша литургиа, како што го учил татко му, да слуша до отпуст. А жената не може да трае, прати своего љубовника скоро да му донесе главата. И кога отишел другијот, отсекле му главата. По литургиа после отишел и Теофил, и му дал судијата главата завиена. Теофил носил ја и не знаел што е, како што му заповедал господаро. Кога дошел дома, видели го, и се зачудили, а жената се уплашила и се учинила како умрена. И го питал за таја работа, и познали зашто е истинниј суд Божји, и возљубиха Теофила за чистота душевна. И после господаро си го посинил, и прослави се Теофил за негова добра работа. Затова требуе да слушаме родители што учат на закон Божиј, а тија што не учат свои чеда книга и закон Божиј не се родители, ами губители и убијци на свои чеда. Христос говори, — тежко на тија кои чинат лошо пред свои чеда. Требуе да ги учат на закон Божиј, и да идеме у црква, зашто имаме многу на душата спасение. МИТАРСТВА - извадоци Слушајте и да знаете како бидуе покајание. Имало у Цариград един постник, свјатиј Василиа новиј. И имало една стара удовица, име тое Теодора. Она чинила измет на свјатаго Василиа и го почитала како ангела Божија. А он ја учил свјатое покајание. Таја жена многу години постила и плакала за греховите нејни, и после се покалуѓерила сос чисто покајание. И така се преставила. А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај Божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника Божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби ида разсрди духовнаго своего сина, и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворове прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекрасниј сарај. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии?“ А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшни дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. ... И не знам, кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојам от снага: видох многу дјаволи страшки и црни како арапи, — дојдоха около мене и нихните лица беха црни како саги, очите нихни како жар и нихното “гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и ’ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме г’лтнат бирден. И готовеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвораха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогаи моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели Божии. При мене дојдоха како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тие како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. ... И дојде смерт, како арслан, рикаше страшно, беше како човек а снага немаше, салде голи кости составлени. И носеше турли турли халати на мучение: сабли, стрели, маздраци, брадви, коси, српови, ражни, пили, секири, тесли, брадви и вадици и другии сечива што ги никој не знае. Това како виде мојата смиренна душа, се потресе от страх. И рекоха свјатии ангели на смертта: „Зашто се забаваш? Отдели ја оваја душа от тија зглобови снажни. Скоро и тихо раздели ја, зашто нема тежки грехови.“ И бирден дојде при мене смертта, зема малка брадва и фати да ми отсечуе прво ногите мои, пак руците мои пак зема, другиј халат, пак ми разслаби сите жили, от составите раздели, и не могох веќе да си подигна ни руки ни ноги - сета снага ми се учини како мертва. Пак зема тесла и отсече ми главата, и не могох веќе да си подигнам главата. Сè ми чужда стана снагата. После направи шербет у чаша, та ме напои со сила. ... И тој час ја зедоха свјатиј ангели у своите руки. И погледнах назад, видох мојата снага, лежеше бездушна како некој кога си соблече свои руби и ги остави и гледа на них. Така ја гледах на мојата снага и многу се чудех. И ме држеха свјатии ангели, а тија страшнии арапи пак нè обколисаха и викаха: „Многу грехови има таја душа!“ И ми показаха греховите мои. А свјатии ангели фанаха да тражат мои добри работи, и најдоха сос помошт Божија што бех учинила, и собираха сè што бех добро учинила: ако бех дала милостиња на сиромаси, и што бех гладни наситила, и жеднаго напоила, или голаго облекла, или јабанџиа у дом мој довела, или на болни или затворени бех пригледнала, и што бех ходила со страх у Божија црков, и што бех се молила со слзи и со страх, или четење или поење црковно со срце бех слушала, или тимиам и свешти или друго нешто бех принела у црков, или зејтин у кандила сипала, и што бех целивала свјатија икони со страх Божиј, и што бех постила среда и петок и другии свјатии пости, и што бех метании чинила, и колку ноќи бех се молила Богу и воздихнала и проплакала за греховите мои, и што бех на христиани добро учинила, и кој зло ми чинеше ја не му се љутех и трпех сè што ми чинеха лошо, и некои што беха у жалби и неволи — и јас плачех и жалех со них барабар, или некого от греховни работи отвратих, или си задржих јазик от клетви и л’жи и от праздни зборови, — сите мои добри работи видох ги како днеска учинени и се зарадувах. И ги собираха едно по едно да ги турат на терезиа спроти моите зли работи. Дјаволите това гледаха и чкртаха со зуби, сакаха да ме земат от руки ангелски и да ме фрлат на дно у мука вечна. И у тој сахат се јави свјатиј Василиа и рече на ангелите: „Господари мои, оваја душа многу ми е измет учинила на мојата старост, и молих се заради неја Богу и Бог ми ја хариза.“ И, това изрече и извади от пазухи свои мех црвен пун. Ја помислих това да е злато, а оно не било злато, ами молитви свјатаго Василиа. И даде го на ангелите и им рече: „Господари мои, кога ќе да идете нагоре, на страшнии ѓумруци дјаволскии, оваја душа да ја откупите сос тој мој мех, зашто е лун сос Божиј дар от мој пот и от мој захмет“. Това рече и отиде, а лукавии дјаволи това видоха и останаха како без ум и се заплакаха и отидоха... МИТАРСТВО 1 Тамо истражуват грехови и зборови празднии. И тој час ни запреха, извадиха многу тефтери. У них беше написани моите зли грешнии зборови и речи гнасни на шака и на маскара, што бех чинила у моја младост, и смех што бех чинила да се смејат другии. И гледах тамо написани сите мои - луди и гнаснии лакрдии и песни грешни светскии, сè до една реч, што е лоша. Тија дјаволи сос това ме укориха и се препираха и ми показуваха дека што бех зборила и сос кого сум се залагувала сос праздни лакрдии и разсрдих Бога. Това ја не мислих да е грех и не го исповедах ни се покајах за тие грехови. Това како видох, и молчех како нема, немах што да отговорим на лукавиите дјаволи, зашто така наистина бех чинила. И се чудех како они толку години не заборавиле а ја отдавна бех заборавила. А они се това, како денеска зборено, едно по едно ми показуваха. Ја се засрамих и се потресох от страх. Тогај свјатии ангели, што ме водеха, туриха от моите добри работи на терезиа, и што не достигна, туриха от това што ми хариза свјатиј Василиа мој духовник. И откупиха ме, и дојдохме от тамо понависоко, и приближихме друго митарство. МИТАРСТВО 4 Што се вика чревоугодие? И ни сретоха бирден, и чкртаха со зуби на нас, и се радуеха како да се нашле голем ќелепур. И видех на тија дјаволи лица гнасни и груби, не може да се искаже. И показуеха манџи и пиења. И видех манџи на тија што многу се прејадувале. И носеха каленици и котли сос манџи, а еднии носеха чаши и грнци сос пиење, се това што се опивале, и това пиење — како гној смрден и како гнасна бљуветина. И се гледаха тие дјаволи како да се прејале и како да се пиани. И скакаха и играха како механџии кога се пиани и зборат гнасни речи и зборови. Тако тија дјаволи чинеха и укораваха души грешнии на това митарство. Тија дјаволи ни обиколиха како пси и ни запреха, и у тој час донесоха пред мене сичко многу јадење, и што бех јала скришно, и што бех јала рано па Богу не бех се помолила ни прекрстила. И пианство ми показуеха, и ми показаха тија садови што бех пила от них и викала: „Толку и толку си испила на зиафет сос тија човеци, и на други места сос толку си се опивала сос дјаволски песни.“ И у праздници, или у свјатаја недеља пред свјатаја литургиа, ако бех јала или пила, това тураха пред мене, сос това се радоваха. Како идехме нагоре, а свјатии ангели си зборуеха и рекоха: „Голема помошт има оваја душа от свјатаго Василиа. Негови молитви поминаха от тија страшни баждарници.“ ... МИТАРСТВО 20 Последниј ѓумрук, што е немилосердие, санкиј кој не е милостив и кој е срдит. Беха тие многу дјаволи, и књаз нихни, и се видеше сух и како дремлив от срдење, — дихаше како сос огн немилостив. Тамо без милости се испитуват и истражуват човеци кои биле немилостиви. ... А ја Теодора, сос милост Христова, поминах и таја баждарница без беди. Помогнаха ми секаде молитви свјатаго Василиа што беше ме даровал от неговите добри работи и ме искупи от горкии и страшнии баждарници дјаволски. Побегнах и се курталисах и видох тогај врати небесниј беха како срча много светла, и грееше и сијаше неисказанно. И младии момчина у вратите стоеха како слнце светлии. Тие ме видеха како ме водеха сос руки ангелски, много се радоваха заради мене, зашто Божие милосердие ме покри и ме учува от тие горки баждарници. И мило нас нè сретоха и ме уведоха унатре. Што тамо видех и слушах, о чедо Григорие, не е кабил да ти искажам едно по едно, и не е возможно да се искаже. Видох што око човеческо не видело и чух што ухо не чуло, и не е кабил да се искаже, ни на сердце некому от живите на земјата не му дошло таква благост и сладост. И ме доведоха пред престол Божиј непреступнија слави, обстоимиј херувимами и серафимами и множеством вои небесних, неизреченними песнми всегда славјашчих Бога. И падши поклонихсја невидимому и непостижимому и недоведомому Божеству. И тогива запејаха небеснија сили песн преслатка, прославјајушче милосердие Божие сос шчедроти. Санкии грехови човеческии не се оставља Бог, ами ги жали и ги милуе кога се покајат. И дојде глас от велелепнија слави: повелеваше на тија свјати ангели што ме водеха да ме заведат да видам на сите свјатии домовите, така да видам сичкиите муки на грешните, пак после да ме постават у лепи кашти свјатаго Василиа. И ме водиха на секаде. И видех прекраснија кашти и домове многу, ама не секому, ами на тие кои имале чиста вера и кои поминале из иглени уши“ и на тие кои љубат Бога от чисто срдце. Тамо уготовани преисполнени слави и благодати, ми показаха тие што ме водеха, свјатии ангели, башка ломови апостолскии, башка пророческии, башка зладическии, башка на свјатии мученици, башка башка кашти и домови. Сека кашта и дом красоти нихни и хубавини не може да се искаже, и ширина и должина, рекла би колку Цариград, — ама тие многу поголеми и похубави и покраснии, не сос руки направени. најдолна земља в бездна и видех страшнија и нестрпимија муки во аде грешником што се уготовани за них... Пак после, пак ме доведоха у мој дом, дека ме видиш, што ми е от свјатаго Василиа, и ме упокоиха овде и ми рекоха: „Сега ти чини памјат, санкиј служат свјатаја литургиа, заради тебе свјатиј Василиа.“ И познах зашто за 40 дни по мое преставление дојдох на ова место покојно.“ Това ми показа свјатаја Теодора. Показала свјатаму Григорију сите хубавини на тија домови и богатство духовное сос многу захмети што беше собрал свјатиј Василиа, наслажденија и славу, и турли турли садови сос златнии листвие. Тому свјатому Григорију му открил всемилостивиј и всеблагиј Бог да покаже тија страшнии двадесет баждарници дјаволскии, — секии православнии христианин да веруе право Христово свјатое евангелие, зашто това показуе правиј пат Божиј. Сме сички должни да се готовиме за умирање и секи да има на ум тој страшниј час смертниј. Первии христиани, и мужи и жени, ходиле и живеале како ангели со страх Божиј. Зашто свјатии ангели ден и ношт стојат Богу диван и от страх се тресат и треперат. Така и ние сме должни да живееме, а не многу јадење ни многу пиење. Они сè това мислиле — како да си спасат душите... Елате, братие, да си измиеме сироти души. Ама сос солзи се измиват души. Зашто скоро, скоро имаме да поминеме многу долгиј пат. Ох тесен и страшен пат! За тој страшен пат царови секиј пат мислиле, затова от чул кошули носиле. Тамо секого чекат. И имат кој не се исповедал сите грехови написани. Ние чиниме грехови а дјавол ни пленуе умот, да не мислиме страшниј час смертниј. О смерте, горка твоја чаша! О смерте, страшнии твои халати! О смерте, без милости биеш! О смерте, тебе не може да те запре ни кале ни врати железни! О смерте, вси Божии ангели милостиви, а ти немилостива! О смерте, и стари и млади сечеш, дробиш, хич не жалиш! Затова сичките свјатии плакале. Они никаков грех немале, а плакале ден и ношт. А ние сиромаси како ќе да поминеме, и како ќе да се јавиме на това страшно судиште? Затова секој човек да се моли Богу и да си мисли тија от Бога посланнија и блаженнија зборови. Блазе кој ги держи тија речи четири: первое смерт, второе суд, третее царство небесное, четвертое мука вечнаја. Троице свјатаја и ти мати Божија, покри и сохрани всех православних христијан о Христе Иисусе, Господе нашем; буди чест слава и поклонение, со отцем и сином и животворјашчим Духом, в Троице славимому Богу, ниње и присно и во веки веков, амин. ПОВЕСТ – извадоци СЛОВО ЗАРАДИ СТРАШЕН СУД БОЖИЈ И ВТОРОЕ ПРИШЕСТВИЕ ХРИСТОВО „Во творениих руку твоеју поучахсја“, глаголет пророк. Дух свјатиј учи человеци да познајат от стихии Бога, так и первии свјатии. Тогаи книга немало, а они гледале небо и красоти небеснија. И виделе земља и море и сè што е у них. Зашто има на небо слнце и месец и ѕвезди, и ветрови духат студении и топлии, сите тие мертви се, а ден и ношт ходат и чинат това што им Бог заповедал. Они не се живи, а от Бога се бојат и имат страх. Така и ние человеци сме создание Божие, — да познаеме отца нашего Бога. Перво создал Бог десет чинови ангелскии. И перв ангел бил многу хубав, ама помислил една грешна помисл. Затова паднал от Бога и от небо и се учинил темен и страшен дјавол. И негово место останало праздно. Затова после создал Бог небо и земља. И от земља создал перваго человека Адама и го поставил у рај да седи. И му рекл: „От сè да јадеш, а от едно древо што е по среде рај да не јадеш. Ако јадеш от него, ќе да умреш.“ А дјавол видел Адама у голема красота у Божии светлости и завидел дјавол Адаму и рекл на жената Ева: „Да јадете от древото, да бидете големи како Бога.“ И јале от това древо и се виделе голи. Ете от завист дјаволска дошла смерт. А затова создал Бог човеци, да идат на това от дека испаднале дјаволите. А сега човеци от грешно живеење не познават ни Бога ни закон Божиј, ами ходат и живеат како безумни добици. Затова рекле свјатии Божии: „Вол и маска познават своите стопани, а мои људи не ме познават мене Бога. Аз есм создал небо и земља и море и вас человеци, а вие неќете да ме познаете. Ја ваш и отец и Бог и создател.“ Ох голема ваша слепота! Вас ви влече дјавол надолу, а вие не познавате како ќе да пречекате страшнаго судија Иисуса Христа. Он ќе да дојде, да суди и живи и мертви. Тамо на страшен суд ќе да оживеат от гробовите сите умрени, и грешни и праведни, и верни и неверни. А правите ќе да летнат да не ги фане огин. Зашто тогај земља ќе да се запали, да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути и тешки муки ќе да дојдат на тие човеци кои неќат да се покајат и кој не слушат свјатое евангелие. Них ќе да ги запали тој силниј огин, да ги мучи. А праведни ќе да летнат високо како орли, да пречекат Христа на облаци. А грешните ќе да останат на земља, темни, гнасни, и грозни, и страшнии, и тешки како олово. Ох! И тој огин ќе да ги завлече у муки огнении. Затова сме сите христиани должни да сакаме: зашто наша живот ест на небо. Тамо ќе да сме живи во вечнија и безконечнија веки, а овде сме сургун. Оваја живот ест кратка како роса и слана, и како трава и цвет и дим. Тие скоро гинат. Така и ние човеци скоро ќе да умреме и ќе идеме тамо на вечна живот. Тамо никој пат не се умира. Затова да живееме со страх Божиј, зашто дјавол ест књаз на овој век, ходи по човеци и рика како арслан страшно — сака да ни изеде живи. Това е и така јаде дјавол човеци, боде и бие, им зема вера и им краде ум, да не мисљат греховите и да заборават умирање. Со това бие дјавол човеци. Тие се стрели дјаволски. И учи човеци да мисљат за стока. Тие, кои това мисљат, тие се врзани. Они се сос души и снаги у темници. Тие не видат ни умирање ни грехови нихни. Слушајте сега: има троица свјатии живи — свјатиј пророк Енох и свјатиј пророк Илиа и свјатиј Јоанн Богослов. Тие три свјатии ни јадат ни пиат, а се живи от сила Божија. А тие ќе да умрат, Антихрист ќе да ги убие, и по три дни ќе да оживеат со сите свјатии заедно. А сега што умират човеци, тие души поминуват по страшни баждарници дјаволски. Тие чекат души христиански, и мужи и жени от десет години више, фаштат секого тамо и запират за секакови грехови. Кој не се исповедал, тамо тие дјаволи таја душа ја држат. Они имат сите грехови написани на нихни книги. Затова, кои се исповедат, им се отписуват сите грехови от книгите дјаволски. Затова христиани писуват умрените на свјатаја литургиа. Кои умрени се поменуват на свјатаја литургиа, тие се куртулисуват от руки дјаволски. Така рекл Христос. Сите христиани така да чинат, со таја свјатаја литургиа се простујат сите грехови на човеци. А што раздават вино и хлеб и манџи, това не дава закон. Первии христиани така чиниле, како рекл Христос. А сега се собират, јадат и пиат. Некој да ги пита што е това, а они зборат: „Чиниме за душа“. Ох слепи! Това е чуждо от свјатаја црков. За них требуе свјатаја литургиа, а не јадење и пиење. … Слушајте како ќе да биде страшен суд. Тогива ќе да затрубат от небо седм труби ангелскии, и от тие труби ќе да се потресат небо и земља многу страшно, и ќе да падне слнце и месец и ѕвезди, а небо ќе да се свие како перде, и сите води и море ќе да се изсушат, а земља ќе да се запали да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, — да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути муки ќе да купат грешните сами себе. Зашто не ќе да ги мучи Бог, ами ќе да ги мучат нихните грехови зашто не се покајале. Ако би се покајале, Бог би ги простил. А тие кои ходат по баење и по маѓии и кои сон верујат, тешко и горко ним! Тие се предани на дјавола. Тогаи ќе да се јави честниј крст от небо, ангели ќе да го носат и ќе да го постават на това место дека бил Христос распјат. И ќе да дојде Христос со сите свјатии ангели, и ќе да се соберат пред Христа и живи и умрени човеци. Тогаи ќе да оживеат сите умрени и ќе да се млади сите на 33 години, сите ќе да се еден бој, муж и жена сè едно лице. А правите ќе да се зарадуват голема радост кога ќе да видат честнаго крста, а грешнии и невернии страшно ќе да се уплашат. И ќе да се отвори пред них страшна јама длабока и ќе да прати Бог ангели да ги фрлат у јамата, што е силниј огин. А правите ќе да летнат високо како орли и ќе да се лични и светли како слнце и хубави како ангели. А грешните ќе да речат: „Ох, зашто не се покајахме?“ А тие сега кои се покајат, Христос ги простуе. Нема човеци грешни колку е грешен дјавол. И тој да се покае, и него простуе Владика Христос. Слушајте сичкии вие што сте грешнии. Христос простуе дјавола, и вас ви простуе, ами сака да се покаете. Не се мучил Христос за правите, ами се мучил за грешните. Така рекл Христос: „Жена ако заборави свое чедо, а ја вас не ви заборавам, кои имат вера Божија и кои чисто живет.“ А кои немат вера и грешно живеат, них неќе да ги види. Они смрдат Богу како пси. Они се дјаволски. Христос вика сите човеци и така кажуе: „Кои чука на моја врата, ја му отворујам.“ Това е чукање, кои имат вера, тие се Божиј, а кои не верујат евангелие, тие се дјаволскии. И да се чувате от сите грехови и да се исповедате сичките грехове. Ама ако се исповедат, а не се уплашат от Бога, не им простуе Бог ни еден грех, зашто немат вери. ... Чуете ли колку е силно свјатое исповедание? Да знаете чисто зашто духовник зема души грешнии от руки дјаволски и ги доведуе у царство Божие. Кои не се уплашат кога се исповедујат, а они тако ќе да се уплашат на страшен суд Божиј. Тамо ќе да се појават грешните голи и темни и страшни, и ќе да прати Бог ангели немилостивии да им врзат руки и ноги у страшни синџири железни и ќе да ги заведат у муки. А правите никако не ќе да се ни гладни ни жедни. Они ќе да се сити пред свјатаја причестна. И сега има две тела на небо, Христос и пресвјатаја Богородица. Тие се на сите христиани урнек. Тие отишле на небо. Така правите ќе да идат на небо при Христа, а грешните ќе да речат: „Ох тешко и горко нам зашто не се покајахме! Да се проклети тие години и тие дни што сме жиле без покајание!“ А тие кои имале грехови, пак се покајале, блазе на них! Они ќе да се со правите у рај. И тие кои се мажале со белило, тие тамо ќе да ги помажат со кибрит. Зашто оние носиле лице дјаволско. И за тие грехови ќе да ги јадат и гризат љутии змии и страшни жаби. Ох тогај ќе да се заплачат грешниите и ќе да се плашат души от снаги, едни от други грешните души от снагите нихни, и ќе да се хуљат и клеветат едни други души и снаги. Ама ангели Божии ќе да ги накарат со сила, и ќе да влезат душите у снагите. Тогаи ќе да речат душите на снагите: „Да сте проклети вие, снаги! Вие сос многу јадење и со многу вино пиење, вие сте ни затвориле нам рај.“ ... Колку ќе да паднат грешните у муките, тогај ќе да запеат ангели чудни и дивни сладки песни, да славословјат Бога вседержитеља. А грешните со многу слези и плач ќе да речат: „Ох, како не сме умреле млади, би се курталисале от овој страх и от овие љути муки!“ И ќе да посакат смерт, да умрат, а смерт ќе да побегне от них. Тогај ќе да фанат да викат: „Елате гори и планини, да ни покриете живи! Елате и вие, ѕверови, да ни изедете живи докат не сме паднале у љути муки! Ох, тешко и горко нам зашто сме слушале снага!“ И ќе да погледат на пресвјатаја Богородица, она да моли Христа за них, да ги прости. А она ке да им рече: „Ја секи час, и ден и ношт, молех сина моего за вас. А вие, слепи, зашто не се покајахте? Вие сте слушале снага и дјавола. Сега син мој не е милостив, ами е судија страшен. Сега он не слуша никого.“ Тогај ќе да речат грешните: „Сме биле синове Божии, а сега синове дјаволскии. Сме можеле да бидеме сити, а сега ќе да сме гладни во веки.“ И от глади грешните ќе да си јадат и жвакат и гризат јазиците. Тогај ќе да речат душите на снагите: „Тешко и горко вам, проклети снаги! Тие манџи, и това вино, што сте пиле без хесап, тие сега ќе да се учинат да ви горат и мучат.“ Така ќе да се раздељат грешните у љути маки, а праведните при Христа в безконечнија веки, амин. }} {{ЈС-70}} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Ч]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] gxulj2c4jr3moy6awkcv7nzn18zisqa 22485 22471 2026-09-14T13:33:42Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Македонска литература]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22485 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје =Чудеса пресвјатија Богородици |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Издадена е во 1817 год. |автор = Јоаким Крчовски |текст= ЧУДО 11 Бил у Галлии некој цар, прва жена му умрела, што му е била родила една дштерка, многу красна и прилична девица, ѝ нарекли име Мариа. И по това после царот се оженил пак за друга и таја била многу хубава, ама колку со снага хубава, толку сос душата лоша и груба, и завидела, сакала да нема друга жена како неа хубава. И видела незина пасторка зашто ќе да биде похубава от неа, и ја научил дјавол да ја убие. И отишел царо далеко. Она тогива нашла време и рекла на един измеќар: „Сакам да ми учиниш една љубов, ама никој да не знае, и ќем да ти дадем што ти е најмило“. А он се заклел да учини това што ќе да му рече. Тогива му она говорила: „Првата жена царева родила оваја девојка, ама не е сос него, ами сос некој друг човек зол, зашто е от лош татко, затова и она сè лошо чини, сака да посрамоти царскиј дом. Утро да ја земеш и речи ѝ како да ја водиш на теферич, и отведи ја у планината да ја убиеш. И за нишан да ѝ отсечеш руките, да ги донесеш.“ И у полношт ја собудила царицата девојката и ѝ рекла: „Иди, Марие, напред, и ја по сахат после ќе дојдем по тебе.“ И така ја качили на една кола и ја завели у пустиња. А она се сетила зашто е лажа, от што била многу разумна, и се бојала от Бога, и се дигнала и погледнала на небо, и се молила со слзи и говорила: „Владичице моја Богородице, ја немам друга помоштница, салт благодат твоја, — и да им платиш на тија што чинат неправо.“ А тија што ја водиле рекле: „Не бој се, не ти чиниме ништо.“ А она говорила: „Зашто ме лажете? Маштеха моја ме излагала и ме дала на ваши руки да ме убиете, ама се надејам да ви оврне вам Бог за такво беззаконие. Ви се молим да ме не убиете бирден, ами да ме почекате, докад да си учиним душата моја теслим Богу.“ И они отговориле: „Кога си знала ти това, добро би било да не си пошла сос нас. Нити би погинала, ни ние би у такво беззаконие паднали. А сега ќе да учиниме това што ни е рекла маштеха ти.“ Говори она: „Не боите ли се вие Бога, да ме убиете без кабахат? Да знаете право, такова беззаконие ќе да се јави, ни пак ќе да ви се остави праведниј судија без наказание, ами ќе да ви отврне и вам, и на онаја немилостива ѕверица. А ако сакате да се куртулисате от овој грех, оставете ме овде у планината жива и речете: ја убихме. Похарно да умрем овде сама от глад и вие да не си утопите руките ваши у крв безгрешна и права.“ Тако им говореше Мариа сос слзи и ним се нажалило и рекле ѝ: „И нам ни е жал и би те оставиле жива, ама ни е рекла маштеха ти да ѝ отнесеме твоите руки за нишан. А ако тако не учиниме, нас ќе да ни убие. И да те оставиме жива, ама ѕверове ќе да те изедат.“ Говори она: „Горко и това и това. Ама имам барем мало утеха да ме изедат ѕверове а не човек, и вие ќе да бидете без кабахат от мојата крв. И ви заклинам вас у имја пресвјатија Богородици, што е родила истиннаго Бога и судију всјех, немојте ме убивати. А ако сакате моите руки да ги носите за нишан, а вие отсечете ми руките и носете ги.“ И тури си руките на едно дрво и ги отсекле и ги отнесле на царицата, и им дала многу дарове. А жалостна Мариа останала полумертва, и немала кому да се надее, ни хекимџија имала, но имала имја пресвјатија Деви на ум, това имала и устата не можела да си отвори от големи жалби и болести. И нè била сосем оставлена, ами манием Божиим нашла помошт. Некое момче от добра рода поминало тамо заради лов и Бог го научил, дошел близу на това место дека е била Мариа, и чул стенание, и така потрчал на глас стенанија и нашел та девојка. И се чудиле сичките, што је се учинило така, и питало ја момчето: „Што е таја работа на тебе?“ А она не му отговорила ништо, ами текле је слзи от очите и учинила ишарет да ја поможат нешто. И рекло момчето на слугите: „Сега не е време да је испитуеме. Нас ни донел овде Бог заради неа. Земете ја да ја отнесеме дома.“ И ја отнели дома, и излекували раните, и сичките се чудиле на нејна хубост и како разумно ходила. И многу пати ја прашале чија е дштерка и зашто са ѝ отсекли руките. А она не отговара ништо ами молчи како нема. И момчето ја возљубило и зборило на татко си да му земе таја за жена. И му рекл татко му: „Чедо, нам требува да земеме девојка на наша прилика, а ти сакаш неја — не салт што е без руки, ами Бог знае каква е некоја сељанка и за кој кабахат ѝ отсекли руките Това ќе да ни е на срам.“ Рекло момчето: „Отче не може да биде таја хубост и таја разум на проста рода. Она се види да е царскиј род. Ама ако би била и от проста рода, ја неја сакам а друга ниедна.“ Видел татко му зашто се не оставја от неја и по закону венчал го сос неја. А цар незин татко паднал у голема жалост за неја, што се е учинила прељубезна дштерка негова. А царицата му рекла да е побегнала скришом; у ношт. А царот плакал и не могл да се утеши, и имал шубе на царицата, ами молчал и тражил на секиј вилает и писал на сите страни да се собера сите негови царски човеци, да Играјат сос коњи да се малку развесели от таја жалост. Дошал хабар и на свекор Мариин да иде тамо, а син му рекл: „Отче, ја да идем на твое место, а ти чувај моја невеста како мене, и ако роди докад не сам дошел, чувај и неја и детета.“ Отец го благослови и прати го да иде сос Божија помошт. И тамо се показал пред другите јунак, и разумен, и сите го похвалили. И го видела таја лукава царица, и сакала да го заљуби, и викнала еден негов слуга и питала го: „От дека е твој господин и има ли жена?“ Тој негов слуга казал је сичкото како е било, како нашел една девица без руки, и какво лице имала, и сичкото. И у това време дошла му книга от татко му, зашто родила жената му две деца мажки. Тогива таја зла царица се уплашила. Зачат болезн и роди беззаконие. И викнала при себе тој што донел книгата и го питала за сите работи што са жали тамо, и дала му дар и рекла му: „Кога ќе да си идеш, да ми се кажеш.“ И така момчето отписа на башта си, благодари му и радова му се, и пак на него оставја и невестата и децата дури да си дојде. И человеко зема книгата и отиде да се каже на парицата. Она му тури трапеза да го гости, и напои го, и извадила му скришома книгата што му ја дал негов господар и турила свое писмо какво да го е момчето пратило на татка си, така написала: „Отче, да знаеш зашто таја моја жена била дштерка на еден лош человек убијца и за нејни лоши работи пресекле еи руки. И тија деца не се мои. И ти се молим, какво прочиташ таја моја книга, у тој час да ја убиеш сос децата заедно. И ако чуем дека не е убиена, неќем да дојдем дома.“ Кога дојде писмото на татко му у руки, и прочитал го, и многу му се нажалило, и не знал што да чини. И прашувал свои пријатели што да чини, а они му рекли да не ја убива, ами, да ја прати тамо дека ја нашол син му и тамо да ја остават на Бога. И така учинили. И пак пратил книга на сина си и му казал да е учинил какво му рекл. А она сирота останала сос децата у онаја планина у голема жалост и туга. Жалила помногу да умре, а не да гледа децата да умират. Плачејќи видела една патика мала и земала децата под мишките и отишла по онаја патика и нашла еден старец у една пештера. Кога ја видел старецо, се уплашил да не е дјаволска работа. И кога разбра нојната страданија, пожали ја и уведе ја у пештерата, а он се пресели на друго место. Сакиј ден носеше ѝ корење от тија што јадеше сам и нагледуваше ја. И по неколку дниј дојде момчето дома и разбра што са уработили. Плачеше горко, и така појде да ја тражи. И мислил, и говорил: „Се надејам на пресвјата Богородица, зашто не ќе да ја остави, како и прво што ја не оставила зашто имала голема надежда на Богоматер. И у таја ношт јавила сја Богомати на Мариа у видение и рекла ѝ: „Утре ќе да дојде твој муж верниј да те води дома, и ќе да ти престанат тија муки и неволи за терпение твое и вера твоја што имаш на мене.“Отговорила Мариа: „Благодарим ти, Владичица моја, ти не ме оставјаш у неволи мои. ма како можем да имам совршена радост кога сам без руки? Ами пак не се оставјам, на тебе се надеем.“ Tако говорила сос смирение. Чуе Владичица и говори на Мариа: „Земи си твоите руки. Благодатију сина моего ти се даруват. Кои ме љубат и кои прибегнуват под покров мој, сите добри работи зимајат и и мене дарујат.“И у тој час Мариa види свои руки цели и здрави како и прво, когa биле неотсечени. И кој може да изрече онаја радост и веселие. И сета ношт стојала и чинила благодарение Богоматери, и читала „Богородице дјево радујсја“ како и секиј пат имала хадет, с великим умилением и сокрушением срдца.“ На утрото дошел мажот и и ја видел, и се поклонил, и ја пригрнал от радости, и не може да проговори от плач. А кога ја видел сос здрави руки разумел зашто е това добро учинила пресвјатаја Богородица, прослави Бога и пресвјатују Богородицу, и се вратиха дома сос неизречена радост. И башта му учини праздник на пресвјатаја Богородица, да празднува момчето осм дена и да се весели. И собираха се сичките пријатели нихни и чудеха се и прославјаху Бога и пресвјатаја Богородица. Потова после потражи и фана да испитува господара за онаја лажовна книга. Тогава Мариа фати да кажува кој е себеб бил на нојната мука и страдание, и рекла: „Досега сам таила, но ако е волја Божија сега ќем да кажем, — зашто сам јазе на вашио цар ќерка, ама ми завиде маштеха ми, та сам това потеглила. Ама пресвјатаја Богородица, царица небеснаја, не ме остави да ми се радуват моите душмани, ами ме избавила от сичкиите мои жалости. И сега чинете хабер на моего отца, да знае зашто сам се нашла, дури ние пристигнеме тамо.“ И тогава ја тија познаха зашто е на нихнио цар ќерка. И тогава тие благодариле Бога зашто се удостоили да имат у дом свој царска ќерка. И тогава тамо сите што биле се зарадоваха, и се поклониле и учиниле еи царска чест. И у тој час пратиле хабер на царо, и сами пошле да идат тамо. И третиј ден дошли до царскиј град, и царо изшел сос неговите бољари на срешта, и кога видел неговата љубезна ќерка, притрчал и ја пригрнал како татко сос радост и сос слзи. Како чула таја лукава царица това и се скрила, а царо кога разбрал како што учинила царица негова, заповедал да накладат огн, да ја изгорат жива. И учинил зета си да е цар, и по негово умирање зет му да царуе. Тогава дошел и татко му да се весели сос царо и сос сина своего. И сичките роднина и пријатели благодариле Бога и пресвјатаја Богородица и ѝ направиле црков заради да се знае до века, и празднували праздници Богородични. И така царица Мариа чинила сички добри работи и давала - милостињу на сиромаси и говорила им: „Овија руки не са мои, ами си ми дарова небеснаја царица заради нејна голема милост, и не е харно да се лениме, кога искаме да чиниме добри работи.“ И така царица Мариа поживејала дури остарела сè богоугодно, и прешла у вечнија обители. Слава Богу и Богоматери, да и ми сподобимсја получити, тој дар, во веки веков, амин. ЧУДО 23 Во Италијска страна имало богат човек, име тому Агапиј. Сета стока си похарчил зашто живејал грешно и блудно, и осиромашел, и дошел веќе да се остави от Бога. И се проклинал самаго себе, и отишел да сака некој маѓесника, да го пита дали може дјавол да го обогати. И ходеиќи срел го дјавол и му се показал како некој воин и му рекл: „Ја сам тој што сакаш ти. Ако сакаш да ми се запишеш сос твоја крв и да се отречеш Христа и да бидеш мој, да ти дадем сè што сакаш.“ А он окајанниј сакал да живее како прво лошо. Се обешта и даде писмо да се отрече Христа. А он тој час го обогати и му чинил измет, ама му се показувал како воин, и сè што сакал му давал на руките. Еден пат минал при една црква и видел икона Богородичина и помислил у колку големо зло паднал и воздихнал от срдце. У тој час го бил дјавол, тоја што бил како воин, и едва остана жив. И му рекл: „Чувај се да не гледаш отсега на икона Мариина, зашто ми е она многу зло учинила и многу ми човеци зела от моите руки. Акo чиниш това, пак ќе да те убием сос љута смерт да загубиш овој рахат, и душата ќе да ти отнесе у вечна мука.“ Кога чул това окајанниј, му се учинили големи жалости. Не зашто го бил дјавол по снагата ами да не му погине душата у вечна мука. Мислил што да учини, да се куртулиса от тој плен. Сам себе си говорил, како му дјавол казал, зашто Богомати многу човеци зела от неговите руки: „и мене да биде милостива, зашто е мати на всемилостиваго Бога.“ Това мислеше тој сиромах, а дјавол не знал што он мислил и го провел покрај друга црква, да види дали ќе да се пак обрне каде црквата. А тој, како видел црквата отворена, затрчал се и скоро влезнал у неја и паднал на земља пред икона Богоматери и се бил у груди и викал и от срце воздихал со слзи: „Владичице мира пресвјатаја Богородице, скоро помози ми и избави мја от руки дјаволски. Многу можеш, Всецарице, помози ми преокајаному.“ И така се молил на многу време сос големо сокрушение и плач. А дјавол пред црквата многу чинил калабал'к и му рекл: „Ја идем, неверне, ме пади Мариа, ама твое писмо што си писал ја го чувам и ќе да ти го покажем на страшен суд, зашто си се со своја волја отрекл от Христа“. Това рекл дјавол и не се видел а Агапиа сос голем плач се молил, сакал милост, и така дошел, и ум му се занел от труд и плач. И видел пречистују Богородицу пред себе и му рекла: „Ти си се отрекл от сина моего, — што си влегл у црквата, што тражиш веќе у мојата црква?“ А он отговорил смирено и сос многу страх: „О пресвјатаја Владичице, нели за грешници твој син се мучил, и ја се познавам зашто сам големо беззаконие учинил (и така поменувал многу грешнии што биле). А син твој простил ги, — оште тебе немале таква помоштница, а он простил ги. Мене да ме приимеш, Владичице, колку сакаш можеш да испросиш у сина твоего.“ Му рекла Владичица: „Зашто си се покајал от сичко сердце, те приимам, ама да не се јавиш неблагодарен у оваја голема благодет, ами да покажеш добра работа за покајание.“ Он и рекл: „И другиј дар сакам — да ми се даде таја книга што дадох на дјавола, да ми ја дадеш.“Отговори му Богородица: „Во славу сина моега и Бога, да ти биде тебе и това.“ И чу се глас сос фучање на воздух, и говори дјавол: „Ако си ти мати правди, не чини такваја неправда, о Владичице, да не ми земаш ового што ми се записал со своја крв.“ Отговори Владичица: „Враже истини, секиј пат лажеш, а сега право говориш да јесм мати правди. Затова сакам да учиним праведниј суд, да истргнем создание сина моего от твои руки. Не е право ти да ги држиш.“ Чул това Агапиа и се зарадувал и се освестил како от глубокиј“ сон и видел своје рукописание у руки свои. Многу се зарадувал; и сите кои видели и чули таково чудо. Това се чуло по сичкио свет. Това дошло у уши блаженному Лву Папи Римскому, и пратил и довели Агапиа, и видел това писание, и заповеда да биде по сите церкви благодарение Богу и Богоматери. И многу човеци, кои имале секаквии грехове, се покајале, фанале да се надејат на пресвјатаја Богородица. А Агапиа се учинил калуѓер и се покајал како му заповедала Богомати, јејаже молитвами, амин. ЧУДО 26 У место зовомо Нарна, тамо тече велика река, — у това село бил еден человек богат, имал многу измеќари, и имал еден арапин, многу време му работил, и го миловал господаро. И родила жената му дете црно како арапин. А жена била честна, чиста, неходила сос друг муж, салт со свој. А имала голема милост на пресвјатаја Богородица. Затова ја возљубила и свјатаја Богородица и учинила милост сос неа. Сите человеци говориле: „Това дете е от арапинот.“ Муж незин не можел да терпи толку хули и смех. Помислил да убие дете и арапина и жената, ама Богородица удержала го. Знала зашто она е чиста. Рекл он на жената си: „Земи, злаја жено, това копиле што си родила, иди си скоро от мој дом, иди да те не зидат мои очи, да не те убијам со мои руки.“ И ја фанал за косите и ја испадил сос детето. И она отишла у еден роднина. Знала зашто ќе да ја прииме, и тие ја испадиле. Ним им се чинило зашто е родила от арапино. Тогива таја сирота жена от многу жалби и туги, зашто никој не ја прибирал, сакала да се убие и себе и детето. Това мислеиќи, дошла у една црков Богоматери и се застојала пред иконата, плакала неутешно, от многу слзи сета црков се намокрила, и рекла: „Сладчајшаја моја Богородице, не остави душа моја да иде на мучение, да не бидам самоубијца, — и немам дека да идам.“ Това рекла и излегла на пазариште и викнала колку може: „Да ме чуете сички за име Божие.“ И сичкии слушале: „Пресвјатаја Богородица да покаже некое чудо за уверение, зашто немам кабахат. Ја да се избавим от ова осуждение и клевети“. И така скочила у реката сос детето. А муж незин чул, му се нажалило, притерчал. А она пропаднала у водата. И они отишле у црков да се мољат Богу, да не им пушти некое зло за незина душа, зашто ја клеветиле. Тамо како се молили, чуле вонка, надвор, шамата от человеци. И говориле: „Слава Богу, излегла жената жива от водата, и дете бело и красно лицето му.“ И тогива муж незин многу се чудил и ја прегрнал и плакал от радост и ја молил да му прости зашто многу ја хулил, и целовал детето и славил Бога зашто не ги оставил да се удават без кабахат. Тогива ја прашале: „Како жива си излегла от водата?“ Она говори: „Вие сите ме оставихте и испадихте. Ја не знаех што да чинам, отидох у црква и се дадох на руки Богородици. И како сам плакала, рече ми Богородица, — „не бој се, не те оставам да се удавиш“. И водата се раздели на две. И ја рекох: „Зашто ми е живот, Владичице, кога толку имам беди и скорби?“ Она рече ми: „Друга неќе да има славна и честна како тебе, ни друго дете похубаво.“ Това ми рече и ме зеде сос детето и ме отнесе на мосто, и така ми рече и отиде на небо. А дете измени се у таја красота.“ Сите кои чуле славиле Бога и пречистују Богородицу, а жената ја молиле да им прости, а повише муж незин, — и ја молил да иде дома. Она рекла: „Слава Богу и Богуматери, зашто си се уверил зашто сам била верна к тебе. А мене Богомати ме спасла от смерти, — не е лепо да служим дому твоему ни да сам неблагодарна на таја што ми многу големо добро учинила. Ти си ме испадил, а она ме прибрала и не ме оставила да погинам сос душа и тело.“ И отишла у девическиј монастир и живеала богоугодно и се преселила ко благодетелиици своеј. ЧУДО 64 Во дни Теодосија великаго имало некој человек у Цариград, добродетелен и многу богат, имал сина единороднаго, именем Теофил. У старости осиромашел многу, немал со што да, се храни, и рекол на сина си: „Чедо, видиш зашто сме сиромаси и не можеме да се гледаме, — ами да те продам, и ти да живееш, и ние да се храниме.“ И така Јулијан продал сина своего на еден богат человек, и го учил, — кога промине покрај некоја церков, ако читат или ако литургиа служат, „колку да имаш некаде скора работа, да свратиш у црквата, да стоиш и да слушаш. Тоја што го купил многу го возљубил, зашто имал добр хадет и разум, и му стојал диван кога вечерал. Еден ден отишел господаро у царскијот двор, и си заборавил тефтеро дома, и пратил Теофила да иде брже да го донесе. И он отишел, влезнал дома, и скоро земал тефтеро, и видел жената на господаро курвила сос еден измеќар. Ама не гледал на них. Отишел при господаро си, а жената се уплашила да не каже на господаро, — и кога дошел господаро, а она рекла: „Така тој, што си купил, дојде да ме силое у постељата, и ја викнах, да не беше дошел другијот, ќеше да ме насилова. Бог ме учува да не се посрамим. Утре ако да му не отсечеш главата, ја не живеем с тебе.“ Чул това господаро, и се разљутил на Теофила, и рече да учини по нејна волја. И на утрото отишел при судијата градскиј и му рекл: „Утре ќе да ти пратим сос писмо еден слуга мој да му отсечеш главата и да ја завиеш, да ми ја пратиш.“ А судијата рекл: „Без шаити не бива.“ А он викнал еден пријател негов, и тој рекл: „Така било и ја знам.“ Тогај господаро дал писмо на Теофила да го носи на судијата. Како ходил, минал при една црква Богородици и застанал да слуша литургиа, како што го учил татко му, да слуша до отпуст. А жената не може да трае, прати своего љубовника скоро да му донесе главата. И кога отишел другијот, отсекле му главата. По литургиа после отишел и Теофил, и му дал судијата главата завиена. Теофил носил ја и не знаел што е, како што му заповедал господаро. Кога дошел дома, видели го, и се зачудили, а жената се уплашила и се учинила како умрена. И го питал за таја работа, и познали зашто е истинниј суд Божји, и возљубиха Теофила за чистота душевна. И после господаро си го посинил, и прослави се Теофил за негова добра работа. Затова требуе да слушаме родители што учат на закон Божиј, а тија што не учат свои чеда книга и закон Божиј не се родители, ами губители и убијци на свои чеда. Христос говори, — тежко на тија кои чинат лошо пред свои чеда. Требуе да ги учат на закон Божиј, и да идеме у црква, зашто имаме многу на душата спасение. МИТАРСТВА - извадоци Слушајте и да знаете како бидуе покајание. Имало у Цариград един постник, свјатиј Василиа новиј. И имало една стара удовица, име тое Теодора. Она чинила измет на свјатаго Василиа и го почитала како ангела Божија. А он ја учил свјатое покајание. Таја жена многу години постила и плакала за греховите нејни, и после се покалуѓерила сос чисто покајание. И така се преставила. А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај Божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника Божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби ида разсрди духовнаго своего сина, и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворове прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекрасниј сарај. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии?“ А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшни дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. ... И не знам, кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојам от снага: видох многу дјаволи страшки и црни како арапи, — дојдоха около мене и нихните лица беха црни како саги, очите нихни како жар и нихното “гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и ’ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме г’лтнат бирден. И готовеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвораха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогаи моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели Божии. При мене дојдоха како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тие како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. ... И дојде смерт, како арслан, рикаше страшно, беше како човек а снага немаше, салде голи кости составлени. И носеше турли турли халати на мучение: сабли, стрели, маздраци, брадви, коси, српови, ражни, пили, секири, тесли, брадви и вадици и другии сечива што ги никој не знае. Това како виде мојата смиренна душа, се потресе от страх. И рекоха свјатии ангели на смертта: „Зашто се забаваш? Отдели ја оваја душа от тија зглобови снажни. Скоро и тихо раздели ја, зашто нема тежки грехови.“ И бирден дојде при мене смертта, зема малка брадва и фати да ми отсечуе прво ногите мои, пак руците мои пак зема, другиј халат, пак ми разслаби сите жили, от составите раздели, и не могох веќе да си подигна ни руки ни ноги - сета снага ми се учини како мертва. Пак зема тесла и отсече ми главата, и не могох веќе да си подигнам главата. Сè ми чужда стана снагата. После направи шербет у чаша, та ме напои со сила. ... И тој час ја зедоха свјатиј ангели у своите руки. И погледнах назад, видох мојата снага, лежеше бездушна како некој кога си соблече свои руби и ги остави и гледа на них. Така ја гледах на мојата снага и многу се чудех. И ме држеха свјатии ангели, а тија страшнии арапи пак нè обколисаха и викаха: „Многу грехови има таја душа!“ И ми показаха греховите мои. А свјатии ангели фанаха да тражат мои добри работи, и најдоха сос помошт Божија што бех учинила, и собираха сè што бех добро учинила: ако бех дала милостиња на сиромаси, и што бех гладни наситила, и жеднаго напоила, или голаго облекла, или јабанџиа у дом мој довела, или на болни или затворени бех пригледнала, и што бех ходила со страх у Божија црков, и што бех се молила со слзи и со страх, или четење или поење црковно со срце бех слушала, или тимиам и свешти или друго нешто бех принела у црков, или зејтин у кандила сипала, и што бех целивала свјатија икони со страх Божиј, и што бех постила среда и петок и другии свјатии пости, и што бех метании чинила, и колку ноќи бех се молила Богу и воздихнала и проплакала за греховите мои, и што бех на христиани добро учинила, и кој зло ми чинеше ја не му се љутех и трпех сè што ми чинеха лошо, и некои што беха у жалби и неволи — и јас плачех и жалех со них барабар, или некого от греховни работи отвратих, или си задржих јазик от клетви и л’жи и от праздни зборови, — сите мои добри работи видох ги како днеска учинени и се зарадувах. И ги собираха едно по едно да ги турат на терезиа спроти моите зли работи. Дјаволите това гледаха и чкртаха со зуби, сакаха да ме земат от руки ангелски и да ме фрлат на дно у мука вечна. И у тој сахат се јави свјатиј Василиа и рече на ангелите: „Господари мои, оваја душа многу ми е измет учинила на мојата старост, и молих се заради неја Богу и Бог ми ја хариза.“ И, това изрече и извади от пазухи свои мех црвен пун. Ја помислих това да е злато, а оно не било злато, ами молитви свјатаго Василиа. И даде го на ангелите и им рече: „Господари мои, кога ќе да идете нагоре, на страшнии ѓумруци дјаволскии, оваја душа да ја откупите сос тој мој мех, зашто е лун сос Божиј дар от мој пот и от мој захмет“. Това рече и отиде, а лукавии дјаволи това видоха и останаха како без ум и се заплакаха и отидоха... МИТАРСТВО 1 Тамо истражуват грехови и зборови празднии. И тој час ни запреха, извадиха многу тефтери. У них беше написани моите зли грешнии зборови и речи гнасни на шака и на маскара, што бех чинила у моја младост, и смех што бех чинила да се смејат другии. И гледах тамо написани сите мои - луди и гнаснии лакрдии и песни грешни светскии, сè до една реч, што е лоша. Тија дјаволи сос това ме укориха и се препираха и ми показуваха дека што бех зборила и сос кого сум се залагувала сос праздни лакрдии и разсрдих Бога. Това ја не мислих да е грех и не го исповедах ни се покајах за тие грехови. Това како видох, и молчех како нема, немах што да отговорим на лукавиите дјаволи, зашто така наистина бех чинила. И се чудех како они толку години не заборавиле а ја отдавна бех заборавила. А они се това, како денеска зборено, едно по едно ми показуваха. Ја се засрамих и се потресох от страх. Тогај свјатии ангели, што ме водеха, туриха от моите добри работи на терезиа, и што не достигна, туриха от това што ми хариза свјатиј Василиа мој духовник. И откупиха ме, и дојдохме от тамо понависоко, и приближихме друго митарство. МИТАРСТВО 4 Што се вика чревоугодие? И ни сретоха бирден, и чкртаха со зуби на нас, и се радуеха како да се нашле голем ќелепур. И видех на тија дјаволи лица гнасни и груби, не може да се искаже. И показуеха манџи и пиења. И видех манџи на тија што многу се прејадувале. И носеха каленици и котли сос манџи, а еднии носеха чаши и грнци сос пиење, се това што се опивале, и това пиење — како гној смрден и како гнасна бљуветина. И се гледаха тие дјаволи како да се прејале и како да се пиани. И скакаха и играха како механџии кога се пиани и зборат гнасни речи и зборови. Тако тија дјаволи чинеха и укораваха души грешнии на това митарство. Тија дјаволи ни обиколиха како пси и ни запреха, и у тој час донесоха пред мене сичко многу јадење, и што бех јала скришно, и што бех јала рано па Богу не бех се помолила ни прекрстила. И пианство ми показуеха, и ми показаха тија садови што бех пила от них и викала: „Толку и толку си испила на зиафет сос тија човеци, и на други места сос толку си се опивала сос дјаволски песни.“ И у праздници, или у свјатаја недеља пред свјатаја литургиа, ако бех јала или пила, това тураха пред мене, сос това се радоваха. Како идехме нагоре, а свјатии ангели си зборуеха и рекоха: „Голема помошт има оваја душа от свјатаго Василиа. Негови молитви поминаха от тија страшни баждарници.“ ... МИТАРСТВО 20 Последниј ѓумрук, што е немилосердие, санкиј кој не е милостив и кој е срдит. Беха тие многу дјаволи, и књаз нихни, и се видеше сух и како дремлив от срдење, — дихаше како сос огн немилостив. Тамо без милости се испитуват и истражуват човеци кои биле немилостиви. ... А ја Теодора, сос милост Христова, поминах и таја баждарница без беди. Помогнаха ми секаде молитви свјатаго Василиа што беше ме даровал от неговите добри работи и ме искупи от горкии и страшнии баждарници дјаволски. Побегнах и се курталисах и видох тогај врати небесниј беха како срча много светла, и грееше и сијаше неисказанно. И младии момчина у вратите стоеха како слнце светлии. Тие ме видеха како ме водеха сос руки ангелски, много се радоваха заради мене, зашто Божие милосердие ме покри и ме учува от тие горки баждарници. И мило нас нè сретоха и ме уведоха унатре. Што тамо видех и слушах, о чедо Григорие, не е кабил да ти искажам едно по едно, и не е возможно да се искаже. Видох што око човеческо не видело и чух што ухо не чуло, и не е кабил да се искаже, ни на сердце некому от живите на земјата не му дошло таква благост и сладост. И ме доведоха пред престол Божиј непреступнија слави, обстоимиј херувимами и серафимами и множеством вои небесних, неизреченними песнми всегда славјашчих Бога. И падши поклонихсја невидимому и непостижимому и недоведомому Божеству. И тогива запејаха небеснија сили песн преслатка, прославјајушче милосердие Божие сос шчедроти. Санкии грехови човеческии не се оставља Бог, ами ги жали и ги милуе кога се покајат. И дојде глас от велелепнија слави: повелеваше на тија свјати ангели што ме водеха да ме заведат да видам на сите свјатии домовите, така да видам сичкиите муки на грешните, пак после да ме постават у лепи кашти свјатаго Василиа. И ме водиха на секаде. И видех прекраснија кашти и домове многу, ама не секому, ами на тие кои имале чиста вера и кои поминале из иглени уши“ и на тие кои љубат Бога от чисто срдце. Тамо уготовани преисполнени слави и благодати, ми показаха тие што ме водеха, свјатии ангели, башка ломови апостолскии, башка пророческии, башка зладическии, башка на свјатии мученици, башка башка кашти и домови. Сека кашта и дом красоти нихни и хубавини не може да се искаже, и ширина и должина, рекла би колку Цариград, — ама тие многу поголеми и похубави и покраснии, не сос руки направени. најдолна земља в бездна и видех страшнија и нестрпимија муки во аде грешником што се уготовани за них... Пак после, пак ме доведоха у мој дом, дека ме видиш, што ми е от свјатаго Василиа, и ме упокоиха овде и ми рекоха: „Сега ти чини памјат, санкиј служат свјатаја литургиа, заради тебе свјатиј Василиа.“ И познах зашто за 40 дни по мое преставление дојдох на ова место покојно.“ Това ми показа свјатаја Теодора. Показала свјатаму Григорију сите хубавини на тија домови и богатство духовное сос многу захмети што беше собрал свјатиј Василиа, наслажденија и славу, и турли турли садови сос златнии листвие. Тому свјатому Григорију му открил всемилостивиј и всеблагиј Бог да покаже тија страшнии двадесет баждарници дјаволскии, — секии православнии христианин да веруе право Христово свјатое евангелие, зашто това показуе правиј пат Божиј. Сме сички должни да се готовиме за умирање и секи да има на ум тој страшниј час смертниј. Первии христиани, и мужи и жени, ходиле и живеале како ангели со страх Божиј. Зашто свјатии ангели ден и ношт стојат Богу диван и от страх се тресат и треперат. Така и ние сме должни да живееме, а не многу јадење ни многу пиење. Они сè това мислиле — како да си спасат душите... Елате, братие, да си измиеме сироти души. Ама сос солзи се измиват души. Зашто скоро, скоро имаме да поминеме многу долгиј пат. Ох тесен и страшен пат! За тој страшен пат царови секиј пат мислиле, затова от чул кошули носиле. Тамо секого чекат. И имат кој не се исповедал сите грехови написани. Ние чиниме грехови а дјавол ни пленуе умот, да не мислиме страшниј час смертниј. О смерте, горка твоја чаша! О смерте, страшнии твои халати! О смерте, без милости биеш! О смерте, тебе не може да те запре ни кале ни врати железни! О смерте, вси Божии ангели милостиви, а ти немилостива! О смерте, и стари и млади сечеш, дробиш, хич не жалиш! Затова сичките свјатии плакале. Они никаков грех немале, а плакале ден и ношт. А ние сиромаси како ќе да поминеме, и како ќе да се јавиме на това страшно судиште? Затова секој човек да се моли Богу и да си мисли тија от Бога посланнија и блаженнија зборови. Блазе кој ги держи тија речи четири: первое смерт, второе суд, третее царство небесное, четвертое мука вечнаја. Троице свјатаја и ти мати Божија, покри и сохрани всех православних христијан о Христе Иисусе, Господе нашем; буди чест слава и поклонение, со отцем и сином и животворјашчим Духом, в Троице славимому Богу, ниње и присно и во веки веков, амин. ПОВЕСТ – извадоци СЛОВО ЗАРАДИ СТРАШЕН СУД БОЖИЈ И ВТОРОЕ ПРИШЕСТВИЕ ХРИСТОВО „Во творениих руку твоеју поучахсја“, глаголет пророк. Дух свјатиј учи человеци да познајат от стихии Бога, так и первии свјатии. Тогаи книга немало, а они гледале небо и красоти небеснија. И виделе земља и море и сè што е у них. Зашто има на небо слнце и месец и ѕвезди, и ветрови духат студении и топлии, сите тие мертви се, а ден и ношт ходат и чинат това што им Бог заповедал. Они не се живи, а от Бога се бојат и имат страх. Така и ние человеци сме создание Божие, — да познаеме отца нашего Бога. Перво создал Бог десет чинови ангелскии. И перв ангел бил многу хубав, ама помислил една грешна помисл. Затова паднал от Бога и от небо и се учинил темен и страшен дјавол. И негово место останало праздно. Затова после создал Бог небо и земља. И от земља создал перваго человека Адама и го поставил у рај да седи. И му рекл: „От сè да јадеш, а от едно древо што е по среде рај да не јадеш. Ако јадеш от него, ќе да умреш.“ А дјавол видел Адама у голема красота у Божии светлости и завидел дјавол Адаму и рекл на жената Ева: „Да јадете от древото, да бидете големи како Бога.“ И јале от това древо и се виделе голи. Ете от завист дјаволска дошла смерт. А затова создал Бог човеци, да идат на това от дека испаднале дјаволите. А сега човеци от грешно живеење не познават ни Бога ни закон Божиј, ами ходат и живеат како безумни добици. Затова рекле свјатии Божии: „Вол и маска познават своите стопани, а мои људи не ме познават мене Бога. Аз есм создал небо и земља и море и вас человеци, а вие неќете да ме познаете. Ја ваш и отец и Бог и создател.“ Ох голема ваша слепота! Вас ви влече дјавол надолу, а вие не познавате како ќе да пречекате страшнаго судија Иисуса Христа. Он ќе да дојде, да суди и живи и мертви. Тамо на страшен суд ќе да оживеат от гробовите сите умрени, и грешни и праведни, и верни и неверни. А правите ќе да летнат да не ги фане огин. Зашто тогај земља ќе да се запали, да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути и тешки муки ќе да дојдат на тие човеци кои неќат да се покајат и кој не слушат свјатое евангелие. Них ќе да ги запали тој силниј огин, да ги мучи. А праведни ќе да летнат високо како орли, да пречекат Христа на облаци. А грешните ќе да останат на земља, темни, гнасни, и грозни, и страшнии, и тешки како олово. Ох! И тој огин ќе да ги завлече у муки огнении. Затова сме сите христиани должни да сакаме: зашто наша живот ест на небо. Тамо ќе да сме живи во вечнија и безконечнија веки, а овде сме сургун. Оваја живот ест кратка како роса и слана, и како трава и цвет и дим. Тие скоро гинат. Така и ние човеци скоро ќе да умреме и ќе идеме тамо на вечна живот. Тамо никој пат не се умира. Затова да живееме со страх Божиј, зашто дјавол ест књаз на овој век, ходи по човеци и рика како арслан страшно — сака да ни изеде живи. Това е и така јаде дјавол човеци, боде и бие, им зема вера и им краде ум, да не мисљат греховите и да заборават умирање. Со това бие дјавол човеци. Тие се стрели дјаволски. И учи човеци да мисљат за стока. Тие, кои това мисљат, тие се врзани. Они се сос души и снаги у темници. Тие не видат ни умирање ни грехови нихни. Слушајте сега: има троица свјатии живи — свјатиј пророк Енох и свјатиј пророк Илиа и свјатиј Јоанн Богослов. Тие три свјатии ни јадат ни пиат, а се живи от сила Божија. А тие ќе да умрат, Антихрист ќе да ги убие, и по три дни ќе да оживеат со сите свјатии заедно. А сега што умират човеци, тие души поминуват по страшни баждарници дјаволски. Тие чекат души христиански, и мужи и жени от десет години више, фаштат секого тамо и запират за секакови грехови. Кој не се исповедал, тамо тие дјаволи таја душа ја држат. Они имат сите грехови написани на нихни книги. Затова, кои се исповедат, им се отписуват сите грехови от книгите дјаволски. Затова христиани писуват умрените на свјатаја литургиа. Кои умрени се поменуват на свјатаја литургиа, тие се куртулисуват от руки дјаволски. Така рекл Христос. Сите христиани така да чинат, со таја свјатаја литургиа се простујат сите грехови на човеци. А што раздават вино и хлеб и манџи, това не дава закон. Первии христиани така чиниле, како рекл Христос. А сега се собират, јадат и пиат. Некој да ги пита што е това, а они зборат: „Чиниме за душа“. Ох слепи! Това е чуждо от свјатаја црков. За них требуе свјатаја литургиа, а не јадење и пиење. … Слушајте како ќе да биде страшен суд. Тогива ќе да затрубат от небо седм труби ангелскии, и от тие труби ќе да се потресат небо и земља многу страшно, и ќе да падне слнце и месец и ѕвезди, а небо ќе да се свие како перде, и сите води и море ќе да се изсушат, а земља ќе да се запали да гори со силниј огин. Толку е силен тој огин, — да падне морето и сите реки у тој огин, не можат да угасат ни една искра. Слушајте колку љути муки ќе да купат грешните сами себе. Зашто не ќе да ги мучи Бог, ами ќе да ги мучат нихните грехови зашто не се покајале. Ако би се покајале, Бог би ги простил. А тие кои ходат по баење и по маѓии и кои сон верујат, тешко и горко ним! Тие се предани на дјавола. Тогаи ќе да се јави честниј крст от небо, ангели ќе да го носат и ќе да го постават на това место дека бил Христос распјат. И ќе да дојде Христос со сите свјатии ангели, и ќе да се соберат пред Христа и живи и умрени човеци. Тогаи ќе да оживеат сите умрени и ќе да се млади сите на 33 години, сите ќе да се еден бој, муж и жена сè едно лице. А правите ќе да се зарадуват голема радост кога ќе да видат честнаго крста, а грешнии и невернии страшно ќе да се уплашат. И ќе да се отвори пред них страшна јама длабока и ќе да прати Бог ангели да ги фрлат у јамата, што е силниј огин. А правите ќе да летнат високо како орли и ќе да се лични и светли како слнце и хубави како ангели. А грешните ќе да речат: „Ох, зашто не се покајахме?“ А тие сега кои се покајат, Христос ги простуе. Нема човеци грешни колку е грешен дјавол. И тој да се покае, и него простуе Владика Христос. Слушајте сичкии вие што сте грешнии. Христос простуе дјавола, и вас ви простуе, ами сака да се покаете. Не се мучил Христос за правите, ами се мучил за грешните. Така рекл Христос: „Жена ако заборави свое чедо, а ја вас не ви заборавам, кои имат вера Божија и кои чисто живет.“ А кои немат вера и грешно живеат, них неќе да ги види. Они смрдат Богу како пси. Они се дјаволски. Христос вика сите човеци и така кажуе: „Кои чука на моја врата, ја му отворујам.“ Това е чукање, кои имат вера, тие се Божиј, а кои не верујат евангелие, тие се дјаволскии. И да се чувате от сите грехови и да се исповедате сичките грехове. Ама ако се исповедат, а не се уплашат от Бога, не им простуе Бог ни еден грех, зашто немат вери. ... Чуете ли колку е силно свјатое исповедание? Да знаете чисто зашто духовник зема души грешнии от руки дјаволски и ги доведуе у царство Божие. Кои не се уплашат кога се исповедујат, а они тако ќе да се уплашат на страшен суд Божиј. Тамо ќе да се појават грешните голи и темни и страшни, и ќе да прати Бог ангели немилостивии да им врзат руки и ноги у страшни синџири железни и ќе да ги заведат у муки. А правите никако не ќе да се ни гладни ни жедни. Они ќе да се сити пред свјатаја причестна. И сега има две тела на небо, Христос и пресвјатаја Богородица. Тие се на сите христиани урнек. Тие отишле на небо. Така правите ќе да идат на небо при Христа, а грешните ќе да речат: „Ох тешко и горко нам зашто не се покајахме! Да се проклети тие години и тие дни што сме жиле без покајание!“ А тие кои имале грехови, пак се покајале, блазе на них! Они ќе да се со правите у рај. И тие кои се мажале со белило, тие тамо ќе да ги помажат со кибрит. Зашто оние носиле лице дјаволско. И за тие грехови ќе да ги јадат и гризат љутии змии и страшни жаби. Ох тогај ќе да се заплачат грешниите и ќе да се плашат души от снаги, едни от други грешните души от снагите нихни, и ќе да се хуљат и клеветат едни други души и снаги. Ама ангели Божии ќе да ги накарат со сила, и ќе да влезат душите у снагите. Тогаи ќе да речат душите на снагите: „Да сте проклети вие, снаги! Вие сос многу јадење и со многу вино пиење, вие сте ни затвориле нам рај.“ ... Колку ќе да паднат грешните у муките, тогај ќе да запеат ангели чудни и дивни сладки песни, да славословјат Бога вседержитеља. А грешните со многу слези и плач ќе да речат: „Ох, како не сме умреле млади, би се курталисале от овој страх и от овие љути муки!“ И ќе да посакат смерт, да умрат, а смерт ќе да побегне от них. Тогај ќе да фанат да викат: „Елате гори и планини, да ни покриете живи! Елате и вие, ѕверови, да ни изедете живи докат не сме паднале у љути муки! Ох, тешко и горко нам зашто сме слушале снага!“ И ќе да погледат на пресвјатаја Богородица, она да моли Христа за них, да ги прости. А она ке да им рече: „Ја секи час, и ден и ношт, молех сина моего за вас. А вие, слепи, зашто не се покајахте? Вие сте слушале снага и дјавола. Сега син мој не е милостив, ами е судија страшен. Сега он не слуша никого.“ Тогај ќе да речат грешните: „Сме биле синове Божии, а сега синове дјаволскии. Сме можеле да бидеме сити, а сега ќе да сме гладни во веки.“ И от глади грешните ќе да си јадат и жвакат и гризат јазиците. Тогај ќе да речат душите на снагите: „Тешко и горко вам, проклети снаги! Тие манџи, и това вино, што сте пиле без хесап, тие сега ќе да се учинат да ви горат и мучат.“ Така ќе да се раздељат грешните у љути маки, а праведните при Христа в безконечнија веки, амин. }} {{ЈС-70}} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Ч]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] [[Категорија:Македонска литература]] ac164e4fgqhq55eflw5lz2oxifov6mp 1 3454 22473 9175 2026-09-14T13:09:59Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Разговор:Јоаким Крчовски/ Чудеса пресвјатија Богородици]] на [[Разговор:Чудеса пресвјатија Богородици]] 9175 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 4114 22450 6245 2026-09-14T12:01:04Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Разговор:Кирил Пејчиновиќ/ Огледало]] на [[Разговор:Огледало]] 6245 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 8132 22512 15231 2026-09-15T10:52:37Z MacedonianBoy 149 22512 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = [[:w:Македонска крвава свадба|„Македонска крвава свадба“ ]] |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Издадена е во 1900 година. |автор =Војдан Чернодрински |текст= <small>'''Македонска крвава свадба''' е најкомплетниот драмски текст на [[Војдан Чернодрински]], како во поглед на содржината, така и во однос на уметничкиот дострел, околу чие создавање и изведување изникнале цели перипетии. Во текот на размислувањата околу фабулата и ликовите, Чернодрински го најавил својот нов драмски проект, а заинтересираните - веќе заинтригирани од познатите авторот - веднаш побарале да го прочитаат - ненапишаниот текст и да се отпочне со распределбата на улогите! За да не се посрамоти, Чернодрински во еден навистина рекорден рок го напишал текстот. Малку подоцна, преку пробите, јавноста индиректно била запознаена со самата содржина на делото. Така дошло до интервенција кај официјалните бугарски власти од страна на еден туѓински дипломат кој побарал да се прекратат пробите на оваа драма. Реакционерната власт издала заповед за да се престане со работата над сценската реализација на делото. А кога главните протагонисти се оглушиле од таа заповед и ја закажале премиерата, пред зградата на "Славјанската беседа" во Софија, на самиот ден на премиерата, стигнала група вооружени коњички стражари со цел да ја разбркаат публиката. Пред нив, меѓутоа, застанале повеќемина четници и со парабелуми во рацете - го обезбедиле текот на премиерната изведба! </small> ==Предговор== * [[Македонска крвава свадба/ Предговор|Предговор]] == Текст == <poem> ЛИЦА ДЕДО КУЗМАН, 80-90-годишен старец БАБА КУЗМАНИЦА, негова жена ТРАЈАН, БОГДАН – нивни синови БЛАГУНА, жена на Трајан ДУКО, син на Трајан ЦВЕТА, ќерка на Трајан, 15-17-годишна МИТРА, жена на Богдан НИКО, ЃУРЕ, АРСЕ – ситни деца на Богдан, МОЈСО – кум на Трајан МОЈСОВИЦА, кума СПАСЕ, овчар, љубовник на Цвета ТРЕНКО, I ОВЧАР, II ОВЧАР – пријатели на Спасе ОСМАН-БЕГ, чифлик сајбија РАСИМ, ШЕФКИЈА, ИСМАИЛ – полјаци и другари на Осман-бег КРСТА, ПЕТКАНА – потурчени рисјанки ТЕФИК ПАША, валија СЕКРЕТАР НА ВАЛИЈАТА СЕЛИМ ОЏА ЕДЕН ТУРЧИН (пијан) I ЗАПТИЈА II ЗАПТИЈА III ЗАПТИЈА ЗАПТИЈА КАЈ ВАЛИЈАТА, МЕЗЛИЧ, КОНЗУЛСКИ ПРАТЕНИЦИ, АРХ.НАМЕСНИК, ГРАЃАНИ, СЕЛАНИ, СЕЛАНКИ, ЖЕТВАРИ, ЖЕТВАРКИ, ТУРЦИ, ДЕЦА И ДР. ДЕЈСТВИЕ ПРВО СЦЕНА ПРВА Опстановка: широко поле со неожнеани ниви, покриени со крстини, полози и снопје. Целото поле е оживеано од жетвари. Самата сцена претставува започната, но неожнеана нива. Во неа Трајан, удобно седнат, од мократа долга слама прави појаси. Богдан, потпрен на левото колено, врзува снопје притискајќи ги со десното колено. Благуна и Цвета жнеат. Околу пладне е. Пред кревањето на завесата започнуваат да пеат: Саракино, варај, варај, малка моме. Овчар свири варај, в`долно поле (Завесата полека се крева) ПОЈАВА ПРВА Ќе да идам варај, да го видам Да го видам варај, в`долно поле. ТРАЈАН, БОГДАН, БЛАГУНА, ДУКО И ЦВЕТА ТРАЈАН: (Бришејжи ја потта од челото). Страшна горештина, бреј! Изгоревме!… БОГДАН: Времето му е, бре брате, та асли требит да е горештина. БЛАГУНА: Камо да подржит вака времево, дур да се соберит бериќетов, та нека е лошо после. ТРАЈАН: И много горештина не чинит. Ево… (Се раскопчува) На, жива вода сум. БОГДАН: А бре, ама нема што да прајме, сиромаси сме, селани; да сме граѓани, ќе работевме под сенка, ќе седевме и на готово ќе јадевме. (Цвета започнува да пее, а по неа и другите) Ако ми е, варај, род роднина: Надеја се, варај, след недела! Ако ми е, варај, јабанџија: Надеја се, варај, след година! ЦВЕТА: (Исплашена потскокнува и вика) У! Мајко! Татко, змија! (покажува со прст). СИТЕ: (Изненадени). Што! Змија, к`де е? ЦВЕТА: Ево ја! Ено ја, бегат, удрете! ДУКО: (Со стап во рацете) Бегајте! Чекајте да ја отепам. (Удира со ластегарката). А, пустина ниедна! (Продолжува да ја удира). ТРАЈАН: Удри, удри, отепај ја синко! БОГДАН: По глаа, по глаа удри. Змија инаку не се отепуа. ТРАЈАН: Бре, пустината ниедна, колка е! ДУКО: На ти тебе касање. (Ја крева ластегарката). БЛАГУНА: (Исплашена). Леле, колкаа била, штурината! Фрли ја тамо синко! ТРАЈАН: Не, не, остај ја тука! Да не оживит пак, да ја гледаме. (Кон Цвета) Се уплаши ќерко, много? БОГДАН: Како не се уплашила, не е играчка, умират чоек од неа. ЦВЕТА: Леле, за малку ќе ме укасаше. БЛАГУНА: (Кон Цвета). Земај, напи се вода, ќерко, земај. Види колко пож`лте. Дуко, подај го стомнето одтаде. БОГДАН: Море убо оту не ја укаса. БЛАГУНА: (Крстејќи се). Сполај ти тебе господи, оти ми го заварди момичево. Варди не и чувај не сите од лошо. ТРАЈАН: Напи се, ќерко, напи се. На уплав водата помагат. ДУКО: Арно е кажав! Здроби и глаата, напрај и на парчиња ако мојт нека каста после. Така требит и на Турците да им сториме за да не касаат. БЛАГУНА: Колку луѓе умреле од змија, колку жетварки, току… ДУКО: Много умреле од змија, ама ја велам многу појќе умреле од другиве змии со две нозе што со уста не касаат тие, а со куршум и нож. И колко илјади има умрени, број немат… БОГДАН: Море, да се далеку од нас и едните и другите. ТРАЈАН: Ами и мене колку пати ќе ме укасале и од едните и од другите. Џанам требит да се чинит дикат чоек. БОГДАН: А бре, брате, дикат, дикат, ама и дикатот не помогат; што му е пишано на чоека, ќе му врвит преку глаата. БЛАГУНА: И не е арно змија да види чоек. ТРАЈАН: А! Тамам работа, ти ќе кажиш некој женски будалштилок; не било на добро, јок! БЛАГУНА: Така кажуваат, чунким. (Блеат овците, ѕвонци, оддалеку кавал свири оро) ТРАЈАН: Ајде, ајде тамо! Слушај како свирит кавалон, та не ти требит тебе такви ни солени ни печени. ДУКО: (Игра) Хај-де, хај-де, опа! БОГДАН: Де, бре! Де бре из полозите! ТРАЈАН: Бре, да му е алал, ама свирење свирит! Кој ли ќе е аџаба? БОГДАН: (Кон Дуко). Некој овчар ќе е. ДУКО: Овчар е, ами кој свирит други по тоа време, и така убоо, ако не е овчар. Овчарлок, џанам пашалок! БЛАГУНА: Си терат овците пред себе и си свирит, бре луѓе! БОГДАН: А бре, да ти е алал! ТРАЈАН: Види го, види го, земјана е кревет! И… да сакат да дојдит да ни посвирит. ЦВЕТА: (Зад нив игра. На себеси). Белки е тој? БЛАГУНА: А, мори ќерко, не е далеку, бргу ќе ти играме на свадбата. ЦВЕТА: (Засрамена сопира). Ама убоо свирит, мори мајко! БОГДАН: Нека е жива саде и тоо ќе бидит. Еден јунак шо сум и нашол во веков го немат. Ем личен е, ем попски син е! Учен до тамо! БЛАГУНА: Попските синој не се за фалење, брате! БОГДАН: Ами ако попските синој не чинат, на гојадарот чинат. ТРАЈАН: В` град, в` град ми ја сакаат. Тамо живот да живејт. Тамо барем не е толко страшно од Турците, ја! ДУКО: К`де ќе сакат та`, тамо ќе ја дајме. БЛАГУНА: Бре, кој те научи така синко? Али даскалот? За тоа ве берит околу него? Ве учит да не слушате мајка, татко, да мрсите в пости и да креате глаа, комитлок да прајте. ТРАЈАН: Де, де, а де! К`де отеравте вие работава; рибата в море, тавата на оган! Е, у-ааааа! БОГДАН: Ја велам, кај ќе бидит касмет тамо ќе а дајме. (Глас од овци и ѕвонци се слуша наблизу). ТРАЈАН: А, така да ми си жив бре братко! Тој лаф на место го кажа. (Го здогледува овчарот). А, ето и овчарот идет да ни посвирит. Ела бре брате, да не повеселиш малку со кавалот. СПАСЕ: (Од надвор). `Рррр пустине. (Влегува Спасе) ПОЈАВА ВТОРА ИСТИТЕ И СПАСЕ (Цвета и Спасе често крадешкум се погледнуваат). БОГДАН: Тамам, тамам! За в`лкот зборувавме и в`лкот на врата. СПАСЕ: Ајрија да е, со здравје да се јадит, до година појќе, поубоо браќа. СИТЕ: Амин брату, амин! ДУКО: Ние работиме, а други ќе го јадат брате. СПАСЕ: (Со воздишка). О, знам, знам… Бериќетов арен ми се гледа оваа година. ТРАЈАН: Абре, сполај богу, арен е. Греота е да се плачеме, ама што марифет… СПАСЕ: Пченките малу не ќе чинат, оту голема суша е, ама пак арни ќе бидат. БОГДАН: Абре, се арно не может да бидит! ДУКО: И житото арно е, ама за нас не, за други, за други. БЛАГУНА: Сушата за овчарите ич не чинит, ама за жетварите многу убаа си е. СПАСЕ: За то` така си е, мори стрино. Трева ич немат, та овците и гладни си и дотеруваме дома. ДУКО: Кога нема трева овчарот знајт и во нивјето да си напасуват овците. (Се слуша ѕвонење на ѕвонци и блеење на овци и тоа многу близу). ЦВЕТА: (Покажува кон овците). Ено ги, си се напасија во јачменон! СПАСЕ: (Се свртува кон овците). Бре види ги еднош пустињето. (Вика). Арррр, пустиње, аррр в`лкот да ве јадит. Абре Шарко! (Кучето лае). Држ бре! Држ бре! (Се враќа) Бреј! МНого немирни овци имам… Ни една да не останит. ТРАЈАН: Џанам шо е кабил, и да не сакат овчарот овците ко ајвани влагаат и во нивјето. Толко години ја сум бил овчар, та `и знам тие работи. БОГДАН: Убоо нешто е чоек да бидит овчар, ама да си имат и свој овци. СПАСЕ: А, бре братко, вистина, убоо е, ама сега ич не чинит; не е сега ко пред година коа имаше пасалишта. Сега Турците пасалиштата `и напраија нивје, та остана саде по междите да `и пасеме овците, стрико! Ако се твој овците и да те види полјакот, оту и пасиш покрај нивјето тешко тебе; ама ако се на некој бег, ништо не ти прајт. И цела нива да ја запустат, ама наша да е нивата. Ако е турска, голем ќотек ќе има. ДУКО: То се знајт оту така ќе бидит. Турчин на Турчин никојпат не прајт вреда, а ние рисјаните еден со друг ќе се изедиме. СПАСЕ: Лоши времиња дојдоа, бараќа, лоши! ДУКО: Полоши не можит да бидат; лоши луѓе, лоши времиња току трпи душо, црнеј кожо! СПАСЕ: (Со воздишка). Е, ќе трпиме до кога ќе можеме, а после… да се живи р`це!… ТРАЈАН: (Погледнува кон овците). Машала, арна стока си имал. Твој се, бре брату? СПАСЕ: А, мој. Да имам ја толку овци со мене не ќе се зборват! БОГДАН: Ами чиј се? СПАСЕ: На Имер ага; крвникот, не го знајте? ТРАЈАН: Како да не го знајме, да му се запустит името… ДУКО: Страшен крвник е! Пред две години ништо немаше, а сега цел чифлик има, а пак колку души е истепал, број нема! СПАСЕ: Турчинот лесно се обогатуат, браќа, дур има плашливи рисјане да се праат на ќори, кога некој Турчин им зема стоката. ДУКО: Сите полјаци голичи биле, а бегој станале. БОГДАН: Сила им е царство им е, што сакат ти праат. СПАСЕ: Дип не е то така бре стрико, ама ние сме им дале та сила, за така да ни праат; ако малу се завардуваме, не би не скубале. ДУКО: Така е брате! Секој чоек од глаата си патит, а ние пак има много да птиме со овие глаи… ТРАЈАН: Ами од кое село си, бре синко? СПАСЕ: Од Црвена Вода сум, стрико. БЛАГУНА: Имаш мајка, татко? СПАСЕ: А, немам. ТРАЈАН: Ами како така? СПАСЕ: Ја сум бил много малечок кога татка ми го отепале Турци. Одвај малу го паметвам, а мајка кога ја бев десетина години, и та` умре од жал по него. СИТЕ: Е, завалија! (Пауза). СПАСЕ: Та ја сум сирак. БОГДАН: Сирак? ЦВЕТА: (настрана). Ах, кутриот! ДУКО: Ами зошто го отепале бре брате? СПАСЕ: Е, бре брате, што ми п равиш, ја и ти оште ништо не знајме од патилата в`ова пуста земја… ТРАЈАН: (Тажно). Допрва, допрва има да тргате, синко. БОГДАН: Зошто и како станало? СПАСЕ: Мајка на младо време, била мошне убаа. Сите јунаци се натпретекнувале, кој побрго стројници да пуштит и да ја посакат. И голема кавга станала за неа. Еден непрокопсаник роден саде за пакост, некадарен да ја сврши сам работата, ти го поткупуват полјакот селски за да му бидит стројник. То куче се пофалуват на деда, татко е на мајка ми, да не ја даат на други, а да ја дајт на тој ѓавол. ТРАЈАН: Види мрсното куче. СПАСЕ: А мајка и татко толко много се сакале, што еден за други в`огон се фрлале. Полјакот се зафалил на сите да ја не земат, оту лошо ќе и најдит; од страх сите тргнале р`ка… ДУКО: И јаз`к, страшливци! СПАСЕ: Саде татко не сакал да чует за флабите на полјакот и се оженил за мајка. Полјакот, три години после свадбата, го пречекал татка на пустија и го отепал. СИТЕ: Господ да им платит на тие кучиња. СПАСЕ: Ако бидам жив, ја ќе им платам за крвта таткоа и мајкина! ДУКО: Да ти е јаз`к ако не им платиш! ТРАЈАН: Еј гиди, гиди, патила наши! БЛАГУНА: (Настрана). Да е далеко од нас. СПАСЕ: Ето виѓате како си ваѓаме очите еден со други. ДУКО: Е, бре брате! СПАСЕ: Ако еден овчар е страшлив, убајте јагниња в`лкот ќе му `и јадит; така е и за нашите убај момичиња. СИТЕ: Така си е, вистина! ТРАЈАН: Ама остана нешто малку од татка ти, бре брате, или не? Куќа, кошара, нивје? СПАСЕ: Остај, остај, сполај му, колку да не е без ич. БОГДАН: Али си женет, али не си женет? СПАСЕ: А, женет? Не сум, кој ми даат жена мене бре стрико. ЦВЕТА: (Радосна, на страна). Ах, неженет! БОГДАН: Ако ти е ќеф, посвири ни малу, со кавалот, убоо свириш, не му мисли много… СПАСЕ: Биѓат, биѓат, како не, за атарот ваш, а колко за мислење ич не му ја мислам; една душа сум; како да е ќе поминам; ама господ да не ми земат душава, дур не платам на душманите… ДУКО: Ја сум ти другар во тие работи, а сега ајде речи некоја, ама… ТРАЈАН: Старовремска… ДУКО: А, не таква, некоја нова, нова. БЛАГУНА: Некоја кумитска сакат тој; даскалот го учит такви песни да пејт. СПАСЕ: Кумитските се убај стрино! Сега му е времето; кога ќе се ослободиме, тогај не ни требаат кумитските песни. Тогај саде љубовни ќе пејме. Ајде ќе ви посвирам сега кумитска, а други п`т љубовна. (Ја свири „Море ој, Јоване“ и често скришум погледнува во Цвета). ТРАЈАН: Е – у-аааа! Де, терај брату! СПАСЕ: (Продолжува, а по малку прекинува). Ова песна е убаа стрико да ја пејт некое чупе што имат арен глас, тогај… ТРАЈАН: Ааааа, што ѓавол си ми. А, ајде речи ја ти, мори ќерко, ако е знајш?… Речи ја! БОГДАН: Ко чупе се рамит. ДУКО: Ајде сите да ја речиме. СИТЕ: (Пеат). Море ој Јоване, мој мил побратиме, Ајде, дал те болат седемдесет рани? Ајде, болат, болат, како да не ме болат; Море да умра, дури не омрса, Ајде дур не омрса ножа во Турчина. Ајде дур не освобода раја од султана. СПАСЕ: (Прекинува и потрчува да ги избрка овците што влегле во нивата). Аррр, арррр, уааа, уааа, ооооо! Киш, киши, в`лк да ве јадит! А бре Шарко… (кучето лае, излегува и пак се враќа). Пладнина е веќе, браќа, ќе одам да `и соберам овците да `и клам под сенка. ТРАЈАН: Пак дојди, брату, па ќе си поприкажуваме. СПАСЕ: Седите со здраве! СИТЕ: Со здраве и со добро, брате, ама пак да се вратиш. СПАСЕ: А, а, ќе се вратам, ќе се вратам. (Излегува кришум погледнувајќи ја Цвета). ЦВЕТА: (На себе си). Ќе си одит, ама пак ќе се вратит. ТРАЈАН: Бре свирење, да е жив! И како ми се виѓат, блага душа е. ДУКО: Јунак е. И кога да е ќе отплатит за крвта на татка му и на мајка му. ТРАЈАН: Да му е алал, така требит! БЛАГУНА: Веднуж ти го бендиса синко, оти ко тебе е во умот. ЦВЕТА: Оти, лоше е Дуко наш, мори мајко? БЛАГУНА: Не, мори ќерко, како лош, му летат умот малу, ама ќе му дојдит попосле. ТРАЈАН: Ко на секој млад човек, мори жено. ДУКО: Чунким коа бевте вие млади, не бевте такви. БЛАГУНА: Во нашето младо време не мислевме ко вас за слободија, синко! Прашај го татка ти, да видиш, што ќе ти речит. ТРАЈАН: Ја, вистина, не мислев за тија работи, (на шега) саде за тебе мислев мори жено, како да те земам; а сега ми е жал многу, оти не сум бил ко Дука. Ама не бевме ние криви за тоа. По она време немаше чоек кој да не научит што да прајме. Да се борит чоеко за слободија е мошне убаа работа. Од мене синко, имаш изин да работаш; така ќе се ослободиме ние, инаку уште много ќе киснеме и ќе тргаме м`ки од Турците. БЛАГУНА: Море м`жу, што зборуваш така? Али таков ум дааш на сина ти? ТРАЈАН: Ете тој ум, е ко шо требат. БОГДАН: Јас велам нас не ни требит да се мешаме во тиа рабоќе, и пред други не требит да зборуваме; денеска станае времињата, што брат на брата да се не веруват. Овчерот го гледаш вака мирен, добар, ама од каде го знајш, оти тој не е предавник? ДУКО: А, колку за него, ја станувам ќефил! Ја сум слушал за него мошне убај рабоќе, на кумитите лани тој им носеше леб; камо сите да се ко него, та нека се лоши. ТРАЈАН: Овој чоек бре? ДУКО: Ете, овој е, зер! ТРАЈАН: Да му е алал! Виѓате, јунак дете? (Нико и Ѓуре зад кулисите пеат). Ниво, моја ниво, Ниво позлатена, Кај ште да те жане Нивичко свештена. (Влегуваат Нико и Ѓуре) ПОЈАВА ТРЕТА ИСТИТЕ, НИКО И ЃУРЕ БОГДАН: О,синчиња мој! Што носите за ручек? НИКО: Пиперки печени и леб татко. ДУКО: Е, е! БЛАГУНА: Ами ти што сакаш, синко? ТРАЈАН: Мазник и некоја кокошка. ЦВЕТА: Ами саде турците да јадат! ТРАЈАН: (Кон децата). Што прават дедо ви, баба ви, мајка ви, бре пилиња? А, сиромаси, боси ко Татарчинња. НИКО: Арно се, стрико. Дедо си ја полнит луличката и си ја палит, а баба туку претат во огнот и на две три места си ја изгоре кошулата. СИТЕ: (Се смеат). БЛАГУНА: Пак? Нејзината кошула ко решето стана, сосема ја парчоса… БОГДАН: Ајдете, ајдете да ручаме, луѓе оти ми се јадит. ДУКО: Ајдете, оти ќе остинат пиперките! ТРАЈАН: Види го. ЖЕТВАРИТЕ и ЖЕТВАРКИТЕ: (Оддалеку се слуша пеење што постепено се засилува). Подуна вет`р пиле-ле Стано, Подуна вет`р. Де гиди, ашик Стано, мори јагне, По вардарско поле. ПОЈАВА ЧЕТВРТА ЖЕТВАРИ и ЖЕТВАРКИ (Се поздравуваат) СИТЕ ЖЕТВАРКИ: Аирлија работа! СИТЕ: Сполај ви… БОГДАН: Ајдете да ручаме… СИТЕ: Готој сме, ајдете… СИТЕ: (Пеат). Подуна вет`р пиле-ле Стано, Подуна вет`р. Де гиди, ашик Стано, мори јагне. Ток се малки моми. БЛАГУНА: Ај да појдиме онаму, под букана, арна сенка имат. СИТЕ: Ајде да појдиме. (Излегуваат пеејќи). На жетва к`одат пиле-ле Стано, На жетва к`одат Де гиди ашик Стано, мори јагне Слатки песни пејат. БОГДАН: (Кон децата). А вие соберите плачкиве и после дојдите каде нас. (Излегоа.) НИКО: (Кон Ѓуре). Мене појќе лешници ми даде овчарот. ЃУРЕ: Ааа, не, мене појќе. НИКО: Е, тогај дај ми неколко мене. ЃУРЕ: А, бре! Сакаш? НИКО: (Му грабнува). Дај, дај! Нели појќе имаш ти? ЃУРЕ: О, леле, о, леле ќе викнам татко! НИКО: Дај, барем два, дај… дај… ЃУРЕ: Не ама ајде да си ојме. НИКО: Ќе си ојме и лешници ќе собериме. (И двајцата собираат наоколу). ЃУРЕ: А, мене ми е страв. НИКО: Од ошто бре? ЃУРЕ: Од Турците што седеа еј тамо, горе. (Посочува со прстот) НИКО: А, од ним ќе се плашиш? Заборај како ни велеше Дуко и даскалот оти од Турците ич да не се плашиме? Ајде, ќе поминеме од каде татка и после ќе си собереме лешници. (Излегуваат. Влегува Спасе) ПОЈАВА ПЕТТА СПАСЕ (Сам) СПАСЕ: Ич трпи ли ме срце да седам кај овците! Нека лежат под сенка. (Се обѕрнува). Ај к‘де се? Алиштата си ги собрале? Да не си ошле? А, не можит да бидит. Нивава ја остајле недожната, полозиве лежат пак и децата сега им донесоа ручек. Мутлак се тамо, под букана, ручаат. Јас овде ќе си поседам, ќе ‘и почекам. Али да си одам? А, не! Не си одам дури не ја видам. Лична, лична на веков ја немат! С о очи ке ме испиеше… Да ја посакам, кој знае дали ќе ми ја даат? Овчар сум, пак и сирака сум; а без неа не ќе можам да живееам. Ко срцево да ми го украде, во умов се `та ми е. (Се вслушува; оддалеку се слуша тивко пеење). А, пејт некој. (Се поткрева на прсти и гледа кон кулисите). ЦВЕТА: (Пее зад кулисите). Легнала Ѓурѓа на мала врата, Ѓурѓо ле, нема Ѓурѓа да станит. Леле до бога, кучка глава не креват и тн. СПАСЕ: Дали не е таа? Ах таа е! Нејзиниот глас се слушат! Ах, бре пиле, али ќе ме сакаш, аџиба? Како да сторам? Немам чоек што да ме научит! Немам мајка, немам татко, немам род, роднина, та да ме научит, мори душо, како да те земам! Чекај, ја да е посвирам малку, таа ако ме љубит ќе дојдит да се видиме. (Ја засвирува на кавалот истата песна). Татко е мајка е, ми се виѓат добри луѓе, а брат и од нашата вера е толку речи. Јунак дете е било, сум слушал. Да му е алал, така требит. Јунаци, јунаци требит да бидиме, та така саде ќе се ослободиме побрго… Ќе пуштам стројници ќе ја посакам, белки ќе ми ја даат. И зашто да ми ја не даат… Пак не сум толку сиромав… ЦВЕТА: (Пее поодблиску). Донесите и првото либе Болаки лудо, море, ќе станит. СПАСЕ: (Потскокнува). Бреј, та` ме нагази! Што праам сега? Ах! Ете ја. (Се крева на прсти). Колко е лична! Ах, мори душо! Сега ќе те прашам! Али стои да и се скријам. (Се сокрива зад кулисите. Влегува Цвета). ПОЈАВА ШЕСТА ЦВЕТА (Сама) ЦВЕТА: (Крши лешници со заби). Пак колку благи са! Можит за то се благи зашто са негој, пак како можеше да `и стретит и да им дајт лешници ? Колко ми горит лицево! И како силно ме затупуват срцево, кога си помислам за него. Ах, да можиме да се земеме со него. Еј, кога свиреше, срцево ми го трупеше. Да можит да пуштит стројници да ме сакат… Ама кој знајт али ме сака? Ах, блазе на та`, што ќе го земит. И завидувам. Кој знае, мајка и татко за кого ќе ме даат? Кој знае како ќе бидит? Пусти адет, срамота било чупето да кажит оту ового го сакам, а оного го нејќум! А да не е то, би рекла на мајка ми и на татка оту го сакам. (Крши лешник, тој е црвлив, го плука). Ах, ах! Колкав црвец! Ама овчарче, какви лешници ми праќаш, со црви? Пак тој не бил внатре. Овчарче, меракот што ми го кладе, ќе ми изедит срцево, ко овој црвец, што го изел лешников… Засвире пак се зам‘лче; ја реков, запирка оту ќе го најдам и ќе го уплашам и белки… У! Што зборувам вака? Ако ме чует мајка, тешко мене, ќе ме отепат… Их, да дојдит до некаде да се видиме, арно ќе бидит. (Потпевнува. Овчарот се приближува. Влегува Спасе) ПОЈАВА СЕДМА СПАСЕ И ЦВЕТА СПАСЕ: (Ја плаши). Бу! ЦВЕТА: (Уплашена потскокнува). Ај, леле!.. СПАСЕ: Што прајш овде мори душо? ЦВЕТА: Их бре, колку ме уплаши! СПАСЕ: Де мори стоко, толку си плашлија? ЦВЕТА: Ми излета срцево. СПАСЕ: Толку многу се уплаши, џанам? ЦВЕТА: Ама како не ке се уплашам? И ти да си и и ке се уплашиш. СПАСЕ: (Се приближува кон неа,а таа се повлоекува). Што бегаш, мори јаребицо, што бегаш? ЦВЕТА: Како не ќе бегам! Што си ѓавол ти. СПАСЕ: Не плаши се, луѓе не јадам, не сум ни влк ни мечка. ЦВЕТА: Аааа! Какви очи имаш… СПАСЕ: (Ја фаќа за рака). Стој! ЦВЕТА: (Се брани). Бегај, бегај ќе викам… СПАСЕ: Стој душо, стој, ќе те прашам за нешто. ЦВЕТА: Бегај ќе викам! Пушти ме, пушти ме! (Тивко вика). Таткооо, таткоо… СПАСЕ: Слушај, слушај, ти се молам. ЦВЕТА: Бегај, пушти ме! СПАСЕ: Кажи ми душо, али ме сакаш да се земаме? ЦВЕТА: Како? Пушти ме, пушти ме бре ќе не видит некој. СПАСЕ: Никој немат! Дури не ми кажеш, е те пуштам. Кажи ми, али ме сакаш. ЦВЕТА: Не те сакам. СПАСЕ: Не ме сакаш? Ја те љубам и ќе умрам, ако не те земам. Голема севда има имам по тебе. ЦВЕТА: И јас имав, ама сега, кога ме уплаши, ми остина срцево. СПАСЕ: Прости ме душо златна, прости ме, јас на шака го сторив, на шака. ЦВЕТА: Аааа, на шака? СПААСЕ: Вистина ти велам, на шака, верувај!… Кажи ми севдо моја што те прашам? (ја фаќа). ЦВЕТА: Пушти ме, еднаш, после ќе ти кажам. СПАСЕ: Кажи ми, та после ќе те пуштам. (ја бакнува). ЦВЕТА: Аааа!… Не ти кажвам, кога ми прајш вака. СПАСЕ: (Ја пушта). Јас пак чув… ЦВЕТА: Што си чул ти? СПАСЕ: Чув се, што зборуваше овде. ЦВЕТА: Кога?… СПАСЕ: Сега кога беше сама. ЦВЕТА: (Со престорување). Ништо не сум зборувала. СПАСЕ: Ти си знајш што си зборувала, ама не сакаш да ми кажиш. ЦВЕТА: Ти од кај чу пак. СПАСЕ: Јас бев скриен онде, (покажува) во ржна. ЦВЕТА: Види еднош што ѓавол… СПАСЕ: Јас те видов кога идеше и се скрив ЦВЕТА: Мамиш! Заклни се! СПАСЕ: Не те мамам, море јагне, жиме тебе. ЦВЕТА: Заклни се во господа… СПАСЕ: Жими господ, верувај ме, жими тебе! Кажи ми, али да верувам во тоа што зборуваше? ЦВЕТА: Ако сакаш, верувај. СПАСЕ: Да верувам? ЦВЕТА: (Прислушкува). Бегај, идет татко, стрико, бегај! СПАСЕ: (Давајки лешници). На, за тебе сум и брал. Да верувам? (таа ги зема лешниците. Двајцата се готови да бегаат). ЦВЕТА: Верувај, те имам на срце, (излегува). СПАСЕ: Ах бре, душо златна (излегува). (се смрачува, силен ветер, облаци, молскавици. Влегуваат: Трајан, Богдан, Дуко и Благуна.) ПОЈАВА ОСМА ТРАЈАН, БОГДАН, ДУКО И БЛАГУНА ТРАЈАН: Ајде луѓе да се стегнеме сега, та побргу да ја свршиме работава, оту време не остануват, пак излоши места има да врвиме. БОГДАН: Требит, требит, оту арамии сега колко сакаш имат, пак и времево глеам ќе се расипит. (грми). ДУКО: Чунким недовршена не мојме да ја остајме. ТРАЈАН: Арна работа, леба ми, утре требит да идеме пак, малу денеска отиде денот бадијела, толку и утре. ДУКО: Зашто бадијела? БОГДАН: Оти ангарија работиме овде на Осман-бега. ДУКО: Бреј! Ама зошто? ТРАЈАН: Зашто сите така му работаат. Силен е, а пак каде сила таму прајна немат. ДУКО: А! Јас да знаев ич не работев… ТРАЈАН: Море што се стори Цвета? (Цвета запејува далеку од нивата) Руса мома, русин брала Русин брала ден гинала Кај го брала, загинала Пропаднала т`мна м`гла, Та згрешила патиштата Ја пресретил млад овчар. Руса мома му зборува: „Ти се мољам млад овчарче Да м` отнесиш дори дома Ќе ти дам тонка риза, Мека ленена кошула А мој братец тонка пушка“. А овчарот и говори: „Ај ти моме, русо моме, Твојта куќа е далеку За то моме ќе те носам Во мојата кошарица“. (Сите слушаат со зголемено внимание.) БЛАГУНА: (Здогледувајќи ја). Ааа, ете кај била. БОГДАН: Та` денеска е многу весела, туку на добро да е. БЛАГУНА: Не е убоо толку, ама … ДУКО: Јок, не било убоо! Ами како е убоо! Кога е чоек жаловит, кога плачит, али малу плачиме и тргаме м`ки. БЛАГУНА: Спроти глаа излагат тоа, пак и змија се потокми да ја укасат. ТРАЈАН: Пак ти мори жено се ќе најдиш нешто да гаташ женски работи. (Вика кон Цвета). Цвето! Ела ќерко ела да поработиме малу, пак да си ојме побрго. ДУКО: (Налутено) Што! Ага седите мадро! БЛАГУНА: (Кон Дуко). Молчи синко, со добро. ШЕФКИЈА: Ан`мка мори ќе правим, ќе јадиш, ќе спиеш. ЦВЕТА: (Плаче) Јас сум рисјанка, нејќум! ОСМАН БЕГ: Ајде со добро, оту со лошо ќе бидит! БЛАГУНА: Вие, навистина зборувате, али на играчка ? ОСМАН БЕГ: Како мори на играчка? Ќе даваш момата, ќе тучим. БЛАГУНА: Леле ! Господи! Ќерко? ЦВЕТА: Мајко! (Се прегрнуваат Благуна и Цвета). ТРАЈАН: Ага саде тоа неможит да бидит! ДУКО: (Разгневен кон Турците) Што сакате да прајте вие, кучиња! ОСМАН БЕГ: Бре (Кон другарите). Ал бу свиња бре. (Другите турци го фаќаат Дука и го тепаат). ДУКО: (Се спротивставува). Кучиња, пуштете ме бре! СИТЕ: Аман ага пуштете го. ОСМАН БЕГ: (Кон другарите). Фатите другите, извајте јатаганите. И кој прави инат колите. (Турците ги тепаат селаните). (Сите пиштат). ТРАЈАН: Што е ова да видит господ! ОСМАН БЕГ: (Грабнувајки ја Цвета од рацете на мајка и). Ајде мори, ѓаурко! ЦВЕТА: Леле мајчице, леле! Загинав ! БЛАГУНА: Цвето, ќерко! ТРАЈАН: Ќерко! Браќа селани, поможите! ДУКО: Сестро, немој, удри, не давај се! ЦВЕТА: Брате, татко, стрико, откинете ме! (Македонците се нафрлуваат на Турците. Турците ги навртуваат пушките). Стојте тамо! ОСМАН БЕГ: (Ја грабнува Цвета) Сус! (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) СЦЕНА ВТОРА Сцената претставува гора низ која минува пат што води кон чифлигот на Осман бег. Се слуша блеење на овци и ѕвонење на ѕвонци. ПОЈАВА ПРВА (Влегуваат I овчар и II овчар) I ОВЧАР: Ами к`де одеа тие кучиња, бре брате? II ОВЧАР: (Потсвирнува) Зер требит прашања за то? I ОВЧАР: Осман – Бег имат нивије од ова ст`рна, да можит да `и разглеат. II ОВЧАР: И за то, ама и за друго , бре брате. I ОВЧАР: Можит за да видет, али сме паселе в нивните нивје. II ОВЧАР: (Се смее). Џ-џа.. Та ние не сме гојда, та да пасиме,бре! I ОВЧАР: Абре, не ние, ами овци да пасет. II ОВЧАР: А,то друг есап, така кажи. I ОВЧАР: Ја много се улашив, хи, хии. II ОВЧАР: А, за плашење, што стока сме, остај се, врапче да пролета ние, на (покажува со раката), ардар! I ОВЧАР: За страв е бре брате, не е играчка. Сите најлоши крвници са. II ОВЧАР: (Настрана). ете, со тој страв ќе тргаме оште много м`ки. I ОВЧАР: Е, кажи, погодоив зашто дошле агите по поле сега, во ова горештина? II ОВЧАР: Не… I ОВЧАР: Е, кажи ти, за ошто? Хи-и-и-и! II ОВЧАР: Сега е жетварско време. Аргати и м`жи и жени и момички е п`лно по поле. Летно време селските куќи запустуваат а полињата оживуат. Турците се кучиња, погонска вера, ти одат по поле, ѓо за да разгледаат нивјерто свој, а идат за да гледаат по убајте невести и момички и после… I ОВЧАР: (Исплашено вика). А! II ОВЧАР: Што е бре? I ОВЧАР: Шумит нешто… (Трепери). II ОВЧАР: (Гледајќи кон кулисите). И, јаз`к да ти е…Ко заек се плашиш. 19 I ОВЧАР: Што е бре? II ОВЧАР: Магарето твое тебе те барат. I ОВЧАР: Ама то е? Хи, хи, хи … Марко. II ОВЧАР: То е зер. (Пауза). Бре, пак толко страшлив не сум видел. I ОВЧАР: А бре денеска ни го немат Спасета… Што се стори? II ОВЧАР: Али знам! Можит покрај нивјето `и пасит овците. I ОВЧАР: Тој мутлак требит да се вратит покрај нивата, к`д жниет девојчето на Тијана. То чупе му влегло в око, вчера лешници цел ден бра за него. Хи-и-и-и! II ОВЧАР: Имат право… Ние со тебе си избравме по една, ајде и тој да си изберит… I ОВЧАР: Ние пребрзавме со тебе, та зедовме много црни, а тој ќе земат поубаа од нашите. II ОВЧАР: Оти, ти му завидуваш? I ОВЧАР: А бре за завидување е! Ако го сака та` арно. Девојчето е ко симитче. (Се кикоти). II ОВЧАР: За обесување си (Се смее). Остај ги тие работи. Сега тебе ти е редот, оди собери овците и дотерај ги навамо. I ОВЧАР: А, чинит, тамам времето наближива за да си ојме. (Излегува). II ОВЧАР: (Сам). Страшно будалиште, бре, и страшлив до крај… Асли така си е: чорк што немат м`шко срце не можит да имат и здрав ум… Страшливиот чорк нр можит да мислит… Од страв му искокнува срцето, а од тоа му искокнува и чивијата… Абабам Спасе, навидум ништи чоек е… Ти се чинит оту ништо не знајт, а тој што ѓавол е, што глаа носит… Малу зборуват, ама секој лаф на место го кажуват… Да му е алал, ете од такви ќе има спасибог за народот, а од овој тиквеник, будалштолоци и друго ништо… ПОЈАВА ВТОРА I и II ОВЧАР II ОВЧАР: Што е бре? I ОВЧАР: Ооостај, и … се`…лошо. II ОВЧАР: Оти бре? Кажи… I ОВЧАР: Чууув: пиштит некој! II ОВЧАР: А, си чул. I ОВЧАР: Вистина бре! Пиштит! II ОВЧАР: Море, молчи тамо, витосај се, си чул вет`р. Кој знајт, ја овциве блеале, ја магарињата рикале, а тебе ти се сторило оти му пиштит некој … Ајде оди, собери овците, та не играј играчки да не те ждрапнам со стапов. I ОВЧАР: (Се подготвува да злезе). Ама… (Цвета плаче на глас) I ОВЧАР: Вистина бре, што ќе е ова? I ОВЧАР: Али знам. Страшно! II ОВЧАР: Ајде да појдиме, да видиме кој е… I ОВЧАР: А, али идам? II ОВЧАР: Ајде, бре не страши се … Да видиме ако е иктизајлија за нешто ќе му помножиме…Убооо нешто е во лош сат да поможит чоек на чоека…Ајде (Излегува). I ОВЧАР: (Излегувајќи). Ама…(Излегува). II ОВЧАР: (Од надвор). Ајде бре! И да ти е јаз`к за бојот. (Излегуваат, но малку влегуваат исплашени и двајцата, ветер, грмотевици) ПОЈАВА ТРЕТА I и II ОВЧАР II ОВЧАР: А бре, што ќе бидит тоа? I ОВЧАР: Виде, кога ти велев! II ОВЧАР: (Гледајќи кон местото од каде влегоа). Гледај, гледај! Бреј! I ОВЧАР: Бегај да бегаме, да не патиме некоја бела… Бегај…(Излегува). II ОВЧАР: Ем кон наст идат.Чекај и јас да се скријам…(се сокрива. Однадвор плачењето на Цвета станува се` посилно. По малку, влечена од Осман бег и Расима, сосема премалена влегува, а по нив Шефкија и Исмаил, насочувајќи ги пушките во правец од каде влегоа, стрелаат по еднаш). ПОЈАВА ЧЕТВРТА ЦВЕТА, ОСМАН БЕГ, РАСИМ, ШЕФКИЈА И ИСМАИЛ ЦВЕТА: (Плачејќи, вика премалена со зарипнат глас). Оф, мајко. ОСМАН БЕГ: Сус, не викај оту овде парчиња ќе правам. ЦВЕТА: (Преморена). Оф! (Паѓа). ОСМАН БЕГ: (Взирајќи се кон Цвета). Бреј ќе умри таа ѓаурка. СИТЕ: Што? ОСМАН БЕГ: Вода, вода. (Кон Цвета). Слушај мори ѓаурко! ШЕФКИЈА: (Носејќи вода во фесот). Ете вода, кардаш… ОСМАН БЕГ: (Ја прска): Стани мори ѓаурко! (Налутено ја фаќа Цвета и ја влече за раката). Кревај се! Ако не оживит ќе фрлиме во трапот таа свиња. (Сите брзо ја влечат и излегуваат, а по малку влегуваат I и II овчар, претпазливи и со сосредоточено внимание кон Турците). ПОЈАВА ПЕТТА I и II ОВЧАР I ОВЧАР: Виде? (Трепери од страв). II ОВЧАР: А, видов, видов, ама чие ли беше тоа девојче? Ах, кутрто? I ОВЧАР: Е, да чуват господ…(Плука). II ОВЧАР: Ете зошто ти одат по поле тие мрсни кучиња! (Трчајќи, влегуваат изморени Спасе и Дуко). ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ, СПАСЕ И ДУКО ДУКО: (Капнат). А, сестро, сестро. (Паѓа изморен, а овчарите се исплашуваат) I ОВЧАР: (Исплашено вика). Ааа… Бегај! СПАСЕ: (Кон овчарите). Браќа, трчајте, поможите. (Кон ДУКО). Дуко брате, стани. (Го крева). Поможите бража, рисјанско девојче грабнаа да го турчат. ДУКО: (Станува и со нова сила се впушта напред). Ајде браќа! Сестро! Брат ти иде! СПАСЕ: (Се затрчува кон Дуко). Ах, кучиња мрсни! Нема да ја остајме во вашите р`це. II ОВЧАР: (Кон првиот). Ајде бре! I ОВЧАР: Бегај, бела! II ОВЧАР: (Плука во него). Јаз`к! (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ВТОРО Селска соба во куќата на дедо Кузман, татко на Трајан и Богдан и дедо на Цвета. Огниште, оган, до него грне. Над огништето виси синџир. Од страна врата, на спротивната страна килер. Баба Кузманица ту чарка во огнот, ту шета низ собата често офкајќи. Вечер. Надвор е темно. Одвреме навреме ветер, молскавици и грмење. ПОЈАВА ПРВА БАБА КУЗМАНИЦА БАБА КУЗМАНИЦА: Оф, оф!… (седнува). Опустел му и животот! Не идет пуста умирачка да ме земат… Се наситив веќе. Ох! Какви м`ки сум тргала, се чудам, како не сум умрела до сега… Еј гиди живот наш! (Молскавици и грмење). Ох! Ох! Пак и луѓево што се забавија, што не си дојдоа порано? Агинската работа никојпат не се довршува… Ќе `и фатит лошо време. Ох!… Ох!… (Вика). Невесто! Невесто! К`де отиде пак таа? (Гледајќи кон стомните со вода). А, а, на вода отишла; сурој се дрвата, а остана граот неварен, кој ти глеат друго! Ох! А старецот што ли се забај? Чудна работа! (Влегува Митра со стомни во раце). ПОЈАВА ВТОРА МИТРА: Уф!… Капнав! БАБА КУЗМАНИЦА: (Се свртува). Невесто, ти си? МИТРА: Јас сум мајко, јас сум. БАБА КУЗМАНИЦА: Не горит огнов, мори невесто, што да му чинам? МИТРА: Господ го запустел. Опште не е варен граот? БАБА КУЗМАНИЦА: Не е, не е. Ела дуни малу, оту душа немам веќе. МИТРА: (Дувајќи го огнот). Сурој дрвата, мори мајко, та за тоа не горит. БАБА КУЗМАНИЦА: Ох!… Ох!… МИТРА: Што ти е, мајко, што ти е? Да не си болна нешто? БАБА КУЗМАНИЦА: Не, мори ќерко, не туку така си јачам, остарев ќерко! МИТРА: Крепи се мајко, крепи се, дури да ожениш внучиња и на стари години да се порадуваш малу. БАБА КУЗМАНИЦА: Еве, се крепам, мори невесто, токо… Не ме држат веќе нозеве. Ох! МИТРА: Што се саклдисуваш мори мајко, биди си раат; ако не работиш, седи си, никој не те терат да работиш. Ти дал господ синчиња, внучиња, снај … БАБА КУЗМАНИЦА: Сполај ти, мори ќерко, сполај ти, ама како да се не саклдисувам, кога виѓам оту и вие не можите да привтасат, а пак мене срцево ми се стегат. Ах… Пуста младост, како летна, ни видена ни чуена. Ох! МИТРА: Али мало си се мачила на времето, та и сега пак да се м’чиш не чини? БАБА КУЗМАНИЦА: За м’ка сме родени, мори невесто, мори ќерко! (Влегуваат бркајќи се Нико, Ѓуре и Арсе). ПОЈАВА ТРЕТА НИКО: Дај милешниците, дај ми тек беа. АРСЕ: (Бега и се сокрива во едно ќоше). А, не, чиф беа, чиф. (Нико и Ѓуре му ги грабаат). Олеле, олеле мајко. МИТРА: Што е тоа, бре кучиња ниедни? (ги раздвојува). Остајте го бре, остајте го, оту ќе ве тепам. БАБА КУЗМАНИЦА: Немојте бабин, немојте биро, не карајте се. ЃУРЕ: (Плачејќи). А мори бабо, тој ми ги украде лешниците. МИТРА: И којкај суртуци сте, со малиот се задирате. (Мукаат крави, блеат овци). Ете, гоедата дошле Ќе напраат некоја пакост, (Кон Нико).&#160;Ајде ти, бре суртук пред мене, со малите играш. (Кон баба Кузманица). Мајко, потприбирај во огнот да се свари граот побргу (Излегува). БАБА КУЗМАНИЦА: Аааа, невесто. (Дува во огнот, седнува на столчето и вика). Ела ми синко, ела ми кај баба на скут. (Арсе оди кај баба си, и седнува на скутот, таа го милува). Оооо, сугаренцето … Ох! ЃУРЕ: (Од далеку кон Арсета). Арсе, ела да играме чиф, тек. АРСЕ: А, нејќум, ти си илјаџија. БАБА КУЗМАНИЦА: (Кон Арсе). Седи ми, биро, седи ми, Ох, бабиното детенце. (Го милува). АРСЕ: Бабо, кажи една приказна, бабулето. БАБА КУЗМАНИЦА: Ќе ми ти кажам синко ќе ми ти кажам биро! (Му ги фаќа двете раце и ги крева и нагоре и надоле една по една). Китири, китири р’чиња, прела баба вретенце, си и клала на полица, дошло маче лизнало, дошло куче гризнало.Чит пстиња, ошт штурина. ЃУРЕ И АРСЕ (се смеат). Ха, ха, ха! БАБА КУЗМАНИЦА: Оф леле. ЃУРЕ И АРСЕ: кажи бабо оште една, кажи! БАБА КУЗМАНИЦА: Чекајте бабини, чекајте оту огнот не горит. Оф! Ќе дојдит татко ти, стрико ти, ќе сакаат да вечераат и да си легнат побрго, оту изм`чени се денеска. (Кон Арсета, оставајќи го настрана): Седни овде, синко да дувнам во огнов. (Зема стомна со вода и сипа во грнето, ја остава стомната и шета нагоре надолу и офка.) Оф, оф, леле! ЃУРЕ: Јас ќе имав појќе лешници, ама Турци имаше горе, во леските та не собрав. БАБА КУЗМАНИЦА: К`де имаше Турци, бре синко? ЃУРЕ: Еј, тамо горе во лескине, на ридон бабо. БАБА КУЗМАНИЦА: (На себеси): Турци, Турци виделе! (Влегува дедо Кузман) ПОЈАВА ЧЕТВРТА ИСТИТЕ И ДЕДО КУЗМАН ДЕДО КУЗМАН: (Гледа налутено, свртувајќи се). И, магариња ниедни, да им е јаз`к! За парите верата си ја менуваат јаз`к. АРСЕ И ЃУРЕ: (Се стрчуваат кон дедо Кузман). Дедо, дедо што ни носиш? ДЕДО КУЗМАН: Ништо, биро, ништо. На ви по едно шеќерче. БАБА КУЗМАНИЦА: Што си се разлутил така, бре старо? Камо ти добар вечер? ДЕДО КУЗМАН: Добор вечер, старо, додор вечер. Се разлутив, та сега ќе си пукнам од м`ка. БАБА КУЗМАНИЦА: Зашто? ДЕДО КУЗМАН: Зашто напаклок! БАБА КУЗМАНИЦА: Еле, еле? ДЕДО КУЗМАН: Ошол в град коџобашијата и попот и за пари се посрбиле. БАБА КУЗМАНИЦА: Та како така? ДЕДО КУЗМАН: Е, така, си ја мениле верата. БАБА КУЗМАНИЦА: Се потурчиле? ДЕДО КУЗМАН: Бетер од Турци станале! БАБА КУЗМАНИЦА: Ами кој им дал пари, море старо? ДЕДО КУЗМАН: Зар не знајш? Консулата српски, за да кажуваат оту са Срби. БАБА КУЗМАНИЦА: Их, јаз`к да им е! ДЕДО КУЗМАН: Јаз`к, ем голем јаз`к. За коџобашијата и така и така, ама за попот, за тоа магаре дрво, дрво требит; убо е да му ја оскубам брадата. БАБА КУЗМАНИЦА: Ама требаше тој да го сторит тоа? ДЕДО КУЗМАН: Море тој е за обесување, ама нема кој, да види тој како си ја менуваат верата за пари. Ете ти сега работа за судојте; али имаш пари за рушвет. И мене ме викна консулата и ми кажуваше оту ние сме биле Срби, ем стари Срби, зашто Србите славеле слава и ние сме славеле слава. БАБА КУЗМАНИЦА: Каква слама, море старо? ДЕДО КУЗМАН: Не мори стара, слама не, слава, слава, кога чиниме свети Никола, али Петровден, али Митровден, тога вељат Србите. „Славиме славу!“ БАБА КУЗМАНИЦА: А, ама после што ти рече консулата? ДЕДО КУЗМАН: Ми даваше пари да се потпишам на српско. БАБА КУЗМАНИЦА: Ти даваше пари? ДЕДО КУЗМАН: Ми даваше, ама јас му ги вратив и му реков оту за пари верата не си вртам; јас не сум ко овие магариња кочобашии, попои; греота да се кинеме на парчиња… И него поп го сторил владиката! За свињите не чинит тој едепсас. БАБА КУЗМАНИЦА: Не зборви така, старо ќе те фатит некој грев, поп чоек е. ДЕДО КУЗМАН: Ѓавол чоек е, уште рогој и опашка му се ексик. Ах, веричката негова! БАБА КУЗМАНИЦА: (По подолга пауза). Море, луѓево што се забаие олку? (Луња, светкање, грмотевица). ДЕДО КУЗМАН: Ич не знам како да ти речам, мори стара: јас реков, оту дошле веќе. Време лошо… БАБА КУЗМАНИЦА: Ох! Олку забаање не било други п`т. (Кон Ѓурета). Ѓуре бре! ЃУРЕ: Што мори бабо? БАБА КУЗМАНИЦА: Имаа многу за жниење, бре синко? ЃУРЕ: Малу беше бабо, малу. Ајде одете си, ни рекое, ние ќе си дојдиме. ДЕДО КУЗМАН: Ами камо `и да си дојдат? БАБА КУЗМАНИЦА: Многу ми е гајле, туку господ да `и вардит и да `и чуват! Ох! ДЕДО КУЗМАН: Ќе им бериме гајлето, ами што ќе им прајме. БАБА КУЗМАНИЦА: И какви соништа лоши виѓам овие дни, туку господ на арно да `и истерат. Оф! ДЕДО КУЗМАН: А, вет`р се соништата, јас не верувам. БАБА КУЗМАНИЦА: Ох, не е диб за неверување, старо: сонот се истеруват на нешто, туку болаки на добро да е. ДЕДО КУЗМАН: А, ништо. БАБА КУЗМАНИЦА: Многу ми е страв, ама господ. ДЕДО КУЗМАН: За страој, страој е мори старо. Во турско сме, во пуста земја; зиме ќе умираме за леб и од студ, а лете така ќе се топиме од страој и од мераци. БАБА КУЗМАНИЦА: Оф! Окутра му животот наш што го живејме. Оф! (Силен ветер и грмотевица. Влегуваат: Нико и Митра со котел во раце) ПОЈАВА ПЕТТА ИСТИТЕ, НИКО И МИТРА ДЕДО КУЗМАН: Што се сторија луѓево, мори невесто? МИТРА: Али знам татко, многу се забае. БАБА КУЗМАНИЦА: Оф, не е на добро ова забајње. ДЕДО КУЗМАН: Чудна работа? НИКО И ЃУРЕ: (Ги грабаат лешниците од Арсе). Дај ни, дај ни. АРСЕ: Олеле, олеле, мајко, бабо! БАБА КУЗМАНИЦА: Бреј, бреј, што му прајте на детето. АРСО: Лешниците пак ми грабат овие, бабо! МИТРА: Пак се степувате, кучиња ниедни?! (Ја зема машата, ги брка, кого ќе го фати, го удира). Чекајте да ве научам како да живувате братски (Ги тепа). ЃУРЕ: (Плачејќи). Јас не му грабав, мори мајко. ДЕДО КУЗМАН И БАБА КУЗМАНИЦА: Прости ги невесто, прости ги оште сега. МИТРА: (Го удира Арсета) На ти и тебе шепардан ниеден. (Сите тројца плачат и се смеат). ДЕДО КУЗМАН: Ете ти, по играчка и плачка. НИКО: Тек беа, ама тој не `и дааше бре дедо. АРСЕ: А, бре чиф беа, не беа тек. БАБА КУЗМАНИЦА: Ајде, не карајте се, бре биро, браќа сте, оф! ДЕДО КУЗМАН: Не требит да се карате, бре синчиња, не требит; уште од мали да се учите да се слагате, та кога ќе порастите да живувате како браќа, а не да се изделите на парчиња; од карање немат аир, синко! Тие пусти карајнци не сторие нас да се тепаме по судој. Да се слагавме, да бевме се слушале, не би било вака, турско, а сега сами би се поелале. Едни Срби, други Грци, други Власи, други Евреј за пари ќе станат! Се испокинавме! А гледам мрсниот току не јават ко магариња; така не карајте се, та кога ќе порастите да бидите јунаци, та земјава да ја откинете од Турците. Ајде сега речите една песна, како што ве учит даскалот. (Нико, Ѓуре и Арсе одат кај дедо си и запејуваат) Македонијо, мајко мила, Страдна земјо, света, Много мајко, си теглила В м`ки и несрета! ДЕДО КУЗМАН: Аферим бре синчиња, да сте ми живи! (Кучињата лаат). ГЛАС: Дедо Кузмане бреј! Дедо Кузмане! МИТРА: (Излегува на вратата) Кој викат? Кој викат? ГЛАС: Богданице! МИТРА: Чуја. ГЛАС: В`село Турци дојдоа и еден на конак кај вас ќе дојдит, да му приготвите вечера. Чу, али не чу? МИТРА: Чув, чув… (Се враќа). Ете ти сега. ДЕДО КУЗМАН: Што е мори невесто? МИТРА: В` село Турци дошле и еден кај нас на конак ќе дојдел, та да му зготвиме вечера. ДЕДО КУЗМАН: А? Тамам работа, то беше ексик. БАБА КУЗМАНИЦА: Да му се невидит и конакот. Оф! Се кај нас `и пуштат на конак; ко ан стана нашава куќа. Вчера двајца беа, сега пак… ДЕДО КУЗМАН: Оште многу ќе пуштаат мори стара, оште многу, нели сме з`т со коџобашијата. МИТРА: Ни еден да не останит! Една вечер раат не мојме да спиеме. ДЕДО КУЗМАН: Дошло да се тргат, ќе тргаме; земај постели му тамо да легнит, да се скапит, да дајт господ! МИТРА: Од која страна да му постелам татко? ДЕДО КУЗМАН: Од онаа страна оданде, одавде ние ќе спиеме. (Кучињата лаат). МИТРА: И! Ете, тоа куче идет! ДЕДО КУЗМАН: Кучињата да му јадат глаата, да дајт господ. (Оди кон вратат да го пресретне) Пак, навистина да не го раздрпаат кучињата, та беља да си налепиме… (Влегува Турчинот) ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ И ТУРЧИНОТ ТУРЧИНОТ: (Налутено). Што не излезете ор, да вардите од кучињате, ќе ме јадил. ДЕДО КУЗМАН: Да ти се многу години, ага, нашите кучиња на пријатели не лаат. Поели, седни ага!… ТУРЧИНОТ: Анасана, ќафир. Што сте правиле за вечера, ор? Носите да вечерам овде. БАБА КУЗМАНИЦА: Шато дал господ ага, сега, сега ќе приготвиме. ТУРЧИНОТ: А оште не сте зготвиле бре ѓаур? Што чекате? (Го удира дедо Кузмана). ДЕДО КУЗМАН: Аман, ага, аман, сега ќе бидит готоо. ТУРЧИНОТ: Ајде чабук; сакам да јадам, кокошка да пржите. Жи ми вера, сите ќе кољам. БАБА КУЗМАНИЦА: Сега ќе бидит, ага, сега. (Тивко кон Митра). Невесто, пијано е кучено, пак кокошка сакат. МИТРА: Ќе заколиме кокошка, што ќе прајме, да пукнит од неа. ТУРЧИНОТ: И алва сакам да прајте, ама да не го пржите со вашата маст! Да миете арно тој тиганот, зере жи ми вера, коските ќе ви кршам. ДЕДО КУЗМАН: Биди раат ага, биди раат, се ќе бидит. ТУРЧИНОТ: Ќиди, домус!… ДЕДО КУЗМАН: (Кон Митра). Невесто, ајде фати една кокошка за агава да го нагостиме. ТУРЧИНОТ: Ајде мори ѓаурко, чабук, чабук, оту чудо ќе праа, гиди верата! Донеси ракоја да пијам овде. (Баба Кузманица и Митра излегуваат) ДЕДО КУЗМАН: (Кон Ника) Нико, подај го пагурчето, во долапот е, да се напиеме со агава. (Нико излегува и го донесува пагурчето). ТУРЧИНОТ: Носи да пијам, бре ќе ти… анасана (Кон Арсета). Ела ти бре овде, кумита. (Кон Ѓурета) А и ти, бре шејтан! ЃУРЕ И АРСЕ: (Уплашени) Дедо, дедо!… ТУРЧИНОТ: Ја не јадил деци, елате бре! ДЕДО КУЗМАН: (Умилно). Елате пилиња, елате при агава. (Децата одат кај дедо Кузман). ТУРЧИНОТ: Елате бре при мене, бре домус! Зашто ти не идел при мене, бре! Кажи де? АРСЕ: (Плачејќи) Ми е страв ага. ТУРЧИНОТ: Од мене бре? Ај утре ќе носам на град. АРСЕ: А, не идам. ТУРЧИНОТ: Зашто бре? Ќе носил при моите деца, таму ќе јадил пилаф, алва, шеќер, (кон Ѓурета), а ти идеш бре? ЃУРЕ: А, и ја не идам. ТУРЧИНОТ: Бак шејтан чоџук. Ќе турчам бре, жи ми вера. Ајде в град ќе носил. ЃУРЕ: Неќиме! Оџите викат на џамиите ко магариња. ТУРЧИНОТ: (Налутен станува да ги тепа децата) Бре ќопек, пис милет, комита гаур! (Арсе и Ѓуре бегаат надвор плачејќи). ТУРЧИНОТ: Сус, сус, оту ќе ве колам! ДЕДО КУЗМАН: (Го подава пагурчето) Поели ага, поели напи се, не се лути, деца се, не им врзви за кусур. ТУРЧИНОТ: Деца, а? Кој учел да зборви така? ДЕДО КУЗМАН: Напи се џанам, напи се! ТУРЧИНОТ: Анасана тој таткото, деците, се комити. ДЕДО КУЗМАН: Не, џанам ага, шо е тој лаф? ТУРЧИНОТ: Тој келеш да речел таков збор? Тој дете, ама татко му ќе патит! Еден бег денеска го грабил една ѓаурка на нивата да турчит, ја ќе турчам сите жими вера. ДЕДО КУЗМАН: (На страна) Грабиле момичка да турчат? (Кон Турчинот). Напи се ага, напи се! (Силен ветер и грмотевица). ТУРЧИНОТ: (Го подига пагурчето) А, од тој ја не пиел, од тој ѓаурите пијат. Носите овде со шише, со бинлак ракија сакам овде. (Го фрла пагурчето настрана). К`де ошол тој коконата? А, бргу викај овде да стоит диван пред агата. ДЕДО КУЗМАН: Таа отиде да заколит кокошката. ТУРЧИНОТ: Сус! Ја оди да викаш, да дојдит таа овде, а ти да колиш тој кокошката. Викај и тој убавата ќерка што имаш. Чапрас диван да стоит и двата. ДЕДО КУЗМАН: Не е овде ага, на работа е таа. (На себеси) Ах, пусти м`ки наши! ТУРЧИНОТ: Викај! Викај! Чини што ти вељам оту коски ќе ти кршам! ДЕДО КУЗМАН: (Излегува од вратата и вика) Невесто, невесто, ела ваму. ТУРЧИНОТ: (Кон Нико) Носи овде ракоја бре ти домус! Ај кумита ѓаур, бак шинди. Кренил глаа тој ѓаур. ДЕДО КУЗМАН: (Се враќа). Оф! Ага, кумити овде немат. ТУРЧИНОТ: анасана и деците си праил кумити. НИКО: (Подава шише со ракоија на дедо Кузмана) На, дедо! ДЕДО КУЗМАН: Појли ага, со шишево напи се. ТУРЧИНОТ: Анасана и деците си праил кумити, ѓаур. Ќе бесим сите. Викај невестата да седит чапрас диван пред мене. (Влегува Митра) ПОЈАВА СЕДМА ИСТИТЕ И МИТРА МИТРА: Што е татко, што ме викаш? ТУРЧИНОТ: Ела вамо, мори, дај ракија! МИТРА: У, ага, јас ќе готвам вечера, не можам! ТУРЧИНОТ: (Ја дига пушката) Ела вамо!? МИТРА: Татко!? (Задишена влегува баба Кузманица) ПОЈАВА ОСМА ИСТИТЕ И БАБА КУЗМАНИЦА БАБА КУЗМАНИЦА: (Брзо и уплашено). Луѓе али не слушате?!… ДЕДО КУЗМАН: Што е мори жено, што е?! ТУРЧИНОТ: Бреј! (Децата исплашени плачат) БАБА КУЗМАНИЦА: Леле Тарјаница идет и плачит. ДЕДО КУЗМАН: Што се сторило мори? (Излегуваат дедо Кузман, баба Кузманица и Митра). ТУРЧИНОТ: Давај ракија мори, што бегаш? (Влегуваат Благуна, плачејќи, со расплетени коси, Богдан, Трајан, Митра и баба Кузманица) ПОЈАВА ДЕВЕТТА ИСТИТЕ, БЛАГУНА, ТРАЈАН, БОГДАН БЛАГУНА: (Плачејќи). Леле ќерко леле до господа! Цвето, што ти било пишано. БАБА КУЗМАНИЦА: Што е мори Трајанице! Оф! Камо ви ја Цвета? БАБА КУЗМАНИЦА, ДЕДО КУЗМАН, МИТРА: Што?!! Турци Цвета е грабнале!!! ДЕДО КУЗМАН: Оф, ја сиромав! (Плачејќи). Цвето, чедо! (Кон Трајана). Синко, што таксират не најде!… Брго кажи на уќумат? ТУРЧИНОТ: (За себеси) Не бу, шашарма?! (Влегуваат Дуко и Спасе) ПОЈАВА ДЕСЕТТА ИСТИТЕ, ДУКО И СПАСЕ ДЕДО КУЗМАН: (Кон Дуко). Синко, али си жив? ДУКО: Жив сум дедо, жив, ама зашто сум. ТРАЈАН: Што сторивте. Али не можевте да ја откинете? СПАСЕ: Ах!… Не можевме ништо да напрајме… ДЕДО КУЗМАН: Трчајте кај валијата и кај консулите да кажете за нашиве м`ки што ги тргаме! ДУКО: Ако не свршиме ништо кај валијата и кај консулите, тогај?… СПАСЕ: Така и така сме `и клале глајте в торба, али ќе ја откинеме, али ќе умриме м`шки! Јас сум со тебе. ДУКО (Налутено). Ајде брате! ТУРЧИНОТ: (Налутен станува). Не бу бе, шашарма? (кон сите) Ја вечера сакам!…. ДУКО: Што барат овој пес овде? (Кон Турчинот) Што сакаш т бре, куче? ТУРЧИНОТ: Вечера бе домус, ракоија! СПАСЕ: (Го фаќа Турчинот). Надвор куче, да те немат овде. (Го турка надвор. Сите мажи го тепаат Турчинот). ДУКО: Ајде, да му светиме масло барем на овој! (ЗАВЕСТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ТРЕТО Сцената претставува соба во чифликот на Осман бег. Утро. Цвета уморена од тага спие на миндерот. ПОЈАВА ПРВА ЦВЕТА (САМА) ЦВЕТА: (Блада). Мајчице! (се стреснува). Мајчице, Турци идат, леле! … Оф, каде сум (Разгледаува наоколу). Турска куќа? ! (плаче). Оф, пусти живот мој!… Мајко, каде си да ме видиш? Брате, зошто не дојдеш да ме откинеш од мрсни, погански раце! Татко, златен татко, али бараш чаре, за да ме извадиш од таа пуста куќа? … Ах, тешко мене, јас сирота?! Загинав!?… Мајко, о мила мајко!… Што грев сум сторила, та овие м`ки за мене? Оф, пусти таксират мој!… Ах, зошто сум се родила девојче во ваква пуста земја?!… Ќе ме потурчат?!… Туркина да бидам!? У!? Чувај ме, Господи, умирам , ама Туркина не станувам!… Не, тој саде не мојт да бидит!… Не… Мајчице, татко, Дуко, братенце мое, каде сте?… Мајко. (Се замислува). Не! Требит од овде да избегам! (Оди кон прозорецот) Ах, сонце, ти се мољам кажи за мојте м`ки. Ти виѓаше кога ме грабеа. Јас секое утро тебе сум те пречекувала, сонце!… (Се замислува). Од овде, низ пенџерава ќе избегам. Али ќе избегам, али ќе се отепам! Многу поубоо е да умрам (Се обидува да ја протне главата низ решетките). Ах, не можит од овде и сила немам да скршам едно железо. (Оди кон вратата, ја побутнува, ја наоѓа затворена). И овде затворено! Ах, господи, али не ти е грев?!… Четири дни сум затворена, ко пиле во кафез!… (Паѓа на миндерот и задремува. Влегува Осман бег) ПОЈАВА ВТОРА ЦВЕТА И ОСМАН БЕГ ЦВЕТА: (Како да се сепнува). Мајчице, ти си? (Испискува кога го здогледува Турчинот). Оф!… ОСМАН БЕГ: Што си станала толку рано, мори!… Да не мислиш на жетва да одиш?!… Спи раат, спи раат; Осман бег не ти пушти на жетва да ти гори тој бело лице; има кој да работат за тебе… Како спа сама овој вечер? Кажи де, што молчиш?!… Али уште плачиш?!… Грев ти на душата, мори ѓаурко, ако на тој меки душеци не спиеш раат. (Се приближува до неа, сака да ја фати за рака). Зборувај де! ЦВЕТА: Бегај! ОСМАН БЕГ: Не си љути мори ѓаурко, не си љути! ЦВЕТА: Бегај ти кажувам!!! ОСМАН БЕГ: Јас те милувам, мори стоко. ЦВЕТА: Бегај, не ти сакам милувањето твое!… Бега!!! ОСМАН БЕГ: Не си љути мори, стопанка ќе ти праам на чифликот, жи ми вера. Тој сета стока моја, твоја ќе бидит. ЦВЕТА: Нејќум, нејќум! Држи си стоката за тебе, а мене пушти ме дома да си одам! ОСМАН БЕГ: Да те пуштам? А! Тој саде не может да бидит!… Ти, ести, си моја. ЦВЕТА: Твоја?!.. Не!… ОСМАН БЕГ: Ти Туркина ќе бидиш. ЦВЕТА: Кој? Јас Туркина? Не! Никогаш!… ОСМАН БЕГ: Оџата ќе чинит Туркина, мори будал. ЦВЕТА: Туркина? ОСМАН БЕГ: За твој атар, денеска викав чалгија, да свирит на чифликот. На гости дојдоа много ан`мки, да конуштисаш со ним и да видиш каков добар живот живеит. Гледај сега! (Плеска со рацете. Музиката засвирува чочек. Неколку млади каднки лесно облечени, како турски играорки му се поклонуваат на Осман бег и под такт на музиката играат чочек. Осман бег се насладува, а Цвета со омраза гледа на сето тоа и плаче. Разнежен Осман бег оди кон Цвета и сака да ја бакне). (Приближувајќи се) Стој, стој! Ќе љубам тебе! ЦВЕТА: Бегај, тргни се ти кажувам! ОСМАН БЕГ: Стој, мори ѓаурко! ЦВЕТА: (Му удира шлаканица) На ти тебе, куче! ОСМАН БЕГ: (отпуштајќи ја) Бре анасана! (Ја грабнува за косата и ја турка). ЦВЕТА: Оф! Мајчице! (Паѓа). (Сите анамки уплашени бегаат). ОСМАН БЕГ: Домус, дур бакалам, ја ќе колам тебе! (Излегува). ЦВЕТА: (Плачејќи) Мајко! Ох! Пусти м’ки мој! (Паѓа) (Влегуваат Крста и Петкана) ПОЈАВА ТРЕТА ЦВЕТА, КРСТА И ПЕТКАНА КРСТА: Плачит, кутрата! ПЕТКАНА: Ами, шо ќе прајт, сирота? Плачи, плачи, и плач не помага. КРСТА: (Воздивнува). Е, и јас плакав, плакав, ама залудо. ПЕТКАНА: Ами јас, току опустел му животот наш, мори сестро! КРСТА: Шт, шт, молчи! (Се приближува кон Цвета и ја побутнува). Доста! Доста си плакала мори сестро! ЦВЕТА: (Уплашено срипува). Ага! Пушти ме!! ПЕТКАНА: (На страна). О, сирота!… КРСТА: Не плаши се, сестро, не плаши се, не е овде агата. ЦВЕТА: (Плачејќи). А, ама вие што барате овде? КРСТА: Дојдовме да те видиме. ПЕТКАНА: Е, мори сестро, чоек со чоека живејт. ЦВЕТА: Така е, ама со секој чоек не можит да живејт. КРСТА: Зашто? ЦВЕТА: Е, вам ви е широко околу вратот, та за тоа така велите, а прашајте не нас, рисјанките, што тргаме од вашите м’жи. ПЕТКАНА: (На страна) Клетите рисјани! КРСТА: Ела ќерко, ела да те рашетаме низ другите одај, та тамо по на техна ќе си позборуваме. (Излегуваат трите. Влегуваат Осман-бег и Селим-оџа) ПОЈАВА ЧЕТВРТА ОСМАН-БЕГ И СЕЛИМ-ОЏА ОСМАН-БЕГ: (Зачуден) А! К’де ошле тие ѓаурки? СЕЛИМ-ОЏА: Да не избегале? ОСМАН-БЕГ: А, јок! (оди кон вратата што води кон харемот низ којј излегоа двете анамки и Цвета). Тука са, к’де ќе бегат… Кој можит од мојте р’це да бегат. Е, жи ми турска вера, оџа ефенди, сите ќе турчам, сите каури. СЕЛИМ-ОЏА: Евет, беим, друго чаре нема… Дури не турчиме тие ѓаури, царстввото на падишахот раат нема да има. ОСМАН-БЕГ: Еле, тој ѓаур комита, што терсене е од некое време, жи ми вера да имат царство сите би не исклал, ама дип не му е царството. СЕЛИМ-ОЏА: (Се смее). Ха, ха. Се плачат оту сме ги м’чили… ОСМАН-БЕГ: А шо ќе им прајме?!… Ако не мачиш, ако не колиш, ќе се наплодат коо мрави… Коли! Коли! СЕЛИМ-ОЏА: Трнот ако не сечиш, ќе ископат очите… ОСМАН-БЕГ: Царот дават изин да колиме ѓаурите… Сите би колел, ама дип… много креват ѓурултија тој Московот, Инглизот и Френгот. СЕЛИМ-ОЏА: На секое зло има лек. Ако тие ни се душмани имаме и пријатели. Тој Немецот… Алеман паша и тој како се викаше Швабата – Австриецот со нашиот цар се. (Покажува со прстите доближувајќи ги). ОСМАН-БЕГ: Арен девојка грабнав, оџа… Ама инаетчија е… много. Не се турчи и верселам… СЕЛИМ-ОЏА: Јас неа ќе турчам… Јаваш, јаваш… ОСМАН-БЕГ: Ќе турчам сите ѓаури… Илјаким, братот и овчарот за еден инат, два пати ќе турчам. СЕЛИМ-ОЏА: Евет, тие се нај-баш кумита. (Ослушнува и станува). Бејм, идат!… ОСМАН-БЕГ: Идат?! (Оди кон вратата). СЕЛИМ-ОЏА: Нека остајме раат, белким ќе кандисат да се турчит? (Излегуваат. По малку влегуваат Цвета, Крста и Петкана) ПОЈАВА ПЕТТА ЦВЕТА, КРСТА И ПЕТКАНА КРСТА: Е, мори ќерко, и јас праев така инает ко тебе. ЦВЕТА: Како, зошто инает сте праиле? КРСТА: Нејќев да се потурчам, ама после си кандисав. ПЕТКАНА: Та и јас така мори сестро!… ЦВЕТА: Ама кој сакал вас да ве потурчит, џанам, кога вие Туркини сте се родиле?! КРСТА: Не, ние рисјанки сме се родиле, мори сестро. ЦВЕТА: Рисјанки сте се родиле?! ПЕТКАНА: (Нажалено). Рисјанки бевме, мори сестро. КРСТА: Ама не потурчија! ЦВЕТА: Ве потурчиле?!!! ПЕТКАНА: (Воздивнува). Ах, не потурчија! КРСТА: На сила, сестро, ко тебе што ќе те потурчат. ЦВЕТА: (Разлутена). Ах, бегајте од мене вие, вртоверки! КРСТА: Немој, не ни кажви така сестро. ПЕТКАНА: (На страна). Рисјанки бевме, а сега Туркини, пусти робинки. КРСТА: Ете така… Е, да знајш какви са лоши нашите мажи. ЦВЕТА: Како можат да ве потурчат, ако вие не сте сакале? ПЕТКАНА: Царство им е, сѐ можат. ЦВЕТА: (За себе): Овие ме мамат. (Кон нив). Вие ме мамите, вие сте Туркини. ПЕТКАНА: Не мори сестро, верувај, не. КРСТА: Нема зошто да те лажиме. ЦВЕТА: Бегајте, се гнасам од вас. Вие сте Туркини, вие ме мамите. ПЕТКАНА: (Кон Крста) Кутрата, не ни верува, ама има и право. ЦВЕТА: Ако вие не бевте Туркини, то не ќе ме кандисувате за да се потурчам, а ќе ми поможевте да избегам од овде. КРСТА: Ние не те кандисуваме, ами ти кажуваме како е работата, оти на сила ќе те потурчат сестро. ПЕТКАНА: Би ти поможиле, мори сестро, да избегаш и ние би избегале со тебе, ама не вардат, та не мојме. КРСТА: (Кон Петкана). Покротко, покротко зборви Петкано, оту можит да слушат, бегот. ЦВЕТА: (Кон Петкана). Тебе Петкана те викаат? ПЕТКАНА: (Воздивнува) Ах! Петкана. ЦВЕТА: (Кон Крста). Ами тебе? КРСТА: Мене Крста ме викаат. ЦВЕТА: Крста? Ами од кои места сте? КРСТА: Јас сум од Каменица, а Петкана е од село Црвен Брег ЦВЕТА: А имате ли нешто роднини? ПЕТКАНА: Имавме, имавме сѐ мори сестро, а сега ништо немаме. (Плаче). КРСТА: (Плачејќи). Јас имав и мајка и татко, и браќа и сестри, а сега ко што ме гледаш сум. Татка го утепаа кога ме грабиа, мајка умре од мерак по мене, брат ми, едниот го утепаа на Пирин Планина, а другиот е во Бугарија и секоја пролет идет со комити. Ете, така се запусти нашата куќа. ПЕТКАНА: А јас саде една мајка и еден брат си имам. ЦВЕТА: Ами живи се сега? ПЕТКАНА: (Плачејќи). Мајка е жива и кукат ко црна кукавица… ЦВЕТА: А, кутра мајка. (Плаче). ПЕТКАНА: А брат ми во Анадол го пуштие, и сега не знам, али е жив или умрен. КРСТА: Ето, такви се патилата наши ќерко! ПЕТКАНА: (Кон Цвета). А ти? ЦВЕТА: Ах, јас си имам, татко, мајка, брат, стрико, баба, дедо; јас сѐ си имам. (Плаче). КРСТА: Ееее, сиротите! ПЕТКАНА: Пусти живот наш, пусти живот наш! КРСТА: (Гледа кон прозорецот). Шт, молчите, идет бегот. (Кон двете). Како да му кажиме? ЦВЕТА: Кажете му оту ја нејќум да се потурчам! КРСТА: Ах мори сестро! ЦВЕТА: Нејќум, не! Ќе умрам, ама Туркина не станувам! ПЕТКАНА: Ах, кутра, сирота! (Влегува Осман-бег) ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ И ОСМАН БЕГ ОСМАН БЕГ: Е, како го велит тој ѓаурка? КРСТА: Не кандисува беим. ОСМАН БЕГ: Бреј! А оште прајт инат?! (Се доближува кон Цвета). А, вистина мори свињо, а? ЦВЕТА: Оф, мајко!… ОСМАН БЕГ: Кажи де?! ЦВЕТА: (Решително). Јас ти кажав, сто п’ти не ти кажувам. ОСМАН БЕГ: (Ја приближува). Кажи пак, бре! ЦВЕТА: Бегај на ст’рна! ОСМАН БЕГ: Аааа, анасана! ПЕТКАНА: (Зашеметена). Ах, сирота! ОСМАН БЕГ: Ќе ти колам мори ѓаурко! ЦВЕТА: (Налутено). Коли ме, беси ме, што сакаш прај, ама јас Туркина не бидувам! КРСТА: (На страна). Бреј! ОСМАН БЕГ: (Го извлекува јатаганот и ја фаќа за коса). Ќе турчиш? ЦВЕТА: (Смело). Пушти ме! (Пишти). Оф, мајчице!… КРСТА: (Притрчува, го фаќа Осман-бег и го трга на страна). Аман ефендам, немој, немој! ПЕТКАНА: (Ја фаќа Цвета). Немој мори сестро, не прај вака, немој со лошо. ЦВЕТА: Леле мајчица. (Кон Осман-бег). Ах, куче! ОСМАН БЕГ: (Разлутено). Пуштите да колам тој ѓаурка. КРСТА: (Го тргнува). Прости ја беим, ќе кандисат! ОСМАН БЕГ: Анасана, ѓаурка! Коски ќе кршам. ПЕТКАНА: (Кон Цвета). Сакај му мувлет, за да си помислиш малу, мори сестро, оту тој ќе те заколит. ЦВЕТА: Ох! ОСМАН БЕГ: (Налутено). Пуштите ќе дробил на прачиња. ПЕТКАНА: Сабур, беим ти се молит за мувлет, мувлет ти сакат. ОСМАН БЕГ: Мувлет, а? (Се смирува). ЦВЕТА: Ах, пушти ме малу надвор да рашетам, ми е лошо. (Паѓа. Крста и Петкана ја дигаат). КРСТА: Стани ќерко, стани, што прајш вака? ЦВЕТА: (Поткрепена од Крста и Петкана). Оф, мајчице!… ОСМАН БЕГ: (Малу посмирено). Остајте мене тој ѓаурка, ја ќе рашетал из бавчата. (Кон Цвета). Зошто ми лутиш, мори, а? КРСТА: Со добро беј, со добро ќе кандисат. ОСМАН БЕГ: (Излегувајќи со Цвета вика). Адемааа, Адемааа, Суљо. Стојте тамо на капеџиците? (Глас). Пеки ефенди! (Крста и Петкана сами) ПЕТКАНА: Кутра! КРСТА: Јака душа мори, Петкано, ич не се страшит од бегот. ПЕТКАНА: Што ќе се страшит, кога сторила ниет да умрит, ама да не се турчит! КРСТА: Голем инат прајт. ПЕТКАНА: Ах, пусто царство им е, мори, оту да е инаку… КРСТА: Е, да е инаку, ние не ќе бевме во турски р’це, туку м’чи се молчи… Зер јас сакав да се потурчам, ами шо ќе прајш, кај е сила прајна не е. ПЕТКАНА: Ах! Али су сакала, али сум мислела за ваков живот, затворена ко в апцана. Запусти го, да не зборуваме, оту ми се кинит срцево од мака. КРСТА: Ами шо да прајме, мори сестро. Сега немаме ни рода, ни роднина, пак и сите бегат од нас. Туркини сме… Пак аџиба, можиме да живејме при животот на овие кучиња? Ах, ни било пишано да си загинеме, Туркини да бидеме. (Погледнува кон прозорецот). Гледај, кутрана, во бунарот се загледала… ПЕТКАНА: Ама што да чинит сиротата? КРСТА: (Уплашено со вкочен поглед погледнува кон прозорецот). Ах! Мори, што напрај та?! Леле, во бунарон се фрли… ОСМАН БЕГ: (Од надвор). Адемааа, Суљооо, гелбурда, чабук, чабук!!! ПЕТКАНА: Ќе се удајт кутрана! КРСТА: Ето зашто сакала надвор да излезит. ОСМАН БЕГ: (Од надвор). Слези бргу бре, фати тој шејтан ѓаурка! (Пауза). КРСТА: Ах!… Ено ја, ја изваја!… Гледај, гледај сирота. (Кон Петкана). Забули се сестро, да излеземе! (При излегувањето се сретнуваат со Осман-бег и Цвета) ОСМАН БЕГ: (Ја отвора вратата). На во тој будала ѓаурка, ќе давел. (Цвета влегува) ПОЈАВА СЕДМА ИСТИТЕ И ЦВЕТА КРСТА: Што напрај така, мори сестро? ЦВЕТА: Оф, мајчице! Како не се удајв?!… ПЕТКАНА: (На страна). Ах! Никој не слушат нашите м’ки. Пусти цар далеку, а господ високо. КРСТА: Стани да се преслечиш, оту ќе настиниш вака. ЦВЕТА: Остајте ме, остајте ме, да умрам поубоо. ПЕТКАНА: Немој мори, белким имат господ, белким ќе излезиш од овој пекол. КРСТА: Ако ја извадат на уќумат пред пашата, белким ќе имат спасибог да ја отпуштат. ЦВЕТА: Ах! Камо тој господ да ме пуштат пред пашата да му кжам сѐ. КРСТА: Брат ти, татко ти, можит да сториле давија на уќумат за да те изваат пред пашата. ЦВЕТА: Пред пашата ќе ме изваат? ПЕТКАНА: Ќе те изваат, ќе те изваат. КРСТА: Саде тебе не ти требат да се инатиш; ако им велиш оту не се турчиш, тогај ич не ќе те изваат, ќе те скриат, ко нас што не скрија. Сега вели оту ќе се потручиш, а тамо кажи што сакаш. Така многу се откинале. (Забрзано влегува Осман-бег) ПОЈАВА ОСМА ИСТИТЕ И ОСМАН БЕГ ОСМАН БЕГ: (Брзо) Бегајте, скрите се тамо! КРСТА: Што е ефендим? ОСМАН БЕГ: Ајде гит орда, заптие гељор, чабук, капу капи. (Цвета, Крста и Петкана бргу излегуваат. Влегуваат тројца заптии, Дуко и Спасе) ПОЈАВА ДЕВЕТТА ОСМАН БЕГ, I, II, III ЗАПТИЈА, ДУКО И СПАСЕ I ЗАПТИЈА: (Кон Осман-бег). Мерхаба ефендим! ОСМАН БЕГ: Мерхаба, мерхаба, бујрун (Покажува кон миндерлакот). I ЗАПТИЈА: Ејвала. ДУКО: (Кон Спасе). Ето го, ето го! СПАСЕ: Тој е крвникот. I ЗАПТИЈА: По поелата на Вали-паша сме дошли овде да бастисаме вашата куќа, и сакаме да ни дајш изин. ОСМАН БЕГ: Ја немал качак тутун, ор! ДУКО: Не сме колџи та за то да идеме. II ЗАПТИЈА: (Заканувачки кон Дуко). Сус бе ѓаур. СПАСЕ: Зашто да молчит? III ЗАПТИЈА: Сус бе и ти, домус, кој те праша тебе? ОСМАН БЕГ: Ами тиа ѓаури што барат овде? ДУКО: Има што да бараме, за то сме дошле. II ЗАПТИЈА: Сус бре ешек, жими вера… СПАСЕ: (Кон Осман-бег). Тој си сакат сестра му, што ја грабна од полето пред четири дни. I ЗАПТИЈА: Ај анасана! III ЗАПТИЈА: (Кон Спасета). Ти ќе молчиш, бре или ќотек сакаш? I ЗАПТИЈА: Тија ѓаури праат поплака не тебе, оту на сила си зел една ѓаурка. ОСМАН БЕГ: (Гордо) Ха, ха, ха (Кон Спасета и Дука) Па вие прајте поплак ор’ жими вера. ДУКО: Ние, ние! ОСМАН БЕГ: Зашто бре домузлар?! СПАСЕ: Не нѐ познаваш, бре Турчине? ОСМАН БЕГ: Не, жими вера, ор каур. ДУКО: Не нѐ познаваш, а, а? К’де е сестра ми? ОСМАН БЕГ: Каква сестра го сакаш од мене, ор? СПАСЕ: Ти, заедно со тројца другари коо тебе, ја грабнаа на сила сестра му на овој чоек? ОСМАН БЕГ: (Кон првиот заптија). Што сакат од мене тија ѓаури? I ЗАПТИЈА: И тие не знајт што сакат, беим. СПАСЕ: Како не знајме?! Охо!!! ДУКО: Мошне убоо знајме! Сестра ми ја сакам од ового. (Покажува кон Осман-бег). Од ового, разбравте, али не?! ОСМАН БЕГ: Од мене? А? Ја не сум арамија, бре свиња! СПАСЕ: Бетер од арамија си!… ОСМАН БЕГ: (Го удира Спасета) Ти мене ќе кажел арамија, бре ешек. СПАСЕ: (Не отстапува). Удри, удри! ДУКО: (Кон заптиите). Вие царски луѓе сте, али ортаци на Осман-бега? За да не тепате дојдовме овде со вас?! I ЗАПТИЈА: Арно ви прајт, кога сте отвориле тој уста, ко врата, ор! СПАСЕ: (Кон Дуко). Нека тепат брате, ќе им платиме за сѐ ќе дојдит ден! II ЗАПТИЈА: Море, ќотек за вас. ДУКО: (Кон Осман-бег). Сестра ми тој ја грабна и од него ја сакам! СПАСЕ: (Кон заптиите). Вас пашата не ве пушти да не мачите, да не плашите и да не тепате! ОСМАН БЕГ: Нека барат, ете куќата моја. I ЗАПТИЈА: (Кон Дука и Спасета). Барајте бре, што стојте?! ДУКО: Ќе бараме зер! Виѓаме оту во оваа одаја е немат (Покажува кон собата каде влегоа Цвета, Крста и Петкана). Сега да видиме во онаа одаја тамо. ОСМАН БЕГ: (Застанува на вратата). А, јок тамо саде не можел да барал. Сак’н тамо е аремот мој. ДУКО: (Кон Осман-бег). Секаде сакаме да бараме. I ЗАПТИЈА: Китапот не дават, бре, да влагаш при аремот на бегот. СПАСЕ: (Кон Дуко). Тамо е скриена, брате. ДУКО: Тамо е, тамо ќе влеземе! СПАСЕ: (Кон заптиите). Во таја одаја е скриена. ОСМАН БЕГ: (Вади револвер). Назад! Умрени не можите да влезите овде, а живи ич, бре домус! Ајде барајте тамо на другите одаи. (Осман му климнува на чаушот да ги тргне двајцата селани). СПАСЕ: Не! Во таа одаја си ја скрил. I ЗАПТИЈА: (Кон Спасета). Еј, ѓаур. (Го тргнува). Аремот на бегот е тамо, бре будала. ОСМАН БЕГ: (Претпазливо). Чик’ дишери тој ѓаур, ќе ме клајт во некоја бела. Барајте во другите одаи. (Ги бараат во другите одаи). ЗАПТИИТЕ: (Кон Спасета и Дука). Ајде оди малу надвор, после ќе пуштел пак. Надвор, бре! (Ги фаќаат и ги истуркуваат надвор). ОСМАН БЕГ: (Сам). Ај, анасана, кој има кажал на тија ѓаури, оти е овде? Ама дур бакалам, сега ќе криел арно. Заборајл, оту ќе дојдат заптие. (Чука во ан’мската соба). ГЛАС: Ким дер? ОСМАН БЕГ: Бен’м, бен’м ач капи. ГЛАС: Не истерсан, беим? ОСМАН БЕГ: Донесите брго ѓаурката. (Отварајќи го капакот на подот). Овде ќе кријам, а после ќе пуштил да барат, колко за лице! (Влегуваат Цвета, Крста и Петкана) ПОЈАВА ДЕСЕТТА ОСМАН БЕГ, ЦВЕТА, КРСТА И ПЕТКАНА ОСМАН БЕГ: (Ја фаќа Цвета). Ајде, влагај овде, мори шејтан ѓаурко? ЦВЕТА: (Уплашено). Овде?! КРСТА И ПЕТКАНА: (Уплашени за себе си) Уууу! Богоројчице мајко, ќе ја м’чит. ОСМАН БЕГ: (Луто) Ајде, влагај побргу, оту жими вера… ЦВЕТА: Аман! ОСМАН БЕГ: (Ја бутка во дупката) Сега аман, заман јок, влагај! ЦВЕТА: Оф, мајчице! КРСТА: Прости ја беим, ќе се потурчит. ОСМАН БЕГ: Не, јок!… Влагај! ПЕТКАНА: (За себе си). Ах, пусти м’ки наши! ЦВЕТА: (Паѓајќи во дупката) Мајчице, леле! ОСМАН БЕГ: Молчи тамо, не викај! (Го затвара капакот, дава знак на анамките да си одат, од другата соба го отвора главниот влез и вика.) Чауш! (Глас од надвор). Пеки беим! ОСМАН БЕГ: Пуштете тие ѓаури овде да барал. (Влегуваат: заптиите, Спасе и Дуко) ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА ИСТИТЕ, СПАСЕ, ДУКО И ЗАПТИИТЕ ОСМАН БЕГ: (Кон Спасета и Дука) Ајде барајте и во таа одаја. СПАСЕ: (Стрчнувајќи се и кон анамската соба). Ела брате Дуко. ДУКО: (По Спасета). Сестро, к’де си? ОСМАН БЕГ: (Самозадоволен се смее). Ха, ха, ќе најдеш! СПАСЕ: (Излегувајќи од анамската соба). Ах, и тука е нема! ДУКО: (По Спасета замислен). Ах, сестро! (Држи во раката шамија која претпазливо ја фрла во ќошето). СПАСЕ: Ах, Цвето, к’де си? ОСМАН БЕГ: (Кон Спасета). Е, го најдовте вашата ѓаурка? (Дуко и Спасе молчат замислени). I ЗАПТИЈА: Е, има да сакате уште нешто? ДУКО: (За себе си). Сестро к’де те потонија? (Погледнува кон шамијата) Ако ѝ паднит в р’це ќе разбере оту сум дошол. I ЗАПТИЈА: (Претпазливо кон втор и трет заптија) Ајде, извајте тие ѓаури. II ЗАПТИЈА: (Кон Спасе). Ајде сега, надвор! СПАСЕ: (Излегувајќи кон Осман-бег) Турчине, мисли си арно! Нема да ја остам во твои раце! (Излегува). II ЗАПТИЈА: Ајде надвор. (Излегува). III ЗАПТИЈА: (Кон Дука). Ајде бре и ти ѓаур, што стоиш? ДУКО: (Излегувајќи). Еј, крвнику, не мисли оти така лесно ќе ти поминит. – Е-е! Ќе ти платам за сестра ми! III ЗАПТИЈА: Ѓит-ѓит, фираун. (Излегува). (Осман-бег и првиот заптија) ОСМАН БЕГ: (Кон чаушот) Дур! (Го отвара капакот). Ќе видиш тој ѓаурка. (Вика над дупката) Излези мори ѓаурко! Излези бре, ќе кољам ако слезам долу… Ја анасана, да не го умрел тој свиња внатре? I ЗАПТИЈА: (За себе си) Бреј, шејтан бил тој Осман-бег, жими вера, баш дирек, ести, тој на царството. ОСМАН БЕГ: Излези мори! (Цвета излегува од скривницата) ПОЈАВА ДВАНАЕСЕТТА ОСМАН БЕГ, ЦВЕТА И I ЗАПТИЈА ОСМАН БЕГ: Голем инат прајш, мори ѓаурко, ама… ЦВЕТА: Ох, мајчице! ОСМАН БЕГ: (Кон заптијата). Е, чауш како ти фатит окото? I ЗАПТИЈА: Убава ѓаурка си зел, беј. ОСМАН БЕГ: Та да е лоша ич не гледам на неа. I ЗАПТИЈА: Зошто, мори ѓаурко не си чиниш каил да турчиш? ЦВЕТА: (Изнемошетна) Ох! ОСМАН БЕГ: Кажи мори, што ти праша агата! I ЗАПТИЈА: Да турчиш, да турчиш, мори, бегот ќе те имат баш во аремот. ОСМАН БЕГ: Ја тој велел, на тој будал ѓаурка, ама, мене не слуша, ќи! I ЗАПТИЈА: Слушај, слушај бегот што ти велит, оту ако не турчиш, жива не ќе излезиш од овде. Турчи, живот да живел… Ја ќе идел сега на град и абер ќе носил на пашата, оту ти ќе турчиш и тој тебе ќе викал. ЦВЕТА: Ах, господи, зашто не ми ја земиш душава побрго! I ЗАПТИЈА: (Излегувајќи со Осман-бег). Така, слушај бегот и турчи. (Излегуваат). ЦВЕТА: (Сама). Ах!… Сон беше; али навистина?… Му го чув гласот; ко долу да беше и тој? А, не можит да бидит! Јас го барав, викав, ама гласот не му го чув веќе… Ах, сон требит да беше!… Кога паднав в’ дупката умот ми се заврте и од то можит така ми се стори (Тишина). Викаше: „Сестро, сестро, к’де си“. Саглам сон требит да е било… Гласот на брата ми го чув, ама пак и на овчарот; тој викаше: „Си ја сака сестра си, што ја грабна ти?!…“ Што беше то тропање и зашто беа дошле тие заптии! Да не са дошли да ме бараат? Ах, да си го видев Дука, брата ми, да го видев и него, што ми влезе во срцево; ко сега паметвам, кога ми велеше: „Али ме сакаш да се земаме“, а ја му реков: „Веруј, ја те имам на срце“, а кога ме грабнаа го видов од далеку, трчаше и се пушти кон Турците. Викаше: „Удрите, браќа!“… Ах, али ќе бидит к’смет да се откинам и да се земеме со него! (Плаче. Здогледувајќи ја шамијата во ќошето). Каква ќе е онаа шамија? Мојата? (Ја разгледува). Таа е негоата! Ах! Ете и го и прстенот негов. Брате! Ти оведе си дошол? Ти си ме барал, брате! А сега, разбрав, оту не бил сон, брат ми дошол овде!!!!…. Дали и овчарот не е бил со него?… (Радосно). Двајцата дошле за мене! Ох, брго ќе се откинам од рацете на тој пес…. (Избезумена од радост). Господи, научи ме што да праам!… (Паѓа на миндерлакот. Осман-бег пее од надвор). Цветано, мори ѓаурко, слушај што велит, сам бегот: – „Чифликот ќе си продадам Илаќим тебе ќе турчам.“ (По долга пауза Цвета низ солзи, но смело запејува) Ај, море Турчин будала. Колку ти чини чифликот, Дваж ми по чинит верата!!! (Влегува Селим-оџа) ПОЈАВА ТРИНАЕСЕТТА ЦВЕТА И СЕЛИМ ОЏА ЦВЕТА: Брате! (Уплашено). А! СЕЛИМ ОЏА: Не плаши се мори, ќерко, не плаши се. ЦВЕТА: (Го сокрива лицето). Мајчице, што е овој ѓаол? СЕЛИМ ОЏА: Како си, мори ќерко? Не плаши се, не плаши се, ја ќе бидел од сега тебе татко и мајка. ЦВЕТА: Ох, али оште ќе ме м’чат? СЕЛИМ ОЏА: Јас ќе те праам тебе Туркина, мори. ЦВЕТА: Туркина! Ти кој си? СЕЛИМ ОЏА: Јас сум Селим-оџа и ќе учил тебе како да молел, за да те пушти Муамед, мори будал, во рајот. ЦВЕТА: Да се молам на Муамеда?! СЕЛИМ ОЏА: Ќе молиш да ти прости гревоите. ЦВЕТА: Гревоите? Ах! Греоите ми се простени. СЕЛИМ ОЏА: А, после ќе носам на град, таму ќе рашетал. ЦВЕТА: В’град?! (За себе си). Белки ќе ме однесат пред пашата? (Кон Селим-оџа). Зашто ќе ме носите в’град? СЕЛИМ ОЏА: Тамо ќе дојдел при мене на гости и после, ако турчел, ќе изваал пред пашата. ЦВЕТА: Ох, мајко! Се за турчење ми зборват? СЕЛИМ ОЏА: Зашто нејќеш да турчиш? ЦВЕТА: Нејќум. СЕЛИМ ОЏА: Мори ќерко, нашата вера е баш во сите вери, валај и балај. Кој молит на нашата вера, тој мутлак, во рајот ќе одит; а во рајот, мори ќерко, знаиш колку е убоо!… Хеееее!. Големи планиње со пилав, ефендам сенмисан, реки од масло, млеко и мед течат, саде да јадел и да спиел. Турците и анамките на меки душеци лежат и на готово чекаат, а вашите ѓаури сите измеќари се, затоо турчи… Пак и не виѓаш, мори будал, Туркините како живеат овде? Вие ѓаурите работате саде за Турците. ЦВЕТА: (За себе си) Ох! Што да чинам? СЕЛИМ ОЏА: И ти ќе бидиш на баш место тамо, пак и бегот ќе љубит мори!…. На…. (Вади една низа жолтици). Тој на гушата ќе клеваш. (Ѝ ги подава). ЦВЕТА: (Кога ја погледнува низата, ја зема). Што е ова? СЕЛИМ ОЏА: Алт’н ѓердан! Осман-бег ти дава тој, мори, бакшиш, саде да турчиш. ЦВЕТА: (Ја фрла низата) Нејќум неговиот бакшиш. СЕЛИМ ОЏА: Ако ти нејќеш да турчиш со добро, со лошо ќе бидит! ЦВЕТА: Господи, Богоројце, мајко. (Влегува Осман-бег) ПОЈАВА ЧЕТИРИНАЕСЕТТА ИСТИТЕ И ОСМАН БЕГ ОСМАН БЕГ: (Кон оџата). Е?! СЕЛИМ ОЏА: Нејќет ефенди! ОСМАН БЕГ: Ај, анасана! Шо ќе праел со тој ѓаурка! СЕЛИМ ОЏА: Јас велам да носам на град, при мене и јас тамо ќе учам, ќе кандердисувал. Јас многу сум кандердисувал и неа ќе кандердисам. ОСМАН БЕГ: (Кон Цвета) Ајде, пред мене, мори ѓаурко, на град ќе носел. ЦВЕТА: Ах, белким тамо ќе најдам чарето да избегам. ОСМАН БЕГ: (Влечејќи ја). Ајде, со кочија ќе одиш, ќе те носам ко царица. ЦВЕТА: (Излегувајќи). Ах, Господи! Жива да се не вратам во оваа пуста куќа. (ИЗЛЕГУВААТ СИТЕ) (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ЧЕТВРТО Сала за седници во уќуматот, мебилирана со сите нужни потреби, за да биде таква. При подигањето на завесата, уќуматскиот секретар влегува во еден куп книги и папки под мишката и ги реди на масата. Заптијата влегува по него и застанува мирно пред вратата. ПОЈАВА ПРВА СЕКРЕТАРОТ И ЗАПТИЈАТА СЕКРЕТАРОТ: Има ли да чека некој надвор? ЗАПТИЈАТА: Много, баш ќатип ефенди! СЕКРЕТАРОТ: Кој ? ЗАПТИЈАТА: Се ѓаури СЕКРЕТАРОТ: Доб’р ќар имат; дојдоа ли тија ѓаури, што чинат давија за момичката што граби Осман бег? ЗАПТИЈАТА: Тука се. СЕКРЕТАРОТ: А тој овчарот?! ЗАПТИЈАТА: Од сабајле чекат?… СЕКРЕТАРОТ: Брго да викаш овде! ЗАПТИЈАТА: Пеќи (Тргнува, но се враќа). Ами… ефенди… денеска дали ќе капнит нешто?… СЕКРЕТАРОТ: Елбета… кога имат ѓаури давија да чинат, тога и алашвериш за нас имат. Скуби, колко што можиш… без арен бакшиш ни еден каурин не пуштај, ни при мене , ни при Вали-паша… ЗАПТИЈАТА: (Ниско се поклонува до земја и излегува). СЕКРЕТАРОТ: Скуби тија ѓаури дури се будали, пари да паднат… После некоја година кој знае што излагат… ЗАПТИЈАТА: Ефенди, Вали паша идет!… СЕКРЕТАРОТ: Идет !?… Да не заборајам, момичката, Осман бег и Селим оџа во друга одаја да пуштиш (Тргнува и се затрчува кон соседната соба. По пауза влегува заптијата, а по него Спасе). ПОЈАВА ВТОРА ЗАПТИЈАТА И СПАСЕ ЗАПТИЈАТА: Влези! Влези, бре ѓаур, што мериш стапките ко црвец!… СПАСЕ: Со опинци сум, ага, ќе накалкам килимот… (Претпазливо стапнува). ЗАПТИЈАТА: Ништо… ќе платиш за тоа… СПАСЕ: Е, вистина, плаќаме… али малѕ… арач, вергија, емлјак, иџар, низамие… даваниње.. много… ЗАПТИЈАТА: Е, доста доста… плати и молчи (Ја протега раката). СПАСЕ: Што сакаш, ага?! ЗАПТИЈАТА: Не знајш?! А, гиди иманс’с… Вчера даде малу, денеска требит појќе да дајш… СПАСЕ: Зер на секое идење требит да ти давам? ЗАПТИЈАТА: На секое идење кал носиш овде со опинците… Ајде плати побрго. СПАСЕ: Немам ага… ЗАПТИЈАТА: Е, ајде надвор тога!… Не те пуштам ни при ќитапот, ни при валијата, ни при мезличот, надвор! СПАСЕ: Ама ти ме викна. ЗАПТИЈАТА: Сус! Надвор! СПАСЕ: (Претпазливо вади од пазувата платнено кесе, брка во него и подава една монета на заптието.) На! ЗАПТИЈАТА: Толко се дават кога има давија за една крстава коза, а не за една убава ѓаурка…Дај ошта, али излагај надвор!!! СПАСЕ: (Буричка во кесето и му дава уште). Не би ме пупштиле в град, а камо ли на уќумат… Е! Да ја откинам од рацете на тој пес, па макар и гол и бос да одам! (Влегува секретарот) ПОЈАВА ТРЕТА СЕКРЕТАРОТ И СПАСЕ СЕКРЕТАРОТ: (Го здогледува). А, ти си? СПАСЕ: Е, дојдов ага, со надежба оту кај тебе и кај валијата ќе најдам правина. СЕКРЕТАРОТ: Елбете… Одовде потамо немат. СПАСЕ: Дојдов да кажам што видов и чув кога Осман бег грабна момичката на Трајан Кузман. СЕКРЕТАРОТ: Знам… СПАСЕ: Пред десет дена стана таа работа. СЕКРЕТАРОТ: Знам… Знам… СПАСЕ: На нивата работеше со… СЕКРЕТАРОТ: (Подналутено). Знам де, знам! СПАСЕ: Е, ако знајш ага, зошто ме викаш? СЕКРЕТАРОТ: Кажи друго.. друго! СПАСЕ: Е… Осман бег беше со тројца… СЕКРЕТАРОТ: Чини друго бре, инсар! СПАСЕ: Што друго, ага? СЕКРЕТАРОТ: Кога одиш на црква што чиниш, бре домус? Нели свеќа палиш? Трбит да знајш оту кога идеш на уќумат со полн џеб да дојдиш, пред агите да остајш нешто… СПАСЕ: Што агам, јас не те разбирам! СЕКРЕТАРОТ: Не разбираш! На агата бакшиш требит да даваш! Јас бадиава чатипл’к не правам! СПАСЕ: Ама ага, ние на царот плаќаме, а царот тебе ти плаќа. СЕКРЕТАРОТ: Ако не платиш, ништо нема да пишам, а ако пишам пак накриво ќе пишам.. Ајде давај калем параси. Јас знам оту носиш… Току давај побрго. Пак и друга работа ме чека! СПАСЕ: Носам! Колко носам? Јас сум сиромав, немам… Пак и на валијата требит да дам… СЕКРЕТАРОТ: Требит, зер! Тој бадиала ли ќе ти вршит работа! СПАСЕ: (Вади од кесето и му надава). Поели, ага… ЗАПТИЈАТА: А, така… ја сега ќе се молам на дојдит ќатипот на пашата (Излегува) СПАСЕ: Убоо, ага!… Заптијата без една лира бакшиш не те пуштат право да побараш, ќатипот со ќе сакат… А јас сиромав … отовде оданде и натокмив дваесет лири. А, дали ќе втасат… А без рушвет! СЕКРЕТАРОТ: А, бре ѓаур ти книгата не плаќаш со толко, а тука мастраф станува за вашите ѓурултии. Кими книга , кими мураќеп, кими калем, кими песок, кими захмет… Ти за евтино правда… СПАСЕ: Ете и тебе оште… СЕКРЕТАРОТ: А, така… во пишувањето со двете очи ќе гледам…. и на пашата риџа ќе чинам да пуштит момичката. (Ѕвонење). А’ разгеле, Вали паша ме вика… (Брзо влегува во собата на валијата). СПАСЕ: Боже, в’ какво царство живиме!… Треска тригодишна да те тресит и турски суд да те судит се едно е. Господ да ни е на помош!… Ете тука се арамииите… Ништо не се разбојниците по п’тиштата што ограбуваат рајата пред овија арамии без пушки! (Влегува валијата) ПОЈАВА ЧЕТВРТА СПАСЕ И ВАЛИЈАТА СПАСЕ: Да ти са многу години, Вали паша! ВАЛИЈАТА: Да си жив…. Како те викаат тебе, бре синко?! СПАСЕ: Мене ме викаат Спасе. ВАЛИЈАТА : Што си ти на момичката ? СПАСЕ: Јас… јас не сум и ништо… ВАЛИЈАТА: Роднина не си и ?!… А пто те болит тебе за таа момичка ? СПАСЕ: За да се види каде е првото дојдов, Вали пашо! ВАЛИЈАТА: Ти да не имаш севда по таа момичка? СПАСЕ: Е, …. коо млад човек можит и да имам, ама сега не е тамо работата. Јас дојдов да ти кажам, Вали пашо, оту четворица Турци крвници… ВАЛИЈАТА: Какви крвници?! СПАСЕ: Турци!… ВАЛИЈАТА: Кои се тија крвници. СПАСЕ: Едниот беше Осман-бег. ВАЛИЈАТА: Осман бег крвник?! СПАСЕ: Како да не е? Тој една цела нахија држит за коси. ВАЛИЈАТА: Е, е, е!… СПАСЕ: Другиот беше Расим… полјак е в Селци, ама бег стана. ВАЛИЈАТА: Кажи друго, кажи! СПАСЕ: Другиот беше Шевкија и тој полјак е в с. Могила, тој сам на своја глава расфрлат данок по селата. ВАЛИЈАТА: А, бре ти што не кажиш што те прашам? СПАСЕ: За то ти кажувам паша, ама чекај да ти докажам и за четвртиот… за да знаеш што луѓе са тија, што ти ја откинаа момичката од мајчиното срце… Та другиот беше Исмаил. ВАЛИЈАТА: Кажи друго, бре домус! СПАСЕ: Тој отепа две деца, обесчести многу моми и закла една стара баба. ВАЛИЈАТА: Сус!… Иманс’с … ѓаур!…. (Нервозно се шета). СПАСЕ: Аман пашо… ти и господ, при тебе идеме, ко при татко… (Му го остава на масата ќесето со останатите пари за мито). Поели, пашо, то што имав то ти давам, саде момичката да ја пуштиш… ВАЛИЈАТА: (Оди кон масата, го зема ќесето го отвори, ги брои парите , потоа со голема љубезност се обраќа кон Спасета). Е, башка, синко, што ќе кажиш?… Ела поблизу, вакви чорбаџи, што знајш! СПАСЕ: Е, Вали пашо м’ките што тргат народот се големи. Ти сам ‘и знајш. ВАЛИЈАТА: Евет… Така е. СПАСЕ: Момичката си работеше со татка си, мајка си и брата си на нивата Осман бегова, ангарија работеа, чунки со сила сите селани така му работат. ВАЛИЈАТА: Мегер Оснам бег таков човек е!? СПАСЕ: Лош, много лош…. Та дојде биат жетварите, врза братот и грабна момичката со сила… Та’ пиштеше, плачеше, гласот дури до небеси се слушаше. Мајка и и татко и се здрвие. Ако имаа пусат со себе, бездруго крв ќе се пролееепе на нивата: ама ние коо раја на царот, знајте, не носиме пусат со себе. ВАЛИЈАТА: Та насила ја грабнаа? СПАСЕ: Насила, насила, Вали пашо, сите жетвари видоа таја работа… ВАЛИЈАТА: Таман, ако е така, работата е на ред… СПАСЕ: И ако судите право, Вали пашо, ќе ја пуштите момичката, не ќе ја остајте в р’цето на тој крвник. ВАЛИЈАТА: Елбети… биду си раат ти… таа работа ќе се свршит убаво… А сега ти оди мало надвор и чекај, кога ќе викам другите селани и тебе ќе те викам. СПАСЕ: Е, Вали пашо, до тебе е работата. Ако ја пуштиш момичката, ќе има вера народот и уште оту при вас можит да најдит правда и закон. (Излегува). ВАЛИЈАТА: Ај серсем ѓаур. Ти веруваш отѕ ако ми дајш рушвет ќе зборувам кон ваша ст’рна… Ич расипувам атарот на Осман бег. ПОЈАВА ПЕТТА ВАЛИЈАТА И ЗАПТИЈАТА ЗАПТИЈАТА: Ќатип ефенди! ВАЛИЈАТА: (Ја подига главатa). ЗАПТИЈА: (Кога гледа дека е валијата се стреснува). Илјади пати ве молам да ме простите, Вали пашо. ВАЛИЈАТА: Што има?! ЗАПТИЈАТА: Селим оџа моли да го примите… ВАЛИЈАТА: Пушти го да влезе. ЗАПТИЈАТА: Слушам. (Излегува). ВАЛИЈАТА: Да видам, што абер носит тој. (Влегува Селим оџа) ПОЈАВА ШЕСТА ВАЛИЈАТА И СЕЛИМ ОЏА СЕЛИМ ОЏА: (Се поклонува). Селјам аљуќм Вали пашо ВАЛИЈАТА: (Љубезно). Аљуќум сељам, Селим оџа ефенди… бујрунус, седни… СЕЛИМ ОЏА: Ејвала ејвала, Вали пашо! ВАЛИЈАТА: Е, како одит работата!… Кандиса таа ѓаурката?… СЕЛИМ ОЏА: Со силата на Алаха и Муамеда се убоо одит кандиса! ВАЛИЈАТА: Кандиса а? СЕЛИМ ОЏА: Евет, Вали пашо. ВАЛИЈАТА: Ќе турчит, а? СЕЛИМ ОЏА: Голем инает праеше, ама виде не виде кандердиса. ВАЛИЈАТА: Аферим, аферим оџа ефенди… Ами како мислиш, ќе кажит овде, што ќе прашаме? СЕЛИМ ОЏА: (Гордо и надуено). А, валај и билај се ќе кажит… Ја дадов да се напие една вода, еден илач, та да зборвит ко макина, се што сум учил ја! (Му ја подава книгата во која се напишани неколку прашања). Бујрунус, Вали пашо! Ја овде сум пишал што да прашате. ВАЛИЈАТА: (Откога го прочитува книвчето зачуден и радосен). Е, аферим, Селим оџа ефенди ти голем дирек си на нашата вера… За тебе на Стамбол ќе пишам. Ајде чабук донеси овде момичката и да свршиме таа работа, чунким бела со неа… СЕЛИМ ОЏА: Пеки, тука е момичката (До земја се поклонува и излегува). ВАЛИЈАТА: Арно ќе бидит, ќе турчит, таа ѓаурка. (Влегува заптијата) ПОЈАВА СЕДМА ВАЛИЈАТА, ЗАПТИЈАТА И ПОТОА ОСМАН БЕГ ЗАПТИЈАТА: Осман бег сакат да влезит ВАЛИЈАТА: Нека влезит. ЗАПТИЈАТА: (Се поклонува и излегува. По малки влегива Осман бег). ОСМАН БЕГ: Сељам аљуќум Вали пашо ВАЛИЈАТА: Аљиќум сељам, Осман беј бујрун, бујрун? ОСМАН БЕГ: Ејвача, ејвала, Вали пашо. (Седнува на миндерлакот по турски). Е, како е овој работа, Вали пашо? Си кажал да донесат момичката овде, пред мезличот. ВАЛИЈАТА: Е, така ќе станит, нема што да чинам друго. ОСМАН БЕГ: Е, зашто ести, велевте, оту саде со бастисувањето ќе поминит работата, а сега ќе извајте пред мезличот? ВАЛИЈАТА: Ама инаку ѓелдиса работата; тија ѓаури консулите, ефендам кренале оедна ѓурултија, та работата ошла дори до Стамбол. Ништо, ќе викаме овде таа Ѓаурка и ќе прашаме пред мезличот, колку за лице; Селим оџа овде беше сега и ми кажа, оту научил таа ѓаурка како да кажува. Ето тој писмото, по него ќе прашам. ОСМАН БЕГ: (Чита во себеси)… А, ако не турчит, ќими вера ќе кољам, ќе тепам сите рисјани, така да знајш, Вали пашо ВАЛИЈАТА: За то имаш изин од мене и од падишахот. ОСМАН БЕГ: (Станува). Пеки, да видам како ќе станит. (Излегува). ВАЛИЈАТА: Ту, што работа се отвори за една ништо ѓаурка! Коџа царица си менат верата за добар живот и салтанат, а таа ѓаутка неќит… (Влегува заптијата) ПОЈАВА ОСМА ВАЛИЈАТА И ЗАПТИЈАТА ЗАПТИЈАТА: Консулските векили дојдоа… ВАЛИЈАТА: Саи-ми?! ЗАПТИЈАТА: Евет, Вали пашо! ВАЛИЈАТА:Ту јаз’к!… Ја мислев, нема да дојдат тија ѓаури. (Кон заптијата). Викај да дојде баш ќатипот! ЗАПТИЈАТА: Пеки (Се поклонува до земја и излегува). ВАЛИЈАТА: Ако таја ѓаурка речит, оти не сакат да турчит, работата ќе излезит бузук. Ќе видиме! (Влегува секретарот) ПОЈАВА ДЕВЕТТА ВАЛИЈАТА, ЗАПТИЈАТА И СЕКРЕТАРОТ СЕКРЕТАРОТ: (Се поконува до земјата). На вашата заповед сум паша! ВАЛИЈАТА: Надвор чекат консулските векили. Иди дочекај и најучтиво, покани ги да влезат во приемниот кабинет. Ја сега, ќе дојдам кај нив. По тоа нареди да бидат пуштени тука, мезличот, селание од село Страдалово и овчарот. Ајде гит, чабук! СЕКРЕТАРОТ: (Се поклонува до земја и излегува) Пеки!… ВАЛИЈАТА: А ти заптија! ЗАПТИЈА: Бен’м пашо! ВАЛИЈАТА: Ти гледај тука ред и чистота да има и да си поприбран. Ептен боса команда! (Излегува. Заптијата ги реди столовите, ја чисти и си ја поправа тоалетата.) (Влегува Секретатор) ПОЈАВА ДЕСЕТТА ИСТИТЕ, СЕЛАНИТЕ, КОНЗУЛИТЕ И АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК СЕКРЕТАРОТ: Мехмед! ЗАПТИЈАТА: Бен’м! СЕКРЕТАРОТ: Пушти да влезат: Трајан, Кузман, Трајаница, Дуко, овчар Спасе и другите селани од село Страдалово. ЗАПТИЈАТА: Пеки. (Излегува надвор и вика). Трајан, Кузман, Трајаница, Дуко, Спасе чобан и селаните да влезат. (Покиваните застануваат пред влезот на салата) СЕКРЕТАРОТ: Кажи на папаз ефендија и мезличот да влезат! ЗАПТИЈАТА: Пеки. (Излегува. По пауза влегува архиерејскиот намесник и мезличот). СЕКРЕТАРОТ: Бујрунос, бујрунос!… (Архиерејскиот намесник и мезличот седнуваат) ЗАПТИЈА: (Влегува). Консулските векили идат. СИТЕ СЕЛАНИ: (Израдувани. Влегуваат консулските преставници и седнуваат на определени места) ЗАПТИЈАТА: (По пауза објавува тржествено). Вели паша! (Со тешки чекори влегува валијата. Сите стануваат и учтиво се поклонуваат на валијата, кој влегува придружен од секретарот) ВАЛИЈАТА: (Дава знак од седнат). Ќатип ефенди, дајре ми арзоалот на Трајан Кузман! (Секретарот му го подава материјалот). Ефендилер! Во нашите вилаетски уќумат е подаден еден арзоал од царскиот раја и поданик во падишахот Трајан Кузнам од село Страдалово. Со тој арзоал Трајан Кузман се плачит оти пред дваесет дни Осман бег, чиглигсајбија е грабнал со сила неговата ќерка Цвета, кога работеле на нивата. Во името на правдата, повикав ов уќуматот самиот Осман бег, за да дајт каршилок. Од каршилокот на Осман бег се виѓат, оту ќерката на Трајан Кузман не била со сила грабната, а сама сакала да примит верата на правоверните чунки имала силен мерак по Осман бег. Распитав овчарот Спасе, што видел, оту вистината Осман бег грабнал Цвета… За да нема никаков кусур работата, да го заповед да се доведат овде момичката Цвета е пред нас да се распита. СЕЛАНИТЕ: (Радсоно). Ќе ја донесат овде! Ќе ја видиме!! ВАЛИЈАТА: Ама така требит да бидит: падишахот, на кого благоволението, љубовта и милоста е кон рајата е голема, сака и вие да чуете и да решите сами кон која страна е правот. (Кон Трајан). Е, како ќе бидит работата ор. Трајан? ТРАЈАН: Да ти са много години Вали паша, јас ќерками си ја сакам што ми ја грабна Осман бег; Еве три п’ти идеме овде и царот не мисли да ја турчит рајата. ВАЛИЈАТА: Саде то не можит да бидит. ДУКО: Ако судиите прав, ќе ја пуштите сестрами да си ја земеме дома. ВАЛИЈАТА: Никога криво не сум судел и сега нема да судам! ТРАЈАН: И за то ние тука идеме! ВАЛИЈАТА: (Кон заптијата). Кажи на Селим оџа и на Осман бег да ја доведат момичката. ЗАПТИЈАТА: Пеки. (Излегува. Сите селани го очекуваат со нетрпение влегувањето на Цвета. Сите ги впериле погледите кон вратата од каде ќе влезе Цвета. Цвета водена од Селим-оџа и Осман-бег, облечена во фереџе, одвај пристапува, поткрепена од двајцата. Селаните кога здогледуваат дека влегува не очекуваната од нив Цвета, туку некоја друга анамка, се повлекуваат вџашени, нажалени и вчудовидени). ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА ИСТИТЕ, ЦВЕТА, ОСМАН БЕГ И СЕЛИМ ОЏА ВАЛИЈАТА: (покажува на Цвета). Ето вашата ќерка, довлет! (Консулските пратеници прават белешки во тефтерчињата) ТРАЈАН: (Зачуден). Што?! БЛАГУНА: (Изненадено). Нашата ќерка?! ДУКО: (Остро). Вие сте ја потурчиле веќе, а?! ВАЛИЈАТА: Не е потурчена. Ако сакат ќе турчиме. СПАСЕ: (Жално). А зошто е облечена во фереџе вали паша! СЕЛИМ ОЏА: Зашто та’ сакаше, бре синко! СИТЕ СЕЛАНИ: (Изненадени). Та’ сакала?! СЕЛИМ ОЏА: Та’ сакаше зер и да турчит сакат. СИТЕ СЕЛАНИ: Да се турчит? О, не! Со сила ја грабнаа! ВАЛИЈАТА: Чекајте… Јаваш, јаваш… остајте јас да питам момичката. (Претпазливо го зема книвчето, што му го остави Селим-оџа и по него и поставува прашања на Цвета. Кон Цвета). Сакаш мори, да се турчиш? ЦВЕТА: (Одвај одговара). Са-а-кам. СИТЕ СЕЛАНИ: (Изненадени). Сакат!!! ВАЛИЈАТА: Турската вера поуба ти се виѓат? ЦВЕТА: (Бавно и збор по збор). Поуба е. СИТЕ СЕЛАНИ: Поуба е? ВАЛИЈАТА: Аферим, аферим. Осман-бег на сила те зеде, али ти сакаше? ЦВЕТА: (Полека). Јас са-ка-в! СИТЕ СЕЛАНИ: (Изненадени). Сакат! БЛАГУНА: (Се втурнува кон Цвета). Цвето, ќерко! ОСМАН БЕГ И СЕЛИМ ОЏА: (Ја сопираат). Дур! Назад! ВАЛИЈАТА: Чекајте, чекајте. а ти љубиш Осман-бег? ЦВЕТА: (Полека). Го љубам. СПАСЕ: Не, не, исплашена е та’! СИТЕ СЕЛАНИ: Не! Не е истина! ТРАЈАН: (Кон Цвета). Ќерко! Што е то’ од тебе? ВАЛИЈАТА: Е, чувте што рекол вашата чупа? СИТЕ: Чувме, ама таа не е Цвета, не е, открите ја да ја видиме! ВАЛИЈАТА: Ааа, саде тоа не может да бидит! Ќитапот наш не дават изин да гледат ѓаурите еден Туркина. ДУКО: Како? Сега кажавте оту таа не е потурчена, а сега кажувате оту ќитапот не даал изин! СПАСЕ: Да ја видиме, откријте ја! БЛАГУНА: (Кон Валијата). Ја сум и мајка. (Се спушта кон Цвета). Јас сакам да ја видам! АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Вали-пашо, мајката е права. Таа треба да ја види ќерката. (Консулските претставници даваат знак да ја пуштат) ВАЛИЈАТА: Пуштите да видат! БЛАГУНА: (Сметнувајќи го фереџето). Цвето (Се тргнува назад). Ах, (плачејќи се спушта кон неа). Ќерко!… (Ја прегрнува). ДУКП: Сестро, али не заборај?! ТРАЈАН: Ќерко, свести се! СПАСЕ: Цвето, изгор мој! (Ја прегрнуваат сите). АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Вали пашо, јас гледам дека момичката е во несвест, та’ не е здрава… та’ е опоена. ВАЛИЈАТА: Сак’н. Кој може да прави тој? АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Момичко, не бој се, кажи слободно дали сакаш да се турчиш? ЦВЕТА: (Треперејќи се освестува). Мајко, татко, брате Дуко, али вие сте? (Кога го погледнува Спасета) Ах, к’де сум јас?… (Кон арх. намесник). Отче, прости моите прегрешенија, рисјанка сум! АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Ете ја мајка ти, девојче, не бој се! ЦВЕТА: К’де сум…. Мајко!…. Мајко!….. БЛАГУНА: Ќерко, во црно фереџе си! ЦВЕТА: (Го кине фереџето). Умирам, ама Туркина не станувам! (Кога ги загледува Турците). Да бегаме, оту Турци имало овде!!! (Сите рисјани бегаат кон вратата. Станува бркотница помеѓу консулските пратеници, тие вчудовидени погледнуваат кон валијата кој сосема се збркува). АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Видовте ли Вали пашо. ВАЛИЈАТА: Пуштите момичката! (ЗАВЕСТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ПЕТТО Двор, пред куќата на дедо Кузман, обграден со плот. Пред куќата наредени столови и клупи за одмор на свадбарите и др. На плотот бајрак од црвена крпа се развева. На врв на бајракот три јаболки позлатени и китка цвеќе се забодени. Во куќата и во дворот врева, веселба, песна, свирки и др. При подигањето на завесата чајда свири, а момите свадбарски песни пеат. Гости доаѓаат, ги поздравуваат старите. ПОЈАВА ПРВА ДЕДО КУЗМАН, БАБА КУЗМАНИЦА И СВАДБАРИТЕ ДЕДО КУЗМАН: Е? Како си стара? Ти тупат срцето. БАБА КУЗМАНИЦА: Најубоо старо најубоо, саде аирлија да е, со живот, да се кердосаат. ДЕДО КУЗМАН: Амин, амин, стара! … Ее, сполај на господа, мори стара, оту не докрепи, за да дочекаме радост, на овие години много чинит радоста. Много тргавме, много м’ки видовме, пак сполај на господа. БАБА КУЗМАНИЦА: Сполај му, сполај мѕ, старо! ДЕДО КУЗМАН: Детето е мошне убоо! Сирак е вистина, ама ништо; ќе си го земеме дома, ко домазет и ќе си го гледаме ко син. БАБА КУЗМАНИЦА: Од сега не е веќе сирак, старо не е? Трајаница од сега му е мајка, Трајан ќе му е и татко и со Цвета ќе си поминет мошне убоо. ДЕДО КУЗМАН: Така е, стара, така е… како кажуваат, ако да не беше неговата јунаштина и сега можит да беше Цвета во раците на мрсниот. БАБА КУЗМАНИЦА: Море, јунаштина негоа поможи, ама кажуваат, оту дваесет лири дал на валијата, за да зборвит кон нас; тој трчаше колку Дука, ко брат нејзин. ДЕДО КУЗМАН: Виѓаш, стара? Е, то’ се велит љубов. БАБА КУЗМАНИЦА: Душата, душата си ја даат за Цвета. (Девојките во соседната соба почнуваат да пеат) Черешна се од корен корнеше, Девојка се од куќа делеше, Делеше се од мајка и татка, Делеше се од браќа и сестри, Делеше се од род и роднина и т.н. ДЕДО КУЗМАН: Стара! Слушаш, слушаш? Паметвеш? Така и нас ни пееја на времето; еј гиди младо време наше, каде одлетна! (Влегуваат Трајан и Благуна во нова облека) ПОЈАВА ВТОРА ИСТИТЕ, ТРАЈАН И БЛАГУНА ДЕДО КУЗМАН И БАБА КУЗМАНИЦА: За живот да им е, синко, со век, да се кердосаат, пак и за нова радост. ТРАЈАН И БЛАГУНА: Амин татко, амин сполај ви. БАБА КУЗМАНИЦА: (Кон Благуна). Пак и за Дука ќерко. БЛАГУНА: Сполај ти мајко, и вие да дочекате. ДЕДО КУЗМАН: Ајде, дај да се напиеме? Дајте на гостите да пијат, да се веселат. (Влегуваат Нико, Ѓуре и Арсе) ПОЈАВА ТРЕТА ИСТИТЕ, НИКО, ЃУРЕ И АРСЕ ДЕДО КУЗМАН: О, синчиња, елате, елате! (Ги чали) НИКО: Бабо, Цвета е напраја невеста. ЃУРЕ: Што е убаа да видиш, каква личнотија! СИТЕ: И на ваши глај, синчиња, да дочекате. АРСЕ: Ами се така се стојт промената, мори бабо? БАБА КУЗМАНИЦА: Се така, синче, се така и твојата невеста ќе бидит така. (Ги бакнува) НИКО: (Кон Арсета и Ѓурета). Ајдете бре, сега ќе дојдит, кумот да го чекаме. (Излегуваат. Влегуваат Богдан, Митра и Дуко облечени во нова облека). ПОЈАВА ЧЕТВРТА ИСТИТЕ, БОГДАН, МИТРА и ДУКО БОГДАН: Ајде ајрлија да е, со живот, еднож за векот!… СИТЕ: Амин и за синчиња, бог да дајт! МИТРА: Сполај ви, сполај ви, и за Дука да исчекаме. СИТЕ: Ти си рекла, господ да почул, невесто. ДУКО: Ајдете, луѓе внатре да се повеселиме! МИТРА: Елате, да видите Цветам што личнотија. СИТЕ: Ајде, ајде! Е, у, аааа!!! (Влегуваат Спасе и Тренко) ПОЈАВА ПЕТТА СПАСЕ И ТРЕНКО ТРЕНКО: Не вервам Осман бег да ти простит… ако не можит тебе да ти сторит зло, на селово ќе направит некоја пакост… Тој е куче… СПАСЕ: Можит да кроит нешто, не е чудно, ама и ние нема да му простиме… Тој е куче, ама ние не сме овци веќе… О о, за честта нејзина, ќе му платам, брате Тренко!… Честа на Цвета е чест македонска, света чест и нам, на младите се паѓат да ја вардиме таа чест и да накажиме секого, кој посега на таа чест!… Ние требит да бидеме готој да умриме за нашата чест и слобода! Ех, Слободија, слободија!… Ако имаше слободија, не ќе ја газеше турската нога нашата земја! (влегува Дуко) ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ И ДУКО ТРЕНКО: Е, е… и на твоја глаа, Дуко. ДУКО: (Весело). Сполај ти, од срце да си исчекаш! Ајде што сте застанале тука, што не се веселите? ТРЕНКО: Али, малу… има време, од синоќа глаата ме заболе. ДУКО: Сакам да ви кажам нешто. ТРЕНКО И СПАСЕ: Кажи! ДУКО: Вчера Исмаил отепал еден овчар, и не е лошо ако се вардиме да не… СПАСЕ: Не плашите се!… Око да ви не клепнува! Ако умреме, не жалајте, прајте, чините појќе од мрсните да исчистиме! За лош саат земајте си револверите… кажите на сите покрстени наши браќа да си ги клајат в појас… Нека бидиме готои! Ако мрсен сторит ниет да ни расипит веселието… пуштите му куршум в’гради!… ДУКО: Ти си го имаш таквото. СПАСЕ: (Го вади револверот од појас). Еве го!!!… А вие? Без него нигде не одам. ТРЕНКО: Ево ‘и златните спасители! СПАСЕ: Ти, Тренко тајно подушни на сите другари да се готои! ДУКО: Готој зер. Турците се кучиња. СПАСЕ: Ако Турците се кучиња, ние требит да сме в’лци!!… (Влегуваат децата смеејќи се и викајќи; глас од чајда постепено наближува) ПОЈАВА СЕДМА ДЕЦА И ДРУГИ ЃУРЕ: Е, кумот идет, кумот идет… Е, е? Така ќе го жениме и Ника! ДЕЦАТА: Тебе ќе те солиме пак. (Општа смеа). НИКО: (Се сретнуваат со Дуко) Братко… кумот ет. ТРЕНКО: Ајде, Спасе, пречекајте го, а и ти Дуко!… СПАСЕ И ДУКО: Ајде!… (Тргнуваат. Од куќата излегуваат: баба Кузманица, дедо Кузман, Трајан, Богдан, Трајаница, Богданица и други мажи и жени и се упатуваат со шарено пагурче на челото, накитено со цвеќе да го пречекаат кумот. Општа веселба, врева и песни)! ПОЈАВА ОСМА ИСТИТЕ, КУМОТ И КУМАТА (Влегуваат кумот, кумата, гостите на кумот, свадбарите и другите) КУМОТ: Помози бог! Ајрлија да е, со живот!!! КУМАТА: Еднож за векот да им е… да се кердосаат. ДЕДО КУЗМАН: Добро ми дојде, куме.. поели в’куќи. ТРАЈАНИЦА: Добро ми дојде, кумо!… Пак у тебе… за Јордана да си исчекаш!… Поелите в’куќи… КУМОТ: Ајде куме… ајде да свршиме работа, оту довечер п’лна бочва има да празниме. (Влегуваат в куќи кумот, кумата и постарите; гостите се наредуваат надвор, пијат и си разговараат). ТРЕНКО: (Претпазливо со мимика ги прашуви младите дали си ги зеле револверите). МОМЦИТЕ: (Пеат) Што ми е мило ем драго На струга дуќан да имам На ќепенците да седам, Струшките моми да гледам, Кога ми одат за вода Со шарените стомниња!… ПОЈАВА ДЕВЕТТА ВЛЕГУВААТ КУМОТ И ДРУГИТЕ МАЖИ КУМОТ: Де, бре јунаци, веселете се, од мене изин имате. Нека се знајт кога се м’жила Цвета и Спасе и кога Мојсо кумувал!… СИТЕ: Да е жив и кумот! ПОЈАВА ДЕСЕТТА ИСТИТЕ И ЦВЕТА (Влегуваат неколку жени, потоа Цвета облечена во невестински фустан, по неа одат моми и пеат. Гајдата свири, Трајаница, Богданица и баба Кузманица плачат) КУМОТ: Машала, машала!… Де зету… држ се!… Кумице! Жени што сте се расплакале?… ЦВЕТА: (Се расплакува и Цвета безгласно, се наведнува пред кумот, дедото, бабата, кумата, татко и, мајка и и другите роднини и им бакнува рака). КУМОТ: Ту, ја распакавте невестата… А, али плачит зетот!… (Општа смеа). Гледајте го! Чекат в’ликот да грабнит јагнето и да бегаат! СИТЕ: (Се смеат гласно)… КУМОТ: Ајде, моми, момци, зафаќајте ,, Дафино вино црвено“ и завртите орото. Де да ве видам кој сте готој за женење!! (Играт и пеат) Дафино, вино црвено, Момчето ти е заспало На кара-камен в планина, На сува рида без вода. Поминале клети ајдуци, гунчето му го украле На анот му го продале За бела, лута ракија, За рујно вино црвено. Пусто остало гунчето Нек ми е живо момчето. (Општа веселба. Неколку истрели грмуваат. Сите се исплашени. Влегуваат Осман бег, Шефкија, Расим, Исмаил и други Турци) ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА ТУРЦИТЕ И СВАДБАРИТЕ ОСМАН БЕГ: Држите тија ѓаури! (ги бркаат свадбарите). ГЛАСОВИ: Бегајте, Турци! (Сите пискаат и бегаат). ЦВЕТА: Мајчице, мајчице! (Се крие во куќата.) СПАСЕ: Држите се браќа, ударите! ДУКО: (Го вади револверот). Назад! (Пука во првиот Турчин). ОСМАН БЕГ: Вурунус! (Го убива Дука, Со Расим влегуваат во куќата) ДУКО: Оф! (Паѓа) СПАСЕ: Ударите! (Пука со револверот во Турците). Ударите! (Селаните, кој со што може, излегуваат и се бијат, младите ги вадат револверите и пукаат во Турците). ТРАЈАН: (Кон Дуко). Синкооооо, синко! (Кон селаните). Ударите браќа! (Селаните, кој со што може се спуштаат кон Турците и пак се тргаат). ОСМАН БЕГ И РАСИМ: (Ја извлекуваат Цвета од куќата). ОСМАН БЕГ: Стој, м’лчи ѓаурко?! СПАСЕ: (Со револвер во рацете). Пуштите ја, кучиња! ОСМАН БЕГ: (Пука во Спасета но не го погодува): Давран, давран!… ЦВЕТА: (Ја вади од појас камата на Осман бег и ја забива во неговите гради). На ти тебе куче! ОСМАН БЕГ: ОФ! (Паѓа) ТРАЈАН: Ударите, браќа, м’шки да умриме! ШЕВКИЈА: (Пука во Цвета). На, ѓаурко! ЦВЕТА: Ооооох! (Паѓа) СПАСЕ: (Го фаќа за гуша Шевкија и го убива со кама). Ааах, куче! (Го турнува на земја). Цвето! ТРАЈАН: (Ја подига Цвета). Ќерко! БЛАГУНА: (фатена за коси, паѓа на колена пред Цвета). Оф јас сирота!… ЦВЕТА: Умрев, а-м-а… т-у-р-к-и-н-а н-е с-т-а-н-а-в! (УМИРА) (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) КРАЈ </poem> ==Поврзано== *[[Војдан Чернодрински]] == Надворешни врски == * [[:w:Војдан Чернодрински|Војдан Чернодрински]] на Википедија }} {{Автор-ЈС-70}} [[Категорија:Македонска крвава свадба]] 8o16oft45nqfxdvluum37ekwtiiq39j 0 8213 22520 15817 2026-09-15T11:09:38Z MacedonianBoy 149 22520 wikitext text/x-wiki <center>'''„ПАНОНСКИ ЛЕГЕНДИ“'''</center> <br /> <center>'''Шести ден од месец април'''</center> <center>'''Спомен и житие на блажениот'''</center> <center>'''отец наш и учител Методиј,'''</center> <center>'''архиепископ моравски, Господи,'''</center> <center>'''благослови отче'''</center> <br /> <center>1.</center> <poem> 1. Бог милостив и семоќен, кој создаде битие од небитие се видливо и го украси со сета убавина, за која, ако некој сака да размислува, мал дел може разбере и познае, од Оној кој беше создал толку многу и прекрасни суштества. Бидејќи според величината и убавината на суштествата преку размислување се познава нивниот Создател, за кој пеат ангелите со трисвети гласови и (кој ние) верниците го славиме во Света Троица, односно во Отецот, Синот и Светиот Дух, што значи во три подобија, кои може да ги наречеме три лица, но во едно божество. Впрочем, пред секој час, време и година и вон од секој разум и нетелесно поимање Таткото самиот го создаде Синот, како што вели Премудроста: 31 "Пред сите ридови ме роди Мене". И во Евангелијата зборува Божјото Слово од пречиста уста, отелотворено во крајно време за нашето спасение: "Јас сум во Отецот и Отецот е во мене" Од тој Отец и Светиот Дух произлегува, како што рече Синот Божји со гласот: "Духот на вистината, кој од Отецот произлегува„. Овој Бог го создал секое создание, како што вели Давид , "Зборот на Господ го стврдна небото и здивот од устата негова е сета сила негова. Затоа што Он рече, и започна, Он нареди, и се создаде". Пред се го создаде човекот, земајќи прав од земјата, и од себе вдахновувајќи душа со животворен дух. И кога му даде разбирање на говор и слобода на волјата, го воведе во рајот, поставувајќи му како тест заповед, ако ја зачува, ќе остане бесмртен, ако ја прекрши, ќе умре по сопствена воља, а не според Божјата заповед. Кога ѓаволот виде дека на човекот му е укажана таа чест, и му е доделено тоа место од каде што тој падна поради својата гордост, направи така, тој (човекот) да ја прекрши заповедта. И (Бог) го изгони човекот од Рајот, и го осуди на смрт. И од тоа време започна ѓаволот да ја мами човечката раса со многу интриги, но Бог во својата голема љубов и милосрдие не го напушти човекот до крајот, туку во секоја година и во секое време избра маж и им ги покажа на луѓето неговите дела и подвиг, да станат подобни на нив, и охрабрувани да прават добро. Таков беше Енос, кој со надеж прв го повика името на Господ. (Битие 5:6) А, потоа, Енох, угодувајќи му на Бога, беше префрлен (на небото). (Битие 5:24) И Ное беше пронајден праведен во својот род (и) потопот го избегна во ковчег, за повторно земјата да се наполни (со живи) суштества Божји и да се украси. (Битие 5:29) Авраам, по поделбата на јазиците по која сите паднале во грев, Бога го позна и беше прогласен за другар (Божји) и положи заклетва: Блажени се сите народи (добиени) од потомството твое. (Битие 17:5) Исак подобно на на Исус беше изведен на гората (да биде принесен) како жртва. (Битие 22:6-10), (Послание на Евреите 17-19) Јаков ги уништи идолите на тестот и виде скала од земјата на небото, на која се вознесуваа и се спуштаа Божјите ангели, и со благослов на неговите синови, тој прорече за Христа. (Битие28-10;32:28-30) Јосиф ги нахрани луѓето во Египет, покажувајќи се како (човек) на Бог. (Битие 42:1 6) 32 За Јов овситидински Книгите говорат дека бил праведен, справедлив и непорочен: тој бил ставен на испитание, го претрпел и бил благословен од Бога. (Јов 1) Мојсеј со Арон сред свештениците (иереите) Божји беше наречен Бог (од) фараонот, и беше подложен на мачење во Египет и го изведе (оттаму) Божјиот народ, одејќи дење по светол облак и навечер по столб од оган и го подели морето, и (тие) минаа на суво, и Египќаните се удавија, и во пустината безводна ги напои луѓето со вода и ги нахрани со леб ангелски и птици, и потоа откако разговараше со Бога лице в лице, како што луѓето можат да разговараа со Бога, им даде на луѓето закон напишан со Божјиот прст. (Излез) Исус Навин ја подели земјата помеѓу Божјиот народ по војната со непријателите. (Книга на Исус Навин) Судиите, исто така се стекнаа со многу победи, добивајќи милост од Бога. (Книга за израелеви судии) Самуил го постави и го помаза цезарот според словото Господово. (Самоил 1-2) Давид беше кроток (вистински) пастир на народот и го учеше на песните на Бога (Цареви 1-2) Соломон, надарен со мудрост од Бога повеќе од сите луѓе, создаде многу добри проповеди со параболи (приказни), иако тој самиот (сите) не ги следеше. (Пословици) Илија со глад ја отфрли човечката лутина, и мртвото дете го воскресна и со збор снесе оган од небото, и изгори многумина и многу жртви изгоре со чудесниот оган и нечесните свештеници ги скрши и се вознесе на небото во огнена кочија и коњи, давајќи им на учениците двоен Дух. (Цареви 2) Елисеј земајќи ја (неговата) мантија, два пати повеќе чуда сотвори. (Цареви 2-3) Останатите пророци, секој во своето време, прорекуваа за прекрасните дела кои ќе се случат. По нив, големиот Јован посредникот помеѓу Стариот и Новиот Завет стана Крстител и сведок на Христос и проповедник на живите и мртвите. (Нов завет, Евангелие според Јован) Светите апостоли Петар и Павле со останатите ученици на Христос, минувајќи низ сиот свет како молња ја осветија целата земја. По нив, 33 мачениците со крвта своја, ја измија нечистотијата, а наследниците на Апостолите, крстејќи го цезара, со многу дела и труд го скршија паганството. (Посланија на апостол Петар и Павле) Многу почитуваниот Силвестер со 318 отци го зеде на помош своја големиот Цезар Константин и прв собор собра во Никеја, Арија го порази и го проколна него и неговата ерес, бидејќи тој се спротивстави на Светата Троица, како што некогаш Авраам со неговите 318 момчиња ги победи Кралевите и доби благослов и леб и вино од Мелхиседек, царот салимски, зашто тој беше свештеник на севишниот Бог. Дамас, исто така, и Григориј Богослов со сто и педесет отци и големиот цезар Теодосиј во Цариград го потврдија светиот символ (на верата), (кој почнува со зборовите): Јас верувам во еден Бог, и го отсекоа (од телото на Црквата) Македониј, и ги проколнаа него и неговото богохулење, кој зборуваше против Светиот Дух. Селестин и Кирил со двесте отци и со вториот Цезар (Теодосиј) во Ефес го совладаа Несториј со сите заблуди кои ги говореше против Христос. Лав и Анатолиј со правоверниот Цезар Маркијан и со шестстотини и триесет татковци го проколнаа лудилото во Халкидон и заблудите на Евтихиј. Вигилиј со добротворниот Јустин (ијан?) и со сто и шеесет и пет татковци, се собраа на петтиот собор и (било какви грешки кои ги) најдоа, ги проколнаа. Агатон, апостолскиот папа со 270 отци, и со достојниот цезар Константин, кога на шестиот совет се крена многу возбуда, ги изгонија, и ги проколнаа сите кои создаваа метеж, имено Теодор Тарански, Сергеј и Пир, Кир Александриски, Онориус Римски, Макариј Антиохиски и други потчинети на нив, а христијанската вера, поставувајќи ја на вистината, ја потврдија. 2. Но, по сите нив милостивиот Бог, кој сака секој човек да биде спасен и зачуван и да го достигне познанието на вистината во наше време, за нашиот народ, за кој никој и никогаш не се грижел, го поттикнал на добро дело нашиот учител, блажениот Методиј. Ако го споредиме него според сите доблести и дела со секој од овие светци, нема да се посрамиме, бидејќи тој на едни им бил рамен, од други малку помал, но а од трети подобар, оние кои биле познати по зборови, ги 34 победил во дела, а оние кои станале познати со дела, ги надминал со збор. На сите ним подобен, станал олицетворение на сите нивни доблести: страв од Бога, чување на заповедите, чистотата на телото, посветеност во молитва и светост, силни и кротки зборови, силни за противниците а кротки за приемачите на проповедите, лутина и тихост, милост и љубов, страст и трпение, и тој им стана на сите се, за да ги привлече. И тој не беше од обете страни од лош род, но од добар и чесен, добро познат од почеток на Бог и на Цезар, и на целата Солунска земја, кое нешто го покажуваше и неговиот надворешен изглед. Поради ова и противниците, кои го сакаа уште од детството, зборуваа со него како еднакви, а Цезар, откако [слушна] за бистрината негова, му даде да управува со славјанското кнежевство, велам, како што е предвидено, дека ќе го испрати до Словените како учител и прв архиепископ за да се научи на словенските обичаи и малку се се привикне нив. 3. Кога минал во владеење многу години и видел многу случајни премрежија на овој живот, ја променил својата посветеност кон темнината на земјата со помислата на небото, бидејќи не сакал својата благородна душа да ја збуни со она кое не постои засекогаш, и наоѓајќи погодно време, се ослободил од кнезувањето и пошол на Олимп, каде што живеат светите отци, се потстригал и се облекол во црна риза. И ги почитувал со покорност и ги исполнувал сите правила на монашкиот живот, оддавајќи се на книгите. 4. Дошло време, кога испратил цезарот по Филозофот(Константин Филозоф, Св.Кирил), неговиот брат, (да оди) кај Хазарите* и да го земе со себе на помош. Таму имало Евреи, кои силно хулеле на христијанската вера. Тој рекол дека е подготвен да умре за Христовата вера, и не послушувајќи, отиде да служи како роб на помалиот брат, покорувајќи му се. Тој со молитва, а Филозофот со зборови превзеле превласт над врвните и ги засрамиле. Кога Цезар и патријархот го виделе неговиот подвиг толку прикладен на божјиот пат, се обиделе да го убедат да се посвети во архиепископ на првото место, каде што има потреба од таков маж. И кога тој не сакал го принудиле и го направиле игумен во манастирот, кој се нарекувал Полихрон, со приход од 24 мери злато, и со не повеќе од 70 монаси. 5. Се случило во тие денови, Ростислав, кнезот словенски, со Свјатополк да испрати од Моравија кај цезарот Михаил , велејќи: "Ние сме 35 здрави по Божја благодат, и дојдоа кај нас многу учители, Италијанци и Грци и Германци, и не учеа на многу начини, и ние сме Словени, едноставни луѓе, и ние немаме (некој) кој ќе не води и ќе ни ја даде вистината и знаењето. Така, добар владико (господару), испрати ни маж кој ќе не води сите нас кон вистината" Потоа цезарот Михаил му рече на Константин Филозоф: "Го слушаш ли, Филозофе, овој говор? Никој друг не може да го направи ова, освен тебе. Еве јас ќе ти дадам многу подароци и оди, земи го и својот брат игуменот Методиј. Вие сте Солуњани, а сите Солуњани чисто зборуваат славјански". Потоа тие не се осмелуваа да го одбијат ни Бога, ниту Цезара според зборовите на Апостолот Петар, кој рече: "Бојте се од Бога, почитувајте го Цезара" Но, откако слушнаа за ова велико дело, се дадоа на молитва и со други, кои имаа иста мисла како нив. И Бог тука му го откри на Филозофот (Св.Кирил) словенското писмо. И тој брзо создаде букви и состави беседи, па замина за Моравија, земајќи го се себе Методиј. И тој повторно почна покорно да го почитува, да му служи на Филозофот и да учи со него. А кога поминаа три години, се вратија од Моравија, откако научија ученици. 6. Кога дозна за овие луѓе апостоликот (папата) Николај испрати по нив, бидејќи сакаше да ги види како ангели Божји, (и) да го благослови нивното учење, ставајќи го славјанското Евангелие на олтарот на црквата на Свети Апостол Петар. И го посвети во свештеник благословениот Методиј. И таму имаше многу луѓе кои ги оцрнуваа словенските книги, велејќи дека ниту еден народ не треба да има свои букви, освен Евреите, Грците и Латините според натписот на Пилат, кој напишал на крстот Господов. Апостоликот ги проколнал, нарекувајќи ги пилатници и тријазичници, и на еден епископ, кој бил болен од истата болест му заповедал да посвети од учениците славјански три во свештеници и два во чтеци (читачи). 7. Минале многу денови, и Филозофот одејќи на суд (Божји) му рече на Методиј, братот негов "Еве, брате, бевме зедно впрегнати во ралото и оравме (иста) бразда, и јас паднав на полето, завршувајќи ги своите денови. Ти многу ја засака планината, но не смееш за планината да ја напуштиш својата настава, затоа што со што друго може подобро да се постигне спасението?" 8. Коцел потоа испратил молба до апостоликот со барање да му го испрати Методиј, нашиот учител. И рече апостоликот: "Не само на тебе еден, но на сите земји словенски, ќе го испратам учителот од Бога и од 36 Светиот апостол Петар, првиот намесник (од Христос на земјата) и носител на клучевите на царството небесно" и го испрати пишувајќи ја оваа порака: "Јас Адријан, епископ и слуга Божји, на Ростислав Свјатополк и Коцел. Слава на вишниот Бог и на земјата мир и добра воља на луѓето. Слушнавме ние за вашата духовна (радост), која ја чекавме со нетрпение и желба и молитва за вашето спасение, за да ги подигне Господ вашите срца да го побараат Него и да ви покаже дека не само со верата туку и со добри дела треба да му служат на Бога, верата без дела е мртва, и отпаѓаат, оние кои замислуваат дека го знаат Бога, а во делата се одрекуваат од Него. Бидејќи не само од светителскиот трон(?) ние побаравме учител, но, исто така, и од благоверниот цезар Маихаил, да го испрати кај вас блажениот Константин Филозоф со братот, бидејќи ние не бевме подготвени (да ви помогнеме). Тие пак дознавајќи дека вашата земја е под надлежност на апостолскиот престол, не направија ништо спротивно на каноните, но дојдоа кај нас и ги донесоа со себе моштите на Св Климент. Ние пак почувствувавмe тројнa радост замисливме, да се обидеме и да го испратиме во вашата земја, посветувајќи го заедно со неговите ученици, Методиј, нашиот син, совршен маж и побожен ум, за да ве научи, како што баравте, книги напишани на вашиот јазик и исполнувајќи ги сите црковни обреди (на него), и со Света миса, односно служба, и со крштение како што започна Константин со Божја благодат и со молитвите на Свети Климент. Ако некој друг може да пишува достоинствено и верно, тогаш тоа нека биде свето и благословено од Бога и од нас и од целата Вселенска и Апостолска Црква, за да може полесно да ги научите божјите заповеди. Само овој обичај да се задржи, така што за време на мисата прво ќе се чита Евангелието и Апостолот на латински а потоа на словенски. Да се исполни словото на писанието дека ќе го фалат Господа сите народи и уште: "И сите ќе започнат да зборуваат за големината на Бога на различни јазици, на кои Светиот Дух ќе им овозможи да вдахновуваат". Ако некој од вас собраните учители, од оние кои им се додворуваат на ушите а од вистината одвраќаат со заблуди, започне, и се осмели да внесе раздор меѓу вас, порекнувајќи ги книгите на вашиот јазик, нека се одлачи не само од причеста, но, исто така, од Црквата, додека не се исправи. Бидејќи тоа се - волци, а не овци, и треба според нивните плодови да ги познаеме и да се пазиме од нив. 37 Вие, чеда возљубени, слушајте го учењето на Бог и не се оттргнувајте од црковно поучување за да станете вистински верници на Бога, нашиот небесен Татко со сите светии. Амин". Го примил него Коцел со голема почест и повторно го испратил кај апостоликот и (со него) 20 мажи и именити луѓе, за да го посвети на епископство во Панонија на местото на Св. Андроник апостол, (еден) од седумдесетте, како што и бидна. 9. Потоа истиот, стар непријател, горчлив непријател на доброто и непријател на вистината, го возбуди против него срцето на непријателот моравски, кралот(?), со сите епископи, (велејќи): "Во нашата област учиш" И тој одговори: "јас ако знаев дека таа е твоја, ќе одминев, но таа му припаѓа на Свети Петар.За волја на вистината, ако не ги престапувате старите граници, ги кршите каноните поради својата завист и алчност и го обесхрабрувате учењето на Бога, тогаш пазете се, случајно, сакајќи со закоскеното теме (главата) да пробиете железна гора, да не си го истурите мозокот". Му одговорија, велејќи со гнев: "Ќе ти биде лошо" Тој рече: "Вистината ја велам пред Цезарот и не се срамам. А вие правете според вашата волја со мене, бидејќи не сум подобар од оние кои во многу болка го изгубиле животот затоа што ја кажале вистината." И кога многу зборови беа кажани и не можеа да одговорат, кралот рече преку усните: "Не го заморувајте мојот Методиј, тој веќе се испоти како во печка." Тој рече: "Да, господине, спорејќи со луѓе еднаш испотениот филозоф го прашаа: "Зошто се потиш". И тој рече: "Со неуки се расправам". И расправајќи околу овие зборови, се разделија, а тој беше испратен во Швабија и го држеа таму две и пол години. 10. (Веста за ова) дојде до апостоликот (папата). И кога тој дозна, испрати до нив клетва, дека сите епископи на кралот не ја пееле мисата, односно службата, додека ја држат. И така го пуштија него, велејќи му на Коцел: "Ако тој биде кај тебе, нема да се спаси од нас на добар начин". Но, тие не избегаа од судот на Свети Петар, бидејќи четири од овие епископи умреа. 38 Се случи тогаш, Моравјаните, осигурувајќи се, дека германските свештеници кои живеја меѓу нив, не им сакаат добро, туку правеа интриги против нив, ги изгонија сите, и испратија до апостоликот: "Како што порано нашите отци беа крстени од Свети Петар, тогаш дај ни го Методиј, архиепископ и учител. "И веднаш го испрати апостоликот. И кога го прими кнезот Свјатополк со сите Моравјани му ги даде сите цркви и духовници во сите градови. Од тој ден, почна силно да расте силното учење на Бога и духовно да се множат во сите градови, а паганите - да веруваат во вистинскиот Бог, откажувајќи се од своите заблуди. Уште повеќе и Моравската држава почна да ги проширува своите граници на сите страни и да победува своите непријатели, не трпејќи пораз, како што тие секогаш раскажуваат. 11.Тој го имаше и дарот на пророштвото, затоа што многу од неговите пророштва се остварија, за едно или две ќе раскажам. Многу силниот пагански кнез, седејќи на Висла, ги оцрнуваше христијаните и им наштетуваше. И испраќајќи делегација кај него (Методиј) му рече: "Сине, убаво е за тебе да се крстиш по своја воља во своја земја, за да не те крстат на сила во ропство во туѓа земја (кога така ќе биде) запомни ме. "Така и бидна. Еднаш Свјатополк повторно се бореше против незнабожците и немаше успех и се задржа, и (Методиј), кога се приближи мисата или службата на свети Петар, испрати по него, велејќи: "Ако ми ветиш дека денот на Свети Свети Петар со своите војници ќе го поминеш со мене во црква тогаш верувам во Бога, дека наскоро ќе ти ги предаде (во рацете)." Така и бидна. Некој од дружината, богат советник (на кнезот), се оженил со својата кума односно јатрва и многу ги учел, им предавал, и ги тешел но не можел да ги разведе, затоа што други, преправајќи се дека се Божји слуги, тајно ги одвраќале и им ласкале поради нивниот имот и сосема ги оттргнале од црквата. И тој рече: "Ќе дојде време кога нема да можат да им помогнат овие ласкавци, и тие ќе се сетат на моите зборови, но (веќе) нема може да се стори ништо." И одеднаш, кога отстапи од нив Бог, ги нападна болест, и беше невозможно да се најде место за нив (за покој), но некаков виор ја крена нивната пепел и ја расеа. (Се случи) и многу (повеќе), слично на ова, и тој се јасно толкуваше во приказни. 39 12. Стариот непријател, кој го мразеше човештвото (ѓаволот), не можеше да издржи сето ова и подигна против него некои како Датан и Авирон против Мојсеј, едни - отворено, а други - тајно, (оние) кои ги нарекуваат хиопаторска ерес и ги заведуваа слабите од вистинскиот пат, велејќи: "Папата ни даде сила, а за овој вели да се истера заедно со своите учења." Кога се собра сиот народ на Моравија, рекоа да се прочита пред нив (папската) порака за сите да слушнат за неговиот егзил. Луѓето како што имаат обичај луѓето, сите жалеа и тагуваа, бидејќи беа лишени од таков свештеник и учител, освен слабите, кои (со) лага ги стави во движење, како ветрот - лисјата. Кога се прочитаа грамотите на апостоликот најдоа дека таму е напишано: "Нашиот брат Методиј, е свет и правоверен и прави апостолско дело а во неговите раце од Бога е апостолскиот престол на сите славјански земји а кого тој ќе го проколне нека биде проколнат, и кого тој ќе го благослови, нека биде благословен". И засрамените се расејаа посрамени, како магла. 13. Но, тоа не го спречи нивниот гнев, но рекоа да се каже, "Лут е на него Цезарот, и ако го фати, не ќе си го спаси животот". Но, Бог милостив, не сакајќи да, биде проколнат неговиот роб, се стави во срцето на Цезар, затоа што срцето на цезарот е секогаш во Божји раце, и му испрати Цезар две грамоти "Честни оче, многу сакам да те видам. Смилостиви се и потруди се да дојдеш кај нас сакам да те видам, додека сме (сеуште) на овој свет, и твојата молитва да ја примам." И кога повторно се врати, Цезарот го пречека со голема чест и радост, и го пофали неговото учење, и задржа од неговите ученици поп и ѓакон со книги. И тој ги исполни сите негови желби, се што посака, и ништо не му одби а туку опсипувајќи го со подароци и љубезност, го поведе повторно со слава на неговиот престол. Исто така направи и патријархот. 14. На својот пат тој попаднал во многу невољи од ѓаволот: во пустини од разбојници, на море од бранови, (покренати) од ветрот, реки од ненадејни вртлози, така што го исполнил зборот на Апостолот: невољи од кратци, од ненадејни вртлози на реките, невољи од лажните браќа, во труд и дела, често гладен и жеден, и во други невољи, за кои говори апостолот. 15. Потоа тој ги отфрли сите возбуди (на светот) и ја стави својата тага во Бога. Уште порано постави двајца од своите ученици за попови брзописци и брзо ги преведе во потполност сите библиски книги и Макавејските од грчки јазик на славјански за шест месеци почнувајќи од месец март до 26 октомври. Завршувајќи, достојна слава и пофалба му даде на Бога кој пак нему му даде милост и среќа. И ја вознесе светата тајна со 40 клирот свој, славејќи го споменот на Св Димитрија. Само Псалтирот и Евангелието со Апостолот ги воведе во избрана црковна служба и ги преведе од почеток со Филозофот. Потоа и Номоканонот кој значи правило на законот и книгите на отците ги преведе. 16. Кога дојде во дунавскиот крај кралот на Венгрите (Унгарци) и иако некои говореа и претпоставуваа дека нема да си замине од таму без мака, тој појде кај него, и како што им личи на такви мажи да беседат, го пушти, и милувајќи го и бакнувајќи го, со големи подароци, и му рече: "Секогаш спомнувај ме честни оче, во твојата света молитва." 17. Кога така ги отстранил сите обвиненија од сите страни и им ја затворил устата на многуречивите, го завршил течението (на животот) и верата ја запазил, во очекување на праведниот венец, затоа што му угодил на бога и бил возљубен од него. И се приближи времето да прими мир од страстите и награда за големиот труд. И тие го прашаа, велејќи: "На кого мислиш, татко и учителе, од твоите честни и ученици, кој би требало да те наследи во учителствувањето?" Тој покажа еден од своите најчесни ученици, наречен Горазд, велејќи: "Еве од вашата земја слободен маж, кој добро ги знае латинските книги, правоверен. И тоа ќе е во согласност со Божјата волја и вашата љубов, како и со мојата". Кога на цветна недела се собраа сите луѓе, тој влезе во црква и беше болен, и се молеше за благослов на цезарот и књазот, и духовниците,и сите луѓе и рече: "Чувајте ме деца, до третиот ден." Така и беше. Кога на третиот ден почна да се разденува, пак рече: "Во твоите раце. Господи, мојата душа ја ставам" и на рацете иерејски почина на 3 ден од месец април во третиот индикт во 6393 година од создавањето на сиот свет. Неговите ученици, приготвувајќи го за погреб, и давајќи му достојна чест ја служеа црковната служба на латински, грчки и словенски и го положија во катедралната црква, и тој се здружи со своите отци и патријарси, и пророците; и апостоли, учители, и маченици. Се собрале безброј луѓе и го спровеле со свеќи, оплакувајќи го добриот учител и пастир, мажи и жени, мали и големи, богати и сиромашни, слободни и робови, вдовиците и сирачиња, странци и домашни, болни и здрави - сите (жалеа) зошто им стана се на сите, за сите да ги придобие. Ти, света и чесна главо, во своите молитви погледни кон нас, стремејќи се кон тебе, избави ги од секоја напаст учениците свои, кои го распространуваат твоето учење и ја гонат секоја ерес, за да живееме 41 достојни на нашето звање, да застанеме крај тебе како твое стадо на десна страна на христа нашиот Бог, и вечен живот да добиеме од него. Нему слава и чест во веки веков. Амин. </poem> [[Категорија:Старословенска писменост]] [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Житија]] g7ni4zhqo43z0uw748a8qgekhkdjvic 0 9678 22475 20707 2026-09-14T13:26:25Z MacedonianBoy 149 22475 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Печалбари |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Издадена е во 1936 година. |автор = Антон Панов |текст = <poem> (драма со музика и пеење од македонскиот живот во четири чина и седум слики) ЛИЦА: Јордан: Селски трговец Рајна: Негова жена Стојче и Симка: Нивни деца Божана: Бедна вдовица Костадин: Нејзин син Коле: син Костадинов Стрико Кољо: Стројник Темковица Славче: Нејзин син Аранѓел: Сопственик на фурна Караман Атанас, Зафир, Ѓорше, Божин, Фидан, Стојан, Стрико Марко: Печалбари Народ. Време на дејствието: од 1929-1932 година. Се случува во едно село во Западна Македонија. Само шестата слика станува на печалба. ЧИН ПРВИ Старинска македонска соба, видна и сино варосана. Вратата десно води надвор, левата води во другата соба. Собата е послана со ќилими. На сред соба бакарен мангал. Миндерлак со перници. Перниците и пердињата се во македонски стил. Ѕидовите се украсени со народна резба. Долапите се вградени во ѕидот. Првиот мрак се спушта. Во собата Симка е сама. СИМКА: (Млада, бујна девојка внесува од другата соба миени садови и ги реди на полица во долапот). СТОЈЧЕ: (Се враќа од играње). Дај ми да јадам! СИМКА: (Вади од долапот леб и му намачкува едно парче со пекмез). СТОЈЧЕ: (Вади од пазува ашици и, фалејќи се, и ги покажува на Симка). Гледај; гледај! Сето ова го добив. Им ги собрав до еден! (Ги префрлува од рака на рака како некоја голема парична вредност). Ихи, хи! Ихи, хи!... СИМКА: (Весело). Што се прибра ти, Стојче, денес така рано дома? Да не те скара татко! СТОЈЧЕ: (Ѓаволесто). Не. СИМКА: Да не скрши некој џам? СТОЈЧЕ: (Со полна уста). Не!... (Предизвикувачки). Ти мислиш, јас не знам зошто ме прашаш... СИМКА: Што знаеш?... Јас ништо не знам, се дома седам... СТОЈЧЕ: (Намигнувајќи). Слушај! Изутрина, кога татко излегуваше за на дуќан, мајка му рече: „Денес, Јордане, порано дома врати се, зашто ќе дојдат нишан да разменат.“ СИМКА: (Неспокојна). Кој ќе дојде? СТОЈЧЕ: Од две страни. Од Ѓурѓиновци за баче Јован и од Итромановци за баче Костадин. СИМКА: Стојче, кажи, кого го сакаш повеќе да ти биде баче: Јован или Костадин? СТОЈЧЕ: Баче Јован повеќе го сакам. Тој ќе ми дава бакшиш и ќе ми купи јагне. Баче Костадин ништо нема... СИМКА: Магаре ниедно! Уште од малечко со татковите очи гледа... (На Стојчета). Да молкнеш! Да не те чујам веќе така да зборуваш!... СТОЈЧЕ: Дадо, дадо! Мајка се враќа од црква. Со неа е и баба Божана... (Влегуваат Рајна и Божана). РАЈНА: Што го караш пак, Симке? СИМКА: Не слуша. Добре дојде, тетко! БОЖАНА: Дал ти бог добро, ќерко! (Седнува на миндерот). РАЈНА: Запали го кандилото, Симке. Денес е петок. А ти, Стојче, оди викни го татко ти. (Стојче истрчува). СИМКА: (Придржувајќи се до обичајот уште еднаш пристапува кон Божана). Добре дојде, тетко! (Се ракуваат). БОЖАНА: Добро ве најдов. СИМКА: Како си, добро ли си? БОЖАНА: Сполај му на господ. РАЈНА: Симке, оди подмеси го квасецот за утре. (Симка излегува). Е па, добре дојде, Божано! (Се ракуваат). РАЈНА: Како си, добро ли си? БОЖАНА: Е, сполај му на господ, да кажеме добро... Ех!... РАЈНА: Нема петок да не одиш в црква, Божано? БОЖАНА: Е, Рајно! Ништо друго не ми остана само Костадин и прквата. РАЈНА: Господ да ти го прости, мори Божано, домаќинот. Што човек беше! Од ум не ми излегува. Па што беше личен, личен како твојон Костадин на тие години!... БОЖАНА: Навистина, тогаш ти мерак беше фрлила по него. РАЈНА: Е, е... Момински ум, луди години. БОЖАНА: Лесно ти е тебе да си спомнуваш за младоста... Ти дал господ маж домаќин: само куќата и децата си ги гледате. Има нема, куќа ти полна а прашаш ли ме мене? И младост и старост - мачнотија. Да ги прашаш овие две раце, тие знаат и од солзи подобро да зборуваат. Гледај како се тресат. По студ, по мраз -туѓи прагови миеле само Костадина да го изгледаат. Зашто на шест месеци сирак остана! Ти поубаво знаеш... Туку н сакам тој да знае што се има тука набрано. Тебе како н сестра ти се изжалив... И ништо на страна, бе брате, да не остави! Ни една скршена паричка!... РАЈНА: Костадин нека ти е жив! Ќе спечали. На млади години измачувачка, под старост раат ќе биде. БОЖАНА: И јас така си мислев, Рајно. Велам, и му дојде време на печалба да оди, да остави некој грош на страна. А тој, нејќе ни да чуе. Срам ми е, Рајно! Толкао момче дома да седи!... „На печалба, вели, нека оди кој што има долг“!... РАЈНА: Тука слабо се заработува. Камо му за свадба, камо за гозба? БОЖАНА:„На работа, вели, тука, во родниот крај со овци по гора, со рало по нива, со прачка во лозје“!... РАЈНА: Свети му вода, Божано! Да не згрешил пред господа. Знаеш... младо, лудо.... БОЖАНА: Бидува, бидува... И знаеш, Рајно сестро, уште сака да се жени... За тоа сум дојдена... Фрлил мерак по вашата Симка. Нема ден да не ми зборува: „Оди, сакај ми ја, мајко!“ Немој да го земеш за лошо: што имав да имав, се ти кажав... РАЈНА: Е, сестро слатка, тука Јордан се прашува. Тој што ќе каже, тоа ќе биде... (Надвор се слуша поткашлувањето на Јордан}. Ете го и него кај иде. (Станува). СТОЈЧЕ: (Дотрчува). Ете го тако, иде! РАЈНА: (На Божана). Не срами се, Јордан, тој знае. Нешто начул од мене. Ред е прво од женска уста да помине. (Божана исто така станува). ЈОРДАН: Охо, хо! Е-е, бре! Гости пред мене! Не ли си помлада, мори Божано, уште коски те држат! Е, па добро ми дојде в куќи ако е аирлија! БОЖАНА: Да даде господ, брат Јордане! (Чекајќи да седне прво Јордан, седнува потем и таа на миндерлакот). СТОЈЧЕ: (Се зафаќа настрана во играње со ашици). ЈОРДАН: Донеси, Рајно, малку ракија да ни тече полесно муабетот. (На Божана). Повели. (Рајна излегува). БОЖАНА: Брат Јордане, јас сум дојдена за Симка, ако биде среќа и ако си согласен да ми ја дадеш за син ми Костадин. ЈОРДАН: Повели, повели... Бидува, зошто да не бидува? Костадин е млад, здрав, работен. Ќе работи, ќе гледа куќа. Само, не сум чул, Божано, дали Костадин бил на печалба? Уште не сум чул... БОЖАНА: Тука по нешто работи... во селово, што ќе најде... ЈОРДАН: А нешто сермиичка настрана има ли? Не лути се, од прашањето нема лошо. Чедо давам, Божано! Треба да знам, што живот го чека. Од порано мислење, зашто после нема врнувачка? БОЖАНА: Ако де, ако... ЈОРДАН: Уште сум чул дека Костадин нејќе на печалба да оди... Навистина, ако може без печалба жена и мајка да рани и куќа да гледа, чинам кабул. Што е до мене ред, ќе си го исполнам. Чорапи, кошула, што стои до женска страна, земам на себе. А вашиот, машкиот ред? Ти го знаеш, Божано, редот. Триесет лири, сакам готови пари. Еден чифт руба промена, појас, саат со ќустек од сребро... БОЖАНА: Ама, Јордане!... ЈОРДАН: Нема ама! Ја гледаш Симка? Чиста ти ја давам како роса, како солза, како китка босилек!... БОЖАНА: Ама знаеш, брат Јордане... Костадин уште не застанал на нога... Се нема толку пари... А време му е. Фрлил мерак на Симка. Девојче нема што - чесно, од сој; само што е многу, многу... ЈОРДАН: Не е многу! Само по еден орев да јадеше на ден, пак не е многу! РАЈНА: (Донесува пагурче со ракија и му го подава на Јордан). На! ЈОРДАН: Ај, на здравје, Божано! (Тргнува голтка и и го подава пагурчето на Божана). БОЖАНА: Здраво - живо, брат Јордане! (Му го враќа пагурчето без да пие). ЈОРДАН: (Тргнува уште еднаш). Е, мори Божано!... Уште триесет лири одгоре ќе дадев, само прва радост дома да ми бегае машка радост! Се рекло, да не чуе Симка; кога женско се раѓа и стреата плаче. А на машко и огништето пее! А тебе, прва радост, прво машко чедо жениш, жал ти е за триесет лири!... Што се триесет лири? Гледај, век со кого ќе векува... Толку ти е од мене... БОЖАНА: Ама брат Јордане, не ми е мене за парите... Така Костадин сака. Тој мисли да го одмине тој ред, без него да биде... ЈОРДАН: А, а! Ич што не бидува работа! Мома без ред каде се давала? Симка ќерка ми е, не е копиле најдена, та без ред и адет да ја венчавам! Таа е од сој! БОЖАНА: Од сој, од сој... Костадин вели: „Сите момински адети и сите свадбени редови ги земам на себе, само милувам Симка без пари, без пазарлак да ми дојде. Од чиста милост... ЈОРДАН: А, а тоа не бидува! БОЖАНА: (Кревајќи се да си оди). Навистина, тој е домаќин, тој се прашува... Ама, јас сум му мајка! Од црна земја ќе ги ископам, само Костадин да земе што му срце милува!... Тој е машка глава и него треба да го прашам... Е, со здравје, брат Јордане!... (Тргнува да си оди). ЈОРДАН: Здравје да имаш, Божано! (Испраќајќи ја до вратата). Со ова не е се свршено. Костадин е умен, нека размисли. (Од кога остануваат сами, на Рајна). Хм! Го гледаш Костадинчета? Колку е итар, сојот му кажува!... РАЈНА: Подобро да ја дадеме за Јован Ѓургиноски. ЈОРДАН: Сакал така, од чиста милост, да му дојде Симка. На дедо му Итроман се метнал! Ама нашол пиперка!... РАЈНА: Пак и оваа, нашава чума, фрлила мерак по него. ЈОРДАН: Ветер е тоа, не е мерак! Има очи да види и разум да мисли. Ете, чу... Не сака на печалба да оди. Мајка си и, поучи ја. Што ќе јаде, што ќе облече? Од гледање не може да се најаде. А, а, ништо од тоа нема да биде!... ЃОРШЕ: (Однадвор). Се може ли? ЈОРДАН: Повели, повели! Сами сме. Што работа те довела, брат Ѓорше? ЃОРШЕ: Брат Јордане, старата зимска песна, само на нов глас... Пари ми требаат... И си мислам, од каде, од кого да најдам? Ајде велам, до брат Јордана, тој ти е најблиску за тие редови... Знаеш, наши сме, тебе можам да ти кажам: домаќинката ми донесе приновче... ЈОРДАН: Е, нека е честито! Машко? ЃОРШЕ: Машко. ЈОРДАН: Да е живо и вековито! ЃОРШЕ: Со господ напред, амин!... А за друго, срам ми е да ти кажам. Куќата ми остана без брашно, без сол... А зима иде долга, јака... До тебе дојдов, брат Јордане, да ми дадеш на заем. На есен ќе ти ги вратам... ЈОРДАН: Колку ти треба? ЃОРШЕ: Три наполеона. ЈОРДАН: Бидува, бидува. Ама по печалба да вратиш!... ЃОРШЕ: По печалба, по печалба... Збор да не стане!... ЈОРДАН: Добро де, добро! Имам верба во тебе, само подобро да ти спомнам... Уште, треба да знаеш, еден грош од банка на месец! Согласен ли си? ЃОРШЕ: Согласен. ЈОРДАН: (Вади ковчеже од под миндерлакот, го отклучува и зема пари). Немој да мислиш дека многу ти земам. Тебе грош, на други, пооддалеку, грош и пол. На, земи! (Му брои иа рака три златници). ЃОРШЕ: Црно на бело, брат Јордане, треба ли? ЈОРДАН: Не треба. Се знаеме. На, цврцни си на нога! (Му го подава пагурчето). ЃОРШЕ: Охо, хо, лута! Ај, со здравје, брат Јордане! Голема добрина ми направи. (Тргнува да си оди). ЈОРДАН: (По него). Со здравје, со здравје! Дојди утре кај мене да направиме сметка што му чини лихвата до есен. Со здравје! Многу здравје дома! (На Рајна). Што има за вечера? РАЈНА: Ќовте со каша. ЈОРДАН: Нека го стави Симка да се стопли. РАЈНА: Добро. (Излетува). ЈОРДАН: (Се доближува до Стојчета и го гали по главата). Гледај, Стојче! Учи занает! Кога ќе пораснеш, ќе ти треба. Виде ли? Така пари се печалат! Овде два, онде три, ваму десет, таму педесет гроша - ете ти сермија! Само со тули куќа не се прави! И вар треба. Така и печалењето. Парите ништо не чинат, ако ум не ти достига. Учи се, учи се!... Оди, нека ти го даде Симка големиот тефтер. (Сојче истрчува, а Јордан го прибира ковчежето). СТОЈЧЕ: (Бргу се враќа со тефтерот од вересиите). На, тате. (Седнува покрај татка си. Симка, со ѓумови во рацете, врви низ собата и излегува во дворот по вода). ЈОРДАН: (Препишува сметки од џепното бележниче во големиот тефтер). На дедо Никола Пиперот четирн наполеона по грош и пол. На Спиро Апостолски пет наполеона по грош и пол. На мајстор Василе Антаров две турски лири по два гроша. На Ѓорше стрико Најденов, три наполеона.... СТРИКО КОЉО: (Од вратата). Се може ли? Ааа? ЈОРДАН: Може, може! Повели! (Станува да го пречека). СТРИКО КОЉО: Сметка правиш? Во наше време повеќе на рабуш се бележеше. СТОЈЧЕ: (Штом стрико Кољо влегува, го зема тефтерот од Јордана и го носи во другата соба. По некое време се враќа и играјќи со ашици, го следн разговорот меѓу Јордан и стрико Кољо). ЈОРДАН: (Се поздравуваат). Беше тоа време, стрико Кољо! А и луѓето не се тие, што беа порано: со образ, со карактер. Сега треба да учиш, очите на четири да са отвориш, ако сакаш пари да спечалиш! СТРИКО КОЉО: Така е синко. Ми се бендисуваш. Тоа си беше поубаво. Немаше тогаш ни мерници, мелници, како ли се викаат? ЈОРДАН: Меници, стрико Кољо, меници. Повели! СТРИКО КОЉО: (Седнува). Така, така, меници... Ама, за друго нешто сум дојден, Јордане. Чув дека си варел тазе комовица... Ти знаеш, колку сум мераклија. ЈОРДАН: (Му го подава пагурчето). Повели, стрико Кољо! Цврцни си! СТРИКО КОЉО: (Го погледнува пагурчето). Ти си го доцицал, та мене ми го даваш! (На Стојчета). Ела, бре ајдамак, кај дедо ти Кољо. (Му го дава пагурчето, вика накај другата соба). Невесто, Јорданице! Дај малку ракија и две-три пиперки полути!... (Кон Јордана). Ти ме знаеш: од празно не пијам... (Стојче и го однесува пагурчето на Рајна во другата соба и пак се враќа). ЈОРДАН: Е, стрико Кољо, од многу години се вака те думам. Уште од дете. СТРИКО КОЉО: Е, мој синко! Овој свет ти е лажовен свет. Затоа, јади, пиј, весели се и на друг лошо не мисли! РАЈНА: (Донесува полно пагурче со ракија и кисели пиперки). - Добре дојде, стрико Кољо! (Се ракуваат). СТРИКО КОЉО: Добро те најдов, ќерко. РАЈНА: (Почнува по обичајот). Како си... СТРИКО КОЉО: Дај да цврцнам па после за здравје прашај!... РАЈНА: Повели, стрико Кољо. (Ги става пиперките пред него и му го подава пагурчето). СТРИКО КОЉО: Живи-здрави! Се за добро! На радост да тргне! Господ да повели на венчавање, крштавање! ЈОРДАН И РАЈНА: Амин, дај боже! СТРИКО КОЉО: Охо, хо!... А, лута!... Е, ама е ракија! Да простиш, Рајно, крај таква ракија не ми се седи вдовец! ЈОРДАН: Море, остави, стрико Кољо! Си ги префрлил шеесетте, имаш внуци женети!... Или шега тераш!... СТРИКО КОЉО: Си ја имаш до тебе, затоа велиш: внуци, снаи. Нека се живи, ме слушаат, измет ми чинат. Грев на душа, да се поплачам. Ама, се рекло: каде што женина рака чеша, друга не!... Лебами, да најдам нешто, ни многу младо, ни многу старо - ќе се женам! После, нека се лутат децата... Ех, младост, младост! (Пие). ЈОРДАН: Така, така, тргни стрико Кољо! Заборави на младост! СТРИКО КОЉО: Не знаеш ти. Не помниш... Во мое време, бев уште малечко, беше некој Серафим. Не го знаеш ти. Тој често ми зборуваше: останал вака вдовец, како јас сега и на старост се оженил. Снаи се лутат, синови се караат, сакаат да се делат. Едно утро, тој ги повикал и му рекол ка поголемиот син да се скрие в долап, а помалиот го испратил да им каже на снаите да дојдат да го вндат. Дошла поголемата и уште од врата вика: „Стани, татко! Не си слаб!“ - „Не можам снао, вели Серафим. Да простиш, направив малку аџамилак, не сум чист.“ Излегла таа и и рекла на помалата јатрва, што е со свекорот, та се смеат. Дошла помалата и уште од врата го затнала носот, наѕрела и си отишла. На крај, дошла и старата негова. И нејзе и вели: „Да простиш, стара, направив малку ацамилак“. Зела леген да го измие... Ете, зошто се жени човек, за такви редови! Се си има свој ред!... Живи- здрави! Ај, на радост, на венчавање!... Их, бре! Заборавив зошто сум дојден! Проштавајте, старост... (Со чувство за важноста на задачата). Јордане, јас сум дојден за Симка. Ако е среќа да ми биде снаа за внук ми Јован, на брат ми детето. Го знаеш Јован. Здрав, млад, работен. Сега е на печалба во Белград. Кажи ми, Јордане, ама со еден збор: бидува или не бидува? ЈОРДАН: Бидува! (Стојче веднаш истрчува да разгласи на другарките од Симка за нејзината свршувачка). РАЈНА: Ама, Јордане, Симка да ја прашаме! ЈОРДАН: Нема што! Јас кога велам, ќе се согласи! Викни ја Симка! РАЈНА: (Оди да ја викне Симка). СТРИКО КОЉО: Е, свату! Ај, нека е среќно! ЈОРДАН: Амин, свату! СТРИКО КОЉО: Кажувај, свату, што е ред за момата да се даде. Адет ти е, адет ми е! ЈОРДАН: За Симка, дека сум ја хранел и гледал, ќе дадеш четириесет лири готови пари, пет рала опинци, еден кат руба промена, појас, саат со ќустек од сребро... СТРИКО КОЉО: Сето тоа е добро, ама колку за парите, ич не ми се бендисуваш! Каде се чуло четириесет лири мома да се купи? Злато е тоа, еј! ЈОРДАН: Е, ама Симка е чорбаџиска ќерка, тешко газн. Колку чини името! СТРИКО КОЉО: Кажи, Јордане, со еден збор: за триесет лири, бидува ли? ЈОРДАН: (Откога поразмислува). Бидува! Не за друго, ами да не чујат соседине. Што ќе речат? Гледај ги чорбаџииве, се фатиле како џамбази за гуша... СИМКА: (Влегува од дворот со осум другарки, повикани од Стојчета за свршувачка. По нив Рајна и Стојче). СТРИКО КОЉО: Машала, машала! Си пораснала! ЈОРДАН: Слушај, ќерко. Ете, стрико ти Кољо те сака, да му бидеш снаа за внук му Јован. Го познаваш? СИМКА: Го познавам, само од малечко... ЈОРДАН: Милуваш ли да појдеш за него? СИМКА: Татко, ти знаеш... ЈОРДАН: Немој после пред попот да вратиш! СИМКА: (Низ солзи). Татко, ти знаеш... СТРИКО КОЉО: А така де! Татко ти знае. Кој друг ќе знае. (Вади да ја дарува, а другарките почнуваат обредна песна за свршувачка). ОСУМТЕ ДРУГАРКИ: (Пеат). Зошто ти се, баш девојко, тие туѓн луѓе?... СИМКА: (Го прима дарот). СТРИКО КОЉО: Е, честито ти момче, ќерко. Нека е вечно и вековито. СИМКА: (Му бацува рака на стрико Кољо). ОСУМТЕ ДРУГАРКИ:(Пеат) Што целиваш, баш девојко, свекру десна рака? СИМКА: (Го зема дарот и го предава својот дар. Во тоа време). ОСУМТЕ ДРУГАРКИ::(Пеат) Девојко, мори девојко, зошто се бргу предаде во јунакова родбина? СИМКА: (Плаче). РАЈНА: Молчи, ќерко, молчи. Така господ рекол... СИМКА: (Следена од другарките и мајка и, се повлекува во другата соба, додека другарките ја продолжуваат песната.) Не ли ти велев, девојко, не оди често в комшии, комшии ти се душмани. Од татко ќе те одделат, од мајка ќе те одделат и сета мила родбина. (Песната стивнува). СТРИКО КОЉО: Е, е! Момински ум! Која поминала без тие солзи? (На Стојчета). На ти и тебе, бре ајдамак, да пораснеш голем!... Ај, свату, на здравје! За век! И на свадба да се радуваме! ЈОРДАН: Амин! Ај, ај, се за добро! И на внуци да се радуваме!... СТРИКО КОЉО: Дај боже.... Гледаш свату, дојде ден и ред, со господ напред, и во твојата куќа, свирка да засвири, песна да запее, песна свадбинска!... Е, свату! На децата останува веков! А ние? Еве вака... (Го крева пагурчето). (ЗАВЕСА) ЧИН ВТОРИ слика прва Дома кај Костадина. Ниска, темна соба со крив таван ол гредн. Во аголот огниште, над огнот обесен котел. Десно, врата што води во мудбакот, лево, за надвор. На левиот ѕид прозорец, под него миндер покриен со черга. На подот рогузина. На десниот ѕид долапче со чинии, под него стар ковчег. Неколку триножни столчиња. Бедно, но чисто. При кревањето на завесата оддалеку се слуша песната „На сон ми е дојдена“, пеена од седум девојкн. На сон ми е дојдена една црноока. Главата си врзува ем се огледува... Приквечерина е. Костадин сам и замислен, седи на миндерот со глава потпрена на прозорецот. БОЖАНА: (Внесува од мудбакот газено ламбиче без стакло и го клава на огништето. Го гледа некое време Костадина и потем претпазливо вели). Се за неа мислиш, синко! КОСТАДИН: (Уште замислено). Не можам да не мислам, мајко... Гледаш, се една мисла, се една храна... Друго не ти јадам. Ми заседнала како мора на душата ме стега, ме дави... и слатко ми е! Е, тоа ми е храна... БОЖАНА: (Топло и благо). Костадине, синко! Немој, не мисли толку. Лошо е се за неа да мислиш. И грев е!... Зошто не ти е ни свршена, ни венчана. Слушај, мајка што ти вели!... КОСТАДИН: Ех! Знам и јас... Пари им требаат! Пусти да им останат... (Чекори нервозен). БОЖАНА: Ти знаеш, Костадине, уште од старо е така!... КОСТАДИН: Да ве плаќаат, купуваат!... Ама, зошто, зошто? Тоа сакам да знам. Срамота е тоа што се прави со човечкото срце!... БОЖАНА: Ама и дедо ти така ме дале... КОСТАДИН: И тој бил мамбаз! БОЖАНА: Дал и требал да земе! КОСТАДИН: Будала бил! Зошто дал? БОЖАНА: Молчи, синко! И татко ти даде... КОСТАДИН: И на печалба отиде... Те остави тебе млада, мене да ме родиш... А дома не се врати!... БОЖАНА: Бог да го прости... (Ги задржува солзите). Да ти беше тој жив, инаку ќе беше... Да се вратеше од печалба, ќе платеше... и не ќе ги слушав тие зборови... Ех, сиромаштијо! Црна си како црн леб!... Пуста да останеш... (Пауза). КОСТАДИН: (Пристапува кон неа). Мака ти сторив... БОЖАНА: Ако, сине. Твојата е поголема... КОСТАДИН: (Молчи). БОЖАНА: Знам дека не ти е лесно. Ден и вечер си врват, сон не врзуваш. И јас со тебе заедно... Времето си врви, синко, в гроб ќе се оди... И јас самата си мислам: да те задомам, додека не сум тргнала на голем пат... Подобро жива да ти се нарадувам. Инаку на гробишта двајцата ќе не каниш... КОСТАДИН: На свадба со пари се кани!... Од каде, од кого да најдам? Од чичко Сотир, и тој нема... БОЖАНА: Од вујко ти Вангел. Тој има и ќе ти даде... Ти да си жив, Костадине! Ќе работиш, ќе му ги вратиш. Да одам ли? (Тргнува). КОСТАДИН: (По извесно двоумење). Не, не сакам жена за пари! Јас милувам, Симка од чиста милост да ми дојде, не за пари! Сакам со неа век да векувам како со жена, не како со платен добиток. Ме разбираш ли? Јас сакам и таа да се праша! Зашто, навистина ако таа се праша, право ќе си каже: „Костадина го сакам“! Сега дали ти е јасно? Сакам жена, не роб... БОЖАНА: Дека немаш, така зборуваш. Да имаше дваесет- триесет лири... КОСТАДИН: И ди имав, пак не давав!... БОЖАНА: Млад си, ќе спечалиш... КОСТАДИН: Слушај! Постара си, а јас ум да ти давам! Збери си го умот и размисли: зошто татко ми си ги остави коските на печалба? Зошто јас не сум чул ни еден збор од неговата уста? Зошто цел век јадеме сол и црн леб? А и ти, додека можеше, миеше, пред празник туѓи куќи! Имаше маж само три месеци! А јас татко ни еден ден... Дење-вечер правеше метании за здравје на домаќинот, а куќата ти остана без домаќин... БОЖАНА: Што сум јас крива, та така ми зборуваш?... Јас и денес му палам кандило... Дваесет години тој ми е на ум... А сега, за тебе метании правам, Костадине, за да ти даде господ во животот помин, среќа! Дење-вечер се за тебе се молам Костадине, да те чува господ од лошо и на мајка да ми останеш жив и здрав... КОСТАДИН: Нема ден да не ти зборувам, мајко. Уште ли мислиш по некој ден на печалба да тргнам! Ете пак ти кажувам: како куче ќе гладувам, за корка леб да сум страден, динар да немам, само за печалба не зборувај ми! БОЖАНА: Срам ми е, само ти дома да седиш... КОСТАДИН: Од кого? БОЖАНА: Од светот. КОСТАДИН: Светот ли ти дава да јадеш? БОЖАНА: Машко дома не седи! Сите одат... КОСТАДИН: Кој има долг! Јас немам! БОЖАНА: А за свадба? КОСТАДИН: Ќе биде, само без долгови... и без пари... БОЖАНА: Чорбаџи Јордан не ќе сака ни да чуе без дваесет- триесет лири... КОСТАДИН: Дали чорбаџи Јордан ќе чуе таму, во туѓина? Далеку, може дури преку море... На секого си туѓ... Нема со кого збор да промениш, солза да размениш! И не година, не две. Години, години да изврват; скотски да живееш, пари да збереш, додека да имаш лице дома да си дојдеш!... Ако паднам болен, дали чорбаџи Јордан ќе праша за мене? Дали ќе има кој потта да ми ја нзбрнше, кошула да ми размени, јорган да ми фрли?... Ех, црна и крвава е нашата печалба, мајко! Уште покрвава е сиромаштијата, што не гони таму! Проклет да и е коренот!... И големо и малечко нишан носи од неа за цел век!... Гледај, што направи од нас таа пуста печалба! Маж - роб! Жена - роб! Син - роб! Ќерка - роб! А мајките; само за солзи се родени!... БОЖАНА: Од старо, од дедовци ни е оставено... КОСТАДИН: Знаат, тогаш беше друго, а сега друго? Во тоа време, човек не беше роб на парите, туку на Турцнте! И што друго можел? Или со пушка во гора или со торба на печалба. И кога се враќал од печалба се женел. И давал откуп за невестата како дар на татко и. И тој под стари години да види фајда. Сега е друго време! На работа, но тука, во родниот крај! Што не чини, нека се растури и лек да му се најде! (Се внесува во своите мисли. Пауза) БОЖАНА: (Како смаена неволно ја поставува софрата за вечера. Бојазливо). Ајде да јадеш, Костадине... Да каснеш, да се поткрепиш... (Јадењето е сиромашно: црн леб и чорбест грав). КОСТАДИН: (Седнува занесен, по него седнува и Божана). Како те пречекаа? БОЖАНА: Од високо... Ние сме луѓе бедни, сиромаси. КОСТАДИН: (Одеднаш реско). Со кого зборуваше? БОЖАНА: Со Рајна, со Јордан... КОСТАДИН: А, со Јордан. Што вели? БОЖАНА: Ама ништо не вели. И даваа и не даваа... Сака триесет лнри пари... појас и саат со ќустек од сребро... КОСТАДИН: Ха, ха, ха!... Куче е тој! Куче чорбациско! Право вели дедо Насте! Добро ги познава тој сите тие чорбациски кожодери како гнили печурки по гората! Ех, да ми беше ти, мајко, согласна, ќе ја грабнев Симка, па право во гора зелена! Да биде горека невеста!... А тука в село? Адет, свадбарина, светот, свекор, свекрва... ЗАФИР: (Влегува задишан). На здравје да ви е вечерата!... БОЖАНА: Здравје да имаш, синко! КОСТАДИН: (Скокнува). Што е?... Што има? ЗАФИР: Вечерва Симка се сврши! КОСТАДИН:Се сврши?... ЗАФИР: Вистина... За Јован Ѓурѓиноски... КОСТАДИН: Мајко, дај ми го пиштолот! (Божана се колеба). Дај ми го кога ти велам!... А ти Зафире, приготви се! Чекај ме во нејзиното сокаче! Вечерва Симка ќе ми биде жена! БОЖАНА: (Го прегрнува околу рамењата). Аман синко. Што ќе направиш!... Немој, не чини го тоа, не е добро! Од срам не ќе можам пред светот да излезам. Срамотно е за нашата И за Јордановата куќа... Ќе и пукне резил на момата!... Збери си го умот, што правиш! Жив ти господ!... (Му паѓа в нозе). КОСТАДИН: Нема друго, мајко. Што ќе биде, нека биде! Симка е за мене родена, не за некој си Јован!... Ајде не плачи! (Ја крева). Стани и оди право кај поп Гаврила. Да му кажеш дека го вика мајка му на Зафира да дојде масло да свети... Речи му: „На Зафира лошо му падна“. И ти таму дојди, зашто ноќва ќе не венча... (Истрчува од дома).“ БОЖАНА: (Останува некое време беспомошна во страв за Костадина. Потем се приберува и пријдува до пред иконата и се крсти). Ти се молам, господи, чувај го од куршум... Ах, света Пречисто, ти знаеш како ми е на душава. Чуј ме, зашто мајка сум му... (Паѓа пред иконата). (ЗАВЕСА) слика втора (Прeд Јордановата куќа. Напред улица, во дното сокаче. Долу вратниче, горе два прозорцн. Ноќ. Костадин доаѓа со тројца другари.) КОСТАДИН: Ти, Зафире, зад ќошево! А вие двајца, таму скријте се! Штом ќе чуете да пукнам, до мене да сте! Се разбравме ли? ЗАФИР: Се разбравме, побратиме... КОСТАДИН: Како да ја викнам, Зафире? ЗАФИР: Како порано, со песна. Си имате песна Симка ќе знае дека си ти. КОСТАДИН: Не ми е до песна: Запеј ти, Зафире! ЗАФИР: (Пее: „Море да те турам во десна пазувај море, на коњ да те качам...“ По песната се скрива). СИМКА: (Се јавува на прозорецот). КОСТАДИН: Знам дека не е ред... Срамно и грдо е пред светот и понатака да ти доаѓам под прозорец... Ама, ете и срцево и образов не ми даваат да не дојдам... Слези долу, два збора имам да ти кажам. СИМКА: Немој, Костадине! Не сакај го тоа од мене. Кажи ми одоздола... КОСТАДИН: Два збора само... Симке! Толку ми тежат на душа, не можат да летнат до тебе! Слези долу! Прв пат го сакам тоа од тебе. Толку можеш. СИМКА: Немој, Костадине! Како на брат ти се молам! Без друшки сум, сама не можам! Ќе пукне глас низ село... КОСТАДИН: Со какво срце ти дојдов да те видам! А ти пазарлак правиш... Слези! Ништо лошо нема да ти биде!... СИМКА: Еве сум, еве... Сега ќе слезам... (Слегува долу и застанува на прагот од вратничето). Не лути се, Костадине... Многу те молам, пушти ме да си одам... Грдо е да не видат заедно. Ти се молам, немој да се видуваме. Грев е... КОСТАДИН: Од срце или од уста зборуваш? СИМКА: Риза сум дала, Костадине!... КОСТАДИН: Ако си дала риза, срце уште не си дала! СИМКА: И тоа, и тоа, Костадине... Татко го даде... Го даде без мене... КОСТАДИН: За срцето татко ти не се праша, јас се прашам! СИМКА: Ние едно мислиме, татко и мајка друго... А кој татко не слуша, Костадине, та и јас да не го послушам?.... КОСТАДИН: Само срце се слуша! Јас мислев дека го имаш како моево! СИМКА: Татко и мајка лошо не мислат. Татко се распрашал за тебе. Чул дека нејќеш на печалба да одиш... КОСТАДИН: Многу умно мисли татко ти! На печалба да одам! Не дека и ти така мислиш и сакаш да одам, туку срам ти е од светот: „Што ќе рече светот? Сите на печалба одат, Костадин не оди“... А, што знаеш ти? Може ќе одам. Само, не за татко ти, туку за тебе и за нашиот дом! За нашето огниште, Симке! И верувај, Симке, толку те имам на ум: дење-ноќе сон не ме фаќа, се за тебе мислам!... Јас ли сум крив?... (Ја зема топло за рака). Милувам секој ден под твојов прозорец да поминам и секој пат со уста слатко да ми се насмееш и со очи мило да ме погледаш! Милувам, да ти е секоја вечер слатка и срцето да ти пее како пролетна песна! Милувам, за љубов да ми зборуваш - да ја имам и да ми ја даруваш! Милувам, да си како бел цвет, како бел каранфил! Само на срце да те носам! Само на уста да те имам!... (Ја прегрнува). СИМКА: (Прва се тргнува). Пушти ме... Пушти ме... КОСТАДИН: (Ја пушта). Ех, Симке!... СИМКА: Грев правиме... Ти се молам... Костадине... Што беше меѓу нас, беше... Не е ред веќе да се видуваме... Свршена сум... КОСТАДИН: Не требаше веќе ни да те погледнам, кога и самата си се согласила!... Гледаш, пак ти дојдов! Може ли инаку, кога срцето милува? СИМКА: (Со болна насмевка). Го знаеш ти, Костадине, моминското срце... Додека сме моми, немаме срце. Само сме моми... КОСТАДИН: Нема побела китка од мома, нема почиста мисла од моминска мисла!... Нема послатка љубов ол моминска љубов! СИМКА: Има, Костадине, има. Од сето тоа е најслатка детинската радост... Помниш ли, Костадине, кога бевме малечки? Тоа ми е најслаткото време, Костадине! Сега, татко ме дава, каде што срце ми нејќе... Мене, Костадине, ме купуваат, јас треба со љубов да платам! Не давај ме, Костадиие! Најди пари, откупи ме, откупи ме од татко ми!... Не давај ме на друг, Костадине!... КОСТАДИН: (Со левата рака ја прегрнува Симка, со десната го вади пиштолот). Глава ќе падне на друг не те давам! (Пука. Зафир и другарите дотрчуваат). СИМКА: Што стори, Костадине? Нешто ме стегна... Пушти ме, не сме сами! КОСТАДИН: Ајде, Симке, побргу! Кај Зафировци! СИМКА: Страв ми е... Што ќе рече светот?... Татко и мајка треба во црно да се завијат... За дотаму ли сум дојдена?... КОСТАДИН: А ти појди за Јован, ако не сакаш така! СТОЈАН: Ајде, побратиме, побргу! Побргу! СИМКА: Костадине! Тешко ми е од мајка и од татко без проштенка да се разделам... (Плаче). Без ред, без друшки... како вдовица... Без песна и свирка свадбинска... по црна темнина... (Се слушаат чекори и гласот на Јордан). ФИДАН: Јордан!... КОСТАДИН: Ете што направи! Еве го татко ти. ЈОРДАН: (Влегува низ вратничето). Каде си бре, арамија? Така ли се води мома? Денски мома се води, денски гнездо се прави! (На Симка). А ти, кучко ниедна, назад! На легало!... КОСТАДИН: (Застанува меѓу Симка и Јордан). Не! Тука ќе остане! Јас сум за неа дојден! ЈОРДАН: По сојот ти се гледа во кое време идеш! Ако си маж, дојди денски! Хм! Крвта вода не бидува! На дедо ти Итрешан си се метнал! КОСТАДИН: Во сојот не чепкај, зашто ќе се испечеш! Не ти се допаѓа? Подобар е од твојот и почесен!... ЈОРДАН: Кој е нечесен бе, пезевенк?!... КОСТАДИН: (Се здржува макар што врие од лутина). Слушај, Јордане. Како човек те прашам: согласен ли си да ми ја дадеш Симка како се може? ЈОРДАН: Кој си ти, бре, тебе да ти ја дадам? Не ти ја давам! Дадена е!... КОСТАДИН: Размисли, Јордане! Немој до лошо да дојде. Согласи се! Јас и Симка се милуваме. Ете ја Симка нека ти каже... СИМКА: (Му се фрла на Јордана в нозе}. Црна закопај ме, татко, не давај ме за Јован,.. Костадин го сакам... ЈОРДАН: (Од кога размислува). Нема што, нели е мерак, согласен сум... Само, сите свадбински редови и адети да се исполнат... Слушај, Костадине! Ти си млад. Уште леташ. Ако рекол господ да ми бидеш зет, сакам отсега да бидеш поумен. Не да леташ како ластовица. По ова што стана вечерва, да чуе светот дека сум ти ја дал Симка без пари: подобро да го затворам дуќанот! Што е ред за мома, ќе платиш! КОСТАДИН: Јас пари немам! ЈОРДАН: Јас ќе ти дадам на заем. КОСТАДИН: Да се задолжам? На татко и?... Не, тоа не бидува, Јордане! ЈОРДАН: Де! Де! Триест лири за Симка и дваесет за свадба, доста се. Педесет лири не се многу... Има време. Ќе работиш, ќе спечалиш, ќе ми ги вратиш. Само, што е ред, ред. Согласен ли си? (Костадин се колеба). СИМКА: Согласи се, Костадине... Заради мене... КОСТАДИН: (Молбата на Симка го скршува). Согласен сум... ЈОРДАН: Е, повели, зету. (На побратимите). Елате и вие горе да видите. Немој после лошо да се рече!... (Влегуваат прво Симка и Костадин, а потем и другите). (ЗАВЕСА) ЧИН ТРЕТИ слика прва (Кај Костадиновци) по женидбата. Празнично утро. Костадин е сам, и, токму после миењето, се брише со крпа). СИМКА: (Празнично облечена, се враќа сама од црква). (Нежно). Слатко си спиеше! Кроток сон те крепеше, сабајле во света недела! КОСТАДИН: (Восхитен од неа). Нешто си ми, Симке, бело променета, во невестинско руво... Колку те гледам, се полична стоиш. И лицето ти е денес друго: радосно, моминско, младо невестинско!... СИМКА: (Со насмевка). Од црква идам, Костадине. Бев пред света Пречиста... да ја дарувам... (Срамежливо). Костадине, денес многу, многу те милувам... КОСТАДИН: (Не се сеќава веднаш на што мисди Симка). И јас те милувам, Симке! СИМКА: Денес празник ми царува во срцево, Костадине. КОСТАДИН: Симке!... Да не е ѓоа? СИМКА: (Дури сега подига очи). Тоа, Костадине, тоа! Го осетив сношти на полноќ!... Ми зачука, тука ми заигра... Цела вечер сон не ме фати. Мајка, и таа вели, тоа е... КОСТАДИН: Симке!... Уште машко да биде!... СИМКА: Колку силно ме чукна, машко ќе биде!... КОСТАДИН: (Ја прегрнува). Машко, машко!... БОЖАНА: (Се враќа од црква, облечена во празнична црнина). Слатките пилпи на мајка!... СИМКА: (Се тргнува). Мајка иде!... БОЖАНА: Земи си, синко, нафора. Денес сте му на господа помили. КОСТАДИН: Што, ти сама се врати? БОЖАНА: Се најдов со сватот. КОСТАДИН: Со кого, со Јордан? БОЖАНА: Со него... Отиде дома со нафора... Ќе намине и кај нас... КОСТАДИН: Рече дека ќе дојде? БОЖАНА: Ми рече, од негова уста чув... СИМКА: Може, сака да не види... Одамна не е дојден... КОСТАДИН: Мене ми се чини поотскоро. СИМКА: Дури од Божиќ... КОСТАДИН: Дури од Божиќ! Погача треба да му испратиш! БОЖАНА: Не така, сине! Ако дојде, нека дојде. Добре дошол. Ни се смешала крвта, ни ти, ни тој може да се одроди. КОСТАДИН: Кој, Јордан ли? За него нема ни рода, ни порода. Тој само за пари знае!... Каде си наврзав долг на глава!... Јордан! И од името негово не можам радост да видам... БОЖАНА: Не греши душа, Костадине. Крвта вода не бидува. И нејзе и тебе ти е татко... Си останал од дете без татко, тој ти е друг татко... Белки за лошо не иде... КОСТАДИН: Јас знам зошто иде! СИМКА: Не коси се, Костадине. Не мисли на лошо. Денес е празник, не чини лутина на срце да си ставиш... Белки од мајка начул за она... На радост иде... КОСТАДИН: Ех, Симке! Од јагне си покротка, само од волк си родена! {Се слуша кашлање). ЈОРДАН: (Влегува). БОЖАНА: (Го пречекува уште на прагот). Добре дојде, свату! ЈОРДАН: Добро те најдов, сваќе! СИМКА: Татко, добре дојде! БОЖАНА: (Го кани да седне). Повели, свату! ЈОРДАН: (Седнувајќи). Ох, ох! БОЖАНА: (Уште еднаш). Е, па добре дојде, свату! ЈОРДАН: Добре ве најдов! КОСТАДИН: Добре дојде... Како ти оди работата? ЈОРДАН: Сполај му на господ. Да не се поплачам, ако не тече, капи. Ама капка по капка, море станува... Сношти ми се ојагнија осум овни! Една блшни... КОСТАДИН: Е, време им е... Добро е кој ги има... БОЖАНА: (Го свртува разговорот од опасната тема) Како е сваќата, свату? ЈОРДАН: Сполај му на бога, добра е. Само, Стојче, ајдамакот ниеден, си ја шина ногата. Везден плаче. (Симка внесува кафиња). СИМКА: Кој, Стојче ли? БОЖАНА: Не е ништо тоа. Ќе помине. Нека го одведе Рајна кај Матковица. Таа се разбира во тие рабоги. ЈОРДАН: Која Матковица? БОЖАНА: Една е Матковица. Домаќинот и умре на печалба. Седи до Бушева чешма. СИМКА: Пушти ме, Костадине, поручек и јас да одам. КОСТАДИН: Оди, братче ти е. (Пауза. Си ги допиваат кафињата). СИМКА: (Подземајќи ги филцаните). Наздравје! ЈОРДАН: Годинава рано пролет дојде... БОЖАНА: И под нашава стреа ластовиците гнездо си прават. Истите од лани лето... КОСТАДИН: Едно добро за печалбарите: чисто време, чист пат... Годинава доста ги има... ЈОРДАН: Од година на година се повеќе ги има... Се готват, азар се чинат. Ги гледам, одат кај поп Гаврила на причесна... Е, секој си има мува на капата... КОСТАДИН: (Скокнува). Ајде, вие жени, не сте за машки разговори. БОЖАНА И СИМКА: (Излегуваат). КОСТАДИН: Што сакаш со тоа да кажеш? ЈОРДАН: Па секој си има мува на капата. Тоа е јасно речено. КОСТАДИН: Сосем не те разбирам... ЈОРДАН: Ама, сакам да кажам, де, дека секој си има долг на главата... Секој си мисли: „Со ред сум земал, со ред и да вратам“. КОСТАДИН: А! Тоа значи: „Кој од каде што земал, мисли и да врати; Костадин, зет ми, не мисли да врати“. Имај лице, Јордане: што ти е на мисла, тоа и на уста! Кај мене е така, нема друго!... ЈОРДАН: Е, де, е де! Ако ти реков, не те фатив за гуша... КОСТАДИН: Подобро е за гуша! ЈОРДАН: Не лути се, Костадине, ама мене ми е најдобро, да си имам чиста сметка. Сметка е тоа. Јас сум човек еснаф, образ имам!... КОСТАДИН: Ти имаш образ! Јас го немам!... ЈОРДАН: Шест месеци поминаа од свадбата, ни за долгот абер имаш, ни на печалба мислиш!... КОСТАДИН: Молчи! За печалба не зборувај!... ЈОРДАН: Јас сум човек трговец, пари ми требаат. КОСТАДИН: Јас пари немам, ама образ имам: ќе дојде ден, ќе ти ги вратам! ЈОРДАН: Ништо не знам! Јас имам деца за гледање, ти немаш ни куче, ни маче! Сега ти е полесно да плаќаш. КОСТАДИН: (Помислувајќи на Симкината положба, помирливо). Слушај, Јордане. Остави ме уште една година, уште оваа година дома да останам... Си бил татко, знаеш колку е мачно, колку е тешко во туѓина да чуеш дека прв пат си станал татко... Пушти ме уште оваа година! Татковска радост да сетам, со рака да го погалам!... ЈОРДАН: Ич што не бидува работа! Ти не си жена, дете в рака да држиш! На пари мисли, на пари! Тоа е твое, не пелени!... КОСТАДИН: Ти немаш срце, Јордане! ЈОРДАН: (Потсмешливо). Море, парите ти се и срце и душа! Без нив ништо не можеш!... Секој чесен печалбар си ја стега торбата... КОСТАДИН: Молчи, не зборувај!... Тие се толку чесни, та дури и не знаат дека за тебе работат, долг да ти отплатуваат. Молчи, Јордане! Засрами се! ЈОРДАН: Зошто да молчам, пред кого да молчам, бре? Пари, нари мн требаат!... КОСТАДИН: Трај! Во домот си ми! ЈОРДАН: Не траам! Јас, или ти имаш за давање!... (Скокнува). Море, пари, пари, бре голтар! (Крева рака на Костадин). КОСТАДИН: (Го зграпчува за гуша). А, куче чорбаџиско! Си дошол огништето да ми го растуриш!... ЈОРДАН: (И тој го фаќа Костадина за гуша). Пари! пари, бре!... БОЖАНА: (Дотрчува заедно со Симка). Аман, Костадине! Немој, синко!... Чедо, чедо мајкино... СИМКА: Костадине, Костадине... Татко, татко! (Ги разделуваат). КОСТАДИН: Излегувај! Надвор! Си дошол домот да ми го запалиш!... Надвор!... БОЖАНА: Не слушај го свату... Млад е... КОСТАДИН: Надвор! ЈОРДАН: Таму! Таму! На печалба! Со торба на печалба! На печалба!... (Излегува). КОСТАДИН: (На Симка). Татко ти облечен, а ние голтари!... Да не беше тоа што иде по мене, со заби ќе го заколев!... За него ќе одам, за него! Моја крв е! За него ќе одам и на крај на светот!... (Излегува) СИМКА: (Плаче). БОЖАНА: (Крстејќи се и сеќавајќи скриена радост и олеснување). За него и за нашето огниште, господи! (ЗАВЕСА) слика втора (Надвор од селото. Во природата. Големо, старо дрво. Планинска патека води покрај прошталната чешма. Тоа е место на печалбарската разделба. Кога завесата се крева, десно веќе седнала мала група печалбари, прва пристигната на местото на разделбата; седат, пијат и замислено пеат). Цветано, моме, Цветано галабо, Цветано, моме, Цветано!... Помниш ли, моме, знаеш ли, галабо, кога си бевме малечки. Во стриковото градинче, галабо, вишни ем црешни беревме, во уста си ги клававме!... (Во паузата на мелодиското пеење доаѓаат Костадин и Симка). ФИДАН: Божине, не мисли толку, бе! На, тргни, заборави на младост! БОЖИН: Е, што ти е животов! Роди се и право на работа!... СТРИКО МАРКО: Е, Божине! Лебот не чека на тебе, ти треба по него да трчаш!... Таква ти е пустата печалба: гној да врзиш од работа! Е!... Море, удри понатака!... (Го крева шишето со вино, а другите тивко пеат: „Во стриковото градинче, галабо...) СИМКА: Не лути се, Костадине... Едно ќе те молам... КОСТАДИН: Што, Симке? СИМКА: На туѓа жена око да не фрлиш. КОСТАДИН: Биди спокојна. За тоа не одам на печалба... СИМКА: Немам лоша мисла... Ама голем град, нечист град... Да не згрешиш душа... КОСТАДИН: Не коси се за тоа, Симке! СИМКА: Чувај се од студ, од мраз, Костадине! Фанела да си носиш. КОСТАДИН: Ти, Симке, мајка да ја гледаш. Немој да ми се пожали на тебе. Ако е таа лута, ти биди кротка... А, кога ќе се роди, татково име да носи. Ќе и биде на мајка атерот. СИМКА: Како што милуваш, Костадине, така ќе биде... Немој да заборавиш на редот... Да дојдеш на зима... КОСТАДИН: Ќе дојдам, Симке, ќе дојдам... Само здравје да има. БОЖАНА: (Доаѓа со Темковица и син и Славче). Костадине, синко. Стрина ти Стојна те моли, ако можеш, нешто за Славчета да сториш. ТЕМКОВИЦА: Костадине, синко. Многу те молам да го поведеш и Славчета. Знаеш, татко му од кога отиде во Јужна Америка, еве пет години време стана, нема абер жив ли е, здрав ли е. Сега на Славчета гледам како на искра... Ти се молам, поведи го и Славчета во Белград, поблиску е од Америка... КОСТАДИН: Бидува, да го поведам. Само, малечко е. Што работа може да фати? СЛАВЧЕ: Можам, можам, баче Костадине! Можам, да носам вар, тули... КОСТАДИН: (Го милува). Можеш ли? ТЕМКОВИЦА: Само, гледај, Костадине, занает да изучи. Ми кажуваа дека џандарите ги бркале и ги гонеле децата со кикиритки в затвор. (Пристига група млади печалбари пеејќи): Гледај ме, гледај, либе ле Цвето! Денес сум тука, утре ме нема, оти ќе одам туѓа туѓина... СТОЈАН: (Здрав и буен кон првата група печалбари). Аман, бре стрико Марко! Их, ама сте ја стегнале, сте се залепиле до земја! СТРИКО МАРКО: Ама и ти си направил малку главата, а? Де, седни де! И ти си мераклија како мене! Не си ти за оро, тука ти е местото!... СТОЈАН: (Тргнува од виното). Аман, бе Фидане, бе! Их, ама вино си имал!... (Седнува меѓу нив). (Момци и девојки, стоејќи во одделни групи, се задеваат. Младите би сакале да си поиграат. И, додека на преден план се води разговор, тие со песна се подготвуваат). ДЕВОЈКИТЕ: (Пеат тивко) Дал ми ти говорев, море девојче, не оди рано на вода, чешмите ни се, мори, далеку... ЗАФИР: (Додека девојките пеат). Здраво, живо, побратиме! КОСТАДИН: Што Зафире, и ти се стегна на печал6а? ЗАФИР: Се стегнав, побратиме. Само за малку... Тебе повеќе ти тежи торбата. Те запусти Јордан... НЕКОЛКУ ГЛАСОВИ: {Меѓу младите). Море, девојчиња. Пуштете грло! Де нешто поживо!... ДЕВОЈКИТЕ: (Почнуваат оро пеејќи) Гугувче, галено бре, гајтан веѓи на тебе, бре! Их, што биле за мене, бре! Дај ми ги еднаш, да појдам на гости бре! Кој да види, завиди, бре!... (Помеѓу девојчињата влегуваат во орото и момчиња со нова песна). Еднаш дојдов, Јано мори, в наше село, В наше село, де мори, Јано, де! Тебе дома, Јано мори, не те најдов, тук те најдов, Јано мори, на орото. Ти виеше, Јано мори, до три танци. Први танец, Јано мори, од момчиња, втори танец, Јано морн, од дејчиња, трети танец, Јано мори, од невести... (Тука орото се разделува машко и женско). ДЕВОЈКИТЕ: Што недојде зимоске, кога ми студеше? Туку дојде лето това, кога ме тресеше. Што не дојде во пролетта, кога ми цветаше? Туку дојде во есента, кога ми падоше... МОМЧИЊАТА: Сум ти бнло на туѓина, пари изваѓало. Тебе ти, душо драго, паре ти праќало. Зато ти не дојдов, душо драго, зимоске, по зима... СТРИКО МАРКО: Еј момчиња! Огладневте од скокање! Ај, седнувајте на јадење! Зашто голем пат ве чека! (Сите групи се здружуваат во една. Секој вади од торбата по нешто за јадење. Додека се поткрепуваат оддалеку се слуша меката и болна мелодија на кавал). БОЖАНА: Де, Костадине, седни и ти со дружината, адет е... Од денес со нив ќе делиш и добро и лошо... Не чини да се делиш. Ајде и ти, Зафире. (Се придружуваат кон општата група. На многумина не им е до јадење. И песна се изви од нечие грло како продолжување на тажната мелодија на кавалот). Дигни глава, Румке мори, опули се!... Секој пат да дојдам, се болна, те најдувам, јагне мори, болна на постела... Глава преврзана, Румке мори, со сина шамија, Румке, глава преврзана, лице овенало. Румке, очи пропаднале... Дигни глава, Румке мори, опули се, да те видам, Румке, ако умрам!... - Се опули Румка, се расплака... (Песната бива пресечена од едноличното биење на тапан. Со приближувањето на тапанот се слуша и мелодијата на зурлите, придружена од пијаното пеење на Караман Атанас). КАРАМАН АТАНАС: (Зад кулисите) Вино, вино ли се твоите очи! Погледна ме, опија ме! (На сцената). За цела недела пијан одам, а за месец мамурлија!.. СТРИКО МАРКО: (Со топлина), Тој е!... Караман Атанас!... ЗАФИР: (На Костадина). Пијан е! КОСТАДИН: Од мака... Разделба!... КАРАМАН АТАНАС: (Доаѓа сам, пијан, придружен од Цигани свирачи). Ах, бре, стрико Марко!... Да пукнам, како орев да пукнам!... Не! Не дека ќе пукнам!... Не се пукнува!... Ех!... Како да пукнам! Да нема ни гледање, ни разделба!... (На Костадина). Еј, побратиме!... За тебе е ова првина. Прва разделба од жена... Ќе заборавиш и на младост, и на милост, и на убавина!... Море, побратиме!... И првата тежи и последната тежи!... Разделба е разделба!... И камен на шија полесно се носи од пуста црна печалба! (На Циганите). Што спиете, бре! Чукајте, дури господ да чуе!... Чукнете го тешкото!... Тешкото!... (На даден знак со шамијата, свирачите почнуваат да го свират бавниот ритам на тешкото македонско оро. На Караман Атанас му се придружуваат уште неколку машки играчи следејќи ја индивидуалната игра негова. На даден знак со шамичето играчите застануваат, свирачите се во напрегнато чекање. Очите на Атанас се исполнуваат со солзи. Почнува да пее болно како нешто од срцето да му се кине): Пилето пее, на пат ќе одам, на пат ќе одам, туѓа туѓина!... Дали ќе жалиш, млада младнно? Дали ќе ме плачеш како јас тебе?... СТРИКО МАРКО: (Гледајќи дека жените плачат и ронат солзи). Море луѓе, нешто се смрачи. Кревајте, додека дожд не паднал! БОЖАНА: (Разделувајќи се од Костадина). Боже поможи... Света Пречиста нека те чува од лошо... (Тихо плаче и го бацува в чело). (Печалбарите се определуваат во група и скоро ритуално почнуваат да ја пеат песната на разделбата): Жали моме, да жалиме, еј моме! Оти ќе се разделиме. Ти од мене, јас од тебе. Јас ќе одам на далеку, еј моме. На далеку преку море... Ќе ти пишам бела книга, еј моме! Бела книга, црно писмо! Ем да четеш, ем да плачеш... (Со последните стнхови печалбарите тргнуваат. Жените и девојките наведнале глави и, со насолзени очи, ја слушаат песната на разделбата без протест, без крик). КОСТАДИН: (Разделувајќи се од Симка, не може ни да зборува. Таа кротко и насолзено го гледа. Последен пат му ја стиснува раката и целата пребледнува), Ех, Симке, Симке!... (Се откинува од неа и се придружува кон групата). (Оддалеку се слуша песната на разделбата). (ЗАВЕСА) ЧИН ЧЕТВРТИ слика прва (Внатрешен дел на фурна. Средниот план го претставува задниот дел на фурнати со рамен свод. Десно ноќви, лево кревет од штици, каде лежи Костадин, болен од туберкулоза. Назад врата за во предното одделение. Се слуша цепење на дрва.). КОСТАДИН: (Сам изнемоштен). Зафире!... Зафире!... (Кашла). Зафире!... ЗАФИР: (Влегува). Што е побратиме? КОСТАДИН: Кој цепи дрва? ЗАФИР: Стојан. КОСТАДИН: 3наев дека е Стојан... Знае дека сум болен... Нема душа... (Кашла). Викни му, Зафире, покроце нека чука. ЗАФИР: (Вика од врата). Стојане! Покроце чукај! Не траскај толку! Знаеш дека болен човек лежи! СТОЈАН: (Од зад кулиси). Проштавај Костадине! Те сметнав од ум!... ЗАФИР: (На Стојана). Оди понатаму. (Престанува чукањето). КОСТАДИН: Ќе те молам, Зафире, додека сме сами да ми ја избришеш потта... Жива вода станав... Не знам што ќе се стори со мене... ЗАФИР: (Му ја брише потта под кошулата). Не плаши се, побратиме. Уште малку остана. Уште еден месец. После пет години работа, дома ќе си одиме!... КОСТАДИН: (Кашла, потем се обрнува и останува седејќи). Само еден месец остана, Зафире? ЗАФИР: Толку, побратиме. До Митровден токму уште месец. КОСТАДИН: Мене ми се чини година цела... ЗАФИР: Е, пуста болка не се лежи лесно... (Работи). КОСТАДИН: Зафире!... ЗАФИР: Што е побратиме? КОСТАДИН: Една мисла ме мачи. Срам ми е и пред себе да ја кажам. Дали ќе се вратам жив дома? Дали ќе ја видам Симка, мајка, син ми Коле?... Најмногу ми е за Колета! Пораснал голем, петгодишно дете, за татко праша... Него да го видам. (Се закашлува). Многу кашлам, Зафире... И пот, пот, море пот!... ФИДАН: (Од врата). Зафире! Ти си појак, ела да дигнеш две- три вреќи брашно. ЗАФИР: (Одејќи, на Костадина). Не мисли на лошо, побратиме. Ништо не е тоа. Ќе помине!... (Излегува). КОСТАДИН: (Сам). Ќе помине. И сам си велам, ќе помине. Ама вера не ми се фаќа... Камо да помине! Да го видам син ми Коле! Да го стегнам на срце и да му речам: „Коле, сине, чувај се од патот што води на печалба“... (Силно возбуден). Ах, бре, Коле! Дали и ти тој тежок пат ќе го поминеш... Ако останеш пуст сирак, без татко... (Во претсмртен страв). Смрт!... Не земај ме!... Уште не земај ме!... Страв ми е за него... Дома да стигнам... Очите да му ги отворам... ЗАФИР: (Се враќа). КОСТАДИН: (Си дојдува на себе). Ете, пак жива вода станав... ЗАФИР: Тебе ти е лошо, побратиме? КОСТАДИН: За дома помислив... ЗАФИР: (Пријдува кон ноќвите). КОСТАДИН: Колку е часот, Зафире? ЗАФИР: Девет. Токму време за месење. (Вика од врата) Еј, Стојане, Божине, Фидане! Ај затворајте! Време е за размесување! (Идат работниците, ги редат штиците, покриени со платно. Работат молчешкум. Зафир мери тесто, а друг, оформено во лебови, го реди на штиците. Наскоро доаѓа чорбаци Аранѓел). АРАНЃЕЛ: Како оди? СТОЈАН: Еве работиме, чорбаџи Аранѓеле? АРАНЃЕЛ: (На Зафир). Еј, еј! Стој, стој! Што мислиш ти? Така ли се мери? Ако секој ден така мериш, ни кошула на грбот не ќе ми остане, камо ли нешто да спечалам. Не си за мера. Ти си, Зафире, повеќе за аргатска работа. Ела ти, бре Стојане! Само гледај од секој да скусиш, десетина драма! Чу ли? (Стојан го заменува Зафира). АРАНЃЕЛ: (На Костадина). А ти, Костадине, колку мислиш да лежиш? КОСТАДИН: За лекување пари требаат, а мене не ми достигаат. АРАНЃЕЛ: Знам, знам! Тоа не треба ти да ме учиш! Само да знаеш, мојава фурна не е болница! ЗАФИР: (Го зема Костадина во заштита). Уште малку, чорбаци Аранѓеле... АРАНЃЕЛ: „Уште малку“! Не прашаш, ако дојде комисија, доктори! Тебе ич глава не ќе те заболи! А мене? Трап - илјада динари!... Како некоја полза да имам од него, па уште и стравот да му го берам! Да го суредиш! Ене ти го Уредот. Тој е за работници. Што не го носиш таму? ЗАФИР: Немам верба во Уредот... Побратим ми е, не ми се пушта лесно од рака... АРАНЃЕЛ: Ништо не знам. Да го суредиш! (На работниците). Еј, свршувајте работата и на спиење! Немој на ветер да ми гори електрикот!... (На Зафир). Вечерва тебе ти е редот да чуваш. (Си оди). КОСТАДИН: Кучиња чорбаџиски! Сите сте на ист калап... До крај ме уморивте и уште жив крвта ми ја испивте! ЗАФИР: Бездушници, убијци! Печалат на маката наша! БОЖИН: Секоја сила со време! (Работниците ја посвршуваат работата). ФИДАН: (Донесува тава со грав). Ајде, да вечераме! СИТЕ: (Освен Костадин). Ајде. ЗАФИР: И редот му е после толку работа!... (Работниците седнуваат да јадат). ФИДАН: Божине, утре е недела. Ќе испратиш нешто пари дома? БОЖИН: Ќе испратам, сто и педесет динари. А ти? ФИДАН: И јас ќе испратам... СТОЈАН: (Крева барде со вода, а мисли на вино). Аирлија нека е, што работевме! ЗАФИР: Не ти оди благословот со вода... СТОЈАН: А ти помисли дека вино ќе пиеш. (Уште еднаш пие). БОЖИН: Е, за нас, што работиме, е бистрава водичка, а чорбаци Аранѓел ќе го пие виното. ФИДАН: (Прифаќајќи го бардето). Добро рече ти Божине: Секоја сила со време... Туку, нејсе... (Пее). Дафино вино, еј!... (Другите прифаќаат). Дафино вино, еј! црвено вино, еј! Момчето ти е заспало на Кара-камен планина. Момчето ти го фатиле на Кара-камен планина, Дафино вино, еј, црвено вино, еј!... ФИДАН: (Пие). Нема фајда! Водата вино не бидува! БОЖИН: Е, не може, ем да печалиш, ем вино да пиеш!... СТОЈАН: (Се сеќава за случката со Славче). Ха, ха, ха!... Ич не може Славче од ум да ми излезе!... ЗАФИР: Кој Славче? СТОЈАН: Славче, де! Синот на Темковица. ЗАФИР: А, Костадин што го доведе. Не можел занает да изучи, сега продава кикиритки. СТОЈАН: Нејсе, де... Топол ден, сонцето пече, а Славче, продава кикиритки среде во градот... Нема што, веќе е ергенче, мустаќи му никнуваат! По некое време, одгоре иде една модна, ама фустанот и се залепил со кожата. Со неа еден, како го викаат, де, а кавалер. Одеднаш Славче туку ја фати... за месиште. Модната вресна, а Славче доби две-три од кавалерот. Се собра свет, џандари. Леле! На Славчета не му се оди в кварт, со земјата се залепи! Такси зедоа, насила да го одведат... (Смеење). ФИДАН: Бре, бре, бре! Сиромав Славче! И тој излегол некој љубовник, Зрел човек од дете женско да брани и џандари да вика!... БОЖИН: Не е добро и од Славчета што сторил. КОСТАДИН: {Се вмешува во разговорот). Сторил, што сторил! Детето е здраво, јако. Тој и не го видел кавалерот. ЗАФИР: Право вели Костадин. Славче е здраво, овчарско дете!... ФИДАН: Море, Зафире, запеј нешто мераклиско! Баре песната да не окрепи!... ЗАФИР: Не чини. Побратимот болен лежи, а ние: удри на песни. КОСТАДИН: Ако, Зафире. Запеј, само нешто мирно, широко... ЗАФИР: (Пее, другите го придружуваат). Ајде, ајде, моме Стојне, да бегаме! Аман, моме Стојне, да бегаме! КОСТАДИН: (Силно возбуден). Ах, Симке!... Не се согласи на бегање!... Не, не си ти крива... Требаше на сила!... (Се закашлува. Другарите се загрижуваат за него). ЗАФИР: (Му помага на Костадина). КОСТАДИН: Што ми прави таа, мајка ми? ЗАФИР: Мисли на тебе. КОСТАДИН: И плаче... Плаче, Зафире... Плаче тивко, со наведена глава... Плаче и солзи рони... ЗАФИР: И ти плачеш... ДРУГАРИТЕ: (Незабележано следат како му е на Костадина). КОСТАДИН: Дали ќе ја видам? Дали таа ќе ме види?... (Се закашлува силно. Другарите се стрчнуваат кон него). ЗАФИР: Ќе те види, побратиме... Не губи надеж... (Го покрива Костадина). (ЗАВЕСА) слика втора (Во куќата на Костадина. Симка е сама, везе. До неа, нејзиниот петгодишен син Коле си игра. Симка поминува часови во нестрплива возбуда, мислејќи на Костадиновото враќање) СИМКА: (Замислено). Сите жени на светот се радуваат кога малечките ластовици им јавуваат за раната пролет. Само печалбарката е жална и мисли кога ќе дојде есен. Сите жени на светот со добра среќа ги поздравуваат првите штркови, зашто им носат љубов и среќа! Само печалбарката чека да ги остават своите сиви гнезда, чека дали ќе го види уште еднаш милото лице... А тоа е далеку, далеку!... КОЛЕ: Што зборуваш, мамо? СИМКА: Велам, татко ти ќе дојде... КОЛЕ: Скоро ли ќе лојде, мамо? СИМКА: (Го прегрнува). Скоро, сине, скоро... КОЛЕ: И лани така зборуваше, мамо. СИМКА: (Возбудено). Ќе дојде!... Годинава ќе дојде... (Го наместува Колета на прозорецот). Еве, гледај, тука на прозорецот ќе го видиш, кога ќе дојде!... (Стоејќи над детето и галејќи го по главата). Ох, ти гугувче малечко! Што си згрешило ти пред господ, да береш грижа уште од пет години?... Кого го удриле, кого за гуша го фатиле овие бели рачиња, та да тргаш мака за татко ти во туѓина? Ох, ти врапче невесело!... Што грев на душа ти носиш, та дури срцето да ти плаче, прашајќи за невиден татко? (Се одделува од детето). Ако има господ, треба да ни се врати таткото, домаќинот, мажот... (Резигнирано). Маж!... Маж!... И слатко и горко е да помислиш дека го имаш!... (Лирично настроена, опфатена од чувство на притаен копнеж). Кога на пролет благиот југ ќе запее и јас со него заедно гласот си го здружувам: белки Костадин ќе чуе, скоро да ми дојде... Се на ветар!... Есен поминува, зима дојдува! Од север ветар на прозорецот ми свири! Костадин не ќе дојде! Така пет години!... Дали јас не сум жена? Дали во градиве камен носам? Дали во жиливе вода ми тече, не млада крв? Ох, Костадина го сакам!... Да му го видам окото! Да му го чујам гласот! Да го сетам до срцето свое!... (Се тргнува исплашена од овие мисли). Ах, што зборувам јас, што зборувам? Света Пречисто, прости ми... Ама, душата ме боли за Костадина... Маж ми е... (Одеднаш ја обзема страшно претчувство). Ако не дојде... Ако воопшто не си дојде?... (Паѓа плачејќи скршена од болка). БОЖАНА: (Влегува викајќи радосно). Симке! Симке!... Стани! Што плачеш? Денес ќе дојдат... Дојде глас дека ќе стнгнат!... СИМКА: (Радосно, низ солзи). О, господи! Што не помислив... Сите ли се враќаат? БОЖАНА: Стигна човек, што ги видел. Вели, многу ги има... (Со благ укор). И ти, Симке, ем знаеш што вели во писмото што го добивме. Таму стои: „Пред Митров-ден ќе дојдам“! СИМКА: Ах, господи, го сметнав од ум... Треба да приготвиме. БОЖАНА: Најди кошула, чорапи... Чиста постела да најде, да си почине... СИМКА: (Бргу го отвора ковчегот и вади долна постела). Може, испотен ќе дојде... (Трепетно). Ох, со колку надеж и темни мисли се готвиме за овој светол ден; ден со солзи радосни и трепетни оросен наместо со цветчиња бели... И цветчињата овенаа, како што и самата венеам, мили домаќине!... (Оддалеку се слуша песната „Сите момчиња дојдоа...“ Радосно). Тие се! БОЖАНА:Тие се!... СИМКА:. Ох, боже! Не толку радост одеднаш... Срцево ќе ми пукне... (Песната се засилува). КОЛЕ: (На Прозорецот). Мамо! Иде татко!.. Иде! Иде! БОЖАНА: (Го гали). Иде, чедо! Ќе ти донесе бакшиш!... СИМКА: Дојди, Костадине, поскоро! (Песната се прекинува. Пауза. Кон Божана со страв). Зошто не пеат?... Што значи тоа? БОЖАНА: (Со трпки, претчувствувајќи го лошото). Некој умрел на туѓина... СИМКА: (Како изгубена). Близу до нас замолчеа... (Обете се без капка крв, како од восок). ЗАФИР: (Се појавува на прагот). КОЛЕ: (Трча кон Зафира, радосно). Еве го татко, мамо!... (Му ги опфаќа колената на Зафира. Молчење). БОЖАНА: (Како не со свој глас). Каде ми е син ми Костадин?... ЗАФИР: (Молчи. Потем го вади од торбата појасот Костадинов и ќесето со пари; ги предава). СИМКА: (Го прима ќесето и појасот). Ела, Коле... (Го прегрнува Колета). Татко ти не ќе си дојде... Никогаш не ќе си дојде... Ти пратил пари да го викнеш дедо ти Јордан на задуша... БОЖАНА: (Со шепот кон Зафира). Умре? ЗАФИР: Умре... (КРАЈ) </poem> }} [[Категорија:Македонски јазик]] [[Категорија:Антон Панов]] 1g9ff9temis74jb295kf4k4hc2v0ppn 22476 22475 2026-09-14T13:27:00Z MacedonianBoy 149 removed [[Category:Македонски јазик]]; added [[Category:Македонска литература]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22476 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Печалбари |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Издадена е во 1936 година. |автор = Антон Панов |текст = <poem> (драма со музика и пеење од македонскиот живот во четири чина и седум слики) ЛИЦА: Јордан: Селски трговец Рајна: Негова жена Стојче и Симка: Нивни деца Божана: Бедна вдовица Костадин: Нејзин син Коле: син Костадинов Стрико Кољо: Стројник Темковица Славче: Нејзин син Аранѓел: Сопственик на фурна Караман Атанас, Зафир, Ѓорше, Божин, Фидан, Стојан, Стрико Марко: Печалбари Народ. Време на дејствието: од 1929-1932 година. Се случува во едно село во Западна Македонија. Само шестата слика станува на печалба. ЧИН ПРВИ Старинска македонска соба, видна и сино варосана. Вратата десно води надвор, левата води во другата соба. Собата е послана со ќилими. На сред соба бакарен мангал. Миндерлак со перници. Перниците и пердињата се во македонски стил. Ѕидовите се украсени со народна резба. Долапите се вградени во ѕидот. Првиот мрак се спушта. Во собата Симка е сама. СИМКА: (Млада, бујна девојка внесува од другата соба миени садови и ги реди на полица во долапот). СТОЈЧЕ: (Се враќа од играње). Дај ми да јадам! СИМКА: (Вади од долапот леб и му намачкува едно парче со пекмез). СТОЈЧЕ: (Вади од пазува ашици и, фалејќи се, и ги покажува на Симка). Гледај; гледај! Сето ова го добив. Им ги собрав до еден! (Ги префрлува од рака на рака како некоја голема парична вредност). Ихи, хи! Ихи, хи!... СИМКА: (Весело). Што се прибра ти, Стојче, денес така рано дома? Да не те скара татко! СТОЈЧЕ: (Ѓаволесто). Не. СИМКА: Да не скрши некој џам? СТОЈЧЕ: (Со полна уста). Не!... (Предизвикувачки). Ти мислиш, јас не знам зошто ме прашаш... СИМКА: Што знаеш?... Јас ништо не знам, се дома седам... СТОЈЧЕ: (Намигнувајќи). Слушај! Изутрина, кога татко излегуваше за на дуќан, мајка му рече: „Денес, Јордане, порано дома врати се, зашто ќе дојдат нишан да разменат.“ СИМКА: (Неспокојна). Кој ќе дојде? СТОЈЧЕ: Од две страни. Од Ѓурѓиновци за баче Јован и од Итромановци за баче Костадин. СИМКА: Стојче, кажи, кого го сакаш повеќе да ти биде баче: Јован или Костадин? СТОЈЧЕ: Баче Јован повеќе го сакам. Тој ќе ми дава бакшиш и ќе ми купи јагне. Баче Костадин ништо нема... СИМКА: Магаре ниедно! Уште од малечко со татковите очи гледа... (На Стојчета). Да молкнеш! Да не те чујам веќе така да зборуваш!... СТОЈЧЕ: Дадо, дадо! Мајка се враќа од црква. Со неа е и баба Божана... (Влегуваат Рајна и Божана). РАЈНА: Што го караш пак, Симке? СИМКА: Не слуша. Добре дојде, тетко! БОЖАНА: Дал ти бог добро, ќерко! (Седнува на миндерот). РАЈНА: Запали го кандилото, Симке. Денес е петок. А ти, Стојче, оди викни го татко ти. (Стојче истрчува). СИМКА: (Придржувајќи се до обичајот уште еднаш пристапува кон Божана). Добре дојде, тетко! (Се ракуваат). БОЖАНА: Добро ве најдов. СИМКА: Како си, добро ли си? БОЖАНА: Сполај му на господ. РАЈНА: Симке, оди подмеси го квасецот за утре. (Симка излегува). Е па, добре дојде, Божано! (Се ракуваат). РАЈНА: Како си, добро ли си? БОЖАНА: Е, сполај му на господ, да кажеме добро... Ех!... РАЈНА: Нема петок да не одиш в црква, Божано? БОЖАНА: Е, Рајно! Ништо друго не ми остана само Костадин и прквата. РАЈНА: Господ да ти го прости, мори Божано, домаќинот. Што човек беше! Од ум не ми излегува. Па што беше личен, личен како твојон Костадин на тие години!... БОЖАНА: Навистина, тогаш ти мерак беше фрлила по него. РАЈНА: Е, е... Момински ум, луди години. БОЖАНА: Лесно ти е тебе да си спомнуваш за младоста... Ти дал господ маж домаќин: само куќата и децата си ги гледате. Има нема, куќа ти полна а прашаш ли ме мене? И младост и старост - мачнотија. Да ги прашаш овие две раце, тие знаат и од солзи подобро да зборуваат. Гледај како се тресат. По студ, по мраз -туѓи прагови миеле само Костадина да го изгледаат. Зашто на шест месеци сирак остана! Ти поубаво знаеш... Туку н сакам тој да знае што се има тука набрано. Тебе како н сестра ти се изжалив... И ништо на страна, бе брате, да не остави! Ни една скршена паричка!... РАЈНА: Костадин нека ти е жив! Ќе спечали. На млади години измачувачка, под старост раат ќе биде. БОЖАНА: И јас така си мислев, Рајно. Велам, и му дојде време на печалба да оди, да остави некој грош на страна. А тој, нејќе ни да чуе. Срам ми е, Рајно! Толкао момче дома да седи!... „На печалба, вели, нека оди кој што има долг“!... РАЈНА: Тука слабо се заработува. Камо му за свадба, камо за гозба? БОЖАНА:„На работа, вели, тука, во родниот крај со овци по гора, со рало по нива, со прачка во лозје“!... РАЈНА: Свети му вода, Божано! Да не згрешил пред господа. Знаеш... младо, лудо.... БОЖАНА: Бидува, бидува... И знаеш, Рајно сестро, уште сака да се жени... За тоа сум дојдена... Фрлил мерак по вашата Симка. Нема ден да не ми зборува: „Оди, сакај ми ја, мајко!“ Немој да го земеш за лошо: што имав да имав, се ти кажав... РАЈНА: Е, сестро слатка, тука Јордан се прашува. Тој што ќе каже, тоа ќе биде... (Надвор се слуша поткашлувањето на Јордан}. Ете го и него кај иде. (Станува). СТОЈЧЕ: (Дотрчува). Ете го тако, иде! РАЈНА: (На Божана). Не срами се, Јордан, тој знае. Нешто начул од мене. Ред е прво од женска уста да помине. (Божана исто така станува). ЈОРДАН: Охо, хо! Е-е, бре! Гости пред мене! Не ли си помлада, мори Божано, уште коски те држат! Е, па добро ми дојде в куќи ако е аирлија! БОЖАНА: Да даде господ, брат Јордане! (Чекајќи да седне прво Јордан, седнува потем и таа на миндерлакот). СТОЈЧЕ: (Се зафаќа настрана во играње со ашици). ЈОРДАН: Донеси, Рајно, малку ракија да ни тече полесно муабетот. (На Божана). Повели. (Рајна излегува). БОЖАНА: Брат Јордане, јас сум дојдена за Симка, ако биде среќа и ако си согласен да ми ја дадеш за син ми Костадин. ЈОРДАН: Повели, повели... Бидува, зошто да не бидува? Костадин е млад, здрав, работен. Ќе работи, ќе гледа куќа. Само, не сум чул, Божано, дали Костадин бил на печалба? Уште не сум чул... БОЖАНА: Тука по нешто работи... во селово, што ќе најде... ЈОРДАН: А нешто сермиичка настрана има ли? Не лути се, од прашањето нема лошо. Чедо давам, Божано! Треба да знам, што живот го чека. Од порано мислење, зашто после нема врнувачка? БОЖАНА: Ако де, ако... ЈОРДАН: Уште сум чул дека Костадин нејќе на печалба да оди... Навистина, ако може без печалба жена и мајка да рани и куќа да гледа, чинам кабул. Што е до мене ред, ќе си го исполнам. Чорапи, кошула, што стои до женска страна, земам на себе. А вашиот, машкиот ред? Ти го знаеш, Божано, редот. Триесет лири, сакам готови пари. Еден чифт руба промена, појас, саат со ќустек од сребро... БОЖАНА: Ама, Јордане!... ЈОРДАН: Нема ама! Ја гледаш Симка? Чиста ти ја давам како роса, како солза, како китка босилек!... БОЖАНА: Ама знаеш, брат Јордане... Костадин уште не застанал на нога... Се нема толку пари... А време му е. Фрлил мерак на Симка. Девојче нема што - чесно, од сој; само што е многу, многу... ЈОРДАН: Не е многу! Само по еден орев да јадеше на ден, пак не е многу! РАЈНА: (Донесува пагурче со ракија и му го подава на Јордан). На! ЈОРДАН: Ај, на здравје, Божано! (Тргнува голтка и и го подава пагурчето на Божана). БОЖАНА: Здраво - живо, брат Јордане! (Му го враќа пагурчето без да пие). ЈОРДАН: (Тргнува уште еднаш). Е, мори Божано!... Уште триесет лири одгоре ќе дадев, само прва радост дома да ми бегае машка радост! Се рекло, да не чуе Симка; кога женско се раѓа и стреата плаче. А на машко и огништето пее! А тебе, прва радост, прво машко чедо жениш, жал ти е за триесет лири!... Што се триесет лири? Гледај, век со кого ќе векува... Толку ти е од мене... БОЖАНА: Ама брат Јордане, не ми е мене за парите... Така Костадин сака. Тој мисли да го одмине тој ред, без него да биде... ЈОРДАН: А, а! Ич што не бидува работа! Мома без ред каде се давала? Симка ќерка ми е, не е копиле најдена, та без ред и адет да ја венчавам! Таа е од сој! БОЖАНА: Од сој, од сој... Костадин вели: „Сите момински адети и сите свадбени редови ги земам на себе, само милувам Симка без пари, без пазарлак да ми дојде. Од чиста милост... ЈОРДАН: А, а тоа не бидува! БОЖАНА: (Кревајќи се да си оди). Навистина, тој е домаќин, тој се прашува... Ама, јас сум му мајка! Од црна земја ќе ги ископам, само Костадин да земе што му срце милува!... Тој е машка глава и него треба да го прашам... Е, со здравје, брат Јордане!... (Тргнува да си оди). ЈОРДАН: Здравје да имаш, Божано! (Испраќајќи ја до вратата). Со ова не е се свршено. Костадин е умен, нека размисли. (Од кога остануваат сами, на Рајна). Хм! Го гледаш Костадинчета? Колку е итар, сојот му кажува!... РАЈНА: Подобро да ја дадеме за Јован Ѓургиноски. ЈОРДАН: Сакал така, од чиста милост, да му дојде Симка. На дедо му Итроман се метнал! Ама нашол пиперка!... РАЈНА: Пак и оваа, нашава чума, фрлила мерак по него. ЈОРДАН: Ветер е тоа, не е мерак! Има очи да види и разум да мисли. Ете, чу... Не сака на печалба да оди. Мајка си и, поучи ја. Што ќе јаде, што ќе облече? Од гледање не може да се најаде. А, а, ништо од тоа нема да биде!... ЃОРШЕ: (Однадвор). Се може ли? ЈОРДАН: Повели, повели! Сами сме. Што работа те довела, брат Ѓорше? ЃОРШЕ: Брат Јордане, старата зимска песна, само на нов глас... Пари ми требаат... И си мислам, од каде, од кого да најдам? Ајде велам, до брат Јордана, тој ти е најблиску за тие редови... Знаеш, наши сме, тебе можам да ти кажам: домаќинката ми донесе приновче... ЈОРДАН: Е, нека е честито! Машко? ЃОРШЕ: Машко. ЈОРДАН: Да е живо и вековито! ЃОРШЕ: Со господ напред, амин!... А за друго, срам ми е да ти кажам. Куќата ми остана без брашно, без сол... А зима иде долга, јака... До тебе дојдов, брат Јордане, да ми дадеш на заем. На есен ќе ти ги вратам... ЈОРДАН: Колку ти треба? ЃОРШЕ: Три наполеона. ЈОРДАН: Бидува, бидува. Ама по печалба да вратиш!... ЃОРШЕ: По печалба, по печалба... Збор да не стане!... ЈОРДАН: Добро де, добро! Имам верба во тебе, само подобро да ти спомнам... Уште, треба да знаеш, еден грош од банка на месец! Согласен ли си? ЃОРШЕ: Согласен. ЈОРДАН: (Вади ковчеже од под миндерлакот, го отклучува и зема пари). Немој да мислиш дека многу ти земам. Тебе грош, на други, пооддалеку, грош и пол. На, земи! (Му брои иа рака три златници). ЃОРШЕ: Црно на бело, брат Јордане, треба ли? ЈОРДАН: Не треба. Се знаеме. На, цврцни си на нога! (Му го подава пагурчето). ЃОРШЕ: Охо, хо, лута! Ај, со здравје, брат Јордане! Голема добрина ми направи. (Тргнува да си оди). ЈОРДАН: (По него). Со здравје, со здравје! Дојди утре кај мене да направиме сметка што му чини лихвата до есен. Со здравје! Многу здравје дома! (На Рајна). Што има за вечера? РАЈНА: Ќовте со каша. ЈОРДАН: Нека го стави Симка да се стопли. РАЈНА: Добро. (Излетува). ЈОРДАН: (Се доближува до Стојчета и го гали по главата). Гледај, Стојче! Учи занает! Кога ќе пораснеш, ќе ти треба. Виде ли? Така пари се печалат! Овде два, онде три, ваму десет, таму педесет гроша - ете ти сермија! Само со тули куќа не се прави! И вар треба. Така и печалењето. Парите ништо не чинат, ако ум не ти достига. Учи се, учи се!... Оди, нека ти го даде Симка големиот тефтер. (Сојче истрчува, а Јордан го прибира ковчежето). СТОЈЧЕ: (Бргу се враќа со тефтерот од вересиите). На, тате. (Седнува покрај татка си. Симка, со ѓумови во рацете, врви низ собата и излегува во дворот по вода). ЈОРДАН: (Препишува сметки од џепното бележниче во големиот тефтер). На дедо Никола Пиперот четирн наполеона по грош и пол. На Спиро Апостолски пет наполеона по грош и пол. На мајстор Василе Антаров две турски лири по два гроша. На Ѓорше стрико Најденов, три наполеона.... СТРИКО КОЉО: (Од вратата). Се може ли? Ааа? ЈОРДАН: Може, може! Повели! (Станува да го пречека). СТРИКО КОЉО: Сметка правиш? Во наше време повеќе на рабуш се бележеше. СТОЈЧЕ: (Штом стрико Кољо влегува, го зема тефтерот од Јордана и го носи во другата соба. По некое време се враќа и играјќи со ашици, го следн разговорот меѓу Јордан и стрико Кољо). ЈОРДАН: (Се поздравуваат). Беше тоа време, стрико Кољо! А и луѓето не се тие, што беа порано: со образ, со карактер. Сега треба да учиш, очите на четири да са отвориш, ако сакаш пари да спечалиш! СТРИКО КОЉО: Така е синко. Ми се бендисуваш. Тоа си беше поубаво. Немаше тогаш ни мерници, мелници, како ли се викаат? ЈОРДАН: Меници, стрико Кољо, меници. Повели! СТРИКО КОЉО: (Седнува). Така, така, меници... Ама, за друго нешто сум дојден, Јордане. Чув дека си варел тазе комовица... Ти знаеш, колку сум мераклија. ЈОРДАН: (Му го подава пагурчето). Повели, стрико Кољо! Цврцни си! СТРИКО КОЉО: (Го погледнува пагурчето). Ти си го доцицал, та мене ми го даваш! (На Стојчета). Ела, бре ајдамак, кај дедо ти Кољо. (Му го дава пагурчето, вика накај другата соба). Невесто, Јорданице! Дај малку ракија и две-три пиперки полути!... (Кон Јордана). Ти ме знаеш: од празно не пијам... (Стојче и го однесува пагурчето на Рајна во другата соба и пак се враќа). ЈОРДАН: Е, стрико Кољо, од многу години се вака те думам. Уште од дете. СТРИКО КОЉО: Е, мој синко! Овој свет ти е лажовен свет. Затоа, јади, пиј, весели се и на друг лошо не мисли! РАЈНА: (Донесува полно пагурче со ракија и кисели пиперки). - Добре дојде, стрико Кољо! (Се ракуваат). СТРИКО КОЉО: Добро те најдов, ќерко. РАЈНА: (Почнува по обичајот). Како си... СТРИКО КОЉО: Дај да цврцнам па после за здравје прашај!... РАЈНА: Повели, стрико Кољо. (Ги става пиперките пред него и му го подава пагурчето). СТРИКО КОЉО: Живи-здрави! Се за добро! На радост да тргне! Господ да повели на венчавање, крштавање! ЈОРДАН И РАЈНА: Амин, дај боже! СТРИКО КОЉО: Охо, хо!... А, лута!... Е, ама е ракија! Да простиш, Рајно, крај таква ракија не ми се седи вдовец! ЈОРДАН: Море, остави, стрико Кољо! Си ги префрлил шеесетте, имаш внуци женети!... Или шега тераш!... СТРИКО КОЉО: Си ја имаш до тебе, затоа велиш: внуци, снаи. Нека се живи, ме слушаат, измет ми чинат. Грев на душа, да се поплачам. Ама, се рекло: каде што женина рака чеша, друга не!... Лебами, да најдам нешто, ни многу младо, ни многу старо - ќе се женам! После, нека се лутат децата... Ех, младост, младост! (Пие). ЈОРДАН: Така, така, тргни стрико Кољо! Заборави на младост! СТРИКО КОЉО: Не знаеш ти. Не помниш... Во мое време, бев уште малечко, беше некој Серафим. Не го знаеш ти. Тој често ми зборуваше: останал вака вдовец, како јас сега и на старост се оженил. Снаи се лутат, синови се караат, сакаат да се делат. Едно утро, тој ги повикал и му рекол ка поголемиот син да се скрие в долап, а помалиот го испратил да им каже на снаите да дојдат да го вндат. Дошла поголемата и уште од врата вика: „Стани, татко! Не си слаб!“ - „Не можам снао, вели Серафим. Да простиш, направив малку аџамилак, не сум чист.“ Излегла таа и и рекла на помалата јатрва, што е со свекорот, та се смеат. Дошла помалата и уште од врата го затнала носот, наѕрела и си отишла. На крај, дошла и старата негова. И нејзе и вели: „Да простиш, стара, направив малку ацамилак“. Зела леген да го измие... Ете, зошто се жени човек, за такви редови! Се си има свој ред!... Живи- здрави! Ај, на радост, на венчавање!... Их, бре! Заборавив зошто сум дојден! Проштавајте, старост... (Со чувство за важноста на задачата). Јордане, јас сум дојден за Симка. Ако е среќа да ми биде снаа за внук ми Јован, на брат ми детето. Го знаеш Јован. Здрав, млад, работен. Сега е на печалба во Белград. Кажи ми, Јордане, ама со еден збор: бидува или не бидува? ЈОРДАН: Бидува! (Стојче веднаш истрчува да разгласи на другарките од Симка за нејзината свршувачка). РАЈНА: Ама, Јордане, Симка да ја прашаме! ЈОРДАН: Нема што! Јас кога велам, ќе се согласи! Викни ја Симка! РАЈНА: (Оди да ја викне Симка). СТРИКО КОЉО: Е, свату! Ај, нека е среќно! ЈОРДАН: Амин, свату! СТРИКО КОЉО: Кажувај, свату, што е ред за момата да се даде. Адет ти е, адет ми е! ЈОРДАН: За Симка, дека сум ја хранел и гледал, ќе дадеш четириесет лири готови пари, пет рала опинци, еден кат руба промена, појас, саат со ќустек од сребро... СТРИКО КОЉО: Сето тоа е добро, ама колку за парите, ич не ми се бендисуваш! Каде се чуло четириесет лири мома да се купи? Злато е тоа, еј! ЈОРДАН: Е, ама Симка е чорбаџиска ќерка, тешко газн. Колку чини името! СТРИКО КОЉО: Кажи, Јордане, со еден збор: за триесет лири, бидува ли? ЈОРДАН: (Откога поразмислува). Бидува! Не за друго, ами да не чујат соседине. Што ќе речат? Гледај ги чорбаџииве, се фатиле како џамбази за гуша... СИМКА: (Влегува од дворот со осум другарки, повикани од Стојчета за свршувачка. По нив Рајна и Стојче). СТРИКО КОЉО: Машала, машала! Си пораснала! ЈОРДАН: Слушај, ќерко. Ете, стрико ти Кољо те сака, да му бидеш снаа за внук му Јован. Го познаваш? СИМКА: Го познавам, само од малечко... ЈОРДАН: Милуваш ли да појдеш за него? СИМКА: Татко, ти знаеш... ЈОРДАН: Немој после пред попот да вратиш! СИМКА: (Низ солзи). Татко, ти знаеш... СТРИКО КОЉО: А така де! Татко ти знае. Кој друг ќе знае. (Вади да ја дарува, а другарките почнуваат обредна песна за свршувачка). ОСУМТЕ ДРУГАРКИ: (Пеат). Зошто ти се, баш девојко, тие туѓн луѓе?... СИМКА: (Го прима дарот). СТРИКО КОЉО: Е, честито ти момче, ќерко. Нека е вечно и вековито. СИМКА: (Му бацува рака на стрико Кољо). ОСУМТЕ ДРУГАРКИ:(Пеат) Што целиваш, баш девојко, свекру десна рака? СИМКА: (Го зема дарот и го предава својот дар. Во тоа време). ОСУМТЕ ДРУГАРКИ::(Пеат) Девојко, мори девојко, зошто се бргу предаде во јунакова родбина? СИМКА: (Плаче). РАЈНА: Молчи, ќерко, молчи. Така господ рекол... СИМКА: (Следена од другарките и мајка и, се повлекува во другата соба, додека другарките ја продолжуваат песната.) Не ли ти велев, девојко, не оди често в комшии, комшии ти се душмани. Од татко ќе те одделат, од мајка ќе те одделат и сета мила родбина. (Песната стивнува). СТРИКО КОЉО: Е, е! Момински ум! Која поминала без тие солзи? (На Стојчета). На ти и тебе, бре ајдамак, да пораснеш голем!... Ај, свату, на здравје! За век! И на свадба да се радуваме! ЈОРДАН: Амин! Ај, ај, се за добро! И на внуци да се радуваме!... СТРИКО КОЉО: Дај боже.... Гледаш свату, дојде ден и ред, со господ напред, и во твојата куќа, свирка да засвири, песна да запее, песна свадбинска!... Е, свату! На децата останува веков! А ние? Еве вака... (Го крева пагурчето). (ЗАВЕСА) ЧИН ВТОРИ слика прва Дома кај Костадина. Ниска, темна соба со крив таван ол гредн. Во аголот огниште, над огнот обесен котел. Десно, врата што води во мудбакот, лево, за надвор. На левиот ѕид прозорец, под него миндер покриен со черга. На подот рогузина. На десниот ѕид долапче со чинии, под него стар ковчег. Неколку триножни столчиња. Бедно, но чисто. При кревањето на завесата оддалеку се слуша песната „На сон ми е дојдена“, пеена од седум девојкн. На сон ми е дојдена една црноока. Главата си врзува ем се огледува... Приквечерина е. Костадин сам и замислен, седи на миндерот со глава потпрена на прозорецот. БОЖАНА: (Внесува од мудбакот газено ламбиче без стакло и го клава на огништето. Го гледа некое време Костадина и потем претпазливо вели). Се за неа мислиш, синко! КОСТАДИН: (Уште замислено). Не можам да не мислам, мајко... Гледаш, се една мисла, се една храна... Друго не ти јадам. Ми заседнала како мора на душата ме стега, ме дави... и слатко ми е! Е, тоа ми е храна... БОЖАНА: (Топло и благо). Костадине, синко! Немој, не мисли толку. Лошо е се за неа да мислиш. И грев е!... Зошто не ти е ни свршена, ни венчана. Слушај, мајка што ти вели!... КОСТАДИН: Ех! Знам и јас... Пари им требаат! Пусти да им останат... (Чекори нервозен). БОЖАНА: Ти знаеш, Костадине, уште од старо е така!... КОСТАДИН: Да ве плаќаат, купуваат!... Ама, зошто, зошто? Тоа сакам да знам. Срамота е тоа што се прави со човечкото срце!... БОЖАНА: Ама и дедо ти така ме дале... КОСТАДИН: И тој бил мамбаз! БОЖАНА: Дал и требал да земе! КОСТАДИН: Будала бил! Зошто дал? БОЖАНА: Молчи, синко! И татко ти даде... КОСТАДИН: И на печалба отиде... Те остави тебе млада, мене да ме родиш... А дома не се врати!... БОЖАНА: Бог да го прости... (Ги задржува солзите). Да ти беше тој жив, инаку ќе беше... Да се вратеше од печалба, ќе платеше... и не ќе ги слушав тие зборови... Ех, сиромаштијо! Црна си како црн леб!... Пуста да останеш... (Пауза). КОСТАДИН: (Пристапува кон неа). Мака ти сторив... БОЖАНА: Ако, сине. Твојата е поголема... КОСТАДИН: (Молчи). БОЖАНА: Знам дека не ти е лесно. Ден и вечер си врват, сон не врзуваш. И јас со тебе заедно... Времето си врви, синко, в гроб ќе се оди... И јас самата си мислам: да те задомам, додека не сум тргнала на голем пат... Подобро жива да ти се нарадувам. Инаку на гробишта двајцата ќе не каниш... КОСТАДИН: На свадба со пари се кани!... Од каде, од кого да најдам? Од чичко Сотир, и тој нема... БОЖАНА: Од вујко ти Вангел. Тој има и ќе ти даде... Ти да си жив, Костадине! Ќе работиш, ќе му ги вратиш. Да одам ли? (Тргнува). КОСТАДИН: (По извесно двоумење). Не, не сакам жена за пари! Јас милувам, Симка од чиста милост да ми дојде, не за пари! Сакам со неа век да векувам како со жена, не како со платен добиток. Ме разбираш ли? Јас сакам и таа да се праша! Зашто, навистина ако таа се праша, право ќе си каже: „Костадина го сакам“! Сега дали ти е јасно? Сакам жена, не роб... БОЖАНА: Дека немаш, така зборуваш. Да имаше дваесет- триесет лири... КОСТАДИН: И ди имав, пак не давав!... БОЖАНА: Млад си, ќе спечалиш... КОСТАДИН: Слушај! Постара си, а јас ум да ти давам! Збери си го умот и размисли: зошто татко ми си ги остави коските на печалба? Зошто јас не сум чул ни еден збор од неговата уста? Зошто цел век јадеме сол и црн леб? А и ти, додека можеше, миеше, пред празник туѓи куќи! Имаше маж само три месеци! А јас татко ни еден ден... Дење-вечер правеше метании за здравје на домаќинот, а куќата ти остана без домаќин... БОЖАНА: Што сум јас крива, та така ми зборуваш?... Јас и денес му палам кандило... Дваесет години тој ми е на ум... А сега, за тебе метании правам, Костадине, за да ти даде господ во животот помин, среќа! Дење-вечер се за тебе се молам Костадине, да те чува господ од лошо и на мајка да ми останеш жив и здрав... КОСТАДИН: Нема ден да не ти зборувам, мајко. Уште ли мислиш по некој ден на печалба да тргнам! Ете пак ти кажувам: како куче ќе гладувам, за корка леб да сум страден, динар да немам, само за печалба не зборувај ми! БОЖАНА: Срам ми е, само ти дома да седиш... КОСТАДИН: Од кого? БОЖАНА: Од светот. КОСТАДИН: Светот ли ти дава да јадеш? БОЖАНА: Машко дома не седи! Сите одат... КОСТАДИН: Кој има долг! Јас немам! БОЖАНА: А за свадба? КОСТАДИН: Ќе биде, само без долгови... и без пари... БОЖАНА: Чорбаџи Јордан не ќе сака ни да чуе без дваесет- триесет лири... КОСТАДИН: Дали чорбаџи Јордан ќе чуе таму, во туѓина? Далеку, може дури преку море... На секого си туѓ... Нема со кого збор да промениш, солза да размениш! И не година, не две. Години, години да изврват; скотски да живееш, пари да збереш, додека да имаш лице дома да си дојдеш!... Ако паднам болен, дали чорбаџи Јордан ќе праша за мене? Дали ќе има кој потта да ми ја нзбрнше, кошула да ми размени, јорган да ми фрли?... Ех, црна и крвава е нашата печалба, мајко! Уште покрвава е сиромаштијата, што не гони таму! Проклет да и е коренот!... И големо и малечко нишан носи од неа за цел век!... Гледај, што направи од нас таа пуста печалба! Маж - роб! Жена - роб! Син - роб! Ќерка - роб! А мајките; само за солзи се родени!... БОЖАНА: Од старо, од дедовци ни е оставено... КОСТАДИН: Знаат, тогаш беше друго, а сега друго? Во тоа време, човек не беше роб на парите, туку на Турцнте! И што друго можел? Или со пушка во гора или со торба на печалба. И кога се враќал од печалба се женел. И давал откуп за невестата како дар на татко и. И тој под стари години да види фајда. Сега е друго време! На работа, но тука, во родниот крај! Што не чини, нека се растури и лек да му се најде! (Се внесува во своите мисли. Пауза) БОЖАНА: (Како смаена неволно ја поставува софрата за вечера. Бојазливо). Ајде да јадеш, Костадине... Да каснеш, да се поткрепиш... (Јадењето е сиромашно: црн леб и чорбест грав). КОСТАДИН: (Седнува занесен, по него седнува и Божана). Како те пречекаа? БОЖАНА: Од високо... Ние сме луѓе бедни, сиромаси. КОСТАДИН: (Одеднаш реско). Со кого зборуваше? БОЖАНА: Со Рајна, со Јордан... КОСТАДИН: А, со Јордан. Што вели? БОЖАНА: Ама ништо не вели. И даваа и не даваа... Сака триесет лнри пари... појас и саат со ќустек од сребро... КОСТАДИН: Ха, ха, ха!... Куче е тој! Куче чорбациско! Право вели дедо Насте! Добро ги познава тој сите тие чорбациски кожодери како гнили печурки по гората! Ех, да ми беше ти, мајко, согласна, ќе ја грабнев Симка, па право во гора зелена! Да биде горека невеста!... А тука в село? Адет, свадбарина, светот, свекор, свекрва... ЗАФИР: (Влегува задишан). На здравје да ви е вечерата!... БОЖАНА: Здравје да имаш, синко! КОСТАДИН: (Скокнува). Што е?... Што има? ЗАФИР: Вечерва Симка се сврши! КОСТАДИН:Се сврши?... ЗАФИР: Вистина... За Јован Ѓурѓиноски... КОСТАДИН: Мајко, дај ми го пиштолот! (Божана се колеба). Дај ми го кога ти велам!... А ти Зафире, приготви се! Чекај ме во нејзиното сокаче! Вечерва Симка ќе ми биде жена! БОЖАНА: (Го прегрнува околу рамењата). Аман синко. Што ќе направиш!... Немој, не чини го тоа, не е добро! Од срам не ќе можам пред светот да излезам. Срамотно е за нашата И за Јордановата куќа... Ќе и пукне резил на момата!... Збери си го умот, што правиш! Жив ти господ!... (Му паѓа в нозе). КОСТАДИН: Нема друго, мајко. Што ќе биде, нека биде! Симка е за мене родена, не за некој си Јован!... Ајде не плачи! (Ја крева). Стани и оди право кај поп Гаврила. Да му кажеш дека го вика мајка му на Зафира да дојде масло да свети... Речи му: „На Зафира лошо му падна“. И ти таму дојди, зашто ноќва ќе не венча... (Истрчува од дома).“ БОЖАНА: (Останува некое време беспомошна во страв за Костадина. Потем се приберува и пријдува до пред иконата и се крсти). Ти се молам, господи, чувај го од куршум... Ах, света Пречисто, ти знаеш како ми е на душава. Чуј ме, зашто мајка сум му... (Паѓа пред иконата). (ЗАВЕСА) слика втора (Прeд Јордановата куќа. Напред улица, во дното сокаче. Долу вратниче, горе два прозорцн. Ноќ. Костадин доаѓа со тројца другари.) КОСТАДИН: Ти, Зафире, зад ќошево! А вие двајца, таму скријте се! Штом ќе чуете да пукнам, до мене да сте! Се разбравме ли? ЗАФИР: Се разбравме, побратиме... КОСТАДИН: Како да ја викнам, Зафире? ЗАФИР: Како порано, со песна. Си имате песна Симка ќе знае дека си ти. КОСТАДИН: Не ми е до песна: Запеј ти, Зафире! ЗАФИР: (Пее: „Море да те турам во десна пазувај море, на коњ да те качам...“ По песната се скрива). СИМКА: (Се јавува на прозорецот). КОСТАДИН: Знам дека не е ред... Срамно и грдо е пред светот и понатака да ти доаѓам под прозорец... Ама, ете и срцево и образов не ми даваат да не дојдам... Слези долу, два збора имам да ти кажам. СИМКА: Немој, Костадине! Не сакај го тоа од мене. Кажи ми одоздола... КОСТАДИН: Два збора само... Симке! Толку ми тежат на душа, не можат да летнат до тебе! Слези долу! Прв пат го сакам тоа од тебе. Толку можеш. СИМКА: Немој, Костадине! Како на брат ти се молам! Без друшки сум, сама не можам! Ќе пукне глас низ село... КОСТАДИН: Со какво срце ти дојдов да те видам! А ти пазарлак правиш... Слези! Ништо лошо нема да ти биде!... СИМКА: Еве сум, еве... Сега ќе слезам... (Слегува долу и застанува на прагот од вратничето). Не лути се, Костадине... Многу те молам, пушти ме да си одам... Грдо е да не видат заедно. Ти се молам, немој да се видуваме. Грев е... КОСТАДИН: Од срце или од уста зборуваш? СИМКА: Риза сум дала, Костадине!... КОСТАДИН: Ако си дала риза, срце уште не си дала! СИМКА: И тоа, и тоа, Костадине... Татко го даде... Го даде без мене... КОСТАДИН: За срцето татко ти не се праша, јас се прашам! СИМКА: Ние едно мислиме, татко и мајка друго... А кој татко не слуша, Костадине, та и јас да не го послушам?.... КОСТАДИН: Само срце се слуша! Јас мислев дека го имаш како моево! СИМКА: Татко и мајка лошо не мислат. Татко се распрашал за тебе. Чул дека нејќеш на печалба да одиш... КОСТАДИН: Многу умно мисли татко ти! На печалба да одам! Не дека и ти така мислиш и сакаш да одам, туку срам ти е од светот: „Што ќе рече светот? Сите на печалба одат, Костадин не оди“... А, што знаеш ти? Може ќе одам. Само, не за татко ти, туку за тебе и за нашиот дом! За нашето огниште, Симке! И верувај, Симке, толку те имам на ум: дење-ноќе сон не ме фаќа, се за тебе мислам!... Јас ли сум крив?... (Ја зема топло за рака). Милувам секој ден под твојов прозорец да поминам и секој пат со уста слатко да ми се насмееш и со очи мило да ме погледаш! Милувам, да ти е секоја вечер слатка и срцето да ти пее како пролетна песна! Милувам, за љубов да ми зборуваш - да ја имам и да ми ја даруваш! Милувам, да си како бел цвет, како бел каранфил! Само на срце да те носам! Само на уста да те имам!... (Ја прегрнува). СИМКА: (Прва се тргнува). Пушти ме... Пушти ме... КОСТАДИН: (Ја пушта). Ех, Симке!... СИМКА: Грев правиме... Ти се молам... Костадине... Што беше меѓу нас, беше... Не е ред веќе да се видуваме... Свршена сум... КОСТАДИН: Не требаше веќе ни да те погледнам, кога и самата си се согласила!... Гледаш, пак ти дојдов! Може ли инаку, кога срцето милува? СИМКА: (Со болна насмевка). Го знаеш ти, Костадине, моминското срце... Додека сме моми, немаме срце. Само сме моми... КОСТАДИН: Нема побела китка од мома, нема почиста мисла од моминска мисла!... Нема послатка љубов ол моминска љубов! СИМКА: Има, Костадине, има. Од сето тоа е најслатка детинската радост... Помниш ли, Костадине, кога бевме малечки? Тоа ми е најслаткото време, Костадине! Сега, татко ме дава, каде што срце ми нејќе... Мене, Костадине, ме купуваат, јас треба со љубов да платам! Не давај ме, Костадиие! Најди пари, откупи ме, откупи ме од татко ми!... Не давај ме на друг, Костадине!... КОСТАДИН: (Со левата рака ја прегрнува Симка, со десната го вади пиштолот). Глава ќе падне на друг не те давам! (Пука. Зафир и другарите дотрчуваат). СИМКА: Што стори, Костадине? Нешто ме стегна... Пушти ме, не сме сами! КОСТАДИН: Ајде, Симке, побргу! Кај Зафировци! СИМКА: Страв ми е... Што ќе рече светот?... Татко и мајка треба во црно да се завијат... За дотаму ли сум дојдена?... КОСТАДИН: А ти појди за Јован, ако не сакаш така! СТОЈАН: Ајде, побратиме, побргу! Побргу! СИМКА: Костадине! Тешко ми е од мајка и од татко без проштенка да се разделам... (Плаче). Без ред, без друшки... како вдовица... Без песна и свирка свадбинска... по црна темнина... (Се слушаат чекори и гласот на Јордан). ФИДАН: Јордан!... КОСТАДИН: Ете што направи! Еве го татко ти. ЈОРДАН: (Влегува низ вратничето). Каде си бре, арамија? Така ли се води мома? Денски мома се води, денски гнездо се прави! (На Симка). А ти, кучко ниедна, назад! На легало!... КОСТАДИН: (Застанува меѓу Симка и Јордан). Не! Тука ќе остане! Јас сум за неа дојден! ЈОРДАН: По сојот ти се гледа во кое време идеш! Ако си маж, дојди денски! Хм! Крвта вода не бидува! На дедо ти Итрешан си се метнал! КОСТАДИН: Во сојот не чепкај, зашто ќе се испечеш! Не ти се допаѓа? Подобар е од твојот и почесен!... ЈОРДАН: Кој е нечесен бе, пезевенк?!... КОСТАДИН: (Се здржува макар што врие од лутина). Слушај, Јордане. Како човек те прашам: согласен ли си да ми ја дадеш Симка како се може? ЈОРДАН: Кој си ти, бре, тебе да ти ја дадам? Не ти ја давам! Дадена е!... КОСТАДИН: Размисли, Јордане! Немој до лошо да дојде. Согласи се! Јас и Симка се милуваме. Ете ја Симка нека ти каже... СИМКА: (Му се фрла на Јордана в нозе}. Црна закопај ме, татко, не давај ме за Јован,.. Костадин го сакам... ЈОРДАН: (Од кога размислува). Нема што, нели е мерак, согласен сум... Само, сите свадбински редови и адети да се исполнат... Слушај, Костадине! Ти си млад. Уште леташ. Ако рекол господ да ми бидеш зет, сакам отсега да бидеш поумен. Не да леташ како ластовица. По ова што стана вечерва, да чуе светот дека сум ти ја дал Симка без пари: подобро да го затворам дуќанот! Што е ред за мома, ќе платиш! КОСТАДИН: Јас пари немам! ЈОРДАН: Јас ќе ти дадам на заем. КОСТАДИН: Да се задолжам? На татко и?... Не, тоа не бидува, Јордане! ЈОРДАН: Де! Де! Триест лири за Симка и дваесет за свадба, доста се. Педесет лири не се многу... Има време. Ќе работиш, ќе спечалиш, ќе ми ги вратиш. Само, што е ред, ред. Согласен ли си? (Костадин се колеба). СИМКА: Согласи се, Костадине... Заради мене... КОСТАДИН: (Молбата на Симка го скршува). Согласен сум... ЈОРДАН: Е, повели, зету. (На побратимите). Елате и вие горе да видите. Немој после лошо да се рече!... (Влегуваат прво Симка и Костадин, а потем и другите). (ЗАВЕСА) ЧИН ТРЕТИ слика прва (Кај Костадиновци) по женидбата. Празнично утро. Костадин е сам, и, токму после миењето, се брише со крпа). СИМКА: (Празнично облечена, се враќа сама од црква). (Нежно). Слатко си спиеше! Кроток сон те крепеше, сабајле во света недела! КОСТАДИН: (Восхитен од неа). Нешто си ми, Симке, бело променета, во невестинско руво... Колку те гледам, се полична стоиш. И лицето ти е денес друго: радосно, моминско, младо невестинско!... СИМКА: (Со насмевка). Од црква идам, Костадине. Бев пред света Пречиста... да ја дарувам... (Срамежливо). Костадине, денес многу, многу те милувам... КОСТАДИН: (Не се сеќава веднаш на што мисди Симка). И јас те милувам, Симке! СИМКА: Денес празник ми царува во срцево, Костадине. КОСТАДИН: Симке!... Да не е ѓоа? СИМКА: (Дури сега подига очи). Тоа, Костадине, тоа! Го осетив сношти на полноќ!... Ми зачука, тука ми заигра... Цела вечер сон не ме фати. Мајка, и таа вели, тоа е... КОСТАДИН: Симке!... Уште машко да биде!... СИМКА: Колку силно ме чукна, машко ќе биде!... КОСТАДИН: (Ја прегрнува). Машко, машко!... БОЖАНА: (Се враќа од црква, облечена во празнична црнина). Слатките пилпи на мајка!... СИМКА: (Се тргнува). Мајка иде!... БОЖАНА: Земи си, синко, нафора. Денес сте му на господа помили. КОСТАДИН: Што, ти сама се врати? БОЖАНА: Се најдов со сватот. КОСТАДИН: Со кого, со Јордан? БОЖАНА: Со него... Отиде дома со нафора... Ќе намине и кај нас... КОСТАДИН: Рече дека ќе дојде? БОЖАНА: Ми рече, од негова уста чув... СИМКА: Може, сака да не види... Одамна не е дојден... КОСТАДИН: Мене ми се чини поотскоро. СИМКА: Дури од Божиќ... КОСТАДИН: Дури од Божиќ! Погача треба да му испратиш! БОЖАНА: Не така, сине! Ако дојде, нека дојде. Добре дошол. Ни се смешала крвта, ни ти, ни тој може да се одроди. КОСТАДИН: Кој, Јордан ли? За него нема ни рода, ни порода. Тој само за пари знае!... Каде си наврзав долг на глава!... Јордан! И од името негово не можам радост да видам... БОЖАНА: Не греши душа, Костадине. Крвта вода не бидува. И нејзе и тебе ти е татко... Си останал од дете без татко, тој ти е друг татко... Белки за лошо не иде... КОСТАДИН: Јас знам зошто иде! СИМКА: Не коси се, Костадине. Не мисли на лошо. Денес е празник, не чини лутина на срце да си ставиш... Белки од мајка начул за она... На радост иде... КОСТАДИН: Ех, Симке! Од јагне си покротка, само од волк си родена! {Се слуша кашлање). ЈОРДАН: (Влегува). БОЖАНА: (Го пречекува уште на прагот). Добре дојде, свату! ЈОРДАН: Добро те најдов, сваќе! СИМКА: Татко, добре дојде! БОЖАНА: (Го кани да седне). Повели, свату! ЈОРДАН: (Седнувајќи). Ох, ох! БОЖАНА: (Уште еднаш). Е, па добре дојде, свату! ЈОРДАН: Добре ве најдов! КОСТАДИН: Добре дојде... Како ти оди работата? ЈОРДАН: Сполај му на господ. Да не се поплачам, ако не тече, капи. Ама капка по капка, море станува... Сношти ми се ојагнија осум овни! Една блшни... КОСТАДИН: Е, време им е... Добро е кој ги има... БОЖАНА: (Го свртува разговорот од опасната тема) Како е сваќата, свату? ЈОРДАН: Сполај му на бога, добра е. Само, Стојче, ајдамакот ниеден, си ја шина ногата. Везден плаче. (Симка внесува кафиња). СИМКА: Кој, Стојче ли? БОЖАНА: Не е ништо тоа. Ќе помине. Нека го одведе Рајна кај Матковица. Таа се разбира во тие рабоги. ЈОРДАН: Која Матковица? БОЖАНА: Една е Матковица. Домаќинот и умре на печалба. Седи до Бушева чешма. СИМКА: Пушти ме, Костадине, поручек и јас да одам. КОСТАДИН: Оди, братче ти е. (Пауза. Си ги допиваат кафињата). СИМКА: (Подземајќи ги филцаните). Наздравје! ЈОРДАН: Годинава рано пролет дојде... БОЖАНА: И под нашава стреа ластовиците гнездо си прават. Истите од лани лето... КОСТАДИН: Едно добро за печалбарите: чисто време, чист пат... Годинава доста ги има... ЈОРДАН: Од година на година се повеќе ги има... Се готват, азар се чинат. Ги гледам, одат кај поп Гаврила на причесна... Е, секој си има мува на капата... КОСТАДИН: (Скокнува). Ајде, вие жени, не сте за машки разговори. БОЖАНА И СИМКА: (Излегуваат). КОСТАДИН: Што сакаш со тоа да кажеш? ЈОРДАН: Па секој си има мува на капата. Тоа е јасно речено. КОСТАДИН: Сосем не те разбирам... ЈОРДАН: Ама, сакам да кажам, де, дека секој си има долг на главата... Секој си мисли: „Со ред сум земал, со ред и да вратам“. КОСТАДИН: А! Тоа значи: „Кој од каде што земал, мисли и да врати; Костадин, зет ми, не мисли да врати“. Имај лице, Јордане: што ти е на мисла, тоа и на уста! Кај мене е така, нема друго!... ЈОРДАН: Е, де, е де! Ако ти реков, не те фатив за гуша... КОСТАДИН: Подобро е за гуша! ЈОРДАН: Не лути се, Костадине, ама мене ми е најдобро, да си имам чиста сметка. Сметка е тоа. Јас сум човек еснаф, образ имам!... КОСТАДИН: Ти имаш образ! Јас го немам!... ЈОРДАН: Шест месеци поминаа од свадбата, ни за долгот абер имаш, ни на печалба мислиш!... КОСТАДИН: Молчи! За печалба не зборувај!... ЈОРДАН: Јас сум човек трговец, пари ми требаат. КОСТАДИН: Јас пари немам, ама образ имам: ќе дојде ден, ќе ти ги вратам! ЈОРДАН: Ништо не знам! Јас имам деца за гледање, ти немаш ни куче, ни маче! Сега ти е полесно да плаќаш. КОСТАДИН: (Помислувајќи на Симкината положба, помирливо). Слушај, Јордане. Остави ме уште една година, уште оваа година дома да останам... Си бил татко, знаеш колку е мачно, колку е тешко во туѓина да чуеш дека прв пат си станал татко... Пушти ме уште оваа година! Татковска радост да сетам, со рака да го погалам!... ЈОРДАН: Ич што не бидува работа! Ти не си жена, дете в рака да држиш! На пари мисли, на пари! Тоа е твое, не пелени!... КОСТАДИН: Ти немаш срце, Јордане! ЈОРДАН: (Потсмешливо). Море, парите ти се и срце и душа! Без нив ништо не можеш!... Секој чесен печалбар си ја стега торбата... КОСТАДИН: Молчи, не зборувај!... Тие се толку чесни, та дури и не знаат дека за тебе работат, долг да ти отплатуваат. Молчи, Јордане! Засрами се! ЈОРДАН: Зошто да молчам, пред кого да молчам, бре? Пари, нари мн требаат!... КОСТАДИН: Трај! Во домот си ми! ЈОРДАН: Не траам! Јас, или ти имаш за давање!... (Скокнува). Море, пари, пари, бре голтар! (Крева рака на Костадин). КОСТАДИН: (Го зграпчува за гуша). А, куче чорбаџиско! Си дошол огништето да ми го растуриш!... ЈОРДАН: (И тој го фаќа Костадина за гуша). Пари! пари, бре!... БОЖАНА: (Дотрчува заедно со Симка). Аман, Костадине! Немој, синко!... Чедо, чедо мајкино... СИМКА: Костадине, Костадине... Татко, татко! (Ги разделуваат). КОСТАДИН: Излегувај! Надвор! Си дошол домот да ми го запалиш!... Надвор!... БОЖАНА: Не слушај го свату... Млад е... КОСТАДИН: Надвор! ЈОРДАН: Таму! Таму! На печалба! Со торба на печалба! На печалба!... (Излегува). КОСТАДИН: (На Симка). Татко ти облечен, а ние голтари!... Да не беше тоа што иде по мене, со заби ќе го заколев!... За него ќе одам, за него! Моја крв е! За него ќе одам и на крај на светот!... (Излегува) СИМКА: (Плаче). БОЖАНА: (Крстејќи се и сеќавајќи скриена радост и олеснување). За него и за нашето огниште, господи! (ЗАВЕСА) слика втора (Надвор од селото. Во природата. Големо, старо дрво. Планинска патека води покрај прошталната чешма. Тоа е место на печалбарската разделба. Кога завесата се крева, десно веќе седнала мала група печалбари, прва пристигната на местото на разделбата; седат, пијат и замислено пеат). Цветано, моме, Цветано галабо, Цветано, моме, Цветано!... Помниш ли, моме, знаеш ли, галабо, кога си бевме малечки. Во стриковото градинче, галабо, вишни ем црешни беревме, во уста си ги клававме!... (Во паузата на мелодиското пеење доаѓаат Костадин и Симка). ФИДАН: Божине, не мисли толку, бе! На, тргни, заборави на младост! БОЖИН: Е, што ти е животов! Роди се и право на работа!... СТРИКО МАРКО: Е, Божине! Лебот не чека на тебе, ти треба по него да трчаш!... Таква ти е пустата печалба: гној да врзиш од работа! Е!... Море, удри понатака!... (Го крева шишето со вино, а другите тивко пеат: „Во стриковото градинче, галабо...) СИМКА: Не лути се, Костадине... Едно ќе те молам... КОСТАДИН: Што, Симке? СИМКА: На туѓа жена око да не фрлиш. КОСТАДИН: Биди спокојна. За тоа не одам на печалба... СИМКА: Немам лоша мисла... Ама голем град, нечист град... Да не згрешиш душа... КОСТАДИН: Не коси се за тоа, Симке! СИМКА: Чувај се од студ, од мраз, Костадине! Фанела да си носиш. КОСТАДИН: Ти, Симке, мајка да ја гледаш. Немој да ми се пожали на тебе. Ако е таа лута, ти биди кротка... А, кога ќе се роди, татково име да носи. Ќе и биде на мајка атерот. СИМКА: Како што милуваш, Костадине, така ќе биде... Немој да заборавиш на редот... Да дојдеш на зима... КОСТАДИН: Ќе дојдам, Симке, ќе дојдам... Само здравје да има. БОЖАНА: (Доаѓа со Темковица и син и Славче). Костадине, синко. Стрина ти Стојна те моли, ако можеш, нешто за Славчета да сториш. ТЕМКОВИЦА: Костадине, синко. Многу те молам да го поведеш и Славчета. Знаеш, татко му од кога отиде во Јужна Америка, еве пет години време стана, нема абер жив ли е, здрав ли е. Сега на Славчета гледам како на искра... Ти се молам, поведи го и Славчета во Белград, поблиску е од Америка... КОСТАДИН: Бидува, да го поведам. Само, малечко е. Што работа може да фати? СЛАВЧЕ: Можам, можам, баче Костадине! Можам, да носам вар, тули... КОСТАДИН: (Го милува). Можеш ли? ТЕМКОВИЦА: Само, гледај, Костадине, занает да изучи. Ми кажуваа дека џандарите ги бркале и ги гонеле децата со кикиритки в затвор. (Пристига група млади печалбари пеејќи): Гледај ме, гледај, либе ле Цвето! Денес сум тука, утре ме нема, оти ќе одам туѓа туѓина... СТОЈАН: (Здрав и буен кон првата група печалбари). Аман, бре стрико Марко! Их, ама сте ја стегнале, сте се залепиле до земја! СТРИКО МАРКО: Ама и ти си направил малку главата, а? Де, седни де! И ти си мераклија како мене! Не си ти за оро, тука ти е местото!... СТОЈАН: (Тргнува од виното). Аман, бе Фидане, бе! Их, ама вино си имал!... (Седнува меѓу нив). (Момци и девојки, стоејќи во одделни групи, се задеваат. Младите би сакале да си поиграат. И, додека на преден план се води разговор, тие со песна се подготвуваат). ДЕВОЈКИТЕ: (Пеат тивко) Дал ми ти говорев, море девојче, не оди рано на вода, чешмите ни се, мори, далеку... ЗАФИР: (Додека девојките пеат). Здраво, живо, побратиме! КОСТАДИН: Што Зафире, и ти се стегна на печал6а? ЗАФИР: Се стегнав, побратиме. Само за малку... Тебе повеќе ти тежи торбата. Те запусти Јордан... НЕКОЛКУ ГЛАСОВИ: {Меѓу младите). Море, девојчиња. Пуштете грло! Де нешто поживо!... ДЕВОЈКИТЕ: (Почнуваат оро пеејќи) Гугувче, галено бре, гајтан веѓи на тебе, бре! Их, што биле за мене, бре! Дај ми ги еднаш, да појдам на гости бре! Кој да види, завиди, бре!... (Помеѓу девојчињата влегуваат во орото и момчиња со нова песна). Еднаш дојдов, Јано мори, в наше село, В наше село, де мори, Јано, де! Тебе дома, Јано мори, не те најдов, тук те најдов, Јано мори, на орото. Ти виеше, Јано мори, до три танци. Први танец, Јано мори, од момчиња, втори танец, Јано морн, од дејчиња, трети танец, Јано мори, од невести... (Тука орото се разделува машко и женско). ДЕВОЈКИТЕ: Што недојде зимоске, кога ми студеше? Туку дојде лето това, кога ме тресеше. Што не дојде во пролетта, кога ми цветаше? Туку дојде во есента, кога ми падоше... МОМЧИЊАТА: Сум ти бнло на туѓина, пари изваѓало. Тебе ти, душо драго, паре ти праќало. Зато ти не дојдов, душо драго, зимоске, по зима... СТРИКО МАРКО: Еј момчиња! Огладневте од скокање! Ај, седнувајте на јадење! Зашто голем пат ве чека! (Сите групи се здружуваат во една. Секој вади од торбата по нешто за јадење. Додека се поткрепуваат оддалеку се слуша меката и болна мелодија на кавал). БОЖАНА: Де, Костадине, седни и ти со дружината, адет е... Од денес со нив ќе делиш и добро и лошо... Не чини да се делиш. Ајде и ти, Зафире. (Се придружуваат кон општата група. На многумина не им е до јадење. И песна се изви од нечие грло како продолжување на тажната мелодија на кавалот). Дигни глава, Румке мори, опули се!... Секој пат да дојдам, се болна, те најдувам, јагне мори, болна на постела... Глава преврзана, Румке мори, со сина шамија, Румке, глава преврзана, лице овенало. Румке, очи пропаднале... Дигни глава, Румке мори, опули се, да те видам, Румке, ако умрам!... - Се опули Румка, се расплака... (Песната бива пресечена од едноличното биење на тапан. Со приближувањето на тапанот се слуша и мелодијата на зурлите, придружена од пијаното пеење на Караман Атанас). КАРАМАН АТАНАС: (Зад кулисите) Вино, вино ли се твоите очи! Погледна ме, опија ме! (На сцената). За цела недела пијан одам, а за месец мамурлија!.. СТРИКО МАРКО: (Со топлина), Тој е!... Караман Атанас!... ЗАФИР: (На Костадина). Пијан е! КОСТАДИН: Од мака... Разделба!... КАРАМАН АТАНАС: (Доаѓа сам, пијан, придружен од Цигани свирачи). Ах, бре, стрико Марко!... Да пукнам, како орев да пукнам!... Не! Не дека ќе пукнам!... Не се пукнува!... Ех!... Како да пукнам! Да нема ни гледање, ни разделба!... (На Костадина). Еј, побратиме!... За тебе е ова првина. Прва разделба од жена... Ќе заборавиш и на младост, и на милост, и на убавина!... Море, побратиме!... И првата тежи и последната тежи!... Разделба е разделба!... И камен на шија полесно се носи од пуста црна печалба! (На Циганите). Што спиете, бре! Чукајте, дури господ да чуе!... Чукнете го тешкото!... Тешкото!... (На даден знак со шамијата, свирачите почнуваат да го свират бавниот ритам на тешкото македонско оро. На Караман Атанас му се придружуваат уште неколку машки играчи следејќи ја индивидуалната игра негова. На даден знак со шамичето играчите застануваат, свирачите се во напрегнато чекање. Очите на Атанас се исполнуваат со солзи. Почнува да пее болно како нешто од срцето да му се кине): Пилето пее, на пат ќе одам, на пат ќе одам, туѓа туѓина!... Дали ќе жалиш, млада младнно? Дали ќе ме плачеш како јас тебе?... СТРИКО МАРКО: (Гледајќи дека жените плачат и ронат солзи). Море луѓе, нешто се смрачи. Кревајте, додека дожд не паднал! БОЖАНА: (Разделувајќи се од Костадина). Боже поможи... Света Пречиста нека те чува од лошо... (Тихо плаче и го бацува в чело). (Печалбарите се определуваат во група и скоро ритуално почнуваат да ја пеат песната на разделбата): Жали моме, да жалиме, еј моме! Оти ќе се разделиме. Ти од мене, јас од тебе. Јас ќе одам на далеку, еј моме. На далеку преку море... Ќе ти пишам бела книга, еј моме! Бела книга, црно писмо! Ем да четеш, ем да плачеш... (Со последните стнхови печалбарите тргнуваат. Жените и девојките наведнале глави и, со насолзени очи, ја слушаат песната на разделбата без протест, без крик). КОСТАДИН: (Разделувајќи се од Симка, не може ни да зборува. Таа кротко и насолзено го гледа. Последен пат му ја стиснува раката и целата пребледнува), Ех, Симке, Симке!... (Се откинува од неа и се придружува кон групата). (Оддалеку се слуша песната на разделбата). (ЗАВЕСА) ЧИН ЧЕТВРТИ слика прва (Внатрешен дел на фурна. Средниот план го претставува задниот дел на фурнати со рамен свод. Десно ноќви, лево кревет од штици, каде лежи Костадин, болен од туберкулоза. Назад врата за во предното одделение. Се слуша цепење на дрва.). КОСТАДИН: (Сам изнемоштен). Зафире!... Зафире!... (Кашла). Зафире!... ЗАФИР: (Влегува). Што е побратиме? КОСТАДИН: Кој цепи дрва? ЗАФИР: Стојан. КОСТАДИН: 3наев дека е Стојан... Знае дека сум болен... Нема душа... (Кашла). Викни му, Зафире, покроце нека чука. ЗАФИР: (Вика од врата). Стојане! Покроце чукај! Не траскај толку! Знаеш дека болен човек лежи! СТОЈАН: (Од зад кулиси). Проштавај Костадине! Те сметнав од ум!... ЗАФИР: (На Стојана). Оди понатаму. (Престанува чукањето). КОСТАДИН: Ќе те молам, Зафире, додека сме сами да ми ја избришеш потта... Жива вода станав... Не знам што ќе се стори со мене... ЗАФИР: (Му ја брише потта под кошулата). Не плаши се, побратиме. Уште малку остана. Уште еден месец. После пет години работа, дома ќе си одиме!... КОСТАДИН: (Кашла, потем се обрнува и останува седејќи). Само еден месец остана, Зафире? ЗАФИР: Толку, побратиме. До Митровден токму уште месец. КОСТАДИН: Мене ми се чини година цела... ЗАФИР: Е, пуста болка не се лежи лесно... (Работи). КОСТАДИН: Зафире!... ЗАФИР: Што е побратиме? КОСТАДИН: Една мисла ме мачи. Срам ми е и пред себе да ја кажам. Дали ќе се вратам жив дома? Дали ќе ја видам Симка, мајка, син ми Коле?... Најмногу ми е за Колета! Пораснал голем, петгодишно дете, за татко праша... Него да го видам. (Се закашлува). Многу кашлам, Зафире... И пот, пот, море пот!... ФИДАН: (Од врата). Зафире! Ти си појак, ела да дигнеш две- три вреќи брашно. ЗАФИР: (Одејќи, на Костадина). Не мисли на лошо, побратиме. Ништо не е тоа. Ќе помине!... (Излегува). КОСТАДИН: (Сам). Ќе помине. И сам си велам, ќе помине. Ама вера не ми се фаќа... Камо да помине! Да го видам син ми Коле! Да го стегнам на срце и да му речам: „Коле, сине, чувај се од патот што води на печалба“... (Силно возбуден). Ах, бре, Коле! Дали и ти тој тежок пат ќе го поминеш... Ако останеш пуст сирак, без татко... (Во претсмртен страв). Смрт!... Не земај ме!... Уште не земај ме!... Страв ми е за него... Дома да стигнам... Очите да му ги отворам... ЗАФИР: (Се враќа). КОСТАДИН: (Си дојдува на себе). Ете, пак жива вода станав... ЗАФИР: Тебе ти е лошо, побратиме? КОСТАДИН: За дома помислив... ЗАФИР: (Пријдува кон ноќвите). КОСТАДИН: Колку е часот, Зафире? ЗАФИР: Девет. Токму време за месење. (Вика од врата) Еј, Стојане, Божине, Фидане! Ај затворајте! Време е за размесување! (Идат работниците, ги редат штиците, покриени со платно. Работат молчешкум. Зафир мери тесто, а друг, оформено во лебови, го реди на штиците. Наскоро доаѓа чорбаци Аранѓел). АРАНЃЕЛ: Како оди? СТОЈАН: Еве работиме, чорбаџи Аранѓеле? АРАНЃЕЛ: (На Зафир). Еј, еј! Стој, стој! Што мислиш ти? Така ли се мери? Ако секој ден така мериш, ни кошула на грбот не ќе ми остане, камо ли нешто да спечалам. Не си за мера. Ти си, Зафире, повеќе за аргатска работа. Ела ти, бре Стојане! Само гледај од секој да скусиш, десетина драма! Чу ли? (Стојан го заменува Зафира). АРАНЃЕЛ: (На Костадина). А ти, Костадине, колку мислиш да лежиш? КОСТАДИН: За лекување пари требаат, а мене не ми достигаат. АРАНЃЕЛ: Знам, знам! Тоа не треба ти да ме учиш! Само да знаеш, мојава фурна не е болница! ЗАФИР: (Го зема Костадина во заштита). Уште малку, чорбаци Аранѓеле... АРАНЃЕЛ: „Уште малку“! Не прашаш, ако дојде комисија, доктори! Тебе ич глава не ќе те заболи! А мене? Трап - илјада динари!... Како некоја полза да имам од него, па уште и стравот да му го берам! Да го суредиш! Ене ти го Уредот. Тој е за работници. Што не го носиш таму? ЗАФИР: Немам верба во Уредот... Побратим ми е, не ми се пушта лесно од рака... АРАНЃЕЛ: Ништо не знам. Да го суредиш! (На работниците). Еј, свршувајте работата и на спиење! Немој на ветер да ми гори електрикот!... (На Зафир). Вечерва тебе ти е редот да чуваш. (Си оди). КОСТАДИН: Кучиња чорбаџиски! Сите сте на ист калап... До крај ме уморивте и уште жив крвта ми ја испивте! ЗАФИР: Бездушници, убијци! Печалат на маката наша! БОЖИН: Секоја сила со време! (Работниците ја посвршуваат работата). ФИДАН: (Донесува тава со грав). Ајде, да вечераме! СИТЕ: (Освен Костадин). Ајде. ЗАФИР: И редот му е после толку работа!... (Работниците седнуваат да јадат). ФИДАН: Божине, утре е недела. Ќе испратиш нешто пари дома? БОЖИН: Ќе испратам, сто и педесет динари. А ти? ФИДАН: И јас ќе испратам... СТОЈАН: (Крева барде со вода, а мисли на вино). Аирлија нека е, што работевме! ЗАФИР: Не ти оди благословот со вода... СТОЈАН: А ти помисли дека вино ќе пиеш. (Уште еднаш пие). БОЖИН: Е, за нас, што работиме, е бистрава водичка, а чорбаци Аранѓел ќе го пие виното. ФИДАН: (Прифаќајќи го бардето). Добро рече ти Божине: Секоја сила со време... Туку, нејсе... (Пее). Дафино вино, еј!... (Другите прифаќаат). Дафино вино, еј! црвено вино, еј! Момчето ти е заспало на Кара-камен планина. Момчето ти го фатиле на Кара-камен планина, Дафино вино, еј, црвено вино, еј!... ФИДАН: (Пие). Нема фајда! Водата вино не бидува! БОЖИН: Е, не може, ем да печалиш, ем вино да пиеш!... СТОЈАН: (Се сеќава за случката со Славче). Ха, ха, ха!... Ич не може Славче од ум да ми излезе!... ЗАФИР: Кој Славче? СТОЈАН: Славче, де! Синот на Темковица. ЗАФИР: А, Костадин што го доведе. Не можел занает да изучи, сега продава кикиритки. СТОЈАН: Нејсе, де... Топол ден, сонцето пече, а Славче, продава кикиритки среде во градот... Нема што, веќе е ергенче, мустаќи му никнуваат! По некое време, одгоре иде една модна, ама фустанот и се залепил со кожата. Со неа еден, како го викаат, де, а кавалер. Одеднаш Славче туку ја фати... за месиште. Модната вресна, а Славче доби две-три од кавалерот. Се собра свет, џандари. Леле! На Славчета не му се оди в кварт, со земјата се залепи! Такси зедоа, насила да го одведат... (Смеење). ФИДАН: Бре, бре, бре! Сиромав Славче! И тој излегол некој љубовник, Зрел човек од дете женско да брани и џандари да вика!... БОЖИН: Не е добро и од Славчета што сторил. КОСТАДИН: {Се вмешува во разговорот). Сторил, што сторил! Детето е здраво, јако. Тој и не го видел кавалерот. ЗАФИР: Право вели Костадин. Славче е здраво, овчарско дете!... ФИДАН: Море, Зафире, запеј нешто мераклиско! Баре песната да не окрепи!... ЗАФИР: Не чини. Побратимот болен лежи, а ние: удри на песни. КОСТАДИН: Ако, Зафире. Запеј, само нешто мирно, широко... ЗАФИР: (Пее, другите го придружуваат). Ајде, ајде, моме Стојне, да бегаме! Аман, моме Стојне, да бегаме! КОСТАДИН: (Силно возбуден). Ах, Симке!... Не се согласи на бегање!... Не, не си ти крива... Требаше на сила!... (Се закашлува. Другарите се загрижуваат за него). ЗАФИР: (Му помага на Костадина). КОСТАДИН: Што ми прави таа, мајка ми? ЗАФИР: Мисли на тебе. КОСТАДИН: И плаче... Плаче, Зафире... Плаче тивко, со наведена глава... Плаче и солзи рони... ЗАФИР: И ти плачеш... ДРУГАРИТЕ: (Незабележано следат како му е на Костадина). КОСТАДИН: Дали ќе ја видам? Дали таа ќе ме види?... (Се закашлува силно. Другарите се стрчнуваат кон него). ЗАФИР: Ќе те види, побратиме... Не губи надеж... (Го покрива Костадина). (ЗАВЕСА) слика втора (Во куќата на Костадина. Симка е сама, везе. До неа, нејзиниот петгодишен син Коле си игра. Симка поминува часови во нестрплива возбуда, мислејќи на Костадиновото враќање) СИМКА: (Замислено). Сите жени на светот се радуваат кога малечките ластовици им јавуваат за раната пролет. Само печалбарката е жална и мисли кога ќе дојде есен. Сите жени на светот со добра среќа ги поздравуваат првите штркови, зашто им носат љубов и среќа! Само печалбарката чека да ги остават своите сиви гнезда, чека дали ќе го види уште еднаш милото лице... А тоа е далеку, далеку!... КОЛЕ: Што зборуваш, мамо? СИМКА: Велам, татко ти ќе дојде... КОЛЕ: Скоро ли ќе лојде, мамо? СИМКА: (Го прегрнува). Скоро, сине, скоро... КОЛЕ: И лани така зборуваше, мамо. СИМКА: (Возбудено). Ќе дојде!... Годинава ќе дојде... (Го наместува Колета на прозорецот). Еве, гледај, тука на прозорецот ќе го видиш, кога ќе дојде!... (Стоејќи над детето и галејќи го по главата). Ох, ти гугувче малечко! Што си згрешило ти пред господ, да береш грижа уште од пет години?... Кого го удриле, кого за гуша го фатиле овие бели рачиња, та да тргаш мака за татко ти во туѓина? Ох, ти врапче невесело!... Што грев на душа ти носиш, та дури срцето да ти плаче, прашајќи за невиден татко? (Се одделува од детето). Ако има господ, треба да ни се врати таткото, домаќинот, мажот... (Резигнирано). Маж!... Маж!... И слатко и горко е да помислиш дека го имаш!... (Лирично настроена, опфатена од чувство на притаен копнеж). Кога на пролет благиот југ ќе запее и јас со него заедно гласот си го здружувам: белки Костадин ќе чуе, скоро да ми дојде... Се на ветар!... Есен поминува, зима дојдува! Од север ветар на прозорецот ми свири! Костадин не ќе дојде! Така пет години!... Дали јас не сум жена? Дали во градиве камен носам? Дали во жиливе вода ми тече, не млада крв? Ох, Костадина го сакам!... Да му го видам окото! Да му го чујам гласот! Да го сетам до срцето свое!... (Се тргнува исплашена од овие мисли). Ах, што зборувам јас, што зборувам? Света Пречисто, прости ми... Ама, душата ме боли за Костадина... Маж ми е... (Одеднаш ја обзема страшно претчувство). Ако не дојде... Ако воопшто не си дојде?... (Паѓа плачејќи скршена од болка). БОЖАНА: (Влегува викајќи радосно). Симке! Симке!... Стани! Што плачеш? Денес ќе дојдат... Дојде глас дека ќе стнгнат!... СИМКА: (Радосно, низ солзи). О, господи! Што не помислив... Сите ли се враќаат? БОЖАНА: Стигна човек, што ги видел. Вели, многу ги има... (Со благ укор). И ти, Симке, ем знаеш што вели во писмото што го добивме. Таму стои: „Пред Митров-ден ќе дојдам“! СИМКА: Ах, господи, го сметнав од ум... Треба да приготвиме. БОЖАНА: Најди кошула, чорапи... Чиста постела да најде, да си почине... СИМКА: (Бргу го отвора ковчегот и вади долна постела). Може, испотен ќе дојде... (Трепетно). Ох, со колку надеж и темни мисли се готвиме за овој светол ден; ден со солзи радосни и трепетни оросен наместо со цветчиња бели... И цветчињата овенаа, како што и самата венеам, мили домаќине!... (Оддалеку се слуша песната „Сите момчиња дојдоа...“ Радосно). Тие се! БОЖАНА:Тие се!... СИМКА:. Ох, боже! Не толку радост одеднаш... Срцево ќе ми пукне... (Песната се засилува). КОЛЕ: (На Прозорецот). Мамо! Иде татко!.. Иде! Иде! БОЖАНА: (Го гали). Иде, чедо! Ќе ти донесе бакшиш!... СИМКА: Дојди, Костадине, поскоро! (Песната се прекинува. Пауза. Кон Божана со страв). Зошто не пеат?... Што значи тоа? БОЖАНА: (Со трпки, претчувствувајќи го лошото). Некој умрел на туѓина... СИМКА: (Како изгубена). Близу до нас замолчеа... (Обете се без капка крв, како од восок). ЗАФИР: (Се појавува на прагот). КОЛЕ: (Трча кон Зафира, радосно). Еве го татко, мамо!... (Му ги опфаќа колената на Зафира. Молчење). БОЖАНА: (Како не со свој глас). Каде ми е син ми Костадин?... ЗАФИР: (Молчи. Потем го вади од торбата појасот Костадинов и ќесето со пари; ги предава). СИМКА: (Го прима ќесето и појасот). Ела, Коле... (Го прегрнува Колета). Татко ти не ќе си дојде... Никогаш не ќе си дојде... Ти пратил пари да го викнеш дедо ти Јордан на задуша... БОЖАНА: (Со шепот кон Зафира). Умре? ЗАФИР: Умре... (КРАЈ) </poem> }} [[Категорија:Македонска литература]] [[Категорија:Антон Панов]] blc939nm5zurd5bgb40rokhkvsnz86y 0 10239 22442 22440 2026-09-14T12:00:09Z MacedonianBoy 149 22442 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|50%}}{{Заглавје |заглавје =Утешение грешним<br>Книга глаголемаѧ Ѹтѣшенїе Грѣшнымъ приведена на простїй ѧзыкъ ѿ кѷрίлла їеромонаха бывшагѡ игɤменъ въ мѡнастыръ лешечкагѡ с҃тагѡ аϑанасїа въ тѷпъ Солɤнскїй при хаџи папа ϑеодѡсїа архїмандрїта Сѷнаитскагѡ въ лѣта 1840 |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Книгата е издадена во 1840 во Солун. | автор= Кирил Пејчиновиќ |текст = <poem> Евангелие от Матеа:(Глава 17, стих 21):Сеј род ничесом же не исходит, токмо молитвоју и постом. ¹ И паки: Разгневавстја господин его и предаде его мучителем.² Две силни оружиј даде нам Бог да се бранимо от душманите наши видимија и невидимија, сиреч: плоќ и мир и диавол. Две оружие имамо: молитва и пост. Душмани имамо три: снагата своја, и коншијата твој, и диавол. Сн'гата своја се навасует со постење, коншиата со трпење, а диавола со молитва. От нетрпењето наше како нам ет ујгун тако мие чинимо, и за това Бога го налутуемо и от него трешници јадемо. Да со таквија трешници јадејќи на овој век тегнејќи, да куртулисамо от големата трешница што ет на тој век, спреч от вечна мука, от неја же да избавит премилостивиј Бог молитвами пречистија своеја матере и всех свјатих своих, амин.³ Но више реченое евангелие, томуа чоеку што му рече Христос, напред му рече: „О роде неверниј, до коле пребуду во вас? До коле терпљу вам?⁴ До кога ќе ве трпим, до кога ќе стоим во вас сиреч и до кога ќе стоит моата сн'га во вас, непокајании, разврашчении, неисправлении по Бога?“ Зашто велит неверниј? Не от ошто сме без вера, току зашто не имамо дела вери, сиреч добродетели. Сме се развратиле от пут божи, сме отишле по лош пут, по волја наша, по ќеф наш. Речовите евангелиски сме ги нарекле ни заошто, сме се на своја волја навратиле, на свое сластие и страстие, того ради називает нас разврашчении.⁵ И затова велит: „До кога ќе ве трпим? До кога ќе ви отпуштавам? Ете да знаете зере сабла гола ве чекат. Ашче же не хошчете, ниже послушаете мене, меч ви појаст.“ Уста бо господња глаголаша сија, глаголет пророк Исаиа (глава 1, стих 20) от страни божиј.⁶ Меч викаат „сабља“. Затова пишет и во Псалтир (псалом 7, стих 13-14): „Лук свој напрјаже и уготова и, и в нем уготова сосуди смертнија, стрели силнаго изошчрени со углими пустинија.“⁷ А људи грешнии хабер немаат ни от сабља божија ни от стрелите негови, току се надеат на младоста своја и велат: „На старост ќемо се покаис“*. А не знаат, еле на младост грешници погибнујат от ненадејани стрели, млади умирајут и непокајани. А божии стрели сат едни уготовени за истепуење млади деца, ради да познаат родители нихни, да познаат еле имат Бог, еле имат и стрели друзи за родителите да изумрат, да останат децата сирочиња, и тија да познаат еле имат Бог. Другому жени да му умира много, на едни жени много мужи да је умират. Едни стрели за болни, да легаат на одр со години. Другии стрели мали стрели, тија немаат числа. Понекому да му идет опако, да не ќаруат, да заразит, да усиромашет. Други стрели: да изгорат куќи, ханови, магазии, дуќани. Другии за зулумќари да чинат зулум со многу ангарие, со многу паре сакање, за скупиа, за гладиа, за добици умирање, болес по стока, по људи, сипаници, огница, чума, за често војска, муњавици, нераатлик, бегање, пленство, плач. Тиа сат все стрели от Господа попуштени за наши кабаети, беди, напасти, и неволи. „Оружие свое очистит, лук свој напрјаже и уготова и, и в нем уготова соуди смертнија“⁸ (псалом 7, стих 13-14). От таквија стрели ние грешници где да побегнимо? Каде да се скриемо? Нигде немамо утечуење, токмо пак при Бога со покајание, со постење и молби. Едни молби наши от нас што се чинат со солзи наши, и пак и риџали, риџаџие: едни риџаџие да молат Бога у долна церква, едни у горна церква. Што молат за нас едни у долна церква: архиереи, свјашченици, калугери, манастири, бдение, литургии, параклиси - тиа све се велат долни риџаџии. И пак да пуштимо и горни риџаџие, тиа што стоат на небо близо при Бога: архангели и ангели, апостоли, пророци, свјатители, и праведнии угодници божии. Них да ги молимо, они да застанат за нас пред Бога на молбу. И от них башка помошно да припаднемо да молимо пречистују Деву Богородицу, зере она ет мајка божија, нејзин син најмошно послушует њу, и повише и от небеснии молачи и от земнии молебници, зере она го зачнала от Духа Свјатаго, и го носила девет месеци, и го доила со девојчести сосци, ем на негово мучение плакала, ем негово воскресение се радувала, и во век века се радува со него, и му седит от страна десна, седит за нас сина своего молит. Видите, благословении христиани, колко должност имамо мие христиани ко Матери Божиеј, зере она ет нам ем мајка наша, ем баба наша; зере нејзин син нам ет ем татко наш, ем брат наш; зере мие ако држимо заповеди Отца небеснаго, мие сме синове Вишнаго. Христос кога воскреснат от гроба, рече на Мариа Магдалина, је рече: „Иди кажи на браќата мои и Петрови: восхожду ко Отцу моему и Отцу вашему и Богу моему и Богу нашому“.</sup>9</sup> Нам велит Бог вишниј: „Аз рех бози есте вси и синове вишнаго, ви же јако человеци умираете и јако един от књазеј падаете“.¹⁰ Видите, братие христиани, мие синове Вишнаго сме се сториле по благодати. Пошто сме синове Вишнаго, мие и Исусови братиа, а Исусова мајка, она ет наша мајка. Кога така ет, мие требуват повише чест да имамо Богородици от свите светци, зере она непрестано молит, сина своего, и молбата нојзина нојзин син дајма гу послушуват. Кога тако ет, и ја вам велим: вие сирочиња што сте останале на земја, без татка, без мајка, не тужите зашто сте без мајка, да на тужите зере имате мајка на небо, мајка ваша - мајка божија; не тужите зере имате похарна мајка на небо, от десна страна Богу седит, и нас жалит, и нас милует, и нам бедним поможует; не тужете и вие, болнии, отпаднати от здравје, зере имате лекар на небо - пречиста дева Марија; не тужите, грешнии, вие што имате многу грехови, не тужите току покајте се и Мајка Божиа прошчение ќе ви извадит от сина своего, не тужите току имајте утешение, зере она ет утешение грешним и скорбним радост и надежда ненадежним. Деву Мариу викајте на помошт, вси неволници, и вси христиани, мужи и жени. Богородицу викајте на помошт на сегашен век и на смертен час, вси христиани што се поклонуете на иконата Исусова и Мариина. И пак поклонујте се и често молите се пречистеј деви Богородице11. Иисус и Мариа, тија две имиња да не ви бидат ексик от ваш ум, от ваша уста. Иисус и Мариа, тија две имиња со себе да ги носите и на пут, и на работа; кога работаш со тија две имиња да се стемниш и да се раздениш. Иисус и Мариа, тија имиња да ви бидат на помошт на всјака работа и на смертен час, кога ќе чините теслим душа пред Бога, и тогај да ви се најдат при вас от една страна Иисус, от друга страна Мариа. Пак со Иисуса и со Марију да се прославите во царство небесно, и нејзи да поемо и да речемо: „Богородице дево, радујсја благодатнаја Марие, Господ с тобоју и тебе ради со нас, амин.“¹² Архангелска реч дајма је се поет нејзи, и на небо, и на земља, от ангели, и от человеци. Она всегда се радует, дајма се радуват, и нојзина радост никогда не се скончуват. От десна страна Бога седит и за нас молит Бога. Видите, христиани, каков риџал имамо мие пред Бога: сама султана, сиреч царица небеснаја, Матер Божија, за нас чинит риџаллук пред Бога. А мие, христиани, каков пешкеш да је пратимо нејзи? Во истину ништо не смо кадир, отсем често да је се молимо и чисто да гу спомињамо и во годината баре две недели за нојзино име да постимо, сиреч августа месеца две недели што ги викат госпоџи пости, сиреч Богородичен пост. Кои ќе го постат хубаво, чисто како великиј пост, со чистота, со непрејадување, со непрепиење, со трпење еден другого во тиа две недели, - ни на гости идење, и постелата чисто држење, - тако хубаво кој ќе постит да знает и да веруват еле бакшиш голем ќе да земет от пречиста Мајка Божија. Зере нејзин син, Господ и Бог наш Иисус Христос, голем икрам је чинит, от десно себе престол је поставил и заповедал на архангели и вси сили небеснии и вси свјатци - да је се поклонуват нејзи, зере она им ет царица, понеже ет мајка царева. И рекол нези: „Сакај, мајко моја, от мене хер што сакаш, зере ја не се отвратуем от тебе. Проси, мати моја, јако неотврашчусја тебе“¹³ (како што писуват во книга Библиа). Коги дојде мајка Соломона царја, дојде да се стави со сина своего за некакви маслаати да просит от него, и нојзин син Соломон је станал на нозе и стол је поставил от десно себе и гу прашал: „Што захмет, мајко моја, што си дошла до мене?“ И она му рекла: „Царју мој, синко мој, имам нешто риџа, сакам да ми поминет риџата.“ И он је рече: „Сакај, мајко моја, што да сакаш. Ја цар, свешто у моја рука и у моја волја. Ја цар, ти мајка моја. Сакај, зере ја не се отвратуам от тебе. Прости, мати моја, јако неотврашчусја тебе“. Кој сака да разбере хубаво, нека види во Библиа книга Царство 3, глава 2, стих 19 - како дошла Вирсавиа, мајка царева, што просила от сина своего. И вие, христиани, тако да веруете. Пречиста Богородица, кога се престави от овој век, тогај сам Христос, нојзин син, со ангели и со сви светци слезе от небо, во свој руце зеде нојзината пресвјатаја душа, ја отнесе на небеса и ја постави от десна страна себе. И превознесен престол је стави како што прилегат на царица и рече еи: „Седи, мајко, от десно мене и прославена биди славоју нетленноју,¹⁴ и да ти се поклонуват тебе небеснии ангели и земнии угодници. Тебе ти поминуват молбата за што да сакаш. Зере ја бог, а ти божија мајка. Ја цар, а ти султана, сиреч царица небесна. Ја син, а ти матер. Те слушам и те честим отвише всех свјатих. Должен бо есом, зере писано ест во закон Божии: Чти отца твоего и матер твоју.¹⁵ Ја затова те честим отвише. Имаш изин от мене за просење. И што да сакаш, да будет волја твоја. Проси, мати моја, јако не отврашчусја тебе. Проси бољашчим здравие,16 проси да им поможем тем што сат сметени от некакви работи неисправени. Проси на корабли, сиреч на гемиџие арен ветер. Сакај, мајко моја, на орачи и копачи бериќет да им се роди. Ја давам за ат'р твој и кабаети нихни простуем. Проси на базрџани оправен ќар. Сакај, мајко моја, на некому чоеку што не имат чедо, и ја за хатир твој му дарувам. Сакај на некоа фамилиа што сат во најдолна сиромаштиња, отпаднале, ја да им поможуем да се подкрепат. Сакај на некој робје што сат заробени или сурдисани, загубиле виљаетот свој, сакај и они да се вратат на куќата своја. Сакај некому грешнику што се фрлил во отчајание, сам себе прежалил, се уготовил за у вечнаја мука, сакај да го вратим на покајание. Проси, мати моја, оти неотврашчусја тебе“. Слушајте, христиани, мајка како се почестует и за хатир нојзин может и најголема љутиња да отфрлит от себе. Како некое време во стари Рим имаше еден цар, име му беше Кориолан, и негова мајка - името и бјаше Ветуриа. Того кнеза го напудиа гражданите без кабает. И он отиде во чужда држава, узе војска многу и се врати пак на Рим, да бие, да тепат гражданите без милост, да не пожали ни малого ни големого, ни мужко ни женско, все под сабла да постелит. И бедни Римлани што видоха толко силна војска многу множество на них, се уплашиле и се фрлиле себе во отчајание. И рекоха: „Сега не утечует никој от нас, ни муж ни жена, ни дете ни старец“. Најпосле измислили една харна мисла, пак се собрале малоо и големо, сироти и сирочиња, мужи и жени. Отидоха да мољат мајка му на забитот (Кориоланова мајка) која е била чесна жена Ветуриа. „Мати“ - је се молиле со плач она да измолит своего сина, царја Кориолана. И она им се обешта и искочи со калабалик на молба, да молит своего сина. А царот со све војска се качиле на калето со голи сабли, токо чекат војската ишарет да прескочат у градот да погубат малово големо. Ама царот, кога виде лице мајкино му и кога чу глас мајкин му, куде се молит за гражданите, и му велит: „Сине мој, милиот мој, за хатир мој прости на душмани твој“, и му показует пазухите свои куде сисал, - и царот, како чул тиа речови мајкини му, начал да се умили,¹⁷ му се нажали за мајка му куде плачет, и им прости на душманите негови, и рече на војската своја: „Вратите си саблите во ножница, зере ја простих на душманите мои“. И во тој час направиха бариш, сиреч мирба, заради љубов матери его.¹⁸ Видите, христиани, колко може ко благосердиу синовну моление матернее.¹⁹ Кога лош чоек, сосве лошотиа своја, мајкино моление не мога да преслушат, колми паче преблагиј Бог мој Иисус Христос своју пречистују матер - дали ет кабил да презрит! И во денешното евангелие пишет, во Матеа зачало 77 велит: Имал еден цар да земат у еден борчлиа тма талант, сиреч десет хилјади хазна. И борчлиата бил зуљам, не могал никогда да му ги платит, и многу му се молил да го почекат неколку заман. И царот видел еле не может да ги земет ни со чекање ни пак со затворање, и рече на тевабие свои: „Испратите го нека си ходит со здравие.“ И слугите цареви го испратиа и видоха на пут во него едни немилосливи вешчи и се вратиха, му рекоха на царот: „Како си простил толку хазна лошому чоеку? Он имал да земат у некоего чоека сто аспри, и чоекот много му се молише да го почекат до некој заман, а тој не помисли зере му простиле толку хазна и он да простит другару своему баре сто аспри, току го даде на кулук, го стави хапс.“ И тоа кога чул царот, се налутил, тој час пратил по него слуги, го дотераха, и му рекол: „Лукавиј чоек, ја ти простив тма талант, а ти не могаше ли баре сто аспри клеврету своему?“ И рече на слугите свои; „Вежите му руке и ноге и хакните го у з'ндан, и да не искочит от туде чак да платит све борџот до една аспра.“ И прогневавсја господ его предаде его мучителем, дондеже воздаст ему вес долг свој.²⁰ Видите, христиани браќа, како многу кабаети наши би простил нам Бог, ама чунки ми не простувамо на дружината наши што грешиле нам, затова и он не проштават нам нашите кабаети. Чунки рекол Христос во евангелие: „Оставите и оставитсја вам.“²¹ А тој хапс никогда не ќе искочит от з'ндан, чунки на него љут и царот и гавазите цареви. И тој хапс остана без надежда. Ама мие, христиани, и браќа мој, не смо без надежда, зашто имамо надежду ненадежним, пречистују деву Богородицу Мариу. Саде сваки христијанин нека простит клеврету своему, а кој не проштават непростен будет, а пак враќат зло за зло, тој наљутует Бога. Зере Бог велит: „Јас ќе вратим, вие не враќајте“. Писано ет: „Мне отмшчение“.²² И пак во псалом пишет: „Бог отмшчение господ“. Това ќе речет: Бог враќат (отм'стует). Најпрво отмстил на ангели свои, Денице светли²³ што се зовеше Атанаил. Откако согреши, се стори Сатанаил. И Бог го фрли во безна последнаја, идеше вечно мучит се со ангели. Согрешил Адам, и прогневасја господ его, и го напудил от рај, и го осуди замља да мешат и лебот со пот да го јадит дури да бидет жив, и после во земља да скапет сосве внуците негови. Согрешиле народ (људи) во времја Ноево, и протневасја господ, и наведе на них потоп и ги потопи свешто живо на земљава. Согрешиле људите што беха во Содом, и прогневасја господ их, и пуштил огн от небо и ги изгорил, и градот пропаднал, и го сторил езеро смрдливо. Согрешиле Евреи многажди и многажди, се прогневал господ на них, и ги предал на пленение, во душмански руце, Халдеаном, Вавилоњаном, Асирианом,²⁴ и до денеска Евреи сат резил между људи, ги викат чивут. Согрешил и Давид, Божји преател, и нему не штел да му простит дури не му дотерал еден ќиамет (гнев), пак после му простил. Согрешуемо и мие христиани, и прогневаетсја господ на нас, и многажди биет ово телесно, ово душевно. Телесно биење се велит тепање, наказание а не умершчвление, како пишет во Псалтир: „Наказуја наказа мја Господ, смерти же не предаде мја“.²⁵ Телесно тепање - сии сут</sup>26</sup> по свака година наша: кога болести по људи, кога по стока, кога по ниви, по лозја, пакости от лоши људи, на ќаро штета, огн куќи, по дуќани, вода со камење, поводен, слана, град и прочии неволи и незгоди. А душевното тепање, това се велит утепуење у вечна мука, кога ќе попуштит Бог на душа чоечка, на овои век му дават чоеку све харно, и пак за тој век го чека за у вечна мука. Зашто Бог кога напушти диаволу на праведнаго Иова, му рече Бог диаволу: „Све што имат Иов во твои руце ти ги давам, и стоката му, и децата му и здравјето му, све да му расипиш, ама душата му чувај да не му га зачкаш.“ И Иовоа душа не беше зачкана. Затова пишит во Иовоо чтение: „Не греши Иов и не даде безумие Богу“. Зашто му беше чиста душата, незачкаена от диавола, затова не даде безумие Богу. А кому чоеку диавол му зачкаел душата грех ради попушчением божиим,²⁷ тој чоек му ет сметен разумот, тој влезует во неверствие, во отчајание, во хуление на Бога, на Богородица, на светци, негова совест му ет попрана, потемнение и во вечнују тму преселение,²⁸ и таја душа исцеление не имат никогда. Томуа чоеку не му се дават ни да се помолит, отсем сама Богородица ако се сторит мукает без моление. Имат она у сина своего дерзновение многу. Кога Бог куртулиса Евреи от фараона, ги преведе преко море во Синајска Гора шедесет хилјади, и четеридесет година ги прерани со манна. А они Евреи неблагодарни, от голем рахатлук што имаха збесна, станаха да играхат хора, танци, и најпосле оставиха Бога и се поклониха на теле сребрено. И Бог им се наљути и сакаше да ги сотре до еден, да ги потепат. Току пророк Моисеа застана на молба, се молише со плач и велеше Богу: „Престани от гнева твоего и остави јарост твоју и милостив буди от злоби људеј твоих, помјанув Авраама и Иисаака и Иакова твоја раби.“²⁹ И Бог му велеше на Моисеа: „Остави мја и возјаривсја гневом на ња и потребљу их, остави мја.“</sup>30</sup> Христиани браќа мој, кој ет достоин да запретит Бога, што он ет всевластен и всесилен? Кој имат толко дерзновенние да запретит Бога да не ги трештит свое создание? Никој чоек не может, ама речовите Моисеови можеха. Ама кои речови? Тија кога велеше на Бога: „Престани от гнева твоего и јарости твоеја.“ Тија зборејќи, спомнал и стари патриахи, принел гих на молитву и рекол „помјанув Авраама, Исаака, Иакова, твоја раби“. И по таквија речови Бог престал от љутината што беше наљутен и утишил јарост своју и се умилостивил и простил на Евреи такво страшно оступление. Това ет писано Духом Свјатим у Библиа (Исхода чтение, 32 глава). И пишит и велит: „И умилостивисја Господ от зле еже рече сотворити им.“³¹ Еве ја говорим вам, христиани божи, Моисеа бил раб, и Авраам и Исаак и Иаков, и они биле рабови и угодници божии. Ем не могат слуга, кој знае колко да бидет слуга угоден своему стопану, пак на тој стопан не му ет угодникот мил колку што му ет мајка што го девет месеци носила и доила и гледала. И она ет најмила и повише дерзнование имат у сина своего. И тако по расуждение свјатаго Иоанна Дамаскина, како он расудил между раби божии и между светци божии и между Матери Божиеј многу разнос имат. Кога риџалук Моисеов заптисал љутиња божија да не паднет на идолопоклоници Евреи, колми паче више может риџалук Марии пречистија Богородици. Нојзиното моление многу повише может да заптисат гнев божиј, да не паднет на грешнии христиани. Иисус Христос кога приима молби от угодници свои, и ги послушал, а мајка своја колку повише ја послушуват от другите светци свој. И Дамаскин свјатиј пишет: „Многу бо может моление матери ко благосердиу Владики.“³² Кога дојде да се видет со своего сина царју Соломонова мајка, името беше Вирсавиа, нојзин син Соломон сретение со поклонение, како што пишет у Библиа (Царство 3, Глава 2): „Воста цар во сретение еја и поклонисја еј и постависја престол матери царевој и седе о деснују его.“³³ Како и прежде писасја по тојже царице, голем чес је сторил нојзин син. Потом је обештал све што да просит у него речот да не је се вратит празно: „Проси, мати моја, јако неотврашчусја тебе“. Тако и пречиста дева гу пречекал нојзин син единродни Иисус Христос. Чоек не может да докажет пошто не видел со очи, велаќим со ум может да најдет, пошто велит Дух Свјатиј со уста Давидовими: „Преста царица о деснују тебе“.³⁴ Таја реч само се знает, еле мајку си гу имат повише от светци и от херувимите. Пошто Дамаскин свјатиј поет: „честнејшују херувим и проч., безсравненија серафим и пак проч.“</sup>35</sup> Пошто седит на престол от десна страна сина своего, сина божија тако се видет еле и он је велит: „Проси, мати моја, јако не отврашчусја тебе“. То ест: „Мати моја избранаја от всех родов, благословеннаја ти во женах и благодатнаја, како си била на земља исполнена со благодат, тако и сега во рај. И на небеси и на земли царствуј, и да ти се поклонуват тебе ангели и человеци и всјака твар, и кој ќе тебе спомињат и молит за нешто, да им поможеш. Имаш изон от мене што сакаш да им даруваш на тија што ќе те молат за нешто. Ја давам за љубов твоја, зере слава моја во прославление матери моеја.“³⁶ Тако упоминает свјатиј Григориј Никомидиски у своем слове на Всех Свјатих, упоминает беседујушчи о самој Деве, глаголет: „Твоју бо содетел славу своеју, своеју славоју бити помишлаја, јако син разрешаја ислолњает прошение.“</sup>37</sup> Дека си сега, грешна душа, или мужка или женска, што си заминала и харамиите и митарите, и блудниците си ги заминала со; секакви грехови? Ела, душа, да ти кажем еден хабер хаирлија, Ако се наљутил Бог на тебе мошно, како на тогоа чоека што неќеше да простит стоте аспри, како што пишет во причтата во денешнето евангелие, борџот ако ти ет много хазниња, много имаш да даваш, во хапсахана седиш и во отчајание се нахождаш, - ела сега да ти кажем една надежда како да искочиш от хапсаханата. Велаќим своему другарју да простиш што ти нешто досадил, и да припадниш на молење на мајка му царотому, на тој цар што си му должен десет хилјади хазна. И да веруеш еле тија хазна ќе ти ги ресит мајка царева, ќе ти ги ресит от големиот тефтер. И царот ако ет љут, мајка му че го претвори на милост. Ах, бедна душе! Имаш ли некое злокључение, имаш и поможение. Ама от кого? От мајка царева пречиста дева Богородица Мариа. Она ако просит за тебе, нојзин син је се преклонует на моление. Она благодатнаја мајка, многу беди и газепи отвраќат од људи, тија што прибегнуват под покров нејзин. Хер во каква врзалка да бидет чоек, со неја отпушчение наождамо. Свјатиј Иоанн Димаскин појал, и мие поемо, и во црков и када год, на свако место, поемо на глас шестиј, ко пречистеј Деве: „Никтоже притекајај к тебе посрамлен исходит, пречистаја Дево, но просит и приемлет дир ко полезному прошенију“.³⁸ О Марие, блаженное имја, ангелскаја радост, ти еси на скорбнии људи радост. О Дево, о Мајко Божија, мајко наша, син твој на мене се наљутил заради мојот греховни борч. Што чиним ја окајаниј? При кого да прибегнам? От кого да се надеам за мое спасение. Сом пишман зашто сом прегрешил сам безброј. Со све срдце прибегнуем при тебе и при сина твоего, спаситеља моего. Ама тебе те оставам по мене кефил, Мајко Божија, мајко наша, тебе те молим и на тебе се надеам, зере ти си надежда ненадежним, грешним прибежиште, грешним утешение, христианска мајка, упование мое, прибежиште мое. Прими раба твоего, пожали, ти учини ходатајство ко сину твоему Христу Богу нашему, учини моление за мене и за вси христиани, и овија што сат сега овде во овоа божио место, што слушаат овоа поучение, ти да им просветиш умот, да познаат пут божии, да познаат сам себе во кој ред се наождаат. Ти да ги донесеш на покајание и от сина твоего да имаат прошчение на душата и на сн'гата нихна здравие, и каде што работаат добитка, фајда и берикет, во всјакое време, на всјако место, всегда, ниње и присно и во веки веков, амин.³⁹ </poem> _________________ :1 Овој род со ништо не се истерува, освен со молитва и пост. :2 Се разлути господарот негов и им го предаде на мачителите. :3 то ест од вечната мака (пеколот) од која да (нè) избави премилостивиот Бог со молитвите на пречистата своја мајка и на сите свети свои, амин. :4 О роде неверен, до кога ќе бидам со вас? До кога ќе ве трпам? :5 поради тоа нè наречува развратени. :6 „А ако не сакате ниту ме послушате мене, меч ќе ве изеде“. Зашто устата господова го реков ова, вели пророкот Исаиј (глава 1, стих 20) од страната божја. :7 Лакот свој го напна и го стокми, и во него стокми орудија смртни, стрели на силниот изострени... (крајот на цитатот нејасен, Б. К.) :* ќемо се покаис - ќе се покаеме. :8 Оружјето свое ќе го очисти итн. (в. т. 7.) :9 Се вознесувам кон Таткото мој и таткото ваш и Богот мој и Богот наш. :10 Јас реков дека сте богови сите и синови на нашиот, а вие како луѓе умирате и како еден од кнезовите паѓате. :11 На пречистата дева Богородица. :12 Богородице дево, радувај се благодатна Маријо, Господ е со тебе и заради тебе со нас, амин. :13 Сакај, мајко моја, зашто јас нема да се одвратам од тебе (да ти откажам). :14 Прославена биди со нетлена слава. :15 Те слушам и те честам повеќе од сите свети. Зашто сум должен, дека пишува во Законот божји: Чести го таткото твој и мајката твоја. :16 Моли здравје за болните... :17 Почнал да се смилува. :18 За љубов на неговата мајка. :19 Колку може молбата мајчина за да го смили. :20 И се разлути господарот негов и им го предаде на мачителите, дека не му го плати сиот долг свој. :21 Простете и ќе ви се прости. :22 Одмаздата е моја. :23 На Деницата светла. :24 На Халдејците, Вавилоњаните, Асирците. :25 Накажувајќи ме накажа господ, а на смрт не ме предаде. :26 сии сут = тоа се :27 Поради гревовите по божја волја. :28 Неговата совест е згазена, (неговата душа ја чека) мрака и во вечната темница преселување. :29 Запри се во гневот твој и остави ја јароста твоја и милостив биди спрема злобата на луѓето твои, спомнувајќи си го Аврамаи Исака, твоите слуги. :30 Остави ме и разјарен од гнев на нив ќе ги истребам, остави ме. :31 И се умилостиви Господ од злото што рече да им го направи. :32 Зашто многу може молењето мајчино за милосрдноста на Владетелот. :33 Стана царот да ја пречека и ѝ поклони и ѝ поставија престол на мајката царева и седна од неговата десна страна. :34 Пошто вели Дух Свети со устата Давидова: „Седна царицата оддесно до тебе“. :35 „Таа што е на поголема чест од херувимите и др., со која серафимите не можат да се споредат и др.“ : 36 Зашто славата моја е во прославувањето на мајката моја. : 37 Така споменува свети Григориј Никомидиски во своето слово на Вси Свети, споменува говорејќи за самата Дева, вели: „Зашто твојата слава ја направи своја, замислувајќи ја своја слава, и како син решавајќи, (ти) ја извршува молбата“. :38 Никој што доаѓа при тебе усрамен не излегува, пречиста Дево, ами моли и прима дар за полезното молење. :39 Во секое време, на секое место, секогаш, сега и секогаш и во вечните векови, амин. }} {{ЈС-70}} [[Категорија:Македонски јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] 0gu9o5vl37utvzmn2rb2utno7bcati2 22443 22442 2026-09-14T12:00:35Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Кирил Пејчиновиќ/ Утешение грешним]] на [[Утешение грешним]] 22442 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|50%}}{{Заглавје |заглавје =Утешение грешним<br>Книга глаголемаѧ Ѹтѣшенїе Грѣшнымъ приведена на простїй ѧзыкъ ѿ кѷрίлла їеромонаха бывшагѡ игɤменъ въ мѡнастыръ лешечкагѡ с҃тагѡ аϑанасїа въ тѷпъ Солɤнскїй при хаџи папа ϑеодѡсїа архїмандрїта Сѷнаитскагѡ въ лѣта 1840 |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Книгата е издадена во 1840 во Солун. | автор= Кирил Пејчиновиќ |текст = <poem> Евангелие от Матеа:(Глава 17, стих 21):Сеј род ничесом же не исходит, токмо молитвоју и постом. ¹ И паки: Разгневавстја господин его и предаде его мучителем.² Две силни оружиј даде нам Бог да се бранимо от душманите наши видимија и невидимија, сиреч: плоќ и мир и диавол. Две оружие имамо: молитва и пост. Душмани имамо три: снагата своја, и коншијата твој, и диавол. Сн'гата своја се навасует со постење, коншиата со трпење, а диавола со молитва. От нетрпењето наше како нам ет ујгун тако мие чинимо, и за това Бога го налутуемо и от него трешници јадемо. Да со таквија трешници јадејќи на овој век тегнејќи, да куртулисамо от големата трешница што ет на тој век, спреч от вечна мука, от неја же да избавит премилостивиј Бог молитвами пречистија своеја матере и всех свјатих своих, амин.³ Но више реченое евангелие, томуа чоеку што му рече Христос, напред му рече: „О роде неверниј, до коле пребуду во вас? До коле терпљу вам?⁴ До кога ќе ве трпим, до кога ќе стоим во вас сиреч и до кога ќе стоит моата сн'га во вас, непокајании, разврашчении, неисправлении по Бога?“ Зашто велит неверниј? Не от ошто сме без вера, току зашто не имамо дела вери, сиреч добродетели. Сме се развратиле от пут божи, сме отишле по лош пут, по волја наша, по ќеф наш. Речовите евангелиски сме ги нарекле ни заошто, сме се на своја волја навратиле, на свое сластие и страстие, того ради називает нас разврашчении.⁵ И затова велит: „До кога ќе ве трпим? До кога ќе ви отпуштавам? Ете да знаете зере сабла гола ве чекат. Ашче же не хошчете, ниже послушаете мене, меч ви појаст.“ Уста бо господња глаголаша сија, глаголет пророк Исаиа (глава 1, стих 20) от страни божиј.⁶ Меч викаат „сабља“. Затова пишет и во Псалтир (псалом 7, стих 13-14): „Лук свој напрјаже и уготова и, и в нем уготова сосуди смертнија, стрели силнаго изошчрени со углими пустинија.“⁷ А људи грешнии хабер немаат ни от сабља божија ни от стрелите негови, току се надеат на младоста своја и велат: „На старост ќемо се покаис“*. А не знаат, еле на младост грешници погибнујат от ненадејани стрели, млади умирајут и непокајани. А божии стрели сат едни уготовени за истепуење млади деца, ради да познаат родители нихни, да познаат еле имат Бог, еле имат и стрели друзи за родителите да изумрат, да останат децата сирочиња, и тија да познаат еле имат Бог. Другому жени да му умира много, на едни жени много мужи да је умират. Едни стрели за болни, да легаат на одр со години. Другии стрели мали стрели, тија немаат числа. Понекому да му идет опако, да не ќаруат, да заразит, да усиромашет. Други стрели: да изгорат куќи, ханови, магазии, дуќани. Другии за зулумќари да чинат зулум со многу ангарие, со многу паре сакање, за скупиа, за гладиа, за добици умирање, болес по стока, по људи, сипаници, огница, чума, за често војска, муњавици, нераатлик, бегање, пленство, плач. Тиа сат все стрели от Господа попуштени за наши кабаети, беди, напасти, и неволи. „Оружие свое очистит, лук свој напрјаже и уготова и, и в нем уготова соуди смертнија“⁸ (псалом 7, стих 13-14). От таквија стрели ние грешници где да побегнимо? Каде да се скриемо? Нигде немамо утечуење, токмо пак при Бога со покајание, со постење и молби. Едни молби наши от нас што се чинат со солзи наши, и пак и риџали, риџаџие: едни риџаџие да молат Бога у долна церква, едни у горна церква. Што молат за нас едни у долна церква: архиереи, свјашченици, калугери, манастири, бдение, литургии, параклиси - тиа све се велат долни риџаџии. И пак да пуштимо и горни риџаџие, тиа што стоат на небо близо при Бога: архангели и ангели, апостоли, пророци, свјатители, и праведнии угодници божии. Них да ги молимо, они да застанат за нас пред Бога на молбу. И от них башка помошно да припаднемо да молимо пречистују Деву Богородицу, зере она ет мајка божија, нејзин син најмошно послушует њу, и повише и от небеснии молачи и от земнии молебници, зере она го зачнала от Духа Свјатаго, и го носила девет месеци, и го доила со девојчести сосци, ем на негово мучение плакала, ем негово воскресение се радувала, и во век века се радува со него, и му седит от страна десна, седит за нас сина своего молит. Видите, благословении христиани, колко должност имамо мие христиани ко Матери Божиеј, зере она ет нам ем мајка наша, ем баба наша; зере нејзин син нам ет ем татко наш, ем брат наш; зере мие ако држимо заповеди Отца небеснаго, мие сме синове Вишнаго. Христос кога воскреснат от гроба, рече на Мариа Магдалина, је рече: „Иди кажи на браќата мои и Петрови: восхожду ко Отцу моему и Отцу вашему и Богу моему и Богу нашому“.</sup>9</sup> Нам велит Бог вишниј: „Аз рех бози есте вси и синове вишнаго, ви же јако человеци умираете и јако един от књазеј падаете“.¹⁰ Видите, братие христиани, мие синове Вишнаго сме се сториле по благодати. Пошто сме синове Вишнаго, мие и Исусови братиа, а Исусова мајка, она ет наша мајка. Кога така ет, мие требуват повише чест да имамо Богородици от свите светци, зере она непрестано молит, сина своего, и молбата нојзина нојзин син дајма гу послушуват. Кога тако ет, и ја вам велим: вие сирочиња што сте останале на земја, без татка, без мајка, не тужите зашто сте без мајка, да на тужите зере имате мајка на небо, мајка ваша - мајка божија; не тужите зере имате похарна мајка на небо, от десна страна Богу седит, и нас жалит, и нас милует, и нам бедним поможует; не тужете и вие, болнии, отпаднати от здравје, зере имате лекар на небо - пречиста дева Марија; не тужите, грешнии, вие што имате многу грехови, не тужите току покајте се и Мајка Божиа прошчение ќе ви извадит от сина своего, не тужите току имајте утешение, зере она ет утешение грешним и скорбним радост и надежда ненадежним. Деву Мариу викајте на помошт, вси неволници, и вси христиани, мужи и жени. Богородицу викајте на помошт на сегашен век и на смертен час, вси христиани што се поклонуете на иконата Исусова и Мариина. И пак поклонујте се и често молите се пречистеј деви Богородице11. Иисус и Мариа, тија две имиња да не ви бидат ексик от ваш ум, от ваша уста. Иисус и Мариа, тија две имиња со себе да ги носите и на пут, и на работа; кога работаш со тија две имиња да се стемниш и да се раздениш. Иисус и Мариа, тија имиња да ви бидат на помошт на всјака работа и на смертен час, кога ќе чините теслим душа пред Бога, и тогај да ви се најдат при вас от една страна Иисус, от друга страна Мариа. Пак со Иисуса и со Марију да се прославите во царство небесно, и нејзи да поемо и да речемо: „Богородице дево, радујсја благодатнаја Марие, Господ с тобоју и тебе ради со нас, амин.“¹² Архангелска реч дајма је се поет нејзи, и на небо, и на земља, от ангели, и от человеци. Она всегда се радует, дајма се радуват, и нојзина радост никогда не се скончуват. От десна страна Бога седит и за нас молит Бога. Видите, христиани, каков риџал имамо мие пред Бога: сама султана, сиреч царица небеснаја, Матер Божија, за нас чинит риџаллук пред Бога. А мие, христиани, каков пешкеш да је пратимо нејзи? Во истину ништо не смо кадир, отсем често да је се молимо и чисто да гу спомињамо и во годината баре две недели за нојзино име да постимо, сиреч августа месеца две недели што ги викат госпоџи пости, сиреч Богородичен пост. Кои ќе го постат хубаво, чисто како великиј пост, со чистота, со непрејадување, со непрепиење, со трпење еден другого во тиа две недели, - ни на гости идење, и постелата чисто држење, - тако хубаво кој ќе постит да знает и да веруват еле бакшиш голем ќе да земет от пречиста Мајка Божија. Зере нејзин син, Господ и Бог наш Иисус Христос, голем икрам је чинит, от десно себе престол је поставил и заповедал на архангели и вси сили небеснии и вси свјатци - да је се поклонуват нејзи, зере она им ет царица, понеже ет мајка царева. И рекол нези: „Сакај, мајко моја, от мене хер што сакаш, зере ја не се отвратуем от тебе. Проси, мати моја, јако неотврашчусја тебе“¹³ (како што писуват во книга Библиа). Коги дојде мајка Соломона царја, дојде да се стави со сина своего за некакви маслаати да просит от него, и нојзин син Соломон је станал на нозе и стол је поставил от десно себе и гу прашал: „Што захмет, мајко моја, што си дошла до мене?“ И она му рекла: „Царју мој, синко мој, имам нешто риџа, сакам да ми поминет риџата.“ И он је рече: „Сакај, мајко моја, што да сакаш. Ја цар, свешто у моја рука и у моја волја. Ја цар, ти мајка моја. Сакај, зере ја не се отвратуам от тебе. Прости, мати моја, јако неотврашчусја тебе“. Кој сака да разбере хубаво, нека види во Библиа книга Царство 3, глава 2, стих 19 - како дошла Вирсавиа, мајка царева, што просила от сина своего. И вие, христиани, тако да веруете. Пречиста Богородица, кога се престави от овој век, тогај сам Христос, нојзин син, со ангели и со сви светци слезе от небо, во свој руце зеде нојзината пресвјатаја душа, ја отнесе на небеса и ја постави от десна страна себе. И превознесен престол је стави како што прилегат на царица и рече еи: „Седи, мајко, от десно мене и прославена биди славоју нетленноју,¹⁴ и да ти се поклонуват тебе небеснии ангели и земнии угодници. Тебе ти поминуват молбата за што да сакаш. Зере ја бог, а ти божија мајка. Ја цар, а ти султана, сиреч царица небесна. Ја син, а ти матер. Те слушам и те честим отвише всех свјатих. Должен бо есом, зере писано ест во закон Божии: Чти отца твоего и матер твоју.¹⁵ Ја затова те честим отвише. Имаш изин от мене за просење. И што да сакаш, да будет волја твоја. Проси, мати моја, јако не отврашчусја тебе. Проси бољашчим здравие,16 проси да им поможем тем што сат сметени от некакви работи неисправени. Проси на корабли, сиреч на гемиџие арен ветер. Сакај, мајко моја, на орачи и копачи бериќет да им се роди. Ја давам за ат'р твој и кабаети нихни простуем. Проси на базрџани оправен ќар. Сакај, мајко моја, на некому чоеку што не имат чедо, и ја за хатир твој му дарувам. Сакај на некоа фамилиа што сат во најдолна сиромаштиња, отпаднале, ја да им поможуем да се подкрепат. Сакај на некој робје што сат заробени или сурдисани, загубиле виљаетот свој, сакај и они да се вратат на куќата своја. Сакај некому грешнику што се фрлил во отчајание, сам себе прежалил, се уготовил за у вечнаја мука, сакај да го вратим на покајание. Проси, мати моја, оти неотврашчусја тебе“. Слушајте, христиани, мајка како се почестует и за хатир нојзин может и најголема љутиња да отфрлит от себе. Како некое време во стари Рим имаше еден цар, име му беше Кориолан, и негова мајка - името и бјаше Ветуриа. Того кнеза го напудиа гражданите без кабает. И он отиде во чужда држава, узе војска многу и се врати пак на Рим, да бие, да тепат гражданите без милост, да не пожали ни малого ни големого, ни мужко ни женско, все под сабла да постелит. И бедни Римлани што видоха толко силна војска многу множество на них, се уплашиле и се фрлиле себе во отчајание. И рекоха: „Сега не утечует никој от нас, ни муж ни жена, ни дете ни старец“. Најпосле измислили една харна мисла, пак се собрале малоо и големо, сироти и сирочиња, мужи и жени. Отидоха да мољат мајка му на забитот (Кориоланова мајка) која е била чесна жена Ветуриа. „Мати“ - је се молиле со плач она да измолит своего сина, царја Кориолана. И она им се обешта и искочи со калабалик на молба, да молит своего сина. А царот со све војска се качиле на калето со голи сабли, токо чекат војската ишарет да прескочат у градот да погубат малово големо. Ама царот, кога виде лице мајкино му и кога чу глас мајкин му, куде се молит за гражданите, и му велит: „Сине мој, милиот мој, за хатир мој прости на душмани твој“, и му показует пазухите свои куде сисал, - и царот, како чул тиа речови мајкини му, начал да се умили,¹⁷ му се нажали за мајка му куде плачет, и им прости на душманите негови, и рече на војската своја: „Вратите си саблите во ножница, зере ја простих на душманите мои“. И во тој час направиха бариш, сиреч мирба, заради љубов матери его.¹⁸ Видите, христиани, колко може ко благосердиу синовну моление матернее.¹⁹ Кога лош чоек, сосве лошотиа своја, мајкино моление не мога да преслушат, колми паче преблагиј Бог мој Иисус Христос своју пречистују матер - дали ет кабил да презрит! И во денешното евангелие пишет, во Матеа зачало 77 велит: Имал еден цар да земат у еден борчлиа тма талант, сиреч десет хилјади хазна. И борчлиата бил зуљам, не могал никогда да му ги платит, и многу му се молил да го почекат неколку заман. И царот видел еле не может да ги земет ни со чекање ни пак со затворање, и рече на тевабие свои: „Испратите го нека си ходит со здравие.“ И слугите цареви го испратиа и видоха на пут во него едни немилосливи вешчи и се вратиха, му рекоха на царот: „Како си простил толку хазна лошому чоеку? Он имал да земат у некоего чоека сто аспри, и чоекот много му се молише да го почекат до некој заман, а тој не помисли зере му простиле толку хазна и он да простит другару своему баре сто аспри, току го даде на кулук, го стави хапс.“ И тоа кога чул царот, се налутил, тој час пратил по него слуги, го дотераха, и му рекол: „Лукавиј чоек, ја ти простив тма талант, а ти не могаше ли баре сто аспри клеврету своему?“ И рече на слугите свои; „Вежите му руке и ноге и хакните го у з'ндан, и да не искочит от туде чак да платит све борџот до една аспра.“ И прогневавсја господ его предаде его мучителем, дондеже воздаст ему вес долг свој.²⁰ Видите, христиани браќа, како многу кабаети наши би простил нам Бог, ама чунки ми не простувамо на дружината наши што грешиле нам, затова и он не проштават нам нашите кабаети. Чунки рекол Христос во евангелие: „Оставите и оставитсја вам.“²¹ А тој хапс никогда не ќе искочит от з'ндан, чунки на него љут и царот и гавазите цареви. И тој хапс остана без надежда. Ама мие, христиани, и браќа мој, не смо без надежда, зашто имамо надежду ненадежним, пречистују деву Богородицу Мариу. Саде сваки христијанин нека простит клеврету своему, а кој не проштават непростен будет, а пак враќат зло за зло, тој наљутует Бога. Зере Бог велит: „Јас ќе вратим, вие не враќајте“. Писано ет: „Мне отмшчение“.²² И пак во псалом пишет: „Бог отмшчение господ“. Това ќе речет: Бог враќат (отм'стует). Најпрво отмстил на ангели свои, Денице светли²³ што се зовеше Атанаил. Откако согреши, се стори Сатанаил. И Бог го фрли во безна последнаја, идеше вечно мучит се со ангели. Согрешил Адам, и прогневасја господ его, и го напудил от рај, и го осуди замља да мешат и лебот со пот да го јадит дури да бидет жив, и после во земља да скапет сосве внуците негови. Согрешиле народ (људи) во времја Ноево, и протневасја господ, и наведе на них потоп и ги потопи свешто живо на земљава. Согрешиле људите што беха во Содом, и прогневасја господ их, и пуштил огн от небо и ги изгорил, и градот пропаднал, и го сторил езеро смрдливо. Согрешиле Евреи многажди и многажди, се прогневал господ на них, и ги предал на пленение, во душмански руце, Халдеаном, Вавилоњаном, Асирианом,²⁴ и до денеска Евреи сат резил между људи, ги викат чивут. Согрешил и Давид, Божји преател, и нему не штел да му простит дури не му дотерал еден ќиамет (гнев), пак после му простил. Согрешуемо и мие христиани, и прогневаетсја господ на нас, и многажди биет ово телесно, ово душевно. Телесно биење се велит тепање, наказание а не умершчвление, како пишет во Псалтир: „Наказуја наказа мја Господ, смерти же не предаде мја“.²⁵ Телесно тепање - сии сут</sup>26</sup> по свака година наша: кога болести по људи, кога по стока, кога по ниви, по лозја, пакости от лоши људи, на ќаро штета, огн куќи, по дуќани, вода со камење, поводен, слана, град и прочии неволи и незгоди. А душевното тепање, това се велит утепуење у вечна мука, кога ќе попуштит Бог на душа чоечка, на овои век му дават чоеку све харно, и пак за тој век го чека за у вечна мука. Зашто Бог кога напушти диаволу на праведнаго Иова, му рече Бог диаволу: „Све што имат Иов во твои руце ти ги давам, и стоката му, и децата му и здравјето му, све да му расипиш, ама душата му чувај да не му га зачкаш.“ И Иовоа душа не беше зачкана. Затова пишит во Иовоо чтение: „Не греши Иов и не даде безумие Богу“. Зашто му беше чиста душата, незачкаена от диавола, затова не даде безумие Богу. А кому чоеку диавол му зачкаел душата грех ради попушчением божиим,²⁷ тој чоек му ет сметен разумот, тој влезует во неверствие, во отчајание, во хуление на Бога, на Богородица, на светци, негова совест му ет попрана, потемнение и во вечнују тму преселение,²⁸ и таја душа исцеление не имат никогда. Томуа чоеку не му се дават ни да се помолит, отсем сама Богородица ако се сторит мукает без моление. Имат она у сина своего дерзновение многу. Кога Бог куртулиса Евреи от фараона, ги преведе преко море во Синајска Гора шедесет хилјади, и четеридесет година ги прерани со манна. А они Евреи неблагодарни, от голем рахатлук што имаха збесна, станаха да играхат хора, танци, и најпосле оставиха Бога и се поклониха на теле сребрено. И Бог им се наљути и сакаше да ги сотре до еден, да ги потепат. Току пророк Моисеа застана на молба, се молише со плач и велеше Богу: „Престани от гнева твоего и остави јарост твоју и милостив буди от злоби људеј твоих, помјанув Авраама и Иисаака и Иакова твоја раби.“²⁹ И Бог му велеше на Моисеа: „Остави мја и возјаривсја гневом на ња и потребљу их, остави мја.“</sup>30</sup> Христиани браќа мој, кој ет достоин да запретит Бога, што он ет всевластен и всесилен? Кој имат толко дерзновенние да запретит Бога да не ги трештит свое создание? Никој чоек не может, ама речовите Моисеови можеха. Ама кои речови? Тија кога велеше на Бога: „Престани от гнева твоего и јарости твоеја.“ Тија зборејќи, спомнал и стари патриахи, принел гих на молитву и рекол „помјанув Авраама, Исаака, Иакова, твоја раби“. И по таквија речови Бог престал от љутината што беше наљутен и утишил јарост своју и се умилостивил и простил на Евреи такво страшно оступление. Това ет писано Духом Свјатим у Библиа (Исхода чтение, 32 глава). И пишит и велит: „И умилостивисја Господ от зле еже рече сотворити им.“³¹ Еве ја говорим вам, христиани божи, Моисеа бил раб, и Авраам и Исаак и Иаков, и они биле рабови и угодници божии. Ем не могат слуга, кој знае колко да бидет слуга угоден своему стопану, пак на тој стопан не му ет угодникот мил колку што му ет мајка што го девет месеци носила и доила и гледала. И она ет најмила и повише дерзнование имат у сина своего. И тако по расуждение свјатаго Иоанна Дамаскина, како он расудил между раби божии и между светци божии и между Матери Божиеј многу разнос имат. Кога риџалук Моисеов заптисал љутиња божија да не паднет на идолопоклоници Евреи, колми паче више может риџалук Марии пречистија Богородици. Нојзиното моление многу повише может да заптисат гнев божиј, да не паднет на грешнии христиани. Иисус Христос кога приима молби от угодници свои, и ги послушал, а мајка своја колку повише ја послушуват от другите светци свој. И Дамаскин свјатиј пишет: „Многу бо может моление матери ко благосердиу Владики.“³² Кога дојде да се видет со своего сина царју Соломонова мајка, името беше Вирсавиа, нојзин син Соломон сретение со поклонение, како што пишет у Библиа (Царство 3, Глава 2): „Воста цар во сретение еја и поклонисја еј и постависја престол матери царевој и седе о деснују его.“³³ Како и прежде писасја по тојже царице, голем чес је сторил нојзин син. Потом је обештал све што да просит у него речот да не је се вратит празно: „Проси, мати моја, јако неотврашчусја тебе“. Тако и пречиста дева гу пречекал нојзин син единродни Иисус Христос. Чоек не может да докажет пошто не видел со очи, велаќим со ум может да најдет, пошто велит Дух Свјатиј со уста Давидовими: „Преста царица о деснују тебе“.³⁴ Таја реч само се знает, еле мајку си гу имат повише от светци и от херувимите. Пошто Дамаскин свјатиј поет: „честнејшују херувим и проч., безсравненија серафим и пак проч.“</sup>35</sup> Пошто седит на престол от десна страна сина своего, сина божија тако се видет еле и он је велит: „Проси, мати моја, јако не отврашчусја тебе“. То ест: „Мати моја избранаја от всех родов, благословеннаја ти во женах и благодатнаја, како си била на земља исполнена со благодат, тако и сега во рај. И на небеси и на земли царствуј, и да ти се поклонуват тебе ангели и человеци и всјака твар, и кој ќе тебе спомињат и молит за нешто, да им поможеш. Имаш изон от мене што сакаш да им даруваш на тија што ќе те молат за нешто. Ја давам за љубов твоја, зере слава моја во прославление матери моеја.“³⁶ Тако упоминает свјатиј Григориј Никомидиски у своем слове на Всех Свјатих, упоминает беседујушчи о самој Деве, глаголет: „Твоју бо содетел славу своеју, своеју славоју бити помишлаја, јако син разрешаја ислолњает прошение.“</sup>37</sup> Дека си сега, грешна душа, или мужка или женска, што си заминала и харамиите и митарите, и блудниците си ги заминала со; секакви грехови? Ела, душа, да ти кажем еден хабер хаирлија, Ако се наљутил Бог на тебе мошно, како на тогоа чоека што неќеше да простит стоте аспри, како што пишет во причтата во денешнето евангелие, борџот ако ти ет много хазниња, много имаш да даваш, во хапсахана седиш и во отчајание се нахождаш, - ела сега да ти кажем една надежда како да искочиш от хапсаханата. Велаќим своему другарју да простиш што ти нешто досадил, и да припадниш на молење на мајка му царотому, на тој цар што си му должен десет хилјади хазна. И да веруеш еле тија хазна ќе ти ги ресит мајка царева, ќе ти ги ресит от големиот тефтер. И царот ако ет љут, мајка му че го претвори на милост. Ах, бедна душе! Имаш ли некое злокључение, имаш и поможение. Ама от кого? От мајка царева пречиста дева Богородица Мариа. Она ако просит за тебе, нојзин син је се преклонует на моление. Она благодатнаја мајка, многу беди и газепи отвраќат од људи, тија што прибегнуват под покров нејзин. Хер во каква врзалка да бидет чоек, со неја отпушчение наождамо. Свјатиј Иоанн Димаскин појал, и мие поемо, и во црков и када год, на свако место, поемо на глас шестиј, ко пречистеј Деве: „Никтоже притекајај к тебе посрамлен исходит, пречистаја Дево, но просит и приемлет дир ко полезному прошенију“.³⁸ О Марие, блаженное имја, ангелскаја радост, ти еси на скорбнии људи радост. О Дево, о Мајко Божија, мајко наша, син твој на мене се наљутил заради мојот греховни борч. Што чиним ја окајаниј? При кого да прибегнам? От кого да се надеам за мое спасение. Сом пишман зашто сом прегрешил сам безброј. Со све срдце прибегнуем при тебе и при сина твоего, спаситеља моего. Ама тебе те оставам по мене кефил, Мајко Божија, мајко наша, тебе те молим и на тебе се надеам, зере ти си надежда ненадежним, грешним прибежиште, грешним утешение, христианска мајка, упование мое, прибежиште мое. Прими раба твоего, пожали, ти учини ходатајство ко сину твоему Христу Богу нашему, учини моление за мене и за вси христиани, и овија што сат сега овде во овоа божио место, што слушаат овоа поучение, ти да им просветиш умот, да познаат пут божии, да познаат сам себе во кој ред се наождаат. Ти да ги донесеш на покајание и от сина твоего да имаат прошчение на душата и на сн'гата нихна здравие, и каде што работаат добитка, фајда и берикет, во всјакое време, на всјако место, всегда, ниње и присно и во веки веков, амин.³⁹ </poem> _________________ :1 Овој род со ништо не се истерува, освен со молитва и пост. :2 Се разлути господарот негов и им го предаде на мачителите. :3 то ест од вечната мака (пеколот) од која да (нè) избави премилостивиот Бог со молитвите на пречистата своја мајка и на сите свети свои, амин. :4 О роде неверен, до кога ќе бидам со вас? До кога ќе ве трпам? :5 поради тоа нè наречува развратени. :6 „А ако не сакате ниту ме послушате мене, меч ќе ве изеде“. Зашто устата господова го реков ова, вели пророкот Исаиј (глава 1, стих 20) од страната божја. :7 Лакот свој го напна и го стокми, и во него стокми орудија смртни, стрели на силниот изострени... (крајот на цитатот нејасен, Б. К.) :* ќемо се покаис - ќе се покаеме. :8 Оружјето свое ќе го очисти итн. (в. т. 7.) :9 Се вознесувам кон Таткото мој и таткото ваш и Богот мој и Богот наш. :10 Јас реков дека сте богови сите и синови на нашиот, а вие како луѓе умирате и како еден од кнезовите паѓате. :11 На пречистата дева Богородица. :12 Богородице дево, радувај се благодатна Маријо, Господ е со тебе и заради тебе со нас, амин. :13 Сакај, мајко моја, зашто јас нема да се одвратам од тебе (да ти откажам). :14 Прославена биди со нетлена слава. :15 Те слушам и те честам повеќе од сите свети. Зашто сум должен, дека пишува во Законот божји: Чести го таткото твој и мајката твоја. :16 Моли здравје за болните... :17 Почнал да се смилува. :18 За љубов на неговата мајка. :19 Колку може молбата мајчина за да го смили. :20 И се разлути господарот негов и им го предаде на мачителите, дека не му го плати сиот долг свој. :21 Простете и ќе ви се прости. :22 Одмаздата е моја. :23 На Деницата светла. :24 На Халдејците, Вавилоњаните, Асирците. :25 Накажувајќи ме накажа господ, а на смрт не ме предаде. :26 сии сут = тоа се :27 Поради гревовите по божја волја. :28 Неговата совест е згазена, (неговата душа ја чека) мрака и во вечната темница преселување. :29 Запри се во гневот твој и остави ја јароста твоја и милостив биди спрема злобата на луѓето твои, спомнувајќи си го Аврамаи Исака, твоите слуги. :30 Остави ме и разјарен од гнев на нив ќе ги истребам, остави ме. :31 И се умилостиви Господ од злото што рече да им го направи. :32 Зашто многу може молењето мајчино за милосрдноста на Владетелот. :33 Стана царот да ја пречека и ѝ поклони и ѝ поставија престол на мајката царева и седна од неговата десна страна. :34 Пошто вели Дух Свети со устата Давидова: „Седна царицата оддесно до тебе“. :35 „Таа што е на поголема чест од херувимите и др., со која серафимите не можат да се споредат и др.“ : 36 Зашто славата моја е во прославувањето на мајката моја. : 37 Така споменува свети Григориј Никомидиски во своето слово на Вси Свети, споменува говорејќи за самата Дева, вели: „Зашто твојата слава ја направи своја, замислувајќи ја своја слава, и како син решавајќи, (ти) ја извршува молбата“. :38 Никој што доаѓа при тебе усрамен не излегува, пречиста Дево, ами моли и прима дар за полезното молење. :39 Во секое време, на секое место, секогаш, сега и секогаш и во вечните векови, амин. }} {{ЈС-70}} [[Категорија:Македонски јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] 0gu9o5vl37utvzmn2rb2utno7bcati2 22467 22443 2026-09-14T13:09:02Z MacedonianBoy 149 22467 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|50%}}{{Заглавје |заглавје =Утешение грешним<br>Книга глаголемаѧ Ѹтѣшенїе Грѣшнымъ приведена на простїй ѧзыкъ ѿ кѷрίлла їеромонаха бывшагѡ игɤменъ въ мѡнастыръ лешечкагѡ с҃тагѡ аϑанасїа въ тѷпъ Солɤнскїй при хаџи папа ϑеодѡсїа архїмандрїта Сѷнаитскагѡ въ лѣта 1840 |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Книгата е издадена во 1840 во Солун. | автор= Кирил Пејчиновиќ |текст = <poem> Евангелие от Матеа:(Глава 17, стих 21):Сеј род ничесом же не исходит, токмо молитвоју и постом. ¹ И паки: Разгневавстја господин его и предаде его мучителем.² Две силни оружиј даде нам Бог да се бранимо от душманите наши видимија и невидимија, сиреч: плоќ и мир и диавол. Две оружие имамо: молитва и пост. Душмани имамо три: снагата своја, и коншијата твој, и диавол. Сн'гата своја се навасует со постење, коншиата со трпење, а диавола со молитва. От нетрпењето наше како нам ет ујгун тако мие чинимо, и за това Бога го налутуемо и от него трешници јадемо. Да со таквија трешници јадејќи на овој век тегнејќи, да куртулисамо от големата трешница што ет на тој век, спреч от вечна мука, от неја же да избавит премилостивиј Бог молитвами пречистија своеја матере и всех свјатих своих, амин.³ Но више реченое евангелие, томуа чоеку што му рече Христос, напред му рече: „О роде неверниј, до коле пребуду во вас? До коле терпљу вам?⁴ До кога ќе ве трпим, до кога ќе стоим во вас сиреч и до кога ќе стоит моата сн'га во вас, непокајании, разврашчении, неисправлении по Бога?“ Зашто велит неверниј? Не от ошто сме без вера, току зашто не имамо дела вери, сиреч добродетели. Сме се развратиле от пут божи, сме отишле по лош пут, по волја наша, по ќеф наш. Речовите евангелиски сме ги нарекле ни заошто, сме се на своја волја навратиле, на свое сластие и страстие, того ради називает нас разврашчении.⁵ И затова велит: „До кога ќе ве трпим? До кога ќе ви отпуштавам? Ете да знаете зере сабла гола ве чекат. Ашче же не хошчете, ниже послушаете мене, меч ви појаст.“ Уста бо господња глаголаша сија, глаголет пророк Исаиа (глава 1, стих 20) от страни божиј.⁶ Меч викаат „сабља“. Затова пишет и во Псалтир (псалом 7, стих 13-14): „Лук свој напрјаже и уготова и, и в нем уготова сосуди смертнија, стрели силнаго изошчрени со углими пустинија.“⁷ А људи грешнии хабер немаат ни от сабља божија ни от стрелите негови, току се надеат на младоста своја и велат: „На старост ќемо се покаис“*. А не знаат, еле на младост грешници погибнујат от ненадејани стрели, млади умирајут и непокајани. А божии стрели сат едни уготовени за истепуење млади деца, ради да познаат родители нихни, да познаат еле имат Бог, еле имат и стрели друзи за родителите да изумрат, да останат децата сирочиња, и тија да познаат еле имат Бог. Другому жени да му умира много, на едни жени много мужи да је умират. Едни стрели за болни, да легаат на одр со години. Другии стрели мали стрели, тија немаат числа. Понекому да му идет опако, да не ќаруат, да заразит, да усиромашет. Други стрели: да изгорат куќи, ханови, магазии, дуќани. Другии за зулумќари да чинат зулум со многу ангарие, со многу паре сакање, за скупиа, за гладиа, за добици умирање, болес по стока, по људи, сипаници, огница, чума, за често војска, муњавици, нераатлик, бегање, пленство, плач. Тиа сат все стрели от Господа попуштени за наши кабаети, беди, напасти, и неволи. „Оружие свое очистит, лук свој напрјаже и уготова и, и в нем уготова соуди смертнија“⁸ (псалом 7, стих 13-14). От таквија стрели ние грешници где да побегнимо? Каде да се скриемо? Нигде немамо утечуење, токмо пак при Бога со покајание, со постење и молби. Едни молби наши от нас што се чинат со солзи наши, и пак и риџали, риџаџие: едни риџаџие да молат Бога у долна церква, едни у горна церква. Што молат за нас едни у долна церква: архиереи, свјашченици, калугери, манастири, бдение, литургии, параклиси - тиа све се велат долни риџаџии. И пак да пуштимо и горни риџаџие, тиа што стоат на небо близо при Бога: архангели и ангели, апостоли, пророци, свјатители, и праведнии угодници божии. Них да ги молимо, они да застанат за нас пред Бога на молбу. И от них башка помошно да припаднемо да молимо пречистују Деву Богородицу, зере она ет мајка божија, нејзин син најмошно послушует њу, и повише и от небеснии молачи и от земнии молебници, зере она го зачнала от Духа Свјатаго, и го носила девет месеци, и го доила со девојчести сосци, ем на негово мучение плакала, ем негово воскресение се радувала, и во век века се радува со него, и му седит от страна десна, седит за нас сина своего молит. Видите, благословении христиани, колко должност имамо мие христиани ко Матери Божиеј, зере она ет нам ем мајка наша, ем баба наша; зере нејзин син нам ет ем татко наш, ем брат наш; зере мие ако држимо заповеди Отца небеснаго, мие сме синове Вишнаго. Христос кога воскреснат от гроба, рече на Мариа Магдалина, је рече: „Иди кажи на браќата мои и Петрови: восхожду ко Отцу моему и Отцу вашему и Богу моему и Богу нашому“.</sup>9</sup> Нам велит Бог вишниј: „Аз рех бози есте вси и синове вишнаго, ви же јако человеци умираете и јако един от књазеј падаете“.¹⁰ Видите, братие христиани, мие синове Вишнаго сме се сториле по благодати. Пошто сме синове Вишнаго, мие и Исусови братиа, а Исусова мајка, она ет наша мајка. Кога така ет, мие требуват повише чест да имамо Богородици от свите светци, зере она непрестано молит, сина своего, и молбата нојзина нојзин син дајма гу послушуват. Кога тако ет, и ја вам велим: вие сирочиња што сте останале на земја, без татка, без мајка, не тужите зашто сте без мајка, да на тужите зере имате мајка на небо, мајка ваша - мајка божија; не тужите зере имате похарна мајка на небо, от десна страна Богу седит, и нас жалит, и нас милует, и нам бедним поможует; не тужете и вие, болнии, отпаднати от здравје, зере имате лекар на небо - пречиста дева Марија; не тужите, грешнии, вие што имате многу грехови, не тужите току покајте се и Мајка Божиа прошчение ќе ви извадит от сина своего, не тужите току имајте утешение, зере она ет утешение грешним и скорбним радост и надежда ненадежним. Деву Мариу викајте на помошт, вси неволници, и вси христиани, мужи и жени. Богородицу викајте на помошт на сегашен век и на смертен час, вси христиани што се поклонуете на иконата Исусова и Мариина. И пак поклонујте се и често молите се пречистеј деви Богородице11. Иисус и Мариа, тија две имиња да не ви бидат ексик от ваш ум, от ваша уста. Иисус и Мариа, тија две имиња со себе да ги носите и на пут, и на работа; кога работаш со тија две имиња да се стемниш и да се раздениш. Иисус и Мариа, тија имиња да ви бидат на помошт на всјака работа и на смертен час, кога ќе чините теслим душа пред Бога, и тогај да ви се најдат при вас от една страна Иисус, от друга страна Мариа. Пак со Иисуса и со Марију да се прославите во царство небесно, и нејзи да поемо и да речемо: „Богородице дево, радујсја благодатнаја Марие, Господ с тобоју и тебе ради со нас, амин.“¹² Архангелска реч дајма је се поет нејзи, и на небо, и на земља, от ангели, и от человеци. Она всегда се радует, дајма се радуват, и нојзина радост никогда не се скончуват. От десна страна Бога седит и за нас молит Бога. Видите, христиани, каков риџал имамо мие пред Бога: сама султана, сиреч царица небеснаја, Матер Божија, за нас чинит риџаллук пред Бога. А мие, христиани, каков пешкеш да је пратимо нејзи? Во истину ништо не смо кадир, отсем често да је се молимо и чисто да гу спомињамо и во годината баре две недели за нојзино име да постимо, сиреч августа месеца две недели што ги викат госпоџи пости, сиреч Богородичен пост. Кои ќе го постат хубаво, чисто како великиј пост, со чистота, со непрејадување, со непрепиење, со трпење еден другого во тиа две недели, - ни на гости идење, и постелата чисто држење, - тако хубаво кој ќе постит да знает и да веруват еле бакшиш голем ќе да земет от пречиста Мајка Божија. Зере нејзин син, Господ и Бог наш Иисус Христос, голем икрам је чинит, от десно себе престол је поставил и заповедал на архангели и вси сили небеснии и вси свјатци - да је се поклонуват нејзи, зере она им ет царица, понеже ет мајка царева. И рекол нези: „Сакај, мајко моја, от мене хер што сакаш, зере ја не се отвратуем от тебе. Проси, мати моја, јако неотврашчусја тебе“¹³ (како што писуват во книга Библиа). Коги дојде мајка Соломона царја, дојде да се стави со сина своего за некакви маслаати да просит от него, и нојзин син Соломон је станал на нозе и стол је поставил от десно себе и гу прашал: „Што захмет, мајко моја, што си дошла до мене?“ И она му рекла: „Царју мој, синко мој, имам нешто риџа, сакам да ми поминет риџата.“ И он је рече: „Сакај, мајко моја, што да сакаш. Ја цар, свешто у моја рука и у моја волја. Ја цар, ти мајка моја. Сакај, зере ја не се отвратуам от тебе. Прости, мати моја, јако неотврашчусја тебе“. Кој сака да разбере хубаво, нека види во Библиа книга Царство 3, глава 2, стих 19 - како дошла Вирсавиа, мајка царева, што просила от сина своего. И вие, христиани, тако да веруете. Пречиста Богородица, кога се престави от овој век, тогај сам Христос, нојзин син, со ангели и со сви светци слезе от небо, во свој руце зеде нојзината пресвјатаја душа, ја отнесе на небеса и ја постави от десна страна себе. И превознесен престол је стави како што прилегат на царица и рече еи: „Седи, мајко, от десно мене и прославена биди славоју нетленноју,¹⁴ и да ти се поклонуват тебе небеснии ангели и земнии угодници. Тебе ти поминуват молбата за што да сакаш. Зере ја бог, а ти божија мајка. Ја цар, а ти султана, сиреч царица небесна. Ја син, а ти матер. Те слушам и те честим отвише всех свјатих. Должен бо есом, зере писано ест во закон Божии: Чти отца твоего и матер твоју.¹⁵ Ја затова те честим отвише. Имаш изин от мене за просење. И што да сакаш, да будет волја твоја. Проси, мати моја, јако не отврашчусја тебе. Проси бољашчим здравие,16 проси да им поможем тем што сат сметени от некакви работи неисправени. Проси на корабли, сиреч на гемиџие арен ветер. Сакај, мајко моја, на орачи и копачи бериќет да им се роди. Ја давам за ат'р твој и кабаети нихни простуем. Проси на базрџани оправен ќар. Сакај, мајко моја, на некому чоеку што не имат чедо, и ја за хатир твој му дарувам. Сакај на некоа фамилиа што сат во најдолна сиромаштиња, отпаднале, ја да им поможуем да се подкрепат. Сакај на некој робје што сат заробени или сурдисани, загубиле виљаетот свој, сакај и они да се вратат на куќата своја. Сакај некому грешнику што се фрлил во отчајание, сам себе прежалил, се уготовил за у вечнаја мука, сакај да го вратим на покајание. Проси, мати моја, оти неотврашчусја тебе“. Слушајте, христиани, мајка како се почестует и за хатир нојзин может и најголема љутиња да отфрлит от себе. Како некое време во стари Рим имаше еден цар, име му беше Кориолан, и негова мајка - името и бјаше Ветуриа. Того кнеза го напудиа гражданите без кабает. И он отиде во чужда држава, узе војска многу и се врати пак на Рим, да бие, да тепат гражданите без милост, да не пожали ни малого ни големого, ни мужко ни женско, все под сабла да постелит. И бедни Римлани што видоха толко силна војска многу множество на них, се уплашиле и се фрлиле себе во отчајание. И рекоха: „Сега не утечует никој от нас, ни муж ни жена, ни дете ни старец“. Најпосле измислили една харна мисла, пак се собрале малоо и големо, сироти и сирочиња, мужи и жени. Отидоха да мољат мајка му на забитот (Кориоланова мајка) која е била чесна жена Ветуриа. „Мати“ - је се молиле со плач она да измолит своего сина, царја Кориолана. И она им се обешта и искочи со калабалик на молба, да молит своего сина. А царот со све војска се качиле на калето со голи сабли, токо чекат војската ишарет да прескочат у градот да погубат малово големо. Ама царот, кога виде лице мајкино му и кога чу глас мајкин му, куде се молит за гражданите, и му велит: „Сине мој, милиот мој, за хатир мој прости на душмани твој“, и му показует пазухите свои куде сисал, - и царот, како чул тиа речови мајкини му, начал да се умили,¹⁷ му се нажали за мајка му куде плачет, и им прости на душманите негови, и рече на војската своја: „Вратите си саблите во ножница, зере ја простих на душманите мои“. И во тој час направиха бариш, сиреч мирба, заради љубов матери его.¹⁸ Видите, христиани, колко може ко благосердиу синовну моление матернее.¹⁹ Кога лош чоек, сосве лошотиа своја, мајкино моление не мога да преслушат, колми паче преблагиј Бог мој Иисус Христос своју пречистују матер - дали ет кабил да презрит! И во денешното евангелие пишет, во Матеа зачало 77 велит: Имал еден цар да земат у еден борчлиа тма талант, сиреч десет хилјади хазна. И борчлиата бил зуљам, не могал никогда да му ги платит, и многу му се молил да го почекат неколку заман. И царот видел еле не может да ги земет ни со чекање ни пак со затворање, и рече на тевабие свои: „Испратите го нека си ходит со здравие.“ И слугите цареви го испратиа и видоха на пут во него едни немилосливи вешчи и се вратиха, му рекоха на царот: „Како си простил толку хазна лошому чоеку? Он имал да земат у некоего чоека сто аспри, и чоекот много му се молише да го почекат до некој заман, а тој не помисли зере му простиле толку хазна и он да простит другару своему баре сто аспри, току го даде на кулук, го стави хапс.“ И тоа кога чул царот, се налутил, тој час пратил по него слуги, го дотераха, и му рекол: „Лукавиј чоек, ја ти простив тма талант, а ти не могаше ли баре сто аспри клеврету своему?“ И рече на слугите свои; „Вежите му руке и ноге и хакните го у з'ндан, и да не искочит от туде чак да платит све борџот до една аспра.“ И прогневавсја господ его предаде его мучителем, дондеже воздаст ему вес долг свој.²⁰ Видите, христиани браќа, како многу кабаети наши би простил нам Бог, ама чунки ми не простувамо на дружината наши што грешиле нам, затова и он не проштават нам нашите кабаети. Чунки рекол Христос во евангелие: „Оставите и оставитсја вам.“²¹ А тој хапс никогда не ќе искочит от з'ндан, чунки на него љут и царот и гавазите цареви. И тој хапс остана без надежда. Ама мие, христиани, и браќа мој, не смо без надежда, зашто имамо надежду ненадежним, пречистују деву Богородицу Мариу. Саде сваки христијанин нека простит клеврету своему, а кој не проштават непростен будет, а пак враќат зло за зло, тој наљутует Бога. Зере Бог велит: „Јас ќе вратим, вие не враќајте“. Писано ет: „Мне отмшчение“.²² И пак во псалом пишет: „Бог отмшчение господ“. Това ќе речет: Бог враќат (отм'стует). Најпрво отмстил на ангели свои, Денице светли²³ што се зовеше Атанаил. Откако согреши, се стори Сатанаил. И Бог го фрли во безна последнаја, идеше вечно мучит се со ангели. Согрешил Адам, и прогневасја господ его, и го напудил от рај, и го осуди замља да мешат и лебот со пот да го јадит дури да бидет жив, и после во земља да скапет сосве внуците негови. Согрешиле народ (људи) во времја Ноево, и протневасја господ, и наведе на них потоп и ги потопи свешто живо на земљава. Согрешиле људите што беха во Содом, и прогневасја господ их, и пуштил огн от небо и ги изгорил, и градот пропаднал, и го сторил езеро смрдливо. Согрешиле Евреи многажди и многажди, се прогневал господ на них, и ги предал на пленение, во душмански руце, Халдеаном, Вавилоњаном, Асирианом,²⁴ и до денеска Евреи сат резил между људи, ги викат чивут. Согрешил и Давид, Божји преател, и нему не штел да му простит дури не му дотерал еден ќиамет (гнев), пак после му простил. Согрешуемо и мие христиани, и прогневаетсја господ на нас, и многажди биет ово телесно, ово душевно. Телесно биење се велит тепање, наказание а не умершчвление, како пишет во Псалтир: „Наказуја наказа мја Господ, смерти же не предаде мја“.²⁵ Телесно тепање - сии сут</sup>26</sup> по свака година наша: кога болести по људи, кога по стока, кога по ниви, по лозја, пакости от лоши људи, на ќаро штета, огн куќи, по дуќани, вода со камење, поводен, слана, град и прочии неволи и незгоди. А душевното тепање, това се велит утепуење у вечна мука, кога ќе попуштит Бог на душа чоечка, на овои век му дават чоеку све харно, и пак за тој век го чека за у вечна мука. Зашто Бог кога напушти диаволу на праведнаго Иова, му рече Бог диаволу: „Све што имат Иов во твои руце ти ги давам, и стоката му, и децата му и здравјето му, све да му расипиш, ама душата му чувај да не му га зачкаш.“ И Иовоа душа не беше зачкана. Затова пишит во Иовоо чтение: „Не греши Иов и не даде безумие Богу“. Зашто му беше чиста душата, незачкаена от диавола, затова не даде безумие Богу. А кому чоеку диавол му зачкаел душата грех ради попушчением божиим,²⁷ тој чоек му ет сметен разумот, тој влезует во неверствие, во отчајание, во хуление на Бога, на Богородица, на светци, негова совест му ет попрана, потемнение и во вечнују тму преселение,²⁸ и таја душа исцеление не имат никогда. Томуа чоеку не му се дават ни да се помолит, отсем сама Богородица ако се сторит мукает без моление. Имат она у сина своего дерзновение многу. Кога Бог куртулиса Евреи от фараона, ги преведе преко море во Синајска Гора шедесет хилјади, и четеридесет година ги прерани со манна. А они Евреи неблагодарни, от голем рахатлук што имаха збесна, станаха да играхат хора, танци, и најпосле оставиха Бога и се поклониха на теле сребрено. И Бог им се наљути и сакаше да ги сотре до еден, да ги потепат. Току пророк Моисеа застана на молба, се молише со плач и велеше Богу: „Престани от гнева твоего и остави јарост твоју и милостив буди от злоби људеј твоих, помјанув Авраама и Иисаака и Иакова твоја раби.“²⁹ И Бог му велеше на Моисеа: „Остави мја и возјаривсја гневом на ња и потребљу их, остави мја.“</sup>30</sup> Христиани браќа мој, кој ет достоин да запретит Бога, што он ет всевластен и всесилен? Кој имат толко дерзновенние да запретит Бога да не ги трештит свое создание? Никој чоек не может, ама речовите Моисеови можеха. Ама кои речови? Тија кога велеше на Бога: „Престани от гнева твоего и јарости твоеја.“ Тија зборејќи, спомнал и стари патриахи, принел гих на молитву и рекол „помјанув Авраама, Исаака, Иакова, твоја раби“. И по таквија речови Бог престал от љутината што беше наљутен и утишил јарост своју и се умилостивил и простил на Евреи такво страшно оступление. Това ет писано Духом Свјатим у Библиа (Исхода чтение, 32 глава). И пишит и велит: „И умилостивисја Господ от зле еже рече сотворити им.“³¹ Еве ја говорим вам, христиани божи, Моисеа бил раб, и Авраам и Исаак и Иаков, и они биле рабови и угодници божии. Ем не могат слуга, кој знае колко да бидет слуга угоден своему стопану, пак на тој стопан не му ет угодникот мил колку што му ет мајка што го девет месеци носила и доила и гледала. И она ет најмила и повише дерзнование имат у сина своего. И тако по расуждение свјатаго Иоанна Дамаскина, како он расудил между раби божии и между светци божии и между Матери Божиеј многу разнос имат. Кога риџалук Моисеов заптисал љутиња божија да не паднет на идолопоклоници Евреи, колми паче више может риџалук Марии пречистија Богородици. Нојзиното моление многу повише может да заптисат гнев божиј, да не паднет на грешнии христиани. Иисус Христос кога приима молби от угодници свои, и ги послушал, а мајка своја колку повише ја послушуват от другите светци свој. И Дамаскин свјатиј пишет: „Многу бо может моление матери ко благосердиу Владики.“³² Кога дојде да се видет со своего сина царју Соломонова мајка, името беше Вирсавиа, нојзин син Соломон сретение со поклонение, како што пишет у Библиа (Царство 3, Глава 2): „Воста цар во сретение еја и поклонисја еј и постависја престол матери царевој и седе о деснују его.“³³ Како и прежде писасја по тојже царице, голем чес је сторил нојзин син. Потом је обештал све што да просит у него речот да не је се вратит празно: „Проси, мати моја, јако неотврашчусја тебе“. Тако и пречиста дева гу пречекал нојзин син единродни Иисус Христос. Чоек не может да докажет пошто не видел со очи, велаќим со ум может да најдет, пошто велит Дух Свјатиј со уста Давидовими: „Преста царица о деснују тебе“.³⁴ Таја реч само се знает, еле мајку си гу имат повише от светци и от херувимите. Пошто Дамаскин свјатиј поет: „честнејшују херувим и проч., безсравненија серафим и пак проч.“</sup>35</sup> Пошто седит на престол от десна страна сина своего, сина божија тако се видет еле и он је велит: „Проси, мати моја, јако не отврашчусја тебе“. То ест: „Мати моја избранаја от всех родов, благословеннаја ти во женах и благодатнаја, како си била на земља исполнена со благодат, тако и сега во рај. И на небеси и на земли царствуј, и да ти се поклонуват тебе ангели и человеци и всјака твар, и кој ќе тебе спомињат и молит за нешто, да им поможеш. Имаш изон от мене што сакаш да им даруваш на тија што ќе те молат за нешто. Ја давам за љубов твоја, зере слава моја во прославление матери моеја.“³⁶ Тако упоминает свјатиј Григориј Никомидиски у своем слове на Всех Свјатих, упоминает беседујушчи о самој Деве, глаголет: „Твоју бо содетел славу своеју, своеју славоју бити помишлаја, јако син разрешаја ислолњает прошение.“</sup>37</sup> Дека си сега, грешна душа, или мужка или женска, што си заминала и харамиите и митарите, и блудниците си ги заминала со; секакви грехови? Ела, душа, да ти кажем еден хабер хаирлија, Ако се наљутил Бог на тебе мошно, како на тогоа чоека што неќеше да простит стоте аспри, како што пишет во причтата во денешнето евангелие, борџот ако ти ет много хазниња, много имаш да даваш, во хапсахана седиш и во отчајание се нахождаш, - ела сега да ти кажем една надежда како да искочиш от хапсаханата. Велаќим своему другарју да простиш што ти нешто досадил, и да припадниш на молење на мајка му царотому, на тој цар што си му должен десет хилјади хазна. И да веруеш еле тија хазна ќе ти ги ресит мајка царева, ќе ти ги ресит от големиот тефтер. И царот ако ет љут, мајка му че го претвори на милост. Ах, бедна душе! Имаш ли некое злокључение, имаш и поможение. Ама от кого? От мајка царева пречиста дева Богородица Мариа. Она ако просит за тебе, нојзин син је се преклонует на моление. Она благодатнаја мајка, многу беди и газепи отвраќат од људи, тија што прибегнуват под покров нејзин. Хер во каква врзалка да бидет чоек, со неја отпушчение наождамо. Свјатиј Иоанн Димаскин појал, и мие поемо, и во црков и када год, на свако место, поемо на глас шестиј, ко пречистеј Деве: „Никтоже притекајај к тебе посрамлен исходит, пречистаја Дево, но просит и приемлет дир ко полезному прошенију“.³⁸ О Марие, блаженное имја, ангелскаја радост, ти еси на скорбнии људи радост. О Дево, о Мајко Божија, мајко наша, син твој на мене се наљутил заради мојот греховни борч. Што чиним ја окајаниј? При кого да прибегнам? От кого да се надеам за мое спасение. Сом пишман зашто сом прегрешил сам безброј. Со све срдце прибегнуем при тебе и при сина твоего, спаситеља моего. Ама тебе те оставам по мене кефил, Мајко Божија, мајко наша, тебе те молим и на тебе се надеам, зере ти си надежда ненадежним, грешним прибежиште, грешним утешение, христианска мајка, упование мое, прибежиште мое. Прими раба твоего, пожали, ти учини ходатајство ко сину твоему Христу Богу нашему, учини моление за мене и за вси христиани, и овија што сат сега овде во овоа божио место, што слушаат овоа поучение, ти да им просветиш умот, да познаат пут божии, да познаат сам себе во кој ред се наождаат. Ти да ги донесеш на покајание и от сина твоего да имаат прошчение на душата и на сн'гата нихна здравие, и каде што работаат добитка, фајда и берикет, во всјакое време, на всјако место, всегда, ниње и присно и во веки веков, амин.³⁹ </poem> _________________ :1 Овој род со ништо не се истерува, освен со молитва и пост. :2 Се разлути господарот негов и им го предаде на мачителите. :3 то ест од вечната мака (пеколот) од која да (нè) избави премилостивиот Бог со молитвите на пречистата своја мајка и на сите свети свои, амин. :4 О роде неверен, до кога ќе бидам со вас? До кога ќе ве трпам? :5 поради тоа нè наречува развратени. :6 „А ако не сакате ниту ме послушате мене, меч ќе ве изеде“. Зашто устата господова го реков ова, вели пророкот Исаиј (глава 1, стих 20) од страната божја. :7 Лакот свој го напна и го стокми, и во него стокми орудија смртни, стрели на силниот изострени... (крајот на цитатот нејасен, Б. К.) :* ќемо се покаис - ќе се покаеме. :8 Оружјето свое ќе го очисти итн. (в. т. 7.) :9 Се вознесувам кон Таткото мој и таткото ваш и Богот мој и Богот наш. :10 Јас реков дека сте богови сите и синови на нашиот, а вие како луѓе умирате и како еден од кнезовите паѓате. :11 На пречистата дева Богородица. :12 Богородице дево, радувај се благодатна Маријо, Господ е со тебе и заради тебе со нас, амин. :13 Сакај, мајко моја, зашто јас нема да се одвратам од тебе (да ти откажам). :14 Прославена биди со нетлена слава. :15 Те слушам и те честам повеќе од сите свети. Зашто сум должен, дека пишува во Законот божји: Чести го таткото твој и мајката твоја. :16 Моли здравје за болните... :17 Почнал да се смилува. :18 За љубов на неговата мајка. :19 Колку може молбата мајчина за да го смили. :20 И се разлути господарот негов и им го предаде на мачителите, дека не му го плати сиот долг свој. :21 Простете и ќе ви се прости. :22 Одмаздата е моја. :23 На Деницата светла. :24 На Халдејците, Вавилоњаните, Асирците. :25 Накажувајќи ме накажа господ, а на смрт не ме предаде. :26 сии сут = тоа се :27 Поради гревовите по божја волја. :28 Неговата совест е згазена, (неговата душа ја чека) мрака и во вечната темница преселување. :29 Запри се во гневот твој и остави ја јароста твоја и милостив биди спрема злобата на луѓето твои, спомнувајќи си го Аврамаи Исака, твоите слуги. :30 Остави ме и разјарен од гнев на нив ќе ги истребам, остави ме. :31 И се умилостиви Господ од злото што рече да им го направи. :32 Зашто многу може молењето мајчино за милосрдноста на Владетелот. :33 Стана царот да ја пречека и ѝ поклони и ѝ поставија престол на мајката царева и седна од неговата десна страна. :34 Пошто вели Дух Свети со устата Давидова: „Седна царицата оддесно до тебе“. :35 „Таа што е на поголема чест од херувимите и др., со која серафимите не можат да се споредат и др.“ : 36 Зашто славата моја е во прославувањето на мајката моја. : 37 Така споменува свети Григориј Никомидиски во своето слово на Вси Свети, споменува говорејќи за самата Дева, вели: „Зашто твојата слава ја направи своја, замислувајќи ја своја слава, и како син решавајќи, (ти) ја извршува молбата“. :38 Никој што доаѓа при тебе усрамен не излегува, пречиста Дево, ами моли и прима дар за полезното молење. :39 Во секое време, на секое место, секогаш, сега и секогаш и во вечните векови, амин. }} {{ЈС-70}} [[Категорија:Кирил Пејчиновиќ]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] nx4slz07ypzkixu89nhwagk09thx3xv 22483 22467 2026-09-14T13:33:02Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Македонска литература]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22483 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|50%}}{{Заглавје |заглавје =Утешение грешним<br>Книга глаголемаѧ Ѹтѣшенїе Грѣшнымъ приведена на простїй ѧзыкъ ѿ кѷрίлла їеромонаха бывшагѡ игɤменъ въ мѡнастыръ лешечкагѡ с҃тагѡ аϑанасїа въ тѷпъ Солɤнскїй при хаџи папа ϑеодѡсїа архїмандрїта Сѷнаитскагѡ въ лѣта 1840 |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Книгата е издадена во 1840 во Солун. | автор= Кирил Пејчиновиќ |текст = <poem> Евангелие от Матеа:(Глава 17, стих 21):Сеј род ничесом же не исходит, токмо молитвоју и постом. ¹ И паки: Разгневавстја господин его и предаде его мучителем.² Две силни оружиј даде нам Бог да се бранимо от душманите наши видимија и невидимија, сиреч: плоќ и мир и диавол. Две оружие имамо: молитва и пост. Душмани имамо три: снагата своја, и коншијата твој, и диавол. Сн'гата своја се навасует со постење, коншиата со трпење, а диавола со молитва. От нетрпењето наше како нам ет ујгун тако мие чинимо, и за това Бога го налутуемо и от него трешници јадемо. Да со таквија трешници јадејќи на овој век тегнејќи, да куртулисамо от големата трешница што ет на тој век, спреч от вечна мука, от неја же да избавит премилостивиј Бог молитвами пречистија своеја матере и всех свјатих своих, амин.³ Но више реченое евангелие, томуа чоеку што му рече Христос, напред му рече: „О роде неверниј, до коле пребуду во вас? До коле терпљу вам?⁴ До кога ќе ве трпим, до кога ќе стоим во вас сиреч и до кога ќе стоит моата сн'га во вас, непокајании, разврашчении, неисправлении по Бога?“ Зашто велит неверниј? Не от ошто сме без вера, току зашто не имамо дела вери, сиреч добродетели. Сме се развратиле от пут божи, сме отишле по лош пут, по волја наша, по ќеф наш. Речовите евангелиски сме ги нарекле ни заошто, сме се на своја волја навратиле, на свое сластие и страстие, того ради називает нас разврашчении.⁵ И затова велит: „До кога ќе ве трпим? До кога ќе ви отпуштавам? Ете да знаете зере сабла гола ве чекат. Ашче же не хошчете, ниже послушаете мене, меч ви појаст.“ Уста бо господња глаголаша сија, глаголет пророк Исаиа (глава 1, стих 20) от страни божиј.⁶ Меч викаат „сабља“. Затова пишет и во Псалтир (псалом 7, стих 13-14): „Лук свој напрјаже и уготова и, и в нем уготова сосуди смертнија, стрели силнаго изошчрени со углими пустинија.“⁷ А људи грешнии хабер немаат ни от сабља божија ни от стрелите негови, току се надеат на младоста своја и велат: „На старост ќемо се покаис“*. А не знаат, еле на младост грешници погибнујат от ненадејани стрели, млади умирајут и непокајани. А божии стрели сат едни уготовени за истепуење млади деца, ради да познаат родители нихни, да познаат еле имат Бог, еле имат и стрели друзи за родителите да изумрат, да останат децата сирочиња, и тија да познаат еле имат Бог. Другому жени да му умира много, на едни жени много мужи да је умират. Едни стрели за болни, да легаат на одр со години. Другии стрели мали стрели, тија немаат числа. Понекому да му идет опако, да не ќаруат, да заразит, да усиромашет. Други стрели: да изгорат куќи, ханови, магазии, дуќани. Другии за зулумќари да чинат зулум со многу ангарие, со многу паре сакање, за скупиа, за гладиа, за добици умирање, болес по стока, по људи, сипаници, огница, чума, за често војска, муњавици, нераатлик, бегање, пленство, плач. Тиа сат все стрели от Господа попуштени за наши кабаети, беди, напасти, и неволи. „Оружие свое очистит, лук свој напрјаже и уготова и, и в нем уготова соуди смертнија“⁸ (псалом 7, стих 13-14). От таквија стрели ние грешници где да побегнимо? Каде да се скриемо? Нигде немамо утечуење, токмо пак при Бога со покајание, со постење и молби. Едни молби наши от нас што се чинат со солзи наши, и пак и риџали, риџаџие: едни риџаџие да молат Бога у долна церква, едни у горна церква. Што молат за нас едни у долна церква: архиереи, свјашченици, калугери, манастири, бдение, литургии, параклиси - тиа све се велат долни риџаџии. И пак да пуштимо и горни риџаџие, тиа што стоат на небо близо при Бога: архангели и ангели, апостоли, пророци, свјатители, и праведнии угодници божии. Них да ги молимо, они да застанат за нас пред Бога на молбу. И от них башка помошно да припаднемо да молимо пречистују Деву Богородицу, зере она ет мајка божија, нејзин син најмошно послушует њу, и повише и от небеснии молачи и от земнии молебници, зере она го зачнала от Духа Свјатаго, и го носила девет месеци, и го доила со девојчести сосци, ем на негово мучение плакала, ем негово воскресение се радувала, и во век века се радува со него, и му седит от страна десна, седит за нас сина своего молит. Видите, благословении христиани, колко должност имамо мие христиани ко Матери Божиеј, зере она ет нам ем мајка наша, ем баба наша; зере нејзин син нам ет ем татко наш, ем брат наш; зере мие ако држимо заповеди Отца небеснаго, мие сме синове Вишнаго. Христос кога воскреснат от гроба, рече на Мариа Магдалина, је рече: „Иди кажи на браќата мои и Петрови: восхожду ко Отцу моему и Отцу вашему и Богу моему и Богу нашому“.</sup>9</sup> Нам велит Бог вишниј: „Аз рех бози есте вси и синове вишнаго, ви же јако человеци умираете и јако един от књазеј падаете“.¹⁰ Видите, братие христиани, мие синове Вишнаго сме се сториле по благодати. Пошто сме синове Вишнаго, мие и Исусови братиа, а Исусова мајка, она ет наша мајка. Кога така ет, мие требуват повише чест да имамо Богородици от свите светци, зере она непрестано молит, сина своего, и молбата нојзина нојзин син дајма гу послушуват. Кога тако ет, и ја вам велим: вие сирочиња што сте останале на земја, без татка, без мајка, не тужите зашто сте без мајка, да на тужите зере имате мајка на небо, мајка ваша - мајка божија; не тужите зере имате похарна мајка на небо, от десна страна Богу седит, и нас жалит, и нас милует, и нам бедним поможует; не тужете и вие, болнии, отпаднати от здравје, зере имате лекар на небо - пречиста дева Марија; не тужите, грешнии, вие што имате многу грехови, не тужите току покајте се и Мајка Божиа прошчение ќе ви извадит от сина своего, не тужите току имајте утешение, зере она ет утешение грешним и скорбним радост и надежда ненадежним. Деву Мариу викајте на помошт, вси неволници, и вси христиани, мужи и жени. Богородицу викајте на помошт на сегашен век и на смертен час, вси христиани што се поклонуете на иконата Исусова и Мариина. И пак поклонујте се и често молите се пречистеј деви Богородице11. Иисус и Мариа, тија две имиња да не ви бидат ексик от ваш ум, от ваша уста. Иисус и Мариа, тија две имиња со себе да ги носите и на пут, и на работа; кога работаш со тија две имиња да се стемниш и да се раздениш. Иисус и Мариа, тија имиња да ви бидат на помошт на всјака работа и на смертен час, кога ќе чините теслим душа пред Бога, и тогај да ви се најдат при вас от една страна Иисус, от друга страна Мариа. Пак со Иисуса и со Марију да се прославите во царство небесно, и нејзи да поемо и да речемо: „Богородице дево, радујсја благодатнаја Марие, Господ с тобоју и тебе ради со нас, амин.“¹² Архангелска реч дајма је се поет нејзи, и на небо, и на земља, от ангели, и от человеци. Она всегда се радует, дајма се радуват, и нојзина радост никогда не се скончуват. От десна страна Бога седит и за нас молит Бога. Видите, христиани, каков риџал имамо мие пред Бога: сама султана, сиреч царица небеснаја, Матер Божија, за нас чинит риџаллук пред Бога. А мие, христиани, каков пешкеш да је пратимо нејзи? Во истину ништо не смо кадир, отсем често да је се молимо и чисто да гу спомињамо и во годината баре две недели за нојзино име да постимо, сиреч августа месеца две недели што ги викат госпоџи пости, сиреч Богородичен пост. Кои ќе го постат хубаво, чисто како великиј пост, со чистота, со непрејадување, со непрепиење, со трпење еден другого во тиа две недели, - ни на гости идење, и постелата чисто држење, - тако хубаво кој ќе постит да знает и да веруват еле бакшиш голем ќе да земет от пречиста Мајка Божија. Зере нејзин син, Господ и Бог наш Иисус Христос, голем икрам је чинит, от десно себе престол је поставил и заповедал на архангели и вси сили небеснии и вси свјатци - да је се поклонуват нејзи, зере она им ет царица, понеже ет мајка царева. И рекол нези: „Сакај, мајко моја, от мене хер што сакаш, зере ја не се отвратуем от тебе. Проси, мати моја, јако неотврашчусја тебе“¹³ (како што писуват во книга Библиа). Коги дојде мајка Соломона царја, дојде да се стави со сина своего за некакви маслаати да просит от него, и нојзин син Соломон је станал на нозе и стол је поставил от десно себе и гу прашал: „Што захмет, мајко моја, што си дошла до мене?“ И она му рекла: „Царју мој, синко мој, имам нешто риџа, сакам да ми поминет риџата.“ И он је рече: „Сакај, мајко моја, што да сакаш. Ја цар, свешто у моја рука и у моја волја. Ја цар, ти мајка моја. Сакај, зере ја не се отвратуам от тебе. Прости, мати моја, јако неотврашчусја тебе“. Кој сака да разбере хубаво, нека види во Библиа книга Царство 3, глава 2, стих 19 - како дошла Вирсавиа, мајка царева, што просила от сина своего. И вие, христиани, тако да веруете. Пречиста Богородица, кога се престави от овој век, тогај сам Христос, нојзин син, со ангели и со сви светци слезе от небо, во свој руце зеде нојзината пресвјатаја душа, ја отнесе на небеса и ја постави от десна страна себе. И превознесен престол је стави како што прилегат на царица и рече еи: „Седи, мајко, от десно мене и прославена биди славоју нетленноју,¹⁴ и да ти се поклонуват тебе небеснии ангели и земнии угодници. Тебе ти поминуват молбата за што да сакаш. Зере ја бог, а ти божија мајка. Ја цар, а ти султана, сиреч царица небесна. Ја син, а ти матер. Те слушам и те честим отвише всех свјатих. Должен бо есом, зере писано ест во закон Божии: Чти отца твоего и матер твоју.¹⁵ Ја затова те честим отвише. Имаш изин от мене за просење. И што да сакаш, да будет волја твоја. Проси, мати моја, јако не отврашчусја тебе. Проси бољашчим здравие,16 проси да им поможем тем што сат сметени от некакви работи неисправени. Проси на корабли, сиреч на гемиџие арен ветер. Сакај, мајко моја, на орачи и копачи бериќет да им се роди. Ја давам за ат'р твој и кабаети нихни простуем. Проси на базрџани оправен ќар. Сакај, мајко моја, на некому чоеку што не имат чедо, и ја за хатир твој му дарувам. Сакај на некоа фамилиа што сат во најдолна сиромаштиња, отпаднале, ја да им поможуем да се подкрепат. Сакај на некој робје што сат заробени или сурдисани, загубиле виљаетот свој, сакај и они да се вратат на куќата своја. Сакај некому грешнику што се фрлил во отчајание, сам себе прежалил, се уготовил за у вечнаја мука, сакај да го вратим на покајание. Проси, мати моја, оти неотврашчусја тебе“. Слушајте, христиани, мајка како се почестует и за хатир нојзин может и најголема љутиња да отфрлит от себе. Како некое време во стари Рим имаше еден цар, име му беше Кориолан, и негова мајка - името и бјаше Ветуриа. Того кнеза го напудиа гражданите без кабает. И он отиде во чужда држава, узе војска многу и се врати пак на Рим, да бие, да тепат гражданите без милост, да не пожали ни малого ни големого, ни мужко ни женско, все под сабла да постелит. И бедни Римлани што видоха толко силна војска многу множество на них, се уплашиле и се фрлиле себе во отчајание. И рекоха: „Сега не утечует никој от нас, ни муж ни жена, ни дете ни старец“. Најпосле измислили една харна мисла, пак се собрале малоо и големо, сироти и сирочиња, мужи и жени. Отидоха да мољат мајка му на забитот (Кориоланова мајка) која е била чесна жена Ветуриа. „Мати“ - је се молиле со плач она да измолит своего сина, царја Кориолана. И она им се обешта и искочи со калабалик на молба, да молит своего сина. А царот со све војска се качиле на калето со голи сабли, токо чекат војската ишарет да прескочат у градот да погубат малово големо. Ама царот, кога виде лице мајкино му и кога чу глас мајкин му, куде се молит за гражданите, и му велит: „Сине мој, милиот мој, за хатир мој прости на душмани твој“, и му показует пазухите свои куде сисал, - и царот, како чул тиа речови мајкини му, начал да се умили,¹⁷ му се нажали за мајка му куде плачет, и им прости на душманите негови, и рече на војската своја: „Вратите си саблите во ножница, зере ја простих на душманите мои“. И во тој час направиха бариш, сиреч мирба, заради љубов матери его.¹⁸ Видите, христиани, колко може ко благосердиу синовну моление матернее.¹⁹ Кога лош чоек, сосве лошотиа своја, мајкино моление не мога да преслушат, колми паче преблагиј Бог мој Иисус Христос своју пречистују матер - дали ет кабил да презрит! И во денешното евангелие пишет, во Матеа зачало 77 велит: Имал еден цар да земат у еден борчлиа тма талант, сиреч десет хилјади хазна. И борчлиата бил зуљам, не могал никогда да му ги платит, и многу му се молил да го почекат неколку заман. И царот видел еле не может да ги земет ни со чекање ни пак со затворање, и рече на тевабие свои: „Испратите го нека си ходит со здравие.“ И слугите цареви го испратиа и видоха на пут во него едни немилосливи вешчи и се вратиха, му рекоха на царот: „Како си простил толку хазна лошому чоеку? Он имал да земат у некоего чоека сто аспри, и чоекот много му се молише да го почекат до некој заман, а тој не помисли зере му простиле толку хазна и он да простит другару своему баре сто аспри, току го даде на кулук, го стави хапс.“ И тоа кога чул царот, се налутил, тој час пратил по него слуги, го дотераха, и му рекол: „Лукавиј чоек, ја ти простив тма талант, а ти не могаше ли баре сто аспри клеврету своему?“ И рече на слугите свои; „Вежите му руке и ноге и хакните го у з'ндан, и да не искочит от туде чак да платит све борџот до една аспра.“ И прогневавсја господ его предаде его мучителем, дондеже воздаст ему вес долг свој.²⁰ Видите, христиани браќа, како многу кабаети наши би простил нам Бог, ама чунки ми не простувамо на дружината наши што грешиле нам, затова и он не проштават нам нашите кабаети. Чунки рекол Христос во евангелие: „Оставите и оставитсја вам.“²¹ А тој хапс никогда не ќе искочит от з'ндан, чунки на него љут и царот и гавазите цареви. И тој хапс остана без надежда. Ама мие, христиани, и браќа мој, не смо без надежда, зашто имамо надежду ненадежним, пречистују деву Богородицу Мариу. Саде сваки христијанин нека простит клеврету своему, а кој не проштават непростен будет, а пак враќат зло за зло, тој наљутует Бога. Зере Бог велит: „Јас ќе вратим, вие не враќајте“. Писано ет: „Мне отмшчение“.²² И пак во псалом пишет: „Бог отмшчение господ“. Това ќе речет: Бог враќат (отм'стует). Најпрво отмстил на ангели свои, Денице светли²³ што се зовеше Атанаил. Откако согреши, се стори Сатанаил. И Бог го фрли во безна последнаја, идеше вечно мучит се со ангели. Согрешил Адам, и прогневасја господ его, и го напудил от рај, и го осуди замља да мешат и лебот со пот да го јадит дури да бидет жив, и после во земља да скапет сосве внуците негови. Согрешиле народ (људи) во времја Ноево, и протневасја господ, и наведе на них потоп и ги потопи свешто живо на земљава. Согрешиле људите што беха во Содом, и прогневасја господ их, и пуштил огн от небо и ги изгорил, и градот пропаднал, и го сторил езеро смрдливо. Согрешиле Евреи многажди и многажди, се прогневал господ на них, и ги предал на пленение, во душмански руце, Халдеаном, Вавилоњаном, Асирианом,²⁴ и до денеска Евреи сат резил между људи, ги викат чивут. Согрешил и Давид, Божји преател, и нему не штел да му простит дури не му дотерал еден ќиамет (гнев), пак после му простил. Согрешуемо и мие христиани, и прогневаетсја господ на нас, и многажди биет ово телесно, ово душевно. Телесно биење се велит тепање, наказание а не умершчвление, како пишет во Псалтир: „Наказуја наказа мја Господ, смерти же не предаде мја“.²⁵ Телесно тепање - сии сут</sup>26</sup> по свака година наша: кога болести по људи, кога по стока, кога по ниви, по лозја, пакости от лоши људи, на ќаро штета, огн куќи, по дуќани, вода со камење, поводен, слана, град и прочии неволи и незгоди. А душевното тепање, това се велит утепуење у вечна мука, кога ќе попуштит Бог на душа чоечка, на овои век му дават чоеку све харно, и пак за тој век го чека за у вечна мука. Зашто Бог кога напушти диаволу на праведнаго Иова, му рече Бог диаволу: „Све што имат Иов во твои руце ти ги давам, и стоката му, и децата му и здравјето му, све да му расипиш, ама душата му чувај да не му га зачкаш.“ И Иовоа душа не беше зачкана. Затова пишит во Иовоо чтение: „Не греши Иов и не даде безумие Богу“. Зашто му беше чиста душата, незачкаена от диавола, затова не даде безумие Богу. А кому чоеку диавол му зачкаел душата грех ради попушчением божиим,²⁷ тој чоек му ет сметен разумот, тој влезует во неверствие, во отчајание, во хуление на Бога, на Богородица, на светци, негова совест му ет попрана, потемнение и во вечнују тму преселение,²⁸ и таја душа исцеление не имат никогда. Томуа чоеку не му се дават ни да се помолит, отсем сама Богородица ако се сторит мукает без моление. Имат она у сина своего дерзновение многу. Кога Бог куртулиса Евреи от фараона, ги преведе преко море во Синајска Гора шедесет хилјади, и четеридесет година ги прерани со манна. А они Евреи неблагодарни, от голем рахатлук што имаха збесна, станаха да играхат хора, танци, и најпосле оставиха Бога и се поклониха на теле сребрено. И Бог им се наљути и сакаше да ги сотре до еден, да ги потепат. Току пророк Моисеа застана на молба, се молише со плач и велеше Богу: „Престани от гнева твоего и остави јарост твоју и милостив буди от злоби људеј твоих, помјанув Авраама и Иисаака и Иакова твоја раби.“²⁹ И Бог му велеше на Моисеа: „Остави мја и возјаривсја гневом на ња и потребљу их, остави мја.“</sup>30</sup> Христиани браќа мој, кој ет достоин да запретит Бога, што он ет всевластен и всесилен? Кој имат толко дерзновенние да запретит Бога да не ги трештит свое создание? Никој чоек не может, ама речовите Моисеови можеха. Ама кои речови? Тија кога велеше на Бога: „Престани от гнева твоего и јарости твоеја.“ Тија зборејќи, спомнал и стари патриахи, принел гих на молитву и рекол „помјанув Авраама, Исаака, Иакова, твоја раби“. И по таквија речови Бог престал от љутината што беше наљутен и утишил јарост своју и се умилостивил и простил на Евреи такво страшно оступление. Това ет писано Духом Свјатим у Библиа (Исхода чтение, 32 глава). И пишит и велит: „И умилостивисја Господ от зле еже рече сотворити им.“³¹ Еве ја говорим вам, христиани божи, Моисеа бил раб, и Авраам и Исаак и Иаков, и они биле рабови и угодници божии. Ем не могат слуга, кој знае колко да бидет слуга угоден своему стопану, пак на тој стопан не му ет угодникот мил колку што му ет мајка што го девет месеци носила и доила и гледала. И она ет најмила и повише дерзнование имат у сина своего. И тако по расуждение свјатаго Иоанна Дамаскина, како он расудил между раби божии и между светци божии и между Матери Божиеј многу разнос имат. Кога риџалук Моисеов заптисал љутиња божија да не паднет на идолопоклоници Евреи, колми паче више может риџалук Марии пречистија Богородици. Нојзиното моление многу повише может да заптисат гнев божиј, да не паднет на грешнии христиани. Иисус Христос кога приима молби от угодници свои, и ги послушал, а мајка своја колку повише ја послушуват от другите светци свој. И Дамаскин свјатиј пишет: „Многу бо может моление матери ко благосердиу Владики.“³² Кога дојде да се видет со своего сина царју Соломонова мајка, името беше Вирсавиа, нојзин син Соломон сретение со поклонение, како што пишет у Библиа (Царство 3, Глава 2): „Воста цар во сретение еја и поклонисја еј и постависја престол матери царевој и седе о деснују его.“³³ Како и прежде писасја по тојже царице, голем чес је сторил нојзин син. Потом је обештал све што да просит у него речот да не је се вратит празно: „Проси, мати моја, јако неотврашчусја тебе“. Тако и пречиста дева гу пречекал нојзин син единродни Иисус Христос. Чоек не может да докажет пошто не видел со очи, велаќим со ум может да најдет, пошто велит Дух Свјатиј со уста Давидовими: „Преста царица о деснују тебе“.³⁴ Таја реч само се знает, еле мајку си гу имат повише от светци и от херувимите. Пошто Дамаскин свјатиј поет: „честнејшују херувим и проч., безсравненија серафим и пак проч.“</sup>35</sup> Пошто седит на престол от десна страна сина своего, сина божија тако се видет еле и он је велит: „Проси, мати моја, јако не отврашчусја тебе“. То ест: „Мати моја избранаја от всех родов, благословеннаја ти во женах и благодатнаја, како си била на земља исполнена со благодат, тако и сега во рај. И на небеси и на земли царствуј, и да ти се поклонуват тебе ангели и человеци и всјака твар, и кој ќе тебе спомињат и молит за нешто, да им поможеш. Имаш изон от мене што сакаш да им даруваш на тија што ќе те молат за нешто. Ја давам за љубов твоја, зере слава моја во прославление матери моеја.“³⁶ Тако упоминает свјатиј Григориј Никомидиски у своем слове на Всех Свјатих, упоминает беседујушчи о самој Деве, глаголет: „Твоју бо содетел славу своеју, своеју славоју бити помишлаја, јако син разрешаја ислолњает прошение.“</sup>37</sup> Дека си сега, грешна душа, или мужка или женска, што си заминала и харамиите и митарите, и блудниците си ги заминала со; секакви грехови? Ела, душа, да ти кажем еден хабер хаирлија, Ако се наљутил Бог на тебе мошно, како на тогоа чоека што неќеше да простит стоте аспри, како што пишет во причтата во денешнето евангелие, борџот ако ти ет много хазниња, много имаш да даваш, во хапсахана седиш и во отчајание се нахождаш, - ела сега да ти кажем една надежда како да искочиш от хапсаханата. Велаќим своему другарју да простиш што ти нешто досадил, и да припадниш на молење на мајка му царотому, на тој цар што си му должен десет хилјади хазна. И да веруеш еле тија хазна ќе ти ги ресит мајка царева, ќе ти ги ресит от големиот тефтер. И царот ако ет љут, мајка му че го претвори на милост. Ах, бедна душе! Имаш ли некое злокључение, имаш и поможение. Ама от кого? От мајка царева пречиста дева Богородица Мариа. Она ако просит за тебе, нојзин син је се преклонует на моление. Она благодатнаја мајка, многу беди и газепи отвраќат од људи, тија што прибегнуват под покров нејзин. Хер во каква врзалка да бидет чоек, со неја отпушчение наождамо. Свјатиј Иоанн Димаскин појал, и мие поемо, и во црков и када год, на свако место, поемо на глас шестиј, ко пречистеј Деве: „Никтоже притекајај к тебе посрамлен исходит, пречистаја Дево, но просит и приемлет дир ко полезному прошенију“.³⁸ О Марие, блаженное имја, ангелскаја радост, ти еси на скорбнии људи радост. О Дево, о Мајко Божија, мајко наша, син твој на мене се наљутил заради мојот греховни борч. Што чиним ја окајаниј? При кого да прибегнам? От кого да се надеам за мое спасение. Сом пишман зашто сом прегрешил сам безброј. Со све срдце прибегнуем при тебе и при сина твоего, спаситеља моего. Ама тебе те оставам по мене кефил, Мајко Божија, мајко наша, тебе те молим и на тебе се надеам, зере ти си надежда ненадежним, грешним прибежиште, грешним утешение, христианска мајка, упование мое, прибежиште мое. Прими раба твоего, пожали, ти учини ходатајство ко сину твоему Христу Богу нашему, учини моление за мене и за вси христиани, и овија што сат сега овде во овоа божио место, што слушаат овоа поучение, ти да им просветиш умот, да познаат пут божии, да познаат сам себе во кој ред се наождаат. Ти да ги донесеш на покајание и от сина твоего да имаат прошчение на душата и на сн'гата нихна здравие, и каде што работаат добитка, фајда и берикет, во всјакое време, на всјако место, всегда, ниње и присно и во веки веков, амин.³⁹ </poem> _________________ :1 Овој род со ништо не се истерува, освен со молитва и пост. :2 Се разлути господарот негов и им го предаде на мачителите. :3 то ест од вечната мака (пеколот) од која да (нè) избави премилостивиот Бог со молитвите на пречистата своја мајка и на сите свети свои, амин. :4 О роде неверен, до кога ќе бидам со вас? До кога ќе ве трпам? :5 поради тоа нè наречува развратени. :6 „А ако не сакате ниту ме послушате мене, меч ќе ве изеде“. Зашто устата господова го реков ова, вели пророкот Исаиј (глава 1, стих 20) од страната божја. :7 Лакот свој го напна и го стокми, и во него стокми орудија смртни, стрели на силниот изострени... (крајот на цитатот нејасен, Б. К.) :* ќемо се покаис - ќе се покаеме. :8 Оружјето свое ќе го очисти итн. (в. т. 7.) :9 Се вознесувам кон Таткото мој и таткото ваш и Богот мој и Богот наш. :10 Јас реков дека сте богови сите и синови на нашиот, а вие како луѓе умирате и како еден од кнезовите паѓате. :11 На пречистата дева Богородица. :12 Богородице дево, радувај се благодатна Маријо, Господ е со тебе и заради тебе со нас, амин. :13 Сакај, мајко моја, зашто јас нема да се одвратам од тебе (да ти откажам). :14 Прославена биди со нетлена слава. :15 Те слушам и те честам повеќе од сите свети. Зашто сум должен, дека пишува во Законот божји: Чести го таткото твој и мајката твоја. :16 Моли здравје за болните... :17 Почнал да се смилува. :18 За љубов на неговата мајка. :19 Колку може молбата мајчина за да го смили. :20 И се разлути господарот негов и им го предаде на мачителите, дека не му го плати сиот долг свој. :21 Простете и ќе ви се прости. :22 Одмаздата е моја. :23 На Деницата светла. :24 На Халдејците, Вавилоњаните, Асирците. :25 Накажувајќи ме накажа господ, а на смрт не ме предаде. :26 сии сут = тоа се :27 Поради гревовите по божја волја. :28 Неговата совест е згазена, (неговата душа ја чека) мрака и во вечната темница преселување. :29 Запри се во гневот твој и остави ја јароста твоја и милостив биди спрема злобата на луѓето твои, спомнувајќи си го Аврамаи Исака, твоите слуги. :30 Остави ме и разјарен од гнев на нив ќе ги истребам, остави ме. :31 И се умилостиви Господ од злото што рече да им го направи. :32 Зашто многу може молењето мајчино за милосрдноста на Владетелот. :33 Стана царот да ја пречека и ѝ поклони и ѝ поставија престол на мајката царева и седна од неговата десна страна. :34 Пошто вели Дух Свети со устата Давидова: „Седна царицата оддесно до тебе“. :35 „Таа што е на поголема чест од херувимите и др., со која серафимите не можат да се споредат и др.“ : 36 Зашто славата моја е во прославувањето на мајката моја. : 37 Така споменува свети Григориј Никомидиски во своето слово на Вси Свети, споменува говорејќи за самата Дева, вели: „Зашто твојата слава ја направи своја, замислувајќи ја своја слава, и како син решавајќи, (ти) ја извршува молбата“. :38 Никој што доаѓа при тебе усрамен не излегува, пречиста Дево, ами моли и прима дар за полезното молење. :39 Во секое време, на секое место, секогаш, сега и секогаш и во вечните векови, амин. }} {{ЈС-70}} [[Категорија:Кирил Пејчиновиќ]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Македонска литература]] n0xjcqxf8dd03a0nnnhntvnkk74hnxz 1 10240 22445 22441 2026-09-14T12:00:35Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Разговор:Кирил Пејчиновиќ/ Утешение грешним]] на [[Разговор:Утешение грешним]] 22441 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 10241 22444 2026-09-14T12:00:35Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Кирил Пејчиновиќ/ Утешение грешним]] на [[Утешение грешним]] 22444 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Утешение грешним]] izs08wuy4vg4kmmc1sepb8dwpek21la 1 10242 22446 2026-09-14T12:00:36Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Разговор:Кирил Пејчиновиќ/ Утешение грешним]] на [[Разговор:Утешение грешним]] 22446 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Утешение грешним]] hz61u3y7lkswu8i1q8x3rwmtjlxxd58 0 10243 22449 2026-09-14T12:01:04Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Кирил Пејчиновиќ/ Огледало]] на [[Огледало]] 22449 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Огледало]] 4ywjxqhhjqznqyqej4r28fmy94ctf5h 1 10244 22451 2026-09-14T12:01:04Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Разговор:Кирил Пејчиновиќ/ Огледало]] на [[Разговор:Огледало]] 22451 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Огледало]] pi571ttw7nvwdjjes34pc9wyiua1um9 102 10245 22452 2026-09-14T12:37:16Z Natasa Stardelova 3192 Создадена страница со: {{author | firstname = Јоаким | lastname = Крчовски | last_initial = к | description = македонски просветителски автор кој сите свои дела ги напишал на народен јазик и заедно со [[Кирил Пејчиновиќ]] ја претставуваат првата генерација писатели на современата македонска кн... 22452 wikitext text/x-wiki {{author | firstname = Јоаким | lastname = Крчовски | last_initial = к | description = македонски просветителски автор кој сите свои дела ги напишал на народен јазик и заедно со [[Кирил Пејчиновиќ]] ја претставуваат првата генерација писатели на современата македонска книжевност. }} == Дела == *[[Јоаким Крчовски/ Слово исказаное заради умирание|Слово исказаное заради умирание]] *[[{{author | firstname = Јоаким | lastname = Крчовски | last_initial = К | description = македонски просветителски автор кој сите свои дела ги напишал на народен јазик и заедно со [[Кирил Пејчиновиќ]] ја претставуваат првата генерација писатели на современата македонска книжевност. }} == Дела == *[[Јоаким Крчовски/ Слово исказаное заради умирание|Слово исказаное заради умирание]] == Белешки == <references/> {{Автор-ЈС-100}} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Јоаким Крчовски]] cwzs4ejbbvf1ndnqzscovvwuk6p8cae 22453 22452 2026-09-14T12:40:09Z Natasa Stardelova 3192 22453 wikitext text/x-wiki {{author | firstname = Јоаким | lastname = Крчовски | last_initial = К | description = македонски просветителски автор кој сите свои дела ги напишал на народен јазик и заедно со [[Кирил Пејчиновиќ]] ја претставуваат првата генерација писатели на современата македонска книжевност. }} == Дела == *[[Јоаким Крчовски/ Слово исказаное заради умирание|Слово исказаное заради умирание]] == Белешки == <references/> {{Автор-ЈС-100}} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Јоаким Крчовски]] 5ho0ob85mxfl18re55xpj6g86mju6w9 22456 22453 2026-09-14T12:49:53Z Natasa Stardelova 3192 /* Дела */ 22456 wikitext text/x-wiki {{author | firstname = Јоаким | lastname = Крчовски | last_initial = К | description = македонски просветителски автор кој сите свои дела ги напишал на народен јазик и заедно со [[Кирил Пејчиновиќ]] ја претставуваат првата генерација писатели на современата македонска книжевност. }} == Дела == *[[Јоаким Крчовски/ Слово исказаное заради умирание|Слово исказаное заради умирание]] * [[Автор:Јоаким Крчовски/ Чудеса пресвјатија Богородици|Чудеса пресвјатија Богородици]] == Белешки == <references/> {{Автор-ЈС-100}} [[Категорија:Јоаким Крчовски|Јоаким Крчовски]] 2gwsldbat12fkrvcrfcj38jqzkw1sy1 0 10246 22455 2026-09-14T12:46:47Z Natasa Stardelova 3192 Создадена страница со: СЛОВО ИСКАЗАНОЕ ЗАРАДИ УМИРАНИЕ Јоаким Крчовски СЛОВО ИСКАЗАНОЕ ЗАРАДИ УМИРАНИЕ Слушајте сички христиани, мужи и жени, зашто кога умират человеци тогива има голем страх. Зашто идат при тие што умират страшнии дјаволи, тражат грехови. Ако некој у... 22455 wikitext text/x-wiki СЛОВО ИСКАЗАНОЕ ЗАРАДИ УМИРАНИЕ Јоаким Крчовски СЛОВО ИСКАЗАНОЕ ЗАРАДИ УМИРАНИЕ Слушајте сички христиани, мужи и жени, зашто кога умират человеци тогива има голем страх. Зашто идат при тие што умират страшнии дјаволи, тражат грехови. Ако некој умре неисповедан и непокајан, тошко и тој час ним горкиј, зашто умират неготови. Ох тешко и горко на тие человеци зашто не се очистиле от грех. Тогива нихни души врзани и нема при них ангел хранител и тие души не може да ги земе ангел. О, окајани тие человеци! Горе и тешко на тие человеци што умират неисповедани и непокајани. Ним страх на умирање зашто не се покајале и не се очистиле от грех. Тие человеци сами ходат при дјавола и си дават свои души у руки негови. И тие человеци немат спасение, зашто не зеле рајски кључови. Това е кључ - кои се исповедани, - тој имат. А кои не се исповедани, ох тешко и горко! Тие сами си утепуат свои души. За них жали свјатаја Троица и ангели и сите свјатии жаљат, зашто тие человеци остават свои дружина ангели и се чинат другари со темни и страшни дјаволи. Ох, тие человеци сами себе се душмани и утепуват свои души у вечна мука и у огин што никако не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. Ох тешка мука от тие црви! Зашто тие никој пат не умират. Така тие человеци ќе да се у љутаго мучитеља дјавола. Што е това љутиј мучитељ? Това е - кои не се покајат, мужи и жени, тие тамо ќе да се заедно сос дјаволи и огин ќе да ги силно гори и пали и мучи луто и страшно. А дјаволи ќе да ги биат и мучат љути и тешки муки. Така казуе Христос: грешните ќе да се у руки оружија. Што е това оружие? Това е оружие: на грешните ќе да (има) власт дјавол да ги бие и да ги мучи секи пат непрестанно. И никој пат не ќе да ги ни помилуе ни пожали. Слушајте да знаете како бидуе пoкајание и како можат человеци да се куртулисат от руки дјаволски. Имало у Цариград еден постник, свјатиј Василиа Новиј. Тој учил една жена на свјатое покајание, имја еј Теодора. Таја жена чисто се исповедала и чисто се покајала и многу години постила и плакала за греховите. И така со чисто покајание се преставила.* [А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби и да го разсрди духовнаго своего сина и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворови прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекраснии сараи. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии? А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшнии дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. Како да ти искажам, о чедо, таја болест и љутост што бива на снагата на тие што умират? Како кога некој гол падне у голем огн, та гори, и стопуе се, и се чини пепел, така е болест смертнаја и горкиј час што разделуе човека и иктисуа. На истина, љута е смерт на тија кои се, како мене, грешнии. Зашто и ја бех работила на грехове. И не знам кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојим от снага: видох многу дјаволи страшни и црни како арапи, - дојдоха около мене, и нихните лица беха црни како саѓи, очите нихни како жар и нихното гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и 'ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме глтнат бирден. И готвеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвориха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогај моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели божии. При мене дојдохаа како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тија како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. И рече еден светоносниј ангел сос љутиња: „О бесрамнии, прекљатии и темнии и гаразливии на род христианскиј душмани! Зашто вие доходите понапред на тие што умират и чините шамата и калабал'к? Ами многу да не се радуете: тува немате дел у таја душа.“] Това рече ангел на дјаволите. А тие тогива отвориха книги дано најдат некој грех. И гледаха у книгите и немаше ништо написанно, зашто бех се покајала чисто от сите грехови. А дјаволите клеветеха и чекаха смерт. И дојде многу страшна смерт. И рикаше страшно како арслан, а беше како человек, ама салт кости сухи составлени. И носеше многу турлии халати, да ме сече, да ме мучи и да ме раздроби моја снага. Имаше мечови и стрели, копие, брадви, секири, српови, ражни, пили, тесли, оскорди и другии халати што никој не знае на овој век. Тие чудни и дивни халати ги виде моја смиренна душа, фана да се тресе, да се плаши от страх. И се учиних како умрена. И толку ми беше мука како у огин да горам жива. И рекоха свјатии ангелии на смерт: „Отверзи а оваја душа от состави снажни скоро и тихо, да не а мучиш, зашто се (покајала)“. И дојде при мене смерт и фана да ми сече главата, ногите, руките. После со други халати сите жили ги раздели. И немах ни руки, ни ноги, и сета снага ми се учини мертва и не можех веќе хич. Пак зеде мала тесла и ми отсече главата. Пак направи еден шербет и ме со сила напои, ми го тури во уста. Нема ништо погорко на овој век колку беше горчив тој шербет. И не можеше да трпи моја душа толку горчила. И ја изтргнаха тие светоноснии ангели у свои руки. Тогива аз погледах на моја снага - лежеше мертва како кога некој соблече свои дрехи кога се гнасни. Така ја гледах на моја снага. И ми се видеше многу гнасна. И ме держеха свјатии ангели у свои руки, а тие страшнии дјаволи ни обиколиха около нас и викаха: „Многу грехови има оваја душа!“ И тогива познаха свјатии ангели моја чиста вера, зашто от вера бидуе человеку спасение. А кој нема вера, тие человеци немат спасение. И показаха мое чисто покајание и што бех ходила у свјатија церков со страх божиј и што бех плакала за мој грех и што бех сиромаси пригледала. Сè што бех добро учинила ми се видеше како да сум денеска да е сторенно. А дјаволите видеха тие мои добрини, фанаха да 'ржат на мене како пси страшно и сакаха да ме грабнат и жива да ме глтнат. И у тој час се јави тамо мој духовник свјатиј Василиа, што беше ме учил свјатое покајание. И рече на свјатии ангели. „Господие мои, многу сум молил Христа сина Божија за оваја душа и тој ми а мене даровал и простил.“ Това рече свјатиј Василиа и извади еден мех црвен. Мене ми се учини това да е злато. А това не било злато, ами било молитви свјатаго Василиа моего путевожда и учитеља и наставника на пути водјаштаго в жизни вечнија. И тој мех го даде на свјатии ангели и им рече: „Ќога ќе да идете горе на високо, ќе да поминете многу страшнии ѓумруци дјаволски. Тие секого, и мужи и жени, многу страшно тражат и испитуват. А вие да ја откупите оваја душа со овој мој мех. Тој полн ест со мој пот и труд и пост и со мои молитви.“ И ме посипа со едни благии миризми божии. И се исполних благоуханија духовнаго и се учиних многу светла. И познах зашто ми дарова Бог на моја душа небеснии божии дарованија и светлости рајски за моја вера и чистое покајание. А тие вселукавии дјаволи видеха тие божии дарови на мене - останаха како без ум и не можеха ништо да чинат и заплакаха и отидоха. Пак рече свјатиј Василиа на ангелите: „Господие мои, кога ќе да ја преведете оваја душа от тие страшнии ѓумруци дјаволски, да ја поставите у мој дом, што сам си уготовал сос мој труд и молитви.“ Това рече свјатиј Василиа и отиде. А мене подеха ме свјатии ангели на високо на горе на каде слнце. И тамо ни сретоха воздушнии дуси и горкии страшнии дјаволи - првиј ѓумрук. И ни сретоха и ни запреха тамо како некои љутии зверови и рикаха на мене како арслани. Фанаха да тражат первиј грех, кои человеци збориле, или мужи или жени, срамнии и грешнии зборови. Ох тешко и горко тамо на тие человеци кои пеат песни срамни и блудни! Тие человеци си дават свои души и дар и курбан на дјавола. И бега от них ангел хранител, а при них седи дјавол. Кога пеат песни грешнии, тогава има у нихни души дух дјаволскиј и тие человеци пиат чаша дјаволска и ги пише дјавол да се негови. Сос тие песни служат и работат Антихристу. Тие христиани, мужи или жени, што пеат и играт, тие носат на них образ и лице дјаволско. Кои человеци пеат и играт, тие се записуват да се синови дјаволски. И кога играт, тогива седи при них дјавол и многу се радуе зашто си чинат нихни души невести дјаволскии. И голема радост на дјавола кога христиани пиат вино и пеат и играт. И кога пеат блудни песни, тогива им маха дјавол елпезе да ги хлади, да му работат нему и да не спиат. И бега от тие человеци ангел хранител и се чинат дружина сос дјаволи. И идат у пропаст и у темница дјаволска и у огин што никој пат не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. А тие црви никој пат не умират. И ќе да се гладни тешкиј и страшен глад. Ќе да си жвакат и гризат јазиците у вечниј и безконечниј век. Това ќе да им плати страшен судиа, син божиј Иисус Христос - страшен и праведен судија на тие человеци кои пеат песни блудни. А ја Теодора како видех тие големи страхови, - и тесен пат чуват и пазат страшнии дјаволи, толку тесен и страшен пат што не може ни пиле да прелета, - и многу се уплаших. И от тој страх се заплаках жално и рекох на свјатии ангели: „Господие мои, не знајат ли человеци овие страшни патишта дјаволски?“ И ми рече ангел: „Слушај, Теодоро, сички человеци знајат и слушат свјатое евангелие и сички книги христианскии се за овие страшнии дјаволски патишта писуват. А человеци никој пат Богу не се мољат и у нихии секиј час и секиј пат речи и зборови. И от тие грешни и дјаволски зборови им ум отемнел и ослепел. А едни от многу спиење, а едни от многу вино пиење и от многу турлии грехови - сички се како безумни зверови и добици. Љубат и обичат овој век. А Христос казуе: кој обиче нешто от овој век, тие человеци се душмани божии. Кога се Богу душмани, не можат да се спасат. Пак рече ангел: „Слушај, Теодоро, кои человеци љубат нешто от овој век, тие немат пат за рај. И нихни души се врзани у руки дјаволски, зашто љубат мертви и хулни работи“. Сè што е на овој век, сичкото ест мертво. И Бог неќе тие человеци кои обичат овој век. Тие человеци што обичат овој век, тие подобре да не се родили. От них ни един не може да помине овие страшнии дјаволи. Требуе да мислиме умирање и суд божиј и царство небесное и мука вечнаја. СЛОВО ЗАРАДИ СВЈАТОЕ ИСПОВЕДАНИЕ НА СИЧКИ ХРИСТИАНИ, НА МУЖИ И НА ЖЕНИ Да знајат зашто Христос син божиј бил на небо при Отца Бога, а человеци биле на земља како овци без пастир. Не знале ни Бога ни кој ни создал, ами служиле, работиле на дјавола. И Бог пожалил свое создание да ги куртулиса от руки дјаволски человеците - пратил от небо сина своего, Господа нашего Иисуса Христа. И се родил чудно и дивно от пречистија деви Богородици, да научи человеци да верујат в Троице единаго Бога, Отца и Сина и Свјатаго Духа, амин. И ни дал и ни оставил пат божиј. Што е това пат божиј? Това е пат божиј; сватоје евангелие. И кои человеци, или мужи или жени, ако не верујат Христово свјатое евангелие, тие не можат да влезат у рај божиј, ами тие идат у темно место и у руки дјаволски. Сички христиани сме чеда божии от свјатое крештение. И сме се учиниле бели како снег. И сме се отрекле от сичките работи дјаволски - магии и баење и запотнуење и сон да не се веруе. Тие се дјаволски работи. Кои христиани ходат по магии и по баење, тие ги проклина свјатаја церков божија. И тие человеци кои чинат и кои верујат тие проклети магии и баење, тие человеци работат на дјавола и се записуват у книги дјаволски. На сички человеци дал Бог боготкани руби от свјатое крештение и крила да прелетаме от мрежи и примки дјаволски. И сме должни секиј час да сме готови за умирање, зашто не знаеме кога ќе да ни грабне страшна смерт и ќе да ни посече љута секира божија. А ако некој умре неисповедан, ох тешко и горко нему! Таја душа не може да се куртулиса от страшни ѓумруци дјаволски. Зашто грехови загубуват тие боготкани руби и крила што ни дал Бог на свјатое крештение. И да се сички чисто покаеме, зашто сме голи, наши души, и да се облечеме у чисти божии руби, да не се намериме голи, и да се учиниме дружина со ангели! И така можат человеци да се курталисат от руки дјаволски. И да покриеме наши голи души! Слушајте како бидуе покајание! Многу человеци согрешиле - и царови, ама за нихни грехови се исповедале и многу години постиле, и ден и ношт стојале на ноги диван Богу и се молиле на Бога и постиле и плакале. Со такво чисто покајание им простил Бог сичките грехови и им дал Бог дар да чинат чудо. Един цар - Давид, за един грех што учинил, пратил Бог ангела и утепал седмдесјат хилјади војска негова. И другиј газеп му пратил Бог: негов син Авесалом го испадил от царство. А тој цар Давид ходил по гори и по планини и секиј ден и ношт плакал. Ама не плакал за царство, ами плакал за грех негов. И другиј цар Роман заради една клетва што преступил толку многу се уплашил от страшен суд божиј, отишел у монастир, се учинил калуѓер и тамо у тој монастир научил едно дете да го бие секиј ден сос камџија. И му говорило детето: „Влези, злиј калуѓере, да јадеш хлеб!“ И другиј цар - Теодосиа, заради една помисл имал грешна - и от това се уплашил от Бога и многу далеку ходил до Медиолан при свјатаго Амвросиа да се исповеда свој грех. И другиј цар утепал человека и за тој грех духовник му дал канон да иде на една гора висока бос да ходи и тамо да седи гол со царское украшение четиридесет дни. Тамо седел и малу хлеб јал, малу вода пил, и ден и ношт се молил Богу и плакал и малу лежал на гола земља. Слушајте, чеда божии, мои мили христиани! Ете така се простуе грех. Царови лежале на гола земља. И тој цар што се учинил калуѓер - колку имал страх от Бога и се учинил от сите человеци подолу. И сичките му се смеале, а тој сите срамови терпел сос радостно срдце, салт да му прости Бог греховите. Слушајте, царови заради греховите колку големи и тешки захмети теглиле. А вие сега, гршении человеци, о колку сте безумнии! Кој сака да му се прости грех, тој перво ест должен да се исповеда и секиј час, и ден и ношт да се моли Богу и да пости и да плаче. Така може да се куртулиса от грех и от руки дјаволски, а инако не е кабил, ако би некој жив изгорел у огин. Чухте ли, како се царови покајале и колку имале голем страх от Бога и от страшнаго суда божија и от пламене огња геенскаго неугасимаго, хотјаштаго пријати прокљатие грешники у вечное и безконечное мучение и муки? Тие царови се бојале от тие љути муки, затова толку тешки захмети теглиле. А вие сиромаси грешнии не сте поголеми от царови и ваши снаги не се помеки и не сте поблагородни. Сос тие снаги што сте чиниле грех, пак тие снаги да ги помачите. Така се простуе грех, а инако неќе Бог и не е удоволен Бог, без захмет не простуе грех никому. Тие царови имале помногу пари от сички человеци што се на овој век и можеле да дадат хилјади милиони хазни, салт да не се толку мучат, толку тешки захмети. Ама инако не е кабил, ако би дал некој и цело царство. А ако ви рече некој духовник „дајте ми пари да ви простам греховите,“ сак'н да не го веруете! Зашто сос пари не се простуе грех. Салт си губите парите, а ваши грехови не ви се простујат. И тие духовници, кои проштават грех сос пари, тие се проклети от свјатии отци и от седм собори. Таквии духовници се под клетва, тие кои проштаваат грех со пари, и от них да бегат христиани како от љути змии. Тие се душегубци и клетви чеда и без вери, амин. * Единствениот егземплар на оваа книшка, до кој можевме да дојдеме при подготвувањето на нашево издание, беше за жал оштетен (без стр. 6-10). Текстот што следува, во аглести загради, го зедовме од „Митарства“, за да го прикажеме без прекин текстот на расказот. buz6bop3uy1lrk0t4532lxn9tewcopb 22457 22455 2026-09-14T12:58:01Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Јоаким Крчовски/ Слово исказаное заради умирание]] на [[Слово исказаное заради умирание]] 22455 wikitext text/x-wiki СЛОВО ИСКАЗАНОЕ ЗАРАДИ УМИРАНИЕ Јоаким Крчовски СЛОВО ИСКАЗАНОЕ ЗАРАДИ УМИРАНИЕ Слушајте сички христиани, мужи и жени, зашто кога умират человеци тогива има голем страх. Зашто идат при тие што умират страшнии дјаволи, тражат грехови. Ако некој умре неисповедан и непокајан, тошко и тој час ним горкиј, зашто умират неготови. Ох тешко и горко на тие человеци зашто не се очистиле от грех. Тогива нихни души врзани и нема при них ангел хранител и тие души не може да ги земе ангел. О, окајани тие человеци! Горе и тешко на тие человеци што умират неисповедани и непокајани. Ним страх на умирање зашто не се покајале и не се очистиле от грех. Тие человеци сами ходат при дјавола и си дават свои души у руки негови. И тие человеци немат спасение, зашто не зеле рајски кључови. Това е кључ - кои се исповедани, - тој имат. А кои не се исповедани, ох тешко и горко! Тие сами си утепуат свои души. За них жали свјатаја Троица и ангели и сите свјатии жаљат, зашто тие человеци остават свои дружина ангели и се чинат другари со темни и страшни дјаволи. Ох, тие человеци сами себе се душмани и утепуват свои души у вечна мука и у огин што никако не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. Ох тешка мука от тие црви! Зашто тие никој пат не умират. Така тие человеци ќе да се у љутаго мучитеља дјавола. Што е това љутиј мучитељ? Това е - кои не се покајат, мужи и жени, тие тамо ќе да се заедно сос дјаволи и огин ќе да ги силно гори и пали и мучи луто и страшно. А дјаволи ќе да ги биат и мучат љути и тешки муки. Така казуе Христос: грешните ќе да се у руки оружија. Што е това оружие? Това е оружие: на грешните ќе да (има) власт дјавол да ги бие и да ги мучи секи пат непрестанно. И никој пат не ќе да ги ни помилуе ни пожали. Слушајте да знаете како бидуе пoкајание и како можат человеци да се куртулисат от руки дјаволски. Имало у Цариград еден постник, свјатиј Василиа Новиј. Тој учил една жена на свјатое покајание, имја еј Теодора. Таја жена чисто се исповедала и чисто се покајала и многу години постила и плакала за греховите. И така со чисто покајание се преставила.* [А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби и да го разсрди духовнаго своего сина и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворови прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекраснии сараи. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии? А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшнии дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. Како да ти искажам, о чедо, таја болест и љутост што бива на снагата на тие што умират? Како кога некој гол падне у голем огн, та гори, и стопуе се, и се чини пепел, така е болест смертнаја и горкиј час што разделуе човека и иктисуа. На истина, љута е смерт на тија кои се, како мене, грешнии. Зашто и ја бех работила на грехове. И не знам кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојим от снага: видох многу дјаволи страшни и црни како арапи, - дојдоха около мене, и нихните лица беха црни како саѓи, очите нихни како жар и нихното гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и 'ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме глтнат бирден. И готвеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвориха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогај моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели божии. При мене дојдохаа како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тија како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. И рече еден светоносниј ангел сос љутиња: „О бесрамнии, прекљатии и темнии и гаразливии на род христианскиј душмани! Зашто вие доходите понапред на тие што умират и чините шамата и калабал'к? Ами многу да не се радуете: тува немате дел у таја душа.“] Това рече ангел на дјаволите. А тие тогива отвориха книги дано најдат некој грех. И гледаха у книгите и немаше ништо написанно, зашто бех се покајала чисто от сите грехови. А дјаволите клеветеха и чекаха смерт. И дојде многу страшна смерт. И рикаше страшно како арслан, а беше како человек, ама салт кости сухи составлени. И носеше многу турлии халати, да ме сече, да ме мучи и да ме раздроби моја снага. Имаше мечови и стрели, копие, брадви, секири, српови, ражни, пили, тесли, оскорди и другии халати што никој не знае на овој век. Тие чудни и дивни халати ги виде моја смиренна душа, фана да се тресе, да се плаши от страх. И се учиних како умрена. И толку ми беше мука како у огин да горам жива. И рекоха свјатии ангелии на смерт: „Отверзи а оваја душа от состави снажни скоро и тихо, да не а мучиш, зашто се (покајала)“. И дојде при мене смерт и фана да ми сече главата, ногите, руките. После со други халати сите жили ги раздели. И немах ни руки, ни ноги, и сета снага ми се учини мертва и не можех веќе хич. Пак зеде мала тесла и ми отсече главата. Пак направи еден шербет и ме со сила напои, ми го тури во уста. Нема ништо погорко на овој век колку беше горчив тој шербет. И не можеше да трпи моја душа толку горчила. И ја изтргнаха тие светоноснии ангели у свои руки. Тогива аз погледах на моја снага - лежеше мертва како кога некој соблече свои дрехи кога се гнасни. Така ја гледах на моја снага. И ми се видеше многу гнасна. И ме держеха свјатии ангели у свои руки, а тие страшнии дјаволи ни обиколиха около нас и викаха: „Многу грехови има оваја душа!“ И тогива познаха свјатии ангели моја чиста вера, зашто от вера бидуе человеку спасение. А кој нема вера, тие человеци немат спасение. И показаха мое чисто покајание и што бех ходила у свјатија церков со страх божиј и што бех плакала за мој грех и што бех сиромаси пригледала. Сè што бех добро учинила ми се видеше како да сум денеска да е сторенно. А дјаволите видеха тие мои добрини, фанаха да 'ржат на мене како пси страшно и сакаха да ме грабнат и жива да ме глтнат. И у тој час се јави тамо мој духовник свјатиј Василиа, што беше ме учил свјатое покајание. И рече на свјатии ангели. „Господие мои, многу сум молил Христа сина Божија за оваја душа и тој ми а мене даровал и простил.“ Това рече свјатиј Василиа и извади еден мех црвен. Мене ми се учини това да е злато. А това не било злато, ами било молитви свјатаго Василиа моего путевожда и учитеља и наставника на пути водјаштаго в жизни вечнија. И тој мех го даде на свјатии ангели и им рече: „Ќога ќе да идете горе на високо, ќе да поминете многу страшнии ѓумруци дјаволски. Тие секого, и мужи и жени, многу страшно тражат и испитуват. А вие да ја откупите оваја душа со овој мој мех. Тој полн ест со мој пот и труд и пост и со мои молитви.“ И ме посипа со едни благии миризми божии. И се исполних благоуханија духовнаго и се учиних многу светла. И познах зашто ми дарова Бог на моја душа небеснии божии дарованија и светлости рајски за моја вера и чистое покајание. А тие вселукавии дјаволи видеха тие божии дарови на мене - останаха како без ум и не можеха ништо да чинат и заплакаха и отидоха. Пак рече свјатиј Василиа на ангелите: „Господие мои, кога ќе да ја преведете оваја душа от тие страшнии ѓумруци дјаволски, да ја поставите у мој дом, што сам си уготовал сос мој труд и молитви.“ Това рече свјатиј Василиа и отиде. А мене подеха ме свјатии ангели на високо на горе на каде слнце. И тамо ни сретоха воздушнии дуси и горкии страшнии дјаволи - првиј ѓумрук. И ни сретоха и ни запреха тамо како некои љутии зверови и рикаха на мене како арслани. Фанаха да тражат первиј грех, кои человеци збориле, или мужи или жени, срамнии и грешнии зборови. Ох тешко и горко тамо на тие человеци кои пеат песни срамни и блудни! Тие человеци си дават свои души и дар и курбан на дјавола. И бега от них ангел хранител, а при них седи дјавол. Кога пеат песни грешнии, тогава има у нихни души дух дјаволскиј и тие человеци пиат чаша дјаволска и ги пише дјавол да се негови. Сос тие песни служат и работат Антихристу. Тие христиани, мужи или жени, што пеат и играт, тие носат на них образ и лице дјаволско. Кои человеци пеат и играт, тие се записуват да се синови дјаволски. И кога играт, тогива седи при них дјавол и многу се радуе зашто си чинат нихни души невести дјаволскии. И голема радост на дјавола кога христиани пиат вино и пеат и играт. И кога пеат блудни песни, тогива им маха дјавол елпезе да ги хлади, да му работат нему и да не спиат. И бега от тие человеци ангел хранител и се чинат дружина сос дјаволи. И идат у пропаст и у темница дјаволска и у огин што никој пат не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. А тие црви никој пат не умират. И ќе да се гладни тешкиј и страшен глад. Ќе да си жвакат и гризат јазиците у вечниј и безконечниј век. Това ќе да им плати страшен судиа, син божиј Иисус Христос - страшен и праведен судија на тие человеци кои пеат песни блудни. А ја Теодора како видех тие големи страхови, - и тесен пат чуват и пазат страшнии дјаволи, толку тесен и страшен пат што не може ни пиле да прелета, - и многу се уплаших. И от тој страх се заплаках жално и рекох на свјатии ангели: „Господие мои, не знајат ли человеци овие страшни патишта дјаволски?“ И ми рече ангел: „Слушај, Теодоро, сички человеци знајат и слушат свјатое евангелие и сички книги христианскии се за овие страшнии дјаволски патишта писуват. А человеци никој пат Богу не се мољат и у нихии секиј час и секиј пат речи и зборови. И от тие грешни и дјаволски зборови им ум отемнел и ослепел. А едни от многу спиење, а едни от многу вино пиење и от многу турлии грехови - сички се како безумни зверови и добици. Љубат и обичат овој век. А Христос казуе: кој обиче нешто от овој век, тие человеци се душмани божии. Кога се Богу душмани, не можат да се спасат. Пак рече ангел: „Слушај, Теодоро, кои человеци љубат нешто от овој век, тие немат пат за рај. И нихни души се врзани у руки дјаволски, зашто љубат мертви и хулни работи“. Сè што е на овој век, сичкото ест мертво. И Бог неќе тие человеци кои обичат овој век. Тие человеци што обичат овој век, тие подобре да не се родили. От них ни един не може да помине овие страшнии дјаволи. Требуе да мислиме умирање и суд божиј и царство небесное и мука вечнаја. СЛОВО ЗАРАДИ СВЈАТОЕ ИСПОВЕДАНИЕ НА СИЧКИ ХРИСТИАНИ, НА МУЖИ И НА ЖЕНИ Да знајат зашто Христос син божиј бил на небо при Отца Бога, а человеци биле на земља како овци без пастир. Не знале ни Бога ни кој ни создал, ами служиле, работиле на дјавола. И Бог пожалил свое создание да ги куртулиса от руки дјаволски человеците - пратил от небо сина своего, Господа нашего Иисуса Христа. И се родил чудно и дивно от пречистија деви Богородици, да научи человеци да верујат в Троице единаго Бога, Отца и Сина и Свјатаго Духа, амин. И ни дал и ни оставил пат божиј. Што е това пат божиј? Това е пат божиј; сватоје евангелие. И кои человеци, или мужи или жени, ако не верујат Христово свјатое евангелие, тие не можат да влезат у рај божиј, ами тие идат у темно место и у руки дјаволски. Сички христиани сме чеда божии от свјатое крештение. И сме се учиниле бели како снег. И сме се отрекле от сичките работи дјаволски - магии и баење и запотнуење и сон да не се веруе. Тие се дјаволски работи. Кои христиани ходат по магии и по баење, тие ги проклина свјатаја церков божија. И тие человеци кои чинат и кои верујат тие проклети магии и баење, тие человеци работат на дјавола и се записуват у книги дјаволски. На сички человеци дал Бог боготкани руби от свјатое крештение и крила да прелетаме от мрежи и примки дјаволски. И сме должни секиј час да сме готови за умирање, зашто не знаеме кога ќе да ни грабне страшна смерт и ќе да ни посече љута секира божија. А ако некој умре неисповедан, ох тешко и горко нему! Таја душа не може да се куртулиса от страшни ѓумруци дјаволски. Зашто грехови загубуват тие боготкани руби и крила што ни дал Бог на свјатое крештение. И да се сички чисто покаеме, зашто сме голи, наши души, и да се облечеме у чисти божии руби, да не се намериме голи, и да се учиниме дружина со ангели! И така можат человеци да се курталисат от руки дјаволски. И да покриеме наши голи души! Слушајте како бидуе покајание! Многу человеци согрешиле - и царови, ама за нихни грехови се исповедале и многу години постиле, и ден и ношт стојале на ноги диван Богу и се молиле на Бога и постиле и плакале. Со такво чисто покајание им простил Бог сичките грехови и им дал Бог дар да чинат чудо. Един цар - Давид, за един грех што учинил, пратил Бог ангела и утепал седмдесјат хилјади војска негова. И другиј газеп му пратил Бог: негов син Авесалом го испадил от царство. А тој цар Давид ходил по гори и по планини и секиј ден и ношт плакал. Ама не плакал за царство, ами плакал за грех негов. И другиј цар Роман заради една клетва што преступил толку многу се уплашил от страшен суд божиј, отишел у монастир, се учинил калуѓер и тамо у тој монастир научил едно дете да го бие секиј ден сос камџија. И му говорило детето: „Влези, злиј калуѓере, да јадеш хлеб!“ И другиј цар - Теодосиа, заради една помисл имал грешна - и от това се уплашил от Бога и многу далеку ходил до Медиолан при свјатаго Амвросиа да се исповеда свој грех. И другиј цар утепал человека и за тој грех духовник му дал канон да иде на една гора висока бос да ходи и тамо да седи гол со царское украшение четиридесет дни. Тамо седел и малу хлеб јал, малу вода пил, и ден и ношт се молил Богу и плакал и малу лежал на гола земља. Слушајте, чеда божии, мои мили христиани! Ете така се простуе грех. Царови лежале на гола земља. И тој цар што се учинил калуѓер - колку имал страх от Бога и се учинил от сите человеци подолу. И сичките му се смеале, а тој сите срамови терпел сос радостно срдце, салт да му прости Бог греховите. Слушајте, царови заради греховите колку големи и тешки захмети теглиле. А вие сега, гршении человеци, о колку сте безумнии! Кој сака да му се прости грех, тој перво ест должен да се исповеда и секиј час, и ден и ношт да се моли Богу и да пости и да плаче. Така може да се куртулиса от грех и от руки дјаволски, а инако не е кабил, ако би некој жив изгорел у огин. Чухте ли, како се царови покајале и колку имале голем страх от Бога и от страшнаго суда божија и от пламене огња геенскаго неугасимаго, хотјаштаго пријати прокљатие грешники у вечное и безконечное мучение и муки? Тие царови се бојале от тие љути муки, затова толку тешки захмети теглиле. А вие сиромаси грешнии не сте поголеми от царови и ваши снаги не се помеки и не сте поблагородни. Сос тие снаги што сте чиниле грех, пак тие снаги да ги помачите. Така се простуе грех, а инако неќе Бог и не е удоволен Бог, без захмет не простуе грех никому. Тие царови имале помногу пари от сички человеци што се на овој век и можеле да дадат хилјади милиони хазни, салт да не се толку мучат, толку тешки захмети. Ама инако не е кабил, ако би дал некој и цело царство. А ако ви рече некој духовник „дајте ми пари да ви простам греховите,“ сак'н да не го веруете! Зашто сос пари не се простуе грех. Салт си губите парите, а ваши грехови не ви се простујат. И тие духовници, кои проштават грех сос пари, тие се проклети от свјатии отци и от седм собори. Таквии духовници се под клетва, тие кои проштаваат грех со пари, и от них да бегат христиани како от љути змии. Тие се душегубци и клетви чеда и без вери, амин. * Единствениот егземплар на оваа книшка, до кој можевме да дојдеме при подготвувањето на нашево издание, беше за жал оштетен (без стр. 6-10). Текстот што следува, во аглести загради, го зедовме од „Митарства“, за да го прикажеме без прекин текстот на расказот. buz6bop3uy1lrk0t4532lxn9tewcopb 22460 22457 2026-09-14T13:05:24Z MacedonianBoy 149 22460 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|50%}}{{Заглавје |заглавје =Слово исказаное заради умирание |глава = 1814 |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. | автор= Јоаким Крчовски |текст = <poem> Слушајте сички христиани, мужи и жени, зашто кога умират человеци тогива има голем страх. Зашто идат при тие што умират страшнии дјаволи, тражат грехови. Ако некој умре неисповедан и непокајан, тошко и тој час ним горкиј, зашто умират неготови. Ох тешко и горко на тие человеци зашто не се очистиле от грех. Тогива нихни души врзани и нема при них ангел хранител и тие души не може да ги земе ангел. О, окајани тие человеци! Горе и тешко на тие человеци што умират неисповедани и непокајани. Ним страх на умирање зашто не се покајале и не се очистиле от грех. Тие человеци сами ходат при дјавола и си дават свои души у руки негови. И тие человеци немат спасение, зашто не зеле рајски кључови. Това е кључ - кои се исповедани, - тој имат. А кои не се исповедани, ох тешко и горко! Тие сами си утепуат свои души. За них жали свјатаја Троица и ангели и сите свјатии жаљат, зашто тие человеци остават свои дружина ангели и се чинат другари со темни и страшни дјаволи. Ох, тие человеци сами себе се душмани и утепуват свои души у вечна мука и у огин што никако не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. Ох тешка мука от тие црви! Зашто тие никој пат не умират. Така тие человеци ќе да се у љутаго мучитеља дјавола. Што е това љутиј мучитељ? Това е - кои не се покајат, мужи и жени, тие тамо ќе да се заедно сос дјаволи и огин ќе да ги силно гори и пали и мучи луто и страшно. А дјаволи ќе да ги биат и мучат љути и тешки муки. Така казуе Христос: грешните ќе да се у руки оружија. Што е това оружие? Това е оружие: на грешните ќе да (има) власт дјавол да ги бие и да ги мучи секи пат непрестанно. И никој пат не ќе да ги ни помилуе ни пожали. Слушајте да знаете како бидуе пoкајание и како можат человеци да се куртулисат от руки дјаволски. Имало у Цариград еден постник, свјатиј Василиа Новиј. Тој учил една жена на свјатое покајание, имја еј Теодора. Таја жена чисто се исповедала и чисто се покајала и многу години постила и плакала за греховите. И така со чисто покајание се преставила.* [А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби и да го разсрди духовнаго своего сина и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворови прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекраснии сараи. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии? А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшнии дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. Како да ти искажам, о чедо, таја болест и љутост што бива на снагата на тие што умират? Како кога некој гол падне у голем огн, та гори, и стопуе се, и се чини пепел, така е болест смертнаја и горкиј час што разделуе човека и иктисуа. На истина, љута е смерт на тија кои се, како мене, грешнии. Зашто и ја бех работила на грехове. И не знам кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојим от снага: видох многу дјаволи страшни и црни како арапи, - дојдоха около мене, и нихните лица беха црни како саѓи, очите нихни како жар и нихното гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и 'ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме глтнат бирден. И готвеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвориха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогај моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели божии. При мене дојдохаа како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тија како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. И рече еден светоносниј ангел сос љутиња: „О бесрамнии, прекљатии и темнии и гаразливии на род христианскиј душмани! Зашто вие доходите понапред на тие што умират и чините шамата и калабал'к? Ами многу да не се радуете: тува немате дел у таја душа.“] Това рече ангел на дјаволите. А тие тогива отвориха книги дано најдат некој грех. И гледаха у книгите и немаше ништо написанно, зашто бех се покајала чисто от сите грехови. А дјаволите клеветеха и чекаха смерт. И дојде многу страшна смерт. И рикаше страшно како арслан, а беше како человек, ама салт кости сухи составлени. И носеше многу турлии халати, да ме сече, да ме мучи и да ме раздроби моја снага. Имаше мечови и стрели, копие, брадви, секири, српови, ражни, пили, тесли, оскорди и другии халати што никој не знае на овој век. Тие чудни и дивни халати ги виде моја смиренна душа, фана да се тресе, да се плаши от страх. И се учиних како умрена. И толку ми беше мука како у огин да горам жива. И рекоха свјатии ангелии на смерт: „Отверзи а оваја душа от состави снажни скоро и тихо, да не а мучиш, зашто се (покајала)“. И дојде при мене смерт и фана да ми сече главата, ногите, руките. После со други халати сите жили ги раздели. И немах ни руки, ни ноги, и сета снага ми се учини мертва и не можех веќе хич. Пак зеде мала тесла и ми отсече главата. Пак направи еден шербет и ме со сила напои, ми го тури во уста. Нема ништо погорко на овој век колку беше горчив тој шербет. И не можеше да трпи моја душа толку горчила. И ја изтргнаха тие светоноснии ангели у свои руки. Тогива аз погледах на моја снага - лежеше мертва како кога некој соблече свои дрехи кога се гнасни. Така ја гледах на моја снага. И ми се видеше многу гнасна. И ме держеха свјатии ангели у свои руки, а тие страшнии дјаволи ни обиколиха около нас и викаха: „Многу грехови има оваја душа!“ И тогива познаха свјатии ангели моја чиста вера, зашто от вера бидуе человеку спасение. А кој нема вера, тие человеци немат спасение. И показаха мое чисто покајание и што бех ходила у свјатија церков со страх божиј и што бех плакала за мој грех и што бех сиромаси пригледала. Сè што бех добро учинила ми се видеше како да сум денеска да е сторенно. А дјаволите видеха тие мои добрини, фанаха да 'ржат на мене како пси страшно и сакаха да ме грабнат и жива да ме глтнат. И у тој час се јави тамо мој духовник свјатиј Василиа, што беше ме учил свјатое покајание. И рече на свјатии ангели. „Господие мои, многу сум молил Христа сина Божија за оваја душа и тој ми а мене даровал и простил.“ Това рече свјатиј Василиа и извади еден мех црвен. Мене ми се учини това да е злато. А това не било злато, ами било молитви свјатаго Василиа моего путевожда и учитеља и наставника на пути водјаштаго в жизни вечнија. И тој мех го даде на свјатии ангели и им рече: „Ќога ќе да идете горе на високо, ќе да поминете многу страшнии ѓумруци дјаволски. Тие секого, и мужи и жени, многу страшно тражат и испитуват. А вие да ја откупите оваја душа со овој мој мех. Тој полн ест со мој пот и труд и пост и со мои молитви.“ И ме посипа со едни благии миризми божии. И се исполних благоуханија духовнаго и се учиних многу светла. И познах зашто ми дарова Бог на моја душа небеснии божии дарованија и светлости рајски за моја вера и чистое покајание. А тие вселукавии дјаволи видеха тие божии дарови на мене - останаха како без ум и не можеха ништо да чинат и заплакаха и отидоха. Пак рече свјатиј Василиа на ангелите: „Господие мои, кога ќе да ја преведете оваја душа от тие страшнии ѓумруци дјаволски, да ја поставите у мој дом, што сам си уготовал сос мој труд и молитви.“ Това рече свјатиј Василиа и отиде. А мене подеха ме свјатии ангели на високо на горе на каде слнце. И тамо ни сретоха воздушнии дуси и горкии страшнии дјаволи - првиј ѓумрук. И ни сретоха и ни запреха тамо како некои љутии зверови и рикаха на мене како арслани. Фанаха да тражат первиј грех, кои человеци збориле, или мужи или жени, срамнии и грешнии зборови. Ох тешко и горко тамо на тие человеци кои пеат песни срамни и блудни! Тие человеци си дават свои души и дар и курбан на дјавола. И бега от них ангел хранител, а при них седи дјавол. Кога пеат песни грешнии, тогава има у нихни души дух дјаволскиј и тие человеци пиат чаша дјаволска и ги пише дјавол да се негови. Сос тие песни служат и работат Антихристу. Тие христиани, мужи или жени, што пеат и играт, тие носат на них образ и лице дјаволско. Кои человеци пеат и играт, тие се записуват да се синови дјаволски. И кога играт, тогива седи при них дјавол и многу се радуе зашто си чинат нихни души невести дјаволскии. И голема радост на дјавола кога христиани пиат вино и пеат и играт. И кога пеат блудни песни, тогива им маха дјавол елпезе да ги хлади, да му работат нему и да не спиат. И бега от тие человеци ангел хранител и се чинат дружина сос дјаволи. И идат у пропаст и у темница дјаволска и у огин што никој пат не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. А тие црви никој пат не умират. И ќе да се гладни тешкиј и страшен глад. Ќе да си жвакат и гризат јазиците у вечниј и безконечниј век. Това ќе да им плати страшен судиа, син божиј Иисус Христос - страшен и праведен судија на тие человеци кои пеат песни блудни. А ја Теодора како видех тие големи страхови, - и тесен пат чуват и пазат страшнии дјаволи, толку тесен и страшен пат што не може ни пиле да прелета, - и многу се уплаших. И от тој страх се заплаках жално и рекох на свјатии ангели: „Господие мои, не знајат ли человеци овие страшни патишта дјаволски?“ И ми рече ангел: „Слушај, Теодоро, сички человеци знајат и слушат свјатое евангелие и сички книги христианскии се за овие страшнии дјаволски патишта писуват. А человеци никој пат Богу не се мољат и у нихии секиј час и секиј пат речи и зборови. И от тие грешни и дјаволски зборови им ум отемнел и ослепел. А едни от многу спиење, а едни от многу вино пиење и от многу турлии грехови - сички се како безумни зверови и добици. Љубат и обичат овој век. А Христос казуе: кој обиче нешто от овој век, тие человеци се душмани божии. Кога се Богу душмани, не можат да се спасат. Пак рече ангел: „Слушај, Теодоро, кои человеци љубат нешто от овој век, тие немат пат за рај. И нихни души се врзани у руки дјаволски, зашто љубат мертви и хулни работи“. Сè што е на овој век, сичкото ест мертво. И Бог неќе тие человеци кои обичат овој век. Тие человеци што обичат овој век, тие подобре да не се родили. От них ни един не може да помине овие страшнии дјаволи. Требуе да мислиме умирање и суд божиј и царство небесное и мука вечнаја. СЛОВО ЗАРАДИ СВЈАТОЕ ИСПОВЕДАНИЕ НА СИЧКИ ХРИСТИАНИ, НА МУЖИ И НА ЖЕНИ Да знајат зашто Христос син божиј бил на небо при Отца Бога, а человеци биле на земља како овци без пастир. Не знале ни Бога ни кој ни создал, ами служиле, работиле на дјавола. И Бог пожалил свое создание да ги куртулиса от руки дјаволски человеците - пратил от небо сина своего, Господа нашего Иисуса Христа. И се родил чудно и дивно от пречистија деви Богородици, да научи человеци да верујат в Троице единаго Бога, Отца и Сина и Свјатаго Духа, амин. И ни дал и ни оставил пат божиј. Што е това пат божиј? Това е пат божиј; сватоје евангелие. И кои человеци, или мужи или жени, ако не верујат Христово свјатое евангелие, тие не можат да влезат у рај божиј, ами тие идат у темно место и у руки дјаволски. Сички христиани сме чеда божии от свјатое крештение. И сме се учиниле бели како снег. И сме се отрекле от сичките работи дјаволски - магии и баење и запотнуење и сон да не се веруе. Тие се дјаволски работи. Кои христиани ходат по магии и по баење, тие ги проклина свјатаја церков божија. И тие человеци кои чинат и кои верујат тие проклети магии и баење, тие человеци работат на дјавола и се записуват у книги дјаволски. На сички человеци дал Бог боготкани руби от свјатое крештение и крила да прелетаме от мрежи и примки дјаволски. И сме должни секиј час да сме готови за умирање, зашто не знаеме кога ќе да ни грабне страшна смерт и ќе да ни посече љута секира божија. А ако некој умре неисповедан, ох тешко и горко нему! Таја душа не може да се куртулиса от страшни ѓумруци дјаволски. Зашто грехови загубуват тие боготкани руби и крила што ни дал Бог на свјатое крештение. И да се сички чисто покаеме, зашто сме голи, наши души, и да се облечеме у чисти божии руби, да не се намериме голи, и да се учиниме дружина со ангели! И така можат человеци да се курталисат от руки дјаволски. И да покриеме наши голи души! Слушајте како бидуе покајание! Многу человеци согрешиле - и царови, ама за нихни грехови се исповедале и многу години постиле, и ден и ношт стојале на ноги диван Богу и се молиле на Бога и постиле и плакале. Со такво чисто покајание им простил Бог сичките грехови и им дал Бог дар да чинат чудо. Един цар - Давид, за един грех што учинил, пратил Бог ангела и утепал седмдесјат хилјади војска негова. И другиј газеп му пратил Бог: негов син Авесалом го испадил от царство. А тој цар Давид ходил по гори и по планини и секиј ден и ношт плакал. Ама не плакал за царство, ами плакал за грех негов. И другиј цар Роман заради една клетва што преступил толку многу се уплашил от страшен суд божиј, отишел у монастир, се учинил калуѓер и тамо у тој монастир научил едно дете да го бие секиј ден сос камџија. И му говорило детето: „Влези, злиј калуѓере, да јадеш хлеб!“ И другиј цар - Теодосиа, заради една помисл имал грешна - и от това се уплашил от Бога и многу далеку ходил до Медиолан при свјатаго Амвросиа да се исповеда свој грех. И другиј цар утепал человека и за тој грех духовник му дал канон да иде на една гора висока бос да ходи и тамо да седи гол со царское украшение четиридесет дни. Тамо седел и малу хлеб јал, малу вода пил, и ден и ношт се молил Богу и плакал и малу лежал на гола земља. Слушајте, чеда божии, мои мили христиани! Ете така се простуе грех. Царови лежале на гола земља. И тој цар што се учинил калуѓер - колку имал страх от Бога и се учинил от сите человеци подолу. И сичките му се смеале, а тој сите срамови терпел сос радостно срдце, салт да му прости Бог греховите. Слушајте, царови заради греховите колку големи и тешки захмети теглиле. А вие сега, гршении человеци, о колку сте безумнии! Кој сака да му се прости грех, тој перво ест должен да се исповеда и секиј час, и ден и ношт да се моли Богу и да пости и да плаче. Така може да се куртулиса от грех и от руки дјаволски, а инако не е кабил, ако би некој жив изгорел у огин. Чухте ли, како се царови покајале и колку имале голем страх от Бога и от страшнаго суда божија и от пламене огња геенскаго неугасимаго, хотјаштаго пријати прокљатие грешники у вечное и безконечное мучение и муки? Тие царови се бојале от тие љути муки, затова толку тешки захмети теглиле. А вие сиромаси грешнии не сте поголеми от царови и ваши снаги не се помеки и не сте поблагородни. Сос тие снаги што сте чиниле грех, пак тие снаги да ги помачите. Така се простуе грех, а инако неќе Бог и не е удоволен Бог, без захмет не простуе грех никому. Тие царови имале помногу пари от сички человеци што се на овој век и можеле да дадат хилјади милиони хазни, салт да не се толку мучат, толку тешки захмети. Ама инако не е кабил, ако би дал некој и цело царство. А ако ви рече некој духовник „дајте ми пари да ви простам греховите,“ сак'н да не го веруете! Зашто сос пари не се простуе грех. Салт си губите парите, а ваши грехови не ви се простујат. И тие духовници, кои проштават грех сос пари, тие се проклети от свјатии отци и от седм собори. Таквии духовници се под клетва, тие кои проштаваат грех со пари, и от них да бегат христиани како от љути змии. Тие се душегубци и клетви чеда и без вери, амин. </poem> }} {{ЈС-70}} == Белешки == * Единствениот егземплар на оваа книшка, е штетен (без страници 6-10). Текстот што следува, во аглести загради, е преземен од „Митарства“. [[Категорија:Македонски јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] 8dv8qajdhjnssj63uqiqo90e16uoyut 22465 22460 2026-09-14T13:08:15Z MacedonianBoy 149 22465 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|50%}}{{Заглавје |заглавје =Слово исказаное заради умирание |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Издадена е во 1814. | автор= Јоаким Крчовски |текст = <poem> Слушајте сички христиани, мужи и жени, зашто кога умират человеци тогива има голем страх. Зашто идат при тие што умират страшнии дјаволи, тражат грехови. Ако некој умре неисповедан и непокајан, тошко и тој час ним горкиј, зашто умират неготови. Ох тешко и горко на тие человеци зашто не се очистиле от грех. Тогива нихни души врзани и нема при них ангел хранител и тие души не може да ги земе ангел. О, окајани тие человеци! Горе и тешко на тие человеци што умират неисповедани и непокајани. Ним страх на умирање зашто не се покајале и не се очистиле от грех. Тие человеци сами ходат при дјавола и си дават свои души у руки негови. И тие человеци немат спасение, зашто не зеле рајски кључови. Това е кључ - кои се исповедани, - тој имат. А кои не се исповедани, ох тешко и горко! Тие сами си утепуат свои души. За них жали свјатаја Троица и ангели и сите свјатии жаљат, зашто тие человеци остават свои дружина ангели и се чинат другари со темни и страшни дјаволи. Ох, тие человеци сами себе се душмани и утепуват свои души у вечна мука и у огин што никако не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. Ох тешка мука от тие црви! Зашто тие никој пат не умират. Така тие человеци ќе да се у љутаго мучитеља дјавола. Што е това љутиј мучитељ? Това е - кои не се покајат, мужи и жени, тие тамо ќе да се заедно сос дјаволи и огин ќе да ги силно гори и пали и мучи луто и страшно. А дјаволи ќе да ги биат и мучат љути и тешки муки. Така казуе Христос: грешните ќе да се у руки оружија. Што е това оружие? Това е оружие: на грешните ќе да (има) власт дјавол да ги бие и да ги мучи секи пат непрестанно. И никој пат не ќе да ги ни помилуе ни пожали. Слушајте да знаете како бидуе пoкајание и како можат человеци да се куртулисат от руки дјаволски. Имало у Цариград еден постник, свјатиј Василиа Новиј. Тој учил една жена на свјатое покајание, имја еј Теодора. Таја жена чисто се исповедала и чисто се покајала и многу години постила и плакала за греховите. И така со чисто покајание се преставила.* [А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби и да го разсрди духовнаго своего сина и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворови прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекраснии сараи. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии? А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшнии дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. Како да ти искажам, о чедо, таја болест и љутост што бива на снагата на тие што умират? Како кога некој гол падне у голем огн, та гори, и стопуе се, и се чини пепел, така е болест смертнаја и горкиј час што разделуе човека и иктисуа. На истина, љута е смерт на тија кои се, како мене, грешнии. Зашто и ја бех работила на грехове. И не знам кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојим от снага: видох многу дјаволи страшни и црни како арапи, - дојдоха около мене, и нихните лица беха црни како саѓи, очите нихни како жар и нихното гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и 'ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме глтнат бирден. И готвеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвориха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогај моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели божии. При мене дојдохаа како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тија како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. И рече еден светоносниј ангел сос љутиња: „О бесрамнии, прекљатии и темнии и гаразливии на род христианскиј душмани! Зашто вие доходите понапред на тие што умират и чините шамата и калабал'к? Ами многу да не се радуете: тува немате дел у таја душа.“] Това рече ангел на дјаволите. А тие тогива отвориха книги дано најдат некој грех. И гледаха у книгите и немаше ништо написанно, зашто бех се покајала чисто от сите грехови. А дјаволите клеветеха и чекаха смерт. И дојде многу страшна смерт. И рикаше страшно како арслан, а беше како человек, ама салт кости сухи составлени. И носеше многу турлии халати, да ме сече, да ме мучи и да ме раздроби моја снага. Имаше мечови и стрели, копие, брадви, секири, српови, ражни, пили, тесли, оскорди и другии халати што никој не знае на овој век. Тие чудни и дивни халати ги виде моја смиренна душа, фана да се тресе, да се плаши от страх. И се учиних како умрена. И толку ми беше мука како у огин да горам жива. И рекоха свјатии ангелии на смерт: „Отверзи а оваја душа от состави снажни скоро и тихо, да не а мучиш, зашто се (покајала)“. И дојде при мене смерт и фана да ми сече главата, ногите, руките. После со други халати сите жили ги раздели. И немах ни руки, ни ноги, и сета снага ми се учини мертва и не можех веќе хич. Пак зеде мала тесла и ми отсече главата. Пак направи еден шербет и ме со сила напои, ми го тури во уста. Нема ништо погорко на овој век колку беше горчив тој шербет. И не можеше да трпи моја душа толку горчила. И ја изтргнаха тие светоноснии ангели у свои руки. Тогива аз погледах на моја снага - лежеше мертва како кога некој соблече свои дрехи кога се гнасни. Така ја гледах на моја снага. И ми се видеше многу гнасна. И ме держеха свјатии ангели у свои руки, а тие страшнии дјаволи ни обиколиха около нас и викаха: „Многу грехови има оваја душа!“ И тогива познаха свјатии ангели моја чиста вера, зашто от вера бидуе человеку спасение. А кој нема вера, тие человеци немат спасение. И показаха мое чисто покајание и што бех ходила у свјатија церков со страх божиј и што бех плакала за мој грех и што бех сиромаси пригледала. Сè што бех добро учинила ми се видеше како да сум денеска да е сторенно. А дјаволите видеха тие мои добрини, фанаха да 'ржат на мене како пси страшно и сакаха да ме грабнат и жива да ме глтнат. И у тој час се јави тамо мој духовник свјатиј Василиа, што беше ме учил свјатое покајание. И рече на свјатии ангели. „Господие мои, многу сум молил Христа сина Божија за оваја душа и тој ми а мене даровал и простил.“ Това рече свјатиј Василиа и извади еден мех црвен. Мене ми се учини това да е злато. А това не било злато, ами било молитви свјатаго Василиа моего путевожда и учитеља и наставника на пути водјаштаго в жизни вечнија. И тој мех го даде на свјатии ангели и им рече: „Ќога ќе да идете горе на високо, ќе да поминете многу страшнии ѓумруци дјаволски. Тие секого, и мужи и жени, многу страшно тражат и испитуват. А вие да ја откупите оваја душа со овој мој мех. Тој полн ест со мој пот и труд и пост и со мои молитви.“ И ме посипа со едни благии миризми божии. И се исполних благоуханија духовнаго и се учиних многу светла. И познах зашто ми дарова Бог на моја душа небеснии божии дарованија и светлости рајски за моја вера и чистое покајание. А тие вселукавии дјаволи видеха тие божии дарови на мене - останаха како без ум и не можеха ништо да чинат и заплакаха и отидоха. Пак рече свјатиј Василиа на ангелите: „Господие мои, кога ќе да ја преведете оваја душа от тие страшнии ѓумруци дјаволски, да ја поставите у мој дом, што сам си уготовал сос мој труд и молитви.“ Това рече свјатиј Василиа и отиде. А мене подеха ме свјатии ангели на високо на горе на каде слнце. И тамо ни сретоха воздушнии дуси и горкии страшнии дјаволи - првиј ѓумрук. И ни сретоха и ни запреха тамо како некои љутии зверови и рикаха на мене како арслани. Фанаха да тражат первиј грех, кои человеци збориле, или мужи или жени, срамнии и грешнии зборови. Ох тешко и горко тамо на тие человеци кои пеат песни срамни и блудни! Тие человеци си дават свои души и дар и курбан на дјавола. И бега от них ангел хранител, а при них седи дјавол. Кога пеат песни грешнии, тогава има у нихни души дух дјаволскиј и тие человеци пиат чаша дјаволска и ги пише дјавол да се негови. Сос тие песни служат и работат Антихристу. Тие христиани, мужи или жени, што пеат и играт, тие носат на них образ и лице дјаволско. Кои человеци пеат и играт, тие се записуват да се синови дјаволски. И кога играт, тогива седи при них дјавол и многу се радуе зашто си чинат нихни души невести дјаволскии. И голема радост на дјавола кога христиани пиат вино и пеат и играт. И кога пеат блудни песни, тогива им маха дјавол елпезе да ги хлади, да му работат нему и да не спиат. И бега от тие человеци ангел хранител и се чинат дружина сос дјаволи. И идат у пропаст и у темница дјаволска и у огин што никој пат не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. А тие црви никој пат не умират. И ќе да се гладни тешкиј и страшен глад. Ќе да си жвакат и гризат јазиците у вечниј и безконечниј век. Това ќе да им плати страшен судиа, син божиј Иисус Христос - страшен и праведен судија на тие человеци кои пеат песни блудни. А ја Теодора како видех тие големи страхови, - и тесен пат чуват и пазат страшнии дјаволи, толку тесен и страшен пат што не може ни пиле да прелета, - и многу се уплаших. И от тој страх се заплаках жално и рекох на свјатии ангели: „Господие мои, не знајат ли человеци овие страшни патишта дјаволски?“ И ми рече ангел: „Слушај, Теодоро, сички человеци знајат и слушат свјатое евангелие и сички книги христианскии се за овие страшнии дјаволски патишта писуват. А человеци никој пат Богу не се мољат и у нихии секиј час и секиј пат речи и зборови. И от тие грешни и дјаволски зборови им ум отемнел и ослепел. А едни от многу спиење, а едни от многу вино пиење и от многу турлии грехови - сички се како безумни зверови и добици. Љубат и обичат овој век. А Христос казуе: кој обиче нешто от овој век, тие человеци се душмани божии. Кога се Богу душмани, не можат да се спасат. Пак рече ангел: „Слушај, Теодоро, кои человеци љубат нешто от овој век, тие немат пат за рај. И нихни души се врзани у руки дјаволски, зашто љубат мертви и хулни работи“. Сè што е на овој век, сичкото ест мертво. И Бог неќе тие человеци кои обичат овој век. Тие человеци што обичат овој век, тие подобре да не се родили. От них ни един не може да помине овие страшнии дјаволи. Требуе да мислиме умирање и суд божиј и царство небесное и мука вечнаја. СЛОВО ЗАРАДИ СВЈАТОЕ ИСПОВЕДАНИЕ НА СИЧКИ ХРИСТИАНИ, НА МУЖИ И НА ЖЕНИ Да знајат зашто Христос син божиј бил на небо при Отца Бога, а человеци биле на земља како овци без пастир. Не знале ни Бога ни кој ни создал, ами служиле, работиле на дјавола. И Бог пожалил свое создание да ги куртулиса от руки дјаволски человеците - пратил от небо сина своего, Господа нашего Иисуса Христа. И се родил чудно и дивно от пречистија деви Богородици, да научи человеци да верујат в Троице единаго Бога, Отца и Сина и Свјатаго Духа, амин. И ни дал и ни оставил пат божиј. Што е това пат божиј? Това е пат божиј; сватоје евангелие. И кои человеци, или мужи или жени, ако не верујат Христово свјатое евангелие, тие не можат да влезат у рај божиј, ами тие идат у темно место и у руки дјаволски. Сички христиани сме чеда божии от свјатое крештение. И сме се учиниле бели како снег. И сме се отрекле от сичките работи дјаволски - магии и баење и запотнуење и сон да не се веруе. Тие се дјаволски работи. Кои христиани ходат по магии и по баење, тие ги проклина свјатаја церков божија. И тие человеци кои чинат и кои верујат тие проклети магии и баење, тие человеци работат на дјавола и се записуват у книги дјаволски. На сички человеци дал Бог боготкани руби от свјатое крештение и крила да прелетаме от мрежи и примки дјаволски. И сме должни секиј час да сме готови за умирање, зашто не знаеме кога ќе да ни грабне страшна смерт и ќе да ни посече љута секира божија. А ако некој умре неисповедан, ох тешко и горко нему! Таја душа не може да се куртулиса от страшни ѓумруци дјаволски. Зашто грехови загубуват тие боготкани руби и крила што ни дал Бог на свјатое крештение. И да се сички чисто покаеме, зашто сме голи, наши души, и да се облечеме у чисти божии руби, да не се намериме голи, и да се учиниме дружина со ангели! И така можат человеци да се курталисат от руки дјаволски. И да покриеме наши голи души! Слушајте како бидуе покајание! Многу человеци согрешиле - и царови, ама за нихни грехови се исповедале и многу години постиле, и ден и ношт стојале на ноги диван Богу и се молиле на Бога и постиле и плакале. Со такво чисто покајание им простил Бог сичките грехови и им дал Бог дар да чинат чудо. Един цар - Давид, за един грех што учинил, пратил Бог ангела и утепал седмдесјат хилјади војска негова. И другиј газеп му пратил Бог: негов син Авесалом го испадил от царство. А тој цар Давид ходил по гори и по планини и секиј ден и ношт плакал. Ама не плакал за царство, ами плакал за грех негов. И другиј цар Роман заради една клетва што преступил толку многу се уплашил от страшен суд божиј, отишел у монастир, се учинил калуѓер и тамо у тој монастир научил едно дете да го бие секиј ден сос камџија. И му говорило детето: „Влези, злиј калуѓере, да јадеш хлеб!“ И другиј цар - Теодосиа, заради една помисл имал грешна - и от това се уплашил от Бога и многу далеку ходил до Медиолан при свјатаго Амвросиа да се исповеда свој грех. И другиј цар утепал человека и за тој грех духовник му дал канон да иде на една гора висока бос да ходи и тамо да седи гол со царское украшение четиридесет дни. Тамо седел и малу хлеб јал, малу вода пил, и ден и ношт се молил Богу и плакал и малу лежал на гола земља. Слушајте, чеда божии, мои мили христиани! Ете така се простуе грех. Царови лежале на гола земља. И тој цар што се учинил калуѓер - колку имал страх от Бога и се учинил от сите человеци подолу. И сичките му се смеале, а тој сите срамови терпел сос радостно срдце, салт да му прости Бог греховите. Слушајте, царови заради греховите колку големи и тешки захмети теглиле. А вие сега, гршении человеци, о колку сте безумнии! Кој сака да му се прости грех, тој перво ест должен да се исповеда и секиј час, и ден и ношт да се моли Богу и да пости и да плаче. Така може да се куртулиса от грех и от руки дјаволски, а инако не е кабил, ако би некој жив изгорел у огин. Чухте ли, како се царови покајале и колку имале голем страх от Бога и от страшнаго суда божија и от пламене огња геенскаго неугасимаго, хотјаштаго пријати прокљатие грешники у вечное и безконечное мучение и муки? Тие царови се бојале от тие љути муки, затова толку тешки захмети теглиле. А вие сиромаси грешнии не сте поголеми от царови и ваши снаги не се помеки и не сте поблагородни. Сос тие снаги што сте чиниле грех, пак тие снаги да ги помачите. Така се простуе грех, а инако неќе Бог и не е удоволен Бог, без захмет не простуе грех никому. Тие царови имале помногу пари от сички человеци што се на овој век и можеле да дадат хилјади милиони хазни, салт да не се толку мучат, толку тешки захмети. Ама инако не е кабил, ако би дал некој и цело царство. А ако ви рече некој духовник „дајте ми пари да ви простам греховите,“ сак'н да не го веруете! Зашто сос пари не се простуе грех. Салт си губите парите, а ваши грехови не ви се простујат. И тие духовници, кои проштават грех сос пари, тие се проклети от свјатии отци и от седм собори. Таквии духовници се под клетва, тие кои проштаваат грех со пари, и от них да бегат христиани како от љути змии. Тие се душегубци и клетви чеда и без вери, амин. </poem> }} {{ЈС-70}} == Белешки == * Единствениот егземплар на оваа книшка, е штетен (без страници 6-10). Текстот што следува, во аглести загради, е преземен од „Митарства“. [[Категорија:Македонски јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] 4c9zc7m9fusygyy2zmtmmmga3ejx836 22486 22465 2026-09-14T13:33:53Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Македонска литература]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22486 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|50%}}{{Заглавје |заглавје =Слово исказаное заради умирание |глава = |претходна = |следна = |забелешки = Запазена автентичност на текстот со македонски современ правопис. Издадена е во 1814. | автор= Јоаким Крчовски |текст = <poem> Слушајте сички христиани, мужи и жени, зашто кога умират человеци тогива има голем страх. Зашто идат при тие што умират страшнии дјаволи, тражат грехови. Ако некој умре неисповедан и непокајан, тошко и тој час ним горкиј, зашто умират неготови. Ох тешко и горко на тие человеци зашто не се очистиле от грех. Тогива нихни души врзани и нема при них ангел хранител и тие души не може да ги земе ангел. О, окајани тие человеци! Горе и тешко на тие человеци што умират неисповедани и непокајани. Ним страх на умирање зашто не се покајале и не се очистиле от грех. Тие человеци сами ходат при дјавола и си дават свои души у руки негови. И тие человеци немат спасение, зашто не зеле рајски кључови. Това е кључ - кои се исповедани, - тој имат. А кои не се исповедани, ох тешко и горко! Тие сами си утепуат свои души. За них жали свјатаја Троица и ангели и сите свјатии жаљат, зашто тие человеци остават свои дружина ангели и се чинат другари со темни и страшни дјаволи. Ох, тие человеци сами себе се душмани и утепуват свои души у вечна мука и у огин што никако не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. Ох тешка мука от тие црви! Зашто тие никој пат не умират. Така тие человеци ќе да се у љутаго мучитеља дјавола. Што е това љутиј мучитељ? Това е - кои не се покајат, мужи и жени, тие тамо ќе да се заедно сос дјаволи и огин ќе да ги силно гори и пали и мучи луто и страшно. А дјаволи ќе да ги биат и мучат љути и тешки муки. Така казуе Христос: грешните ќе да се у руки оружија. Што е това оружие? Това е оружие: на грешните ќе да (има) власт дјавол да ги бие и да ги мучи секи пат непрестанно. И никој пат не ќе да ги ни помилуе ни пожали. Слушајте да знаете како бидуе пoкајание и како можат человеци да се куртулисат от руки дјаволски. Имало у Цариград еден постник, свјатиј Василиа Новиј. Тој учил една жена на свјатое покајание, имја еј Теодора. Таја жена чисто се исповедала и чисто се покајала и многу години постила и плакала за греховите. И така со чисто покајание се преставила.* [А имало тамо другиј постник, свјатиј Григориа. Тој често ходил и се поучавал от свјатаго Василиа. Тој Григориа разбрал за блаженнаја Теодора, како се преставила, и фанал да мисли за неја, и сакал да знае дека се находи нејната душа: дали зела некоја милост от Бога, дали отишла у рај божиј. И това како мислеше Григориа, често се молише на свјатаго Василиа да му каже заради неја. Веруваше без шубе зашто не е скришно на угодника божија свјатаго Василиа заради нојната душа. И така често му се молил на свјатаго Василиа, и он не хтел да го оскорби и да го разсрди духовнаго своего сина и се помолил Богу да му јави заради Теодора, да ја види, и да му се открие. И една ношт, како лежал на постељата си, и му открил Бог, и ја видел дека била блаженнаја Теодора у рај, и у дворови прекрасни што биле уготовани от Бога на свјатаго Василиа. И сос молитва свјатаго Василиа, што беше му чинила измет, и беше си отишла у тија прекраснии сараи. И како ја виде Григориа, и се зарадува, и фана да ја пита како на јаве сос неја. И запраша ја: „Како си се разделила от снага, и како си прешла невоља смертна, и како си поминала баждарници дјаволскии? А она фанала да му казуе: „Чедо Григорие, заради страшните работи си ме прашал, што е страшно да го споменуем и да го казуем. Гледах лица што никој пат не бех видела и слушах зборови што никак не бех чула. И како да ти кажам, тежко и љуто, што се не надејах, това ме срете: онија страшнии дјаволи заради моите грехови. Ама заради молитвата, и со помошт свјатаго Василиа, сè ми легко биде. Како да ти искажам, о чедо, таја болест и љутост што бива на снагата на тие што умират? Како кога некој гол падне у голем огн, та гори, и стопуе се, и се чини пепел, така е болест смертнаја и горкиј час што разделуе човека и иктисуа. На истина, љута е смерт на тија кои се, како мене, грешнии. Зашто и ја бех работила на грехове. И не знам кога дојдох веќе на умирање, и дојде сахат да се раздвојим от снага: видох многу дјаволи страшни и црни како арапи, - дојдоха около мене, и нихните лица беха црни како саѓи, очите нихни како жар и нихното гледање толку љуто како сама вечна мука. И фанаха да чинат калабал'к и шамата. Еднии рикаха како ѕверове и добици, а другии како пси лаеха, другии виеха како волци, а еднии како свини цвичеха. Сите гледаха на мене и 'ржеха, и потрчаха на мене страшно, и чкртаха сос зуби на мене, и сакаха да ме глтнат бирден. И готвеха книги, како да речеш некој судија чекаха да дојде, и тефтери отвориха, у них беше сичкиите мои зли грехови. Тогај моја сирота душа се учини у голем страх и беда, за хер не ми стигаше таја горчива смертна болест, ами и от тија страшнии дјаволи и грозно нихно гледање и љутост, како друга смерт пољута. И отвраќах си очите тамо и овамо, да не гледам тија страшни лица ни да чујам нихни страшниј глас, и не можех да се скријам от них зашто беха многу безброј, и немаше никој да ми помогне от таја беда, и бех до крај. И тогај видох два светоносни ангели божии. При мене дојдохаа како некои хубави момчиња. Нихна хубавина не може да се искаже, лицата нихни беха пресветли, со очите ме гледаха мило, на главите нихни косата им беше бела како снег, како златна светеше, рубите нихни беха како това што светнуе на небо кога има дожд. Беха крстосани при сисите сос појаси златни. Тија како дојдоха, и бирден застанаха от десна страна и нешто си тихо говореха. И јазе како видох, и се зарадовах, и весело гледах на них. А тие црните дјаволи, како видеха, и се уплашиха от них, побегнаха. И рече еден светоносниј ангел сос љутиња: „О бесрамнии, прекљатии и темнии и гаразливии на род христианскиј душмани! Зашто вие доходите понапред на тие што умират и чините шамата и калабал'к? Ами многу да не се радуете: тува немате дел у таја душа.“] Това рече ангел на дјаволите. А тие тогива отвориха книги дано најдат некој грех. И гледаха у книгите и немаше ништо написанно, зашто бех се покајала чисто от сите грехови. А дјаволите клеветеха и чекаха смерт. И дојде многу страшна смерт. И рикаше страшно како арслан, а беше како человек, ама салт кости сухи составлени. И носеше многу турлии халати, да ме сече, да ме мучи и да ме раздроби моја снага. Имаше мечови и стрели, копие, брадви, секири, српови, ражни, пили, тесли, оскорди и другии халати што никој не знае на овој век. Тие чудни и дивни халати ги виде моја смиренна душа, фана да се тресе, да се плаши от страх. И се учиних како умрена. И толку ми беше мука како у огин да горам жива. И рекоха свјатии ангелии на смерт: „Отверзи а оваја душа от состави снажни скоро и тихо, да не а мучиш, зашто се (покајала)“. И дојде при мене смерт и фана да ми сече главата, ногите, руките. После со други халати сите жили ги раздели. И немах ни руки, ни ноги, и сета снага ми се учини мертва и не можех веќе хич. Пак зеде мала тесла и ми отсече главата. Пак направи еден шербет и ме со сила напои, ми го тури во уста. Нема ништо погорко на овој век колку беше горчив тој шербет. И не можеше да трпи моја душа толку горчила. И ја изтргнаха тие светоноснии ангели у свои руки. Тогива аз погледах на моја снага - лежеше мертва како кога некој соблече свои дрехи кога се гнасни. Така ја гледах на моја снага. И ми се видеше многу гнасна. И ме держеха свјатии ангели у свои руки, а тие страшнии дјаволи ни обиколиха около нас и викаха: „Многу грехови има оваја душа!“ И тогива познаха свјатии ангели моја чиста вера, зашто от вера бидуе человеку спасение. А кој нема вера, тие человеци немат спасение. И показаха мое чисто покајание и што бех ходила у свјатија церков со страх божиј и што бех плакала за мој грех и што бех сиромаси пригледала. Сè што бех добро учинила ми се видеше како да сум денеска да е сторенно. А дјаволите видеха тие мои добрини, фанаха да 'ржат на мене како пси страшно и сакаха да ме грабнат и жива да ме глтнат. И у тој час се јави тамо мој духовник свјатиј Василиа, што беше ме учил свјатое покајание. И рече на свјатии ангели. „Господие мои, многу сум молил Христа сина Божија за оваја душа и тој ми а мене даровал и простил.“ Това рече свјатиј Василиа и извади еден мех црвен. Мене ми се учини това да е злато. А това не било злато, ами било молитви свјатаго Василиа моего путевожда и учитеља и наставника на пути водјаштаго в жизни вечнија. И тој мех го даде на свјатии ангели и им рече: „Ќога ќе да идете горе на високо, ќе да поминете многу страшнии ѓумруци дјаволски. Тие секого, и мужи и жени, многу страшно тражат и испитуват. А вие да ја откупите оваја душа со овој мој мех. Тој полн ест со мој пот и труд и пост и со мои молитви.“ И ме посипа со едни благии миризми божии. И се исполних благоуханија духовнаго и се учиних многу светла. И познах зашто ми дарова Бог на моја душа небеснии божии дарованија и светлости рајски за моја вера и чистое покајание. А тие вселукавии дјаволи видеха тие божии дарови на мене - останаха како без ум и не можеха ништо да чинат и заплакаха и отидоха. Пак рече свјатиј Василиа на ангелите: „Господие мои, кога ќе да ја преведете оваја душа от тие страшнии ѓумруци дјаволски, да ја поставите у мој дом, што сам си уготовал сос мој труд и молитви.“ Това рече свјатиј Василиа и отиде. А мене подеха ме свјатии ангели на високо на горе на каде слнце. И тамо ни сретоха воздушнии дуси и горкии страшнии дјаволи - првиј ѓумрук. И ни сретоха и ни запреха тамо како некои љутии зверови и рикаха на мене како арслани. Фанаха да тражат первиј грех, кои человеци збориле, или мужи или жени, срамнии и грешнии зборови. Ох тешко и горко тамо на тие человеци кои пеат песни срамни и блудни! Тие человеци си дават свои души и дар и курбан на дјавола. И бега от них ангел хранител, а при них седи дјавол. Кога пеат песни грешнии, тогава има у нихни души дух дјаволскиј и тие человеци пиат чаша дјаволска и ги пише дјавол да се негови. Сос тие песни служат и работат Антихристу. Тие христиани, мужи или жени, што пеат и играт, тие носат на них образ и лице дјаволско. Кои человеци пеат и играт, тие се записуват да се синови дјаволски. И кога играт, тогива седи при них дјавол и многу се радуе зашто си чинат нихни души невести дјаволскии. И голема радост на дјавола кога христиани пиат вино и пеат и играт. И кога пеат блудни песни, тогива им маха дјавол елпезе да ги хлади, да му работат нему и да не спиат. И бега от тие человеци ангел хранител и се чинат дружина сос дјаволи. И идат у пропаст и у темница дјаволска и у огин што никој пат не угаснуе. И црви ќе да ги јадат и гризат. А тие црви никој пат не умират. И ќе да се гладни тешкиј и страшен глад. Ќе да си жвакат и гризат јазиците у вечниј и безконечниј век. Това ќе да им плати страшен судиа, син божиј Иисус Христос - страшен и праведен судија на тие человеци кои пеат песни блудни. А ја Теодора како видех тие големи страхови, - и тесен пат чуват и пазат страшнии дјаволи, толку тесен и страшен пат што не може ни пиле да прелета, - и многу се уплаших. И от тој страх се заплаках жално и рекох на свјатии ангели: „Господие мои, не знајат ли человеци овие страшни патишта дјаволски?“ И ми рече ангел: „Слушај, Теодоро, сички человеци знајат и слушат свјатое евангелие и сички книги христианскии се за овие страшнии дјаволски патишта писуват. А человеци никој пат Богу не се мољат и у нихии секиј час и секиј пат речи и зборови. И от тие грешни и дјаволски зборови им ум отемнел и ослепел. А едни от многу спиење, а едни от многу вино пиење и от многу турлии грехови - сички се како безумни зверови и добици. Љубат и обичат овој век. А Христос казуе: кој обиче нешто от овој век, тие человеци се душмани божии. Кога се Богу душмани, не можат да се спасат. Пак рече ангел: „Слушај, Теодоро, кои человеци љубат нешто от овој век, тие немат пат за рај. И нихни души се врзани у руки дјаволски, зашто љубат мертви и хулни работи“. Сè што е на овој век, сичкото ест мертво. И Бог неќе тие человеци кои обичат овој век. Тие человеци што обичат овој век, тие подобре да не се родили. От них ни един не може да помине овие страшнии дјаволи. Требуе да мислиме умирање и суд божиј и царство небесное и мука вечнаја. СЛОВО ЗАРАДИ СВЈАТОЕ ИСПОВЕДАНИЕ НА СИЧКИ ХРИСТИАНИ, НА МУЖИ И НА ЖЕНИ Да знајат зашто Христос син божиј бил на небо при Отца Бога, а человеци биле на земља како овци без пастир. Не знале ни Бога ни кој ни создал, ами служиле, работиле на дјавола. И Бог пожалил свое создание да ги куртулиса от руки дјаволски человеците - пратил от небо сина своего, Господа нашего Иисуса Христа. И се родил чудно и дивно от пречистија деви Богородици, да научи человеци да верујат в Троице единаго Бога, Отца и Сина и Свјатаго Духа, амин. И ни дал и ни оставил пат божиј. Што е това пат божиј? Това е пат божиј; сватоје евангелие. И кои человеци, или мужи или жени, ако не верујат Христово свјатое евангелие, тие не можат да влезат у рај божиј, ами тие идат у темно место и у руки дјаволски. Сички христиани сме чеда божии от свјатое крештение. И сме се учиниле бели како снег. И сме се отрекле от сичките работи дјаволски - магии и баење и запотнуење и сон да не се веруе. Тие се дјаволски работи. Кои христиани ходат по магии и по баење, тие ги проклина свјатаја церков божија. И тие человеци кои чинат и кои верујат тие проклети магии и баење, тие человеци работат на дјавола и се записуват у книги дјаволски. На сички человеци дал Бог боготкани руби от свјатое крештение и крила да прелетаме от мрежи и примки дјаволски. И сме должни секиј час да сме готови за умирање, зашто не знаеме кога ќе да ни грабне страшна смерт и ќе да ни посече љута секира божија. А ако некој умре неисповедан, ох тешко и горко нему! Таја душа не може да се куртулиса от страшни ѓумруци дјаволски. Зашто грехови загубуват тие боготкани руби и крила што ни дал Бог на свјатое крештение. И да се сички чисто покаеме, зашто сме голи, наши души, и да се облечеме у чисти божии руби, да не се намериме голи, и да се учиниме дружина со ангели! И така можат человеци да се курталисат от руки дјаволски. И да покриеме наши голи души! Слушајте како бидуе покајание! Многу человеци согрешиле - и царови, ама за нихни грехови се исповедале и многу години постиле, и ден и ношт стојале на ноги диван Богу и се молиле на Бога и постиле и плакале. Со такво чисто покајание им простил Бог сичките грехови и им дал Бог дар да чинат чудо. Един цар - Давид, за един грех што учинил, пратил Бог ангела и утепал седмдесјат хилјади војска негова. И другиј газеп му пратил Бог: негов син Авесалом го испадил от царство. А тој цар Давид ходил по гори и по планини и секиј ден и ношт плакал. Ама не плакал за царство, ами плакал за грех негов. И другиј цар Роман заради една клетва што преступил толку многу се уплашил от страшен суд божиј, отишел у монастир, се учинил калуѓер и тамо у тој монастир научил едно дете да го бие секиј ден сос камџија. И му говорило детето: „Влези, злиј калуѓере, да јадеш хлеб!“ И другиј цар - Теодосиа, заради една помисл имал грешна - и от това се уплашил от Бога и многу далеку ходил до Медиолан при свјатаго Амвросиа да се исповеда свој грех. И другиј цар утепал человека и за тој грех духовник му дал канон да иде на една гора висока бос да ходи и тамо да седи гол со царское украшение четиридесет дни. Тамо седел и малу хлеб јал, малу вода пил, и ден и ношт се молил Богу и плакал и малу лежал на гола земља. Слушајте, чеда божии, мои мили христиани! Ете така се простуе грех. Царови лежале на гола земља. И тој цар што се учинил калуѓер - колку имал страх от Бога и се учинил от сите человеци подолу. И сичките му се смеале, а тој сите срамови терпел сос радостно срдце, салт да му прости Бог греховите. Слушајте, царови заради греховите колку големи и тешки захмети теглиле. А вие сега, гршении человеци, о колку сте безумнии! Кој сака да му се прости грех, тој перво ест должен да се исповеда и секиј час, и ден и ношт да се моли Богу и да пости и да плаче. Така може да се куртулиса от грех и от руки дјаволски, а инако не е кабил, ако би некој жив изгорел у огин. Чухте ли, како се царови покајале и колку имале голем страх от Бога и от страшнаго суда божија и от пламене огња геенскаго неугасимаго, хотјаштаго пријати прокљатие грешники у вечное и безконечное мучение и муки? Тие царови се бојале от тие љути муки, затова толку тешки захмети теглиле. А вие сиромаси грешнии не сте поголеми от царови и ваши снаги не се помеки и не сте поблагородни. Сос тие снаги што сте чиниле грех, пак тие снаги да ги помачите. Така се простуе грех, а инако неќе Бог и не е удоволен Бог, без захмет не простуе грех никому. Тие царови имале помногу пари от сички человеци што се на овој век и можеле да дадат хилјади милиони хазни, салт да не се толку мучат, толку тешки захмети. Ама инако не е кабил, ако би дал некој и цело царство. А ако ви рече некој духовник „дајте ми пари да ви простам греховите,“ сак'н да не го веруете! Зашто сос пари не се простуе грех. Салт си губите парите, а ваши грехови не ви се простујат. И тие духовници, кои проштават грех сос пари, тие се проклети от свјатии отци и от седм собори. Таквии духовници се под клетва, тие кои проштаваат грех со пари, и от них да бегат христиани како от љути змии. Тие се душегубци и клетви чеда и без вери, амин. </poem> }} {{ЈС-70}} == Белешки == * Единствениот егземплар на оваа книшка, е штетен (без страници 6-10). Текстот што следува, во аглести загради, е преземен од „Митарства“. [[Категорија:Македонски јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот јазик]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Македонска литература]] qlc72bjzc92fe7e3sw4caoh1sz2ogwv 0 10247 22458 2026-09-14T12:58:01Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Јоаким Крчовски/ Слово исказаное заради умирание]] на [[Слово исказаное заради умирание]] 22458 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Слово исказаное заради умирание]] j0ytva5bei4aqgdgv15wbg1g2scsveg 0 10248 22459 2026-09-14T12:59:16Z Natasa Stardelova 3192 Создадена страница со: ПЕЧАЛБАРИ Антон Панов (драма со музика и пеење од македонскиот живот во четири чина и седум слики) ЛИЦА: Јордан: Селски трговец Рајна: Негова жена Стојче и Симка: Нивни деца Божана: Бедна вдовица Костадин: Нејзин син Коле: син Костадинов Стрико Кољо:... 22459 wikitext text/x-wiki ПЕЧАЛБАРИ Антон Панов (драма со музика и пеење од македонскиот живот во четири чина и седум слики) ЛИЦА: Јордан: Селски трговец Рајна: Негова жена Стојче и Симка: Нивни деца Божана: Бедна вдовица Костадин: Нејзин син Коле: син Костадинов Стрико Кољо: Стројник Темковица Славче: Нејзин син Аранѓел: Сопственик на фурна Караман Атанас, Зафир, Ѓорше, Божин, Фидан, Стојан, Стрико Марко: Печалбари Народ. Време на дејствието: од 1929-1932 година. Се случува во едно село во Западна Македонија. Само шестата слика станува на печалба. ЧИН ПРВИ Старинска македонска соба, видна и сино варосана. Вратата десно води надвор, левата води во другата соба. Собата е послана со ќилими. На сред соба бакарен мангал. Миндерлак со перници. Перниците и пердињата се во македонски стил. Ѕидовите се украсени со народна резба. Долапите се вградени во ѕидот. Првиот мрак се спушта. Во собата Симка е сама. СИМКА: (Млада, бујна девојка внесува од другата соба миени садови и ги реди на полица во долапот). СТОЈЧЕ: (Се враќа од играње). Дај ми да јадам! СИМКА: (Вади од долапот леб и му намачкува едно парче со пекмез). СТОЈЧЕ: (Вади од пазува ашици и, фалејќи се, и ги покажува на Симка). Гледај; гледај! Сето ова го добив. Им ги собрав до еден! (Ги префрлува од рака на рака како некоја голема парична вредност). Ихи, хи! Ихи, хи!... СИМКА: (Весело). Што се прибра ти, Стојче, денес така рано дома? Да не те скара татко! СТОЈЧЕ: (Ѓаволесто). Не. СИМКА: Да не скрши некој џам? СТОЈЧЕ: (Со полна уста). Не!... (Предизвикувачки). Ти мислиш, јас не знам зошто ме прашаш... СИМКА: Што знаеш?... Јас ништо не знам, се дома седам... СТОЈЧЕ: (Намигнувајќи). Слушај! Изутрина, кога татко излегуваше за на дуќан, мајка му рече: „Денес, Јордане, порано дома врати се, зашто ќе дојдат нишан да разменат.“ СИМКА: (Неспокојна). Кој ќе дојде? СТОЈЧЕ: Од две страни. Од Ѓурѓиновци за баче Јован и од Итромановци за баче Костадин. СИМКА: Стојче, кажи, кого го сакаш повеќе да ти биде баче: Јован или Костадин? СТОЈЧЕ: Баче Јован повеќе го сакам. Тој ќе ми дава бакшиш и ќе ми купи јагне. Баче Костадин ништо нема... СИМКА: Магаре ниедно! Уште од малечко со татковите очи гледа... (На Стојчета). Да молкнеш! Да не те чујам веќе така да зборуваш!... СТОЈЧЕ: Дадо, дадо! Мајка се враќа од црква. Со неа е и баба Божана... (Влегуваат Рајна и Божана). РАЈНА: Што го караш пак, Симке? СИМКА: Не слуша. Добре дојде, тетко! БОЖАНА: Дал ти бог добро, ќерко! (Седнува на миндерот). РАЈНА: Запали го кандилото, Симке. Денес е петок. А ти, Стојче, оди викни го татко ти. (Стојче истрчува). СИМКА: (Придржувајќи се до обичајот уште еднаш пристапува кон Божана). Добре дојде, тетко! (Се ракуваат). БОЖАНА: Добро ве најдов. СИМКА: Како си, добро ли си? БОЖАНА: Сполај му на господ. РАЈНА: Симке, оди подмеси го квасецот за утре. (Симка излегува). Е па, добре дојде, Божано! (Се ракуваат). РАЈНА: Како си, добро ли си? БОЖАНА: Е, сполај му на господ, да кажеме добро... Ех!... РАЈНА: Нема петок да не одиш в црква, Божано? БОЖАНА: Е, Рајно! Ништо друго не ми остана само Костадин и прквата. РАЈНА: Господ да ти го прости, мори Божано, домаќинот. Што човек беше! Од ум не ми излегува. Па што беше личен, личен како твојон Костадин на тие години!... БОЖАНА: Навистина, тогаш ти мерак беше фрлила по него. РАЈНА: Е, е... Момински ум, луди години. БОЖАНА: Лесно ти е тебе да си спомнуваш за младоста... Ти дал господ маж домаќин: само куќата и децата си ги гледате. Има нема, куќа ти полна а прашаш ли ме мене? И младост и старост - мачнотија. Да ги прашаш овие две раце, тие знаат и од солзи подобро да зборуваат. Гледај како се тресат. По студ, по мраз -туѓи прагови миеле само Костадина да го изгледаат. Зашто на шест месеци сирак остана! Ти поубаво знаеш... Туку н сакам тој да знае што се има тука набрано. Тебе како н сестра ти се изжалив... И ништо на страна, бе брате, да не остави! Ни една скршена паричка!... РАЈНА: Костадин нека ти е жив! Ќе спечали. На млади години измачувачка, под старост раат ќе биде. БОЖАНА: И јас така си мислев, Рајно. Велам, и му дојде време на печалба да оди, да остави некој грош на страна. А тој, нејќе ни да чуе. Срам ми е, Рајно! Толкао момче дома да седи!... „На печалба, вели, нека оди кој што има долг“!... РАЈНА: Тука слабо се заработува. Камо му за свадба, камо за гозба? БОЖАНА:„На работа, вели, тука, во родниот крај со овци по гора, со рало по нива, со прачка во лозје“!... РАЈНА: Свети му вода, Божано! Да не згрешил пред господа. Знаеш... младо, лудо.... БОЖАНА: Бидува, бидува... И знаеш, Рајно сестро, уште сака да се жени... За тоа сум дојдена... Фрлил мерак по вашата Симка. Нема ден да не ми зборува: „Оди, сакај ми ја, мајко!“ Немој да го земеш за лошо: што имав да имав, се ти кажав... РАЈНА: Е, сестро слатка, тука Јордан се прашува. Тој што ќе каже, тоа ќе биде... (Надвор се слуша поткашлувањето на Јордан}. Ете го и него кај иде. (Станува). СТОЈЧЕ: (Дотрчува). Ете го тако, иде! РАЈНА: (На Божана). Не срами се, Јордан, тој знае. Нешто начул од мене. Ред е прво од женска уста да помине. (Божана исто така станува). ЈОРДАН: Охо, хо! Е-е, бре! Гости пред мене! Не ли си помлада, мори Божано, уште коски те држат! Е, па добро ми дојде в куќи ако е аирлија! БОЖАНА: Да даде господ, брат Јордане! (Чекајќи да седне прво Јордан, седнува потем и таа на миндерлакот). СТОЈЧЕ: (Се зафаќа настрана во играње со ашици). ЈОРДАН: Донеси, Рајно, малку ракија да ни тече полесно муабетот. (На Божана). Повели. (Рајна излегува). БОЖАНА: Брат Јордане, јас сум дојдена за Симка, ако биде среќа и ако си согласен да ми ја дадеш за син ми Костадин. ЈОРДАН: Повели, повели... Бидува, зошто да не бидува? Костадин е млад, здрав, работен. Ќе работи, ќе гледа куќа. Само, не сум чул, Божано, дали Костадин бил на печалба? Уште не сум чул... БОЖАНА: Тука по нешто работи... во селово, што ќе најде... ЈОРДАН: А нешто сермиичка настрана има ли? Не лути се, од прашањето нема лошо. Чедо давам, Божано! Треба да знам, што живот го чека. Од порано мислење, зашто после нема врнувачка? БОЖАНА: Ако де, ако... ЈОРДАН: Уште сум чул дека Костадин нејќе на печалба да оди... Навистина, ако може без печалба жена и мајка да рани и куќа да гледа, чинам кабул. Што е до мене ред, ќе си го исполнам. Чорапи, кошула, што стои до женска страна, земам на себе. А вашиот, машкиот ред? Ти го знаеш, Божано, редот. Триесет лири, сакам готови пари. Еден чифт руба промена, појас, саат со ќустек од сребро... БОЖАНА: Ама, Јордане!... ЈОРДАН: Нема ама! Ја гледаш Симка? Чиста ти ја давам како роса, како солза, како китка босилек!... БОЖАНА: Ама знаеш, брат Јордане... Костадин уште не застанал на нога... Се нема толку пари... А време му е. Фрлил мерак на Симка. Девојче нема што - чесно, од сој; само што е многу, многу... ЈОРДАН: Не е многу! Само по еден орев да јадеше на ден, пак не е многу! РАЈНА: (Донесува пагурче со ракија и му го подава на Јордан). На! ЈОРДАН: Ај, на здравје, Божано! (Тргнува голтка и и го подава пагурчето на Божана). БОЖАНА: Здраво - живо, брат Јордане! (Му го враќа пагурчето без да пие). ЈОРДАН: (Тргнува уште еднаш). Е, мори Божано!... Уште триесет лири одгоре ќе дадев, само прва радост дома да ми бегае машка радост! Се рекло, да не чуе Симка; кога женско се раѓа и стреата плаче. А на машко и огништето пее! А тебе, прва радост, прво машко чедо жениш, жал ти е за триесет лири!... Што се триесет лири? Гледај, век со кого ќе векува... Толку ти е од мене... БОЖАНА: Ама брат Јордане, не ми е мене за парите... Така Костадин сака. Тој мисли да го одмине тој ред, без него да биде... ЈОРДАН: А, а! Ич што не бидува работа! Мома без ред каде се давала? Симка ќерка ми е, не е копиле најдена, та без ред и адет да ја венчавам! Таа е од сој! БОЖАНА: Од сој, од сој... Костадин вели: „Сите момински адети и сите свадбени редови ги земам на себе, само милувам Симка без пари, без пазарлак да ми дојде. Од чиста милост... ЈОРДАН: А, а тоа не бидува! БОЖАНА: (Кревајќи се да си оди). Навистина, тој е домаќин, тој се прашува... Ама, јас сум му мајка! Од црна земја ќе ги ископам, само Костадин да земе што му срце милува!... Тој е машка глава и него треба да го прашам... Е, со здравје, брат Јордане!... (Тргнува да си оди). ЈОРДАН: Здравје да имаш, Божано! (Испраќајќи ја до вратата). Со ова не е се свршено. Костадин е умен, нека размисли. (Од кога остануваат сами, на Рајна). Хм! Го гледаш Костадинчета? Колку е итар, сојот му кажува!... РАЈНА: Подобро да ја дадеме за Јован Ѓургиноски. ЈОРДАН: Сакал така, од чиста милост, да му дојде Симка. На дедо му Итроман се метнал! Ама нашол пиперка!... РАЈНА: Пак и оваа, нашава чума, фрлила мерак по него. ЈОРДАН: Ветер е тоа, не е мерак! Има очи да види и разум да мисли. Ете, чу... Не сака на печалба да оди. Мајка си и, поучи ја. Што ќе јаде, што ќе облече? Од гледање не може да се најаде. А, а, ништо од тоа нема да биде!... ЃОРШЕ: (Однадвор). Се може ли? ЈОРДАН: Повели, повели! Сами сме. Што работа те довела, брат Ѓорше? ЃОРШЕ: Брат Јордане, старата зимска песна, само на нов глас... Пари ми требаат... И си мислам, од каде, од кого да најдам? Ајде велам, до брат Јордана, тој ти е најблиску за тие редови... Знаеш, наши сме, тебе можам да ти кажам: домаќинката ми донесе приновче... ЈОРДАН: Е, нека е честито! Машко? ЃОРШЕ: Машко. ЈОРДАН: Да е живо и вековито! ЃОРШЕ: Со господ напред, амин!... А за друго, срам ми е да ти кажам. Куќата ми остана без брашно, без сол... А зима иде долга, јака... До тебе дојдов, брат Јордане, да ми дадеш на заем. На есен ќе ти ги вратам... ЈОРДАН: Колку ти треба? ЃОРШЕ: Три наполеона. ЈОРДАН: Бидува, бидува. Ама по печалба да вратиш!... ЃОРШЕ: По печалба, по печалба... Збор да не стане!... ЈОРДАН: Добро де, добро! Имам верба во тебе, само подобро да ти спомнам... Уште, треба да знаеш, еден грош од банка на месец! Согласен ли си? ЃОРШЕ: Согласен. ЈОРДАН: (Вади ковчеже од под миндерлакот, го отклучува и зема пари). Немој да мислиш дека многу ти земам. Тебе грош, на други, пооддалеку, грош и пол. На, земи! (Му брои иа рака три златници). ЃОРШЕ: Црно на бело, брат Јордане, треба ли? ЈОРДАН: Не треба. Се знаеме. На, цврцни си на нога! (Му го подава пагурчето). ЃОРШЕ: Охо, хо, лута! Ај, со здравје, брат Јордане! Голема добрина ми направи. (Тргнува да си оди). ЈОРДАН: (По него). Со здравје, со здравје! Дојди утре кај мене да направиме сметка што му чини лихвата до есен. Со здравје! Многу здравје дома! (На Рајна). Што има за вечера? РАЈНА: Ќовте со каша. ЈОРДАН: Нека го стави Симка да се стопли. РАЈНА: Добро. (Излетува). ЈОРДАН: (Се доближува до Стојчета и го гали по главата). Гледај, Стојче! Учи занает! Кога ќе пораснеш, ќе ти треба. Виде ли? Така пари се печалат! Овде два, онде три, ваму десет, таму педесет гроша - ете ти сермија! Само со тули куќа не се прави! И вар треба. Така и печалењето. Парите ништо не чинат, ако ум не ти достига. Учи се, учи се!... Оди, нека ти го даде Симка големиот тефтер. (Сојче истрчува, а Јордан го прибира ковчежето). СТОЈЧЕ: (Бргу се враќа со тефтерот од вересиите). На, тате. (Седнува покрај татка си. Симка, со ѓумови во рацете, врви низ собата и излегува во дворот по вода). ЈОРДАН: (Препишува сметки од џепното бележниче во големиот тефтер). На дедо Никола Пиперот четирн наполеона по грош и пол. На Спиро Апостолски пет наполеона по грош и пол. На мајстор Василе Антаров две турски лири по два гроша. На Ѓорше стрико Најденов, три наполеона.... СТРИКО КОЉО: (Од вратата). Се може ли? Ааа? ЈОРДАН: Може, може! Повели! (Станува да го пречека). СТРИКО КОЉО: Сметка правиш? Во наше време повеќе на рабуш се бележеше. СТОЈЧЕ: (Штом стрико Кољо влегува, го зема тефтерот од Јордана и го носи во другата соба. По некое време се враќа и играјќи со ашици, го следн разговорот меѓу Јордан и стрико Кољо). ЈОРДАН: (Се поздравуваат). Беше тоа време, стрико Кољо! А и луѓето не се тие, што беа порано: со образ, со карактер. Сега треба да учиш, очите на четири да са отвориш, ако сакаш пари да спечалиш! СТРИКО КОЉО: Така е синко. Ми се бендисуваш. Тоа си беше поубаво. Немаше тогаш ни мерници, мелници, како ли се викаат? ЈОРДАН: Меници, стрико Кољо, меници. Повели! СТРИКО КОЉО: (Седнува). Така, така, меници... Ама, за друго нешто сум дојден, Јордане. Чув дека си варел тазе комовица... Ти знаеш, колку сум мераклија. ЈОРДАН: (Му го подава пагурчето). Повели, стрико Кољо! Цврцни си! СТРИКО КОЉО: (Го погледнува пагурчето). Ти си го доцицал, та мене ми го даваш! (На Стојчета). Ела, бре ајдамак, кај дедо ти Кољо. (Му го дава пагурчето, вика накај другата соба). Невесто, Јорданице! Дај малку ракија и две-три пиперки полути!... (Кон Јордана). Ти ме знаеш: од празно не пијам... (Стојче и го однесува пагурчето на Рајна во другата соба и пак се враќа). ЈОРДАН: Е, стрико Кољо, од многу години се вака те думам. Уште од дете. СТРИКО КОЉО: Е, мој синко! Овој свет ти е лажовен свет. Затоа, јади, пиј, весели се и на друг лошо не мисли! РАЈНА: (Донесува полно пагурче со ракија и кисели пиперки). - Добре дојде, стрико Кољо! (Се ракуваат). СТРИКО КОЉО: Добро те најдов, ќерко. РАЈНА: (Почнува по обичајот). Како си... СТРИКО КОЉО: Дај да цврцнам па после за здравје прашај!... РАЈНА: Повели, стрико Кољо. (Ги става пиперките пред него и му го подава пагурчето). СТРИКО КОЉО: Живи-здрави! Се за добро! На радост да тргне! Господ да повели на венчавање, крштавање! ЈОРДАН И РАЈНА: Амин, дај боже! СТРИКО КОЉО: Охо, хо!... А, лута!... Е, ама е ракија! Да простиш, Рајно, крај таква ракија не ми се седи вдовец! ЈОРДАН: Море, остави, стрико Кољо! Си ги префрлил шеесетте, имаш внуци женети!... Или шега тераш!... СТРИКО КОЉО: Си ја имаш до тебе, затоа велиш: внуци, снаи. Нека се живи, ме слушаат, измет ми чинат. Грев на душа, да се поплачам. Ама, се рекло: каде што женина рака чеша, друга не!... Лебами, да најдам нешто, ни многу младо, ни многу старо - ќе се женам! После, нека се лутат децата... Ех, младост, младост! (Пие). ЈОРДАН: Така, така, тргни стрико Кољо! Заборави на младост! СТРИКО КОЉО: Не знаеш ти. Не помниш... Во мое време, бев уште малечко, беше некој Серафим. Не го знаеш ти. Тој често ми зборуваше: останал вака вдовец, како јас сега и на старост се оженил. Снаи се лутат, синови се караат, сакаат да се делат. Едно утро, тој ги повикал и му рекол ка поголемиот син да се скрие в долап, а помалиот го испратил да им каже на снаите да дојдат да го вндат. Дошла поголемата и уште од врата вика: „Стани, татко! Не си слаб!“ - „Не можам снао, вели Серафим. Да простиш, направив малку аџамилак, не сум чист.“ Излегла таа и и рекла на помалата јатрва, што е со свекорот, та се смеат. Дошла помалата и уште од врата го затнала носот, наѕрела и си отишла. На крај, дошла и старата негова. И нејзе и вели: „Да простиш, стара, направив малку ацамилак“. Зела леген да го измие... Ете, зошто се жени човек, за такви редови! Се си има свој ред!... Живи- здрави! Ај, на радост, на венчавање!... Их, бре! Заборавив зошто сум дојден! Проштавајте, старост... (Со чувство за важноста на задачата). Јордане, јас сум дојден за Симка. Ако е среќа да ми биде снаа за внук ми Јован, на брат ми детето. Го знаеш Јован. Здрав, млад, работен. Сега е на печалба во Белград. Кажи ми, Јордане, ама со еден збор: бидува или не бидува? ЈОРДАН: Бидува! (Стојче веднаш истрчува да разгласи на другарките од Симка за нејзината свршувачка). РАЈНА: Ама, Јордане, Симка да ја прашаме! ЈОРДАН: Нема што! Јас кога велам, ќе се согласи! Викни ја Симка! РАЈНА: (Оди да ја викне Симка). СТРИКО КОЉО: Е, свату! Ај, нека е среќно! ЈОРДАН: Амин, свату! СТРИКО КОЉО: Кажувај, свату, што е ред за момата да се даде. Адет ти е, адет ми е! ЈОРДАН: За Симка, дека сум ја хранел и гледал, ќе дадеш четириесет лири готови пари, пет рала опинци, еден кат руба промена, појас, саат со ќустек од сребро... СТРИКО КОЉО: Сето тоа е добро, ама колку за парите, ич не ми се бендисуваш! Каде се чуло четириесет лири мома да се купи? Злато е тоа, еј! ЈОРДАН: Е, ама Симка е чорбаџиска ќерка, тешко газн. Колку чини името! СТРИКО КОЉО: Кажи, Јордане, со еден збор: за триесет лири, бидува ли? ЈОРДАН: (Откога поразмислува). Бидува! Не за друго, ами да не чујат соседине. Што ќе речат? Гледај ги чорбаџииве, се фатиле како џамбази за гуша... СИМКА: (Влегува од дворот со осум другарки, повикани од Стојчета за свршувачка. По нив Рајна и Стојче). СТРИКО КОЉО: Машала, машала! Си пораснала! ЈОРДАН: Слушај, ќерко. Ете, стрико ти Кољо те сака, да му бидеш снаа за внук му Јован. Го познаваш? СИМКА: Го познавам, само од малечко... ЈОРДАН: Милуваш ли да појдеш за него? СИМКА: Татко, ти знаеш... ЈОРДАН: Немој после пред попот да вратиш! СИМКА: (Низ солзи). Татко, ти знаеш... СТРИКО КОЉО: А така де! Татко ти знае. Кој друг ќе знае. (Вади да ја дарува, а другарките почнуваат обредна песна за свршувачка). ОСУМТЕ ДРУГАРКИ: (Пеат). Зошто ти се, баш девојко, тие туѓн луѓе?... СИМКА: (Го прима дарот). СТРИКО КОЉО: Е, честито ти момче, ќерко. Нека е вечно и вековито. СИМКА: (Му бацува рака на стрико Кољо). ОСУМТЕ ДРУГАРКИ:(Пеат) Што целиваш, баш девојко, свекру десна рака? СИМКА: (Го зема дарот и го предава својот дар. Во тоа време). ОСУМТЕ ДРУГАРКИ::(Пеат) Девојко, мори девојко, зошто се бргу предаде во јунакова родбина? СИМКА: (Плаче). РАЈНА: Молчи, ќерко, молчи. Така господ рекол... СИМКА: (Следена од другарките и мајка и, се повлекува во другата соба, додека другарките ја продолжуваат песната.) Не ли ти велев, девојко, не оди често в комшии, комшии ти се душмани. Од татко ќе те одделат, од мајка ќе те одделат и сета мила родбина. (Песната стивнува). СТРИКО КОЉО: Е, е! Момински ум! Која поминала без тие солзи? (На Стојчета). На ти и тебе, бре ајдамак, да пораснеш голем!... Ај, свату, на здравје! За век! И на свадба да се радуваме! ЈОРДАН: Амин! Ај, ај, се за добро! И на внуци да се радуваме!... СТРИКО КОЉО: Дај боже.... Гледаш свату, дојде ден и ред, со господ напред, и во твојата куќа, свирка да засвири, песна да запее, песна свадбинска!... Е, свату! На децата останува веков! А ние? Еве вака... (Го крева пагурчето). (ЗАВЕСА) ЧИН ВТОРИ слика прва Дома кај Костадина. Ниска, темна соба со крив таван ол гредн. Во аголот огниште, над огнот обесен котел. Десно, врата што води во мудбакот, лево, за надвор. На левиот ѕид прозорец, под него миндер покриен со черга. На подот рогузина. На десниот ѕид долапче со чинии, под него стар ковчег. Неколку триножни столчиња. Бедно, но чисто. При кревањето на завесата оддалеку се слуша песната „На сон ми е дојдена“, пеена од седум девојкн. На сон ми е дојдена една црноока. Главата си врзува ем се огледува... Приквечерина е. Костадин сам и замислен, седи на миндерот со глава потпрена на прозорецот. БОЖАНА: (Внесува од мудбакот газено ламбиче без стакло и го клава на огништето. Го гледа некое време Костадина и потем претпазливо вели). Се за неа мислиш, синко! КОСТАДИН: (Уште замислено). Не можам да не мислам, мајко... Гледаш, се една мисла, се една храна... Друго не ти јадам. Ми заседнала како мора на душата ме стега, ме дави... и слатко ми е! Е, тоа ми е храна... БОЖАНА: (Топло и благо). Костадине, синко! Немој, не мисли толку. Лошо е се за неа да мислиш. И грев е!... Зошто не ти е ни свршена, ни венчана. Слушај, мајка што ти вели!... КОСТАДИН: Ех! Знам и јас... Пари им требаат! Пусти да им останат... (Чекори нервозен). БОЖАНА: Ти знаеш, Костадине, уште од старо е така!... КОСТАДИН: Да ве плаќаат, купуваат!... Ама, зошто, зошто? Тоа сакам да знам. Срамота е тоа што се прави со човечкото срце!... БОЖАНА: Ама и дедо ти така ме дале... КОСТАДИН: И тој бил мамбаз! БОЖАНА: Дал и требал да земе! КОСТАДИН: Будала бил! Зошто дал? БОЖАНА: Молчи, синко! И татко ти даде... КОСТАДИН: И на печалба отиде... Те остави тебе млада, мене да ме родиш... А дома не се врати!... БОЖАНА: Бог да го прости... (Ги задржува солзите). Да ти беше тој жив, инаку ќе беше... Да се вратеше од печалба, ќе платеше... и не ќе ги слушав тие зборови... Ех, сиромаштијо! Црна си како црн леб!... Пуста да останеш... (Пауза). КОСТАДИН: (Пристапува кон неа). Мака ти сторив... БОЖАНА: Ако, сине. Твојата е поголема... КОСТАДИН: (Молчи). БОЖАНА: Знам дека не ти е лесно. Ден и вечер си врват, сон не врзуваш. И јас со тебе заедно... Времето си врви, синко, в гроб ќе се оди... И јас самата си мислам: да те задомам, додека не сум тргнала на голем пат... Подобро жива да ти се нарадувам. Инаку на гробишта двајцата ќе не каниш... КОСТАДИН: На свадба со пари се кани!... Од каде, од кого да најдам? Од чичко Сотир, и тој нема... БОЖАНА: Од вујко ти Вангел. Тој има и ќе ти даде... Ти да си жив, Костадине! Ќе работиш, ќе му ги вратиш. Да одам ли? (Тргнува). КОСТАДИН: (По извесно двоумење). Не, не сакам жена за пари! Јас милувам, Симка од чиста милост да ми дојде, не за пари! Сакам со неа век да векувам како со жена, не како со платен добиток. Ме разбираш ли? Јас сакам и таа да се праша! Зашто, навистина ако таа се праша, право ќе си каже: „Костадина го сакам“! Сега дали ти е јасно? Сакам жена, не роб... БОЖАНА: Дека немаш, така зборуваш. Да имаше дваесет- триесет лири... КОСТАДИН: И ди имав, пак не давав!... БОЖАНА: Млад си, ќе спечалиш... КОСТАДИН: Слушај! Постара си, а јас ум да ти давам! Збери си го умот и размисли: зошто татко ми си ги остави коските на печалба? Зошто јас не сум чул ни еден збор од неговата уста? Зошто цел век јадеме сол и црн леб? А и ти, додека можеше, миеше, пред празник туѓи куќи! Имаше маж само три месеци! А јас татко ни еден ден... Дење-вечер правеше метании за здравје на домаќинот, а куќата ти остана без домаќин... БОЖАНА: Што сум јас крива, та така ми зборуваш?... Јас и денес му палам кандило... Дваесет години тој ми е на ум... А сега, за тебе метании правам, Костадине, за да ти даде господ во животот помин, среќа! Дење-вечер се за тебе се молам Костадине, да те чува господ од лошо и на мајка да ми останеш жив и здрав... КОСТАДИН: Нема ден да не ти зборувам, мајко. Уште ли мислиш по некој ден на печалба да тргнам! Ете пак ти кажувам: како куче ќе гладувам, за корка леб да сум страден, динар да немам, само за печалба не зборувај ми! БОЖАНА: Срам ми е, само ти дома да седиш... КОСТАДИН: Од кого? БОЖАНА: Од светот. КОСТАДИН: Светот ли ти дава да јадеш? БОЖАНА: Машко дома не седи! Сите одат... КОСТАДИН: Кој има долг! Јас немам! БОЖАНА: А за свадба? КОСТАДИН: Ќе биде, само без долгови... и без пари... БОЖАНА: Чорбаџи Јордан не ќе сака ни да чуе без дваесет- триесет лири... КОСТАДИН: Дали чорбаџи Јордан ќе чуе таму, во туѓина? Далеку, може дури преку море... На секого си туѓ... Нема со кого збор да промениш, солза да размениш! И не година, не две. Години, години да изврват; скотски да живееш, пари да збереш, додека да имаш лице дома да си дојдеш!... Ако паднам болен, дали чорбаџи Јордан ќе праша за мене? Дали ќе има кој потта да ми ја нзбрнше, кошула да ми размени, јорган да ми фрли?... Ех, црна и крвава е нашата печалба, мајко! Уште покрвава е сиромаштијата, што не гони таму! Проклет да и е коренот!... И големо и малечко нишан носи од неа за цел век!... Гледај, што направи од нас таа пуста печалба! Маж - роб! Жена - роб! Син - роб! Ќерка - роб! А мајките; само за солзи се родени!... БОЖАНА: Од старо, од дедовци ни е оставено... КОСТАДИН: Знаат, тогаш беше друго, а сега друго? Во тоа време, човек не беше роб на парите, туку на Турцнте! И што друго можел? Или со пушка во гора или со торба на печалба. И кога се враќал од печалба се женел. И давал откуп за невестата како дар на татко и. И тој под стари години да види фајда. Сега е друго време! На работа, но тука, во родниот крај! Што не чини, нека се растури и лек да му се најде! (Се внесува во своите мисли. Пауза) БОЖАНА: (Како смаена неволно ја поставува софрата за вечера. Бојазливо). Ајде да јадеш, Костадине... Да каснеш, да се поткрепиш... (Јадењето е сиромашно: црн леб и чорбест грав). КОСТАДИН: (Седнува занесен, по него седнува и Божана). Како те пречекаа? БОЖАНА: Од високо... Ние сме луѓе бедни, сиромаси. КОСТАДИН: (Одеднаш реско). Со кого зборуваше? БОЖАНА: Со Рајна, со Јордан... КОСТАДИН: А, со Јордан. Што вели? БОЖАНА: Ама ништо не вели. И даваа и не даваа... Сака триесет лнри пари... појас и саат со ќустек од сребро... КОСТАДИН: Ха, ха, ха!... Куче е тој! Куче чорбациско! Право вели дедо Насте! Добро ги познава тој сите тие чорбациски кожодери како гнили печурки по гората! Ех, да ми беше ти, мајко, согласна, ќе ја грабнев Симка, па право во гора зелена! Да биде горека невеста!... А тука в село? Адет, свадбарина, светот, свекор, свекрва... ЗАФИР: (Влегува задишан). На здравје да ви е вечерата!... БОЖАНА: Здравје да имаш, синко! КОСТАДИН: (Скокнува). Што е?... Што има? ЗАФИР: Вечерва Симка се сврши! КОСТАДИН:Се сврши?... ЗАФИР: Вистина... За Јован Ѓурѓиноски... КОСТАДИН: Мајко, дај ми го пиштолот! (Божана се колеба). Дај ми го кога ти велам!... А ти Зафире, приготви се! Чекај ме во нејзиното сокаче! Вечерва Симка ќе ми биде жена! БОЖАНА: (Го прегрнува околу рамењата). Аман синко. Што ќе направиш!... Немој, не чини го тоа, не е добро! Од срам не ќе можам пред светот да излезам. Срамотно е за нашата И за Јордановата куќа... Ќе и пукне резил на момата!... Збери си го умот, што правиш! Жив ти господ!... (Му паѓа в нозе). КОСТАДИН: Нема друго, мајко. Што ќе биде, нека биде! Симка е за мене родена, не за некој си Јован!... Ајде не плачи! (Ја крева). Стани и оди право кај поп Гаврила. Да му кажеш дека го вика мајка му на Зафира да дојде масло да свети... Речи му: „На Зафира лошо му падна“. И ти таму дојди, зашто ноќва ќе не венча... (Истрчува од дома).“ БОЖАНА: (Останува некое време беспомошна во страв за Костадина. Потем се приберува и пријдува до пред иконата и се крсти). Ти се молам, господи, чувај го од куршум... Ах, света Пречисто, ти знаеш како ми е на душава. Чуј ме, зашто мајка сум му... (Паѓа пред иконата). (ЗАВЕСА) слика втора (Прeд Јордановата куќа. Напред улица, во дното сокаче. Долу вратниче, горе два прозорцн. Ноќ. Костадин доаѓа со тројца другари.) КОСТАДИН: Ти, Зафире, зад ќошево! А вие двајца, таму скријте се! Штом ќе чуете да пукнам, до мене да сте! Се разбравме ли? ЗАФИР: Се разбравме, побратиме... КОСТАДИН: Како да ја викнам, Зафире? ЗАФИР: Како порано, со песна. Си имате песна Симка ќе знае дека си ти. КОСТАДИН: Не ми е до песна: Запеј ти, Зафире! ЗАФИР: (Пее: „Море да те турам во десна пазувај море, на коњ да те качам...“ По песната се скрива). СИМКА: (Се јавува на прозорецот). КОСТАДИН: Знам дека не е ред... Срамно и грдо е пред светот и понатака да ти доаѓам под прозорец... Ама, ете и срцево и образов не ми даваат да не дојдам... Слези долу, два збора имам да ти кажам. СИМКА: Немој, Костадине! Не сакај го тоа од мене. Кажи ми одоздола... КОСТАДИН: Два збора само... Симке! Толку ми тежат на душа, не можат да летнат до тебе! Слези долу! Прв пат го сакам тоа од тебе. Толку можеш. СИМКА: Немој, Костадине! Како на брат ти се молам! Без друшки сум, сама не можам! Ќе пукне глас низ село... КОСТАДИН: Со какво срце ти дојдов да те видам! А ти пазарлак правиш... Слези! Ништо лошо нема да ти биде!... СИМКА: Еве сум, еве... Сега ќе слезам... (Слегува долу и застанува на прагот од вратничето). Не лути се, Костадине... Многу те молам, пушти ме да си одам... Грдо е да не видат заедно. Ти се молам, немој да се видуваме. Грев е... КОСТАДИН: Од срце или од уста зборуваш? СИМКА: Риза сум дала, Костадине!... КОСТАДИН: Ако си дала риза, срце уште не си дала! СИМКА: И тоа, и тоа, Костадине... Татко го даде... Го даде без мене... КОСТАДИН: За срцето татко ти не се праша, јас се прашам! СИМКА: Ние едно мислиме, татко и мајка друго... А кој татко не слуша, Костадине, та и јас да не го послушам?.... КОСТАДИН: Само срце се слуша! Јас мислев дека го имаш како моево! СИМКА: Татко и мајка лошо не мислат. Татко се распрашал за тебе. Чул дека нејќеш на печалба да одиш... КОСТАДИН: Многу умно мисли татко ти! На печалба да одам! Не дека и ти така мислиш и сакаш да одам, туку срам ти е од светот: „Што ќе рече светот? Сите на печалба одат, Костадин не оди“... А, што знаеш ти? Може ќе одам. Само, не за татко ти, туку за тебе и за нашиот дом! За нашето огниште, Симке! И верувај, Симке, толку те имам на ум: дење-ноќе сон не ме фаќа, се за тебе мислам!... Јас ли сум крив?... (Ја зема топло за рака). Милувам секој ден под твојов прозорец да поминам и секој пат со уста слатко да ми се насмееш и со очи мило да ме погледаш! Милувам, да ти е секоја вечер слатка и срцето да ти пее како пролетна песна! Милувам, за љубов да ми зборуваш - да ја имам и да ми ја даруваш! Милувам, да си како бел цвет, како бел каранфил! Само на срце да те носам! Само на уста да те имам!... (Ја прегрнува). СИМКА: (Прва се тргнува). Пушти ме... Пушти ме... КОСТАДИН: (Ја пушта). Ех, Симке!... СИМКА: Грев правиме... Ти се молам... Костадине... Што беше меѓу нас, беше... Не е ред веќе да се видуваме... Свршена сум... КОСТАДИН: Не требаше веќе ни да те погледнам, кога и самата си се согласила!... Гледаш, пак ти дојдов! Може ли инаку, кога срцето милува? СИМКА: (Со болна насмевка). Го знаеш ти, Костадине, моминското срце... Додека сме моми, немаме срце. Само сме моми... КОСТАДИН: Нема побела китка од мома, нема почиста мисла од моминска мисла!... Нема послатка љубов ол моминска љубов! СИМКА: Има, Костадине, има. Од сето тоа е најслатка детинската радост... Помниш ли, Костадине, кога бевме малечки? Тоа ми е најслаткото време, Костадине! Сега, татко ме дава, каде што срце ми нејќе... Мене, Костадине, ме купуваат, јас треба со љубов да платам! Не давај ме, Костадиие! Најди пари, откупи ме, откупи ме од татко ми!... Не давај ме на друг, Костадине!... КОСТАДИН: (Со левата рака ја прегрнува Симка, со десната го вади пиштолот). Глава ќе падне на друг не те давам! (Пука. Зафир и другарите дотрчуваат). СИМКА: Што стори, Костадине? Нешто ме стегна... Пушти ме, не сме сами! КОСТАДИН: Ајде, Симке, побргу! Кај Зафировци! СИМКА: Страв ми е... Што ќе рече светот?... Татко и мајка треба во црно да се завијат... За дотаму ли сум дојдена?... КОСТАДИН: А ти појди за Јован, ако не сакаш така! СТОЈАН: Ајде, побратиме, побргу! Побргу! СИМКА: Костадине! Тешко ми е од мајка и од татко без проштенка да се разделам... (Плаче). Без ред, без друшки... како вдовица... Без песна и свирка свадбинска... по црна темнина... (Се слушаат чекори и гласот на Јордан). ФИДАН: Јордан!... КОСТАДИН: Ете што направи! Еве го татко ти. ЈОРДАН: (Влегува низ вратничето). Каде си бре, арамија? Така ли се води мома? Денски мома се води, денски гнездо се прави! (На Симка). А ти, кучко ниедна, назад! На легало!... КОСТАДИН: (Застанува меѓу Симка и Јордан). Не! Тука ќе остане! Јас сум за неа дојден! ЈОРДАН: По сојот ти се гледа во кое време идеш! Ако си маж, дојди денски! Хм! Крвта вода не бидува! На дедо ти Итрешан си се метнал! КОСТАДИН: Во сојот не чепкај, зашто ќе се испечеш! Не ти се допаѓа? Подобар е од твојот и почесен!... ЈОРДАН: Кој е нечесен бе, пезевенк?!... КОСТАДИН: (Се здржува макар што врие од лутина). Слушај, Јордане. Како човек те прашам: согласен ли си да ми ја дадеш Симка како се може? ЈОРДАН: Кој си ти, бре, тебе да ти ја дадам? Не ти ја давам! Дадена е!... КОСТАДИН: Размисли, Јордане! Немој до лошо да дојде. Согласи се! Јас и Симка се милуваме. Ете ја Симка нека ти каже... СИМКА: (Му се фрла на Јордана в нозе}. Црна закопај ме, татко, не давај ме за Јован,.. Костадин го сакам... ЈОРДАН: (Од кога размислува). Нема што, нели е мерак, согласен сум... Само, сите свадбински редови и адети да се исполнат... Слушај, Костадине! Ти си млад. Уште леташ. Ако рекол господ да ми бидеш зет, сакам отсега да бидеш поумен. Не да леташ како ластовица. По ова што стана вечерва, да чуе светот дека сум ти ја дал Симка без пари: подобро да го затворам дуќанот! Што е ред за мома, ќе платиш! КОСТАДИН: Јас пари немам! ЈОРДАН: Јас ќе ти дадам на заем. КОСТАДИН: Да се задолжам? На татко и?... Не, тоа не бидува, Јордане! ЈОРДАН: Де! Де! Триест лири за Симка и дваесет за свадба, доста се. Педесет лири не се многу... Има време. Ќе работиш, ќе спечалиш, ќе ми ги вратиш. Само, што е ред, ред. Согласен ли си? (Костадин се колеба). СИМКА: Согласи се, Костадине... Заради мене... КОСТАДИН: (Молбата на Симка го скршува). Согласен сум... ЈОРДАН: Е, повели, зету. (На побратимите). Елате и вие горе да видите. Немој после лошо да се рече!... (Влегуваат прво Симка и Костадин, а потем и другите). (ЗАВЕСА) ЧИН ТРЕТИ слика прва (Кај Костадиновци) по женидбата. Празнично утро. Костадин е сам, и, токму после миењето, се брише со крпа). СИМКА: (Празнично облечена, се враќа сама од црква). (Нежно). Слатко си спиеше! Кроток сон те крепеше, сабајле во света недела! КОСТАДИН: (Восхитен од неа). Нешто си ми, Симке, бело променета, во невестинско руво... Колку те гледам, се полична стоиш. И лицето ти е денес друго: радосно, моминско, младо невестинско!... СИМКА: (Со насмевка). Од црква идам, Костадине. Бев пред света Пречиста... да ја дарувам... (Срамежливо). Костадине, денес многу, многу те милувам... КОСТАДИН: (Не се сеќава веднаш на што мисди Симка). И јас те милувам, Симке! СИМКА: Денес празник ми царува во срцево, Костадине. КОСТАДИН: Симке!... Да не е ѓоа? СИМКА: (Дури сега подига очи). Тоа, Костадине, тоа! Го осетив сношти на полноќ!... Ми зачука, тука ми заигра... Цела вечер сон не ме фати. Мајка, и таа вели, тоа е... КОСТАДИН: Симке!... Уште машко да биде!... СИМКА: Колку силно ме чукна, машко ќе биде!... КОСТАДИН: (Ја прегрнува). Машко, машко!... БОЖАНА: (Се враќа од црква, облечена во празнична црнина). Слатките пилпи на мајка!... СИМКА: (Се тргнува). Мајка иде!... БОЖАНА: Земи си, синко, нафора. Денес сте му на господа помили. КОСТАДИН: Што, ти сама се врати? БОЖАНА: Се најдов со сватот. КОСТАДИН: Со кого, со Јордан? БОЖАНА: Со него... Отиде дома со нафора... Ќе намине и кај нас... КОСТАДИН: Рече дека ќе дојде? БОЖАНА: Ми рече, од негова уста чув... СИМКА: Може, сака да не види... Одамна не е дојден... КОСТАДИН: Мене ми се чини поотскоро. СИМКА: Дури од Божиќ... КОСТАДИН: Дури од Божиќ! Погача треба да му испратиш! БОЖАНА: Не така, сине! Ако дојде, нека дојде. Добре дошол. Ни се смешала крвта, ни ти, ни тој може да се одроди. КОСТАДИН: Кој, Јордан ли? За него нема ни рода, ни порода. Тој само за пари знае!... Каде си наврзав долг на глава!... Јордан! И од името негово не можам радост да видам... БОЖАНА: Не греши душа, Костадине. Крвта вода не бидува. И нејзе и тебе ти е татко... Си останал од дете без татко, тој ти е друг татко... Белки за лошо не иде... КОСТАДИН: Јас знам зошто иде! СИМКА: Не коси се, Костадине. Не мисли на лошо. Денес е празник, не чини лутина на срце да си ставиш... Белки од мајка начул за она... На радост иде... КОСТАДИН: Ех, Симке! Од јагне си покротка, само од волк си родена! {Се слуша кашлање). ЈОРДАН: (Влегува). БОЖАНА: (Го пречекува уште на прагот). Добре дојде, свату! ЈОРДАН: Добро те најдов, сваќе! СИМКА: Татко, добре дојде! БОЖАНА: (Го кани да седне). Повели, свату! ЈОРДАН: (Седнувајќи). Ох, ох! БОЖАНА: (Уште еднаш). Е, па добре дојде, свату! ЈОРДАН: Добре ве најдов! КОСТАДИН: Добре дојде... Како ти оди работата? ЈОРДАН: Сполај му на господ. Да не се поплачам, ако не тече, капи. Ама капка по капка, море станува... Сношти ми се ојагнија осум овни! Една блшни... КОСТАДИН: Е, време им е... Добро е кој ги има... БОЖАНА: (Го свртува разговорот од опасната тема) Како е сваќата, свату? ЈОРДАН: Сполај му на бога, добра е. Само, Стојче, ајдамакот ниеден, си ја шина ногата. Везден плаче. (Симка внесува кафиња). СИМКА: Кој, Стојче ли? БОЖАНА: Не е ништо тоа. Ќе помине. Нека го одведе Рајна кај Матковица. Таа се разбира во тие рабоги. ЈОРДАН: Која Матковица? БОЖАНА: Една е Матковица. Домаќинот и умре на печалба. Седи до Бушева чешма. СИМКА: Пушти ме, Костадине, поручек и јас да одам. КОСТАДИН: Оди, братче ти е. (Пауза. Си ги допиваат кафињата). СИМКА: (Подземајќи ги филцаните). Наздравје! ЈОРДАН: Годинава рано пролет дојде... БОЖАНА: И под нашава стреа ластовиците гнездо си прават. Истите од лани лето... КОСТАДИН: Едно добро за печалбарите: чисто време, чист пат... Годинава доста ги има... ЈОРДАН: Од година на година се повеќе ги има... Се готват, азар се чинат. Ги гледам, одат кај поп Гаврила на причесна... Е, секој си има мува на капата... КОСТАДИН: (Скокнува). Ајде, вие жени, не сте за машки разговори. БОЖАНА И СИМКА: (Излегуваат). КОСТАДИН: Што сакаш со тоа да кажеш? ЈОРДАН: Па секој си има мува на капата. Тоа е јасно речено. КОСТАДИН: Сосем не те разбирам... ЈОРДАН: Ама, сакам да кажам, де, дека секој си има долг на главата... Секој си мисли: „Со ред сум земал, со ред и да вратам“. КОСТАДИН: А! Тоа значи: „Кој од каде што земал, мисли и да врати; Костадин, зет ми, не мисли да врати“. Имај лице, Јордане: што ти е на мисла, тоа и на уста! Кај мене е така, нема друго!... ЈОРДАН: Е, де, е де! Ако ти реков, не те фатив за гуша... КОСТАДИН: Подобро е за гуша! ЈОРДАН: Не лути се, Костадине, ама мене ми е најдобро, да си имам чиста сметка. Сметка е тоа. Јас сум човек еснаф, образ имам!... КОСТАДИН: Ти имаш образ! Јас го немам!... ЈОРДАН: Шест месеци поминаа од свадбата, ни за долгот абер имаш, ни на печалба мислиш!... КОСТАДИН: Молчи! За печалба не зборувај!... ЈОРДАН: Јас сум човек трговец, пари ми требаат. КОСТАДИН: Јас пари немам, ама образ имам: ќе дојде ден, ќе ти ги вратам! ЈОРДАН: Ништо не знам! Јас имам деца за гледање, ти немаш ни куче, ни маче! Сега ти е полесно да плаќаш. КОСТАДИН: (Помислувајќи на Симкината положба, помирливо). Слушај, Јордане. Остави ме уште една година, уште оваа година дома да останам... Си бил татко, знаеш колку е мачно, колку е тешко во туѓина да чуеш дека прв пат си станал татко... Пушти ме уште оваа година! Татковска радост да сетам, со рака да го погалам!... ЈОРДАН: Ич што не бидува работа! Ти не си жена, дете в рака да држиш! На пари мисли, на пари! Тоа е твое, не пелени!... КОСТАДИН: Ти немаш срце, Јордане! ЈОРДАН: (Потсмешливо). Море, парите ти се и срце и душа! Без нив ништо не можеш!... Секој чесен печалбар си ја стега торбата... КОСТАДИН: Молчи, не зборувај!... Тие се толку чесни, та дури и не знаат дека за тебе работат, долг да ти отплатуваат. Молчи, Јордане! Засрами се! ЈОРДАН: Зошто да молчам, пред кого да молчам, бре? Пари, нари мн требаат!... КОСТАДИН: Трај! Во домот си ми! ЈОРДАН: Не траам! Јас, или ти имаш за давање!... (Скокнува). Море, пари, пари, бре голтар! (Крева рака на Костадин). КОСТАДИН: (Го зграпчува за гуша). А, куче чорбаџиско! Си дошол огништето да ми го растуриш!... ЈОРДАН: (И тој го фаќа Костадина за гуша). Пари! пари, бре!... БОЖАНА: (Дотрчува заедно со Симка). Аман, Костадине! Немој, синко!... Чедо, чедо мајкино... СИМКА: Костадине, Костадине... Татко, татко! (Ги разделуваат). КОСТАДИН: Излегувај! Надвор! Си дошол домот да ми го запалиш!... Надвор!... БОЖАНА: Не слушај го свату... Млад е... КОСТАДИН: Надвор! ЈОРДАН: Таму! Таму! На печалба! Со торба на печалба! На печалба!... (Излегува). КОСТАДИН: (На Симка). Татко ти облечен, а ние голтари!... Да не беше тоа што иде по мене, со заби ќе го заколев!... За него ќе одам, за него! Моја крв е! За него ќе одам и на крај на светот!... (Излегува) СИМКА: (Плаче). БОЖАНА: (Крстејќи се и сеќавајќи скриена радост и олеснување). За него и за нашето огниште, господи! (ЗАВЕСА) слика втора (Надвор од селото. Во природата. Големо, старо дрво. Планинска патека води покрај прошталната чешма. Тоа е место на печалбарската разделба. Кога завесата се крева, десно веќе седнала мала група печалбари, прва пристигната на местото на разделбата; седат, пијат и замислено пеат). Цветано, моме, Цветано галабо, Цветано, моме, Цветано!... Помниш ли, моме, знаеш ли, галабо, кога си бевме малечки. Во стриковото градинче, галабо, вишни ем црешни беревме, во уста си ги клававме!... (Во паузата на мелодиското пеење доаѓаат Костадин и Симка). ФИДАН: Божине, не мисли толку, бе! На, тргни, заборави на младост! БОЖИН: Е, што ти е животов! Роди се и право на работа!... СТРИКО МАРКО: Е, Божине! Лебот не чека на тебе, ти треба по него да трчаш!... Таква ти е пустата печалба: гној да врзиш од работа! Е!... Море, удри понатака!... (Го крева шишето со вино, а другите тивко пеат: „Во стриковото градинче, галабо...) СИМКА: Не лути се, Костадине... Едно ќе те молам... КОСТАДИН: Што, Симке? СИМКА: На туѓа жена око да не фрлиш. КОСТАДИН: Биди спокојна. За тоа не одам на печалба... СИМКА: Немам лоша мисла... Ама голем град, нечист град... Да не згрешиш душа... КОСТАДИН: Не коси се за тоа, Симке! СИМКА: Чувај се од студ, од мраз, Костадине! Фанела да си носиш. КОСТАДИН: Ти, Симке, мајка да ја гледаш. Немој да ми се пожали на тебе. Ако е таа лута, ти биди кротка... А, кога ќе се роди, татково име да носи. Ќе и биде на мајка атерот. СИМКА: Како што милуваш, Костадине, така ќе биде... Немој да заборавиш на редот... Да дојдеш на зима... КОСТАДИН: Ќе дојдам, Симке, ќе дојдам... Само здравје да има. БОЖАНА: (Доаѓа со Темковица и син и Славче). Костадине, синко. Стрина ти Стојна те моли, ако можеш, нешто за Славчета да сториш. ТЕМКОВИЦА: Костадине, синко. Многу те молам да го поведеш и Славчета. Знаеш, татко му од кога отиде во Јужна Америка, еве пет години време стана, нема абер жив ли е, здрав ли е. Сега на Славчета гледам како на искра... Ти се молам, поведи го и Славчета во Белград, поблиску е од Америка... КОСТАДИН: Бидува, да го поведам. Само, малечко е. Што работа може да фати? СЛАВЧЕ: Можам, можам, баче Костадине! Можам, да носам вар, тули... КОСТАДИН: (Го милува). Можеш ли? ТЕМКОВИЦА: Само, гледај, Костадине, занает да изучи. Ми кажуваа дека џандарите ги бркале и ги гонеле децата со кикиритки в затвор. (Пристига група млади печалбари пеејќи): Гледај ме, гледај, либе ле Цвето! Денес сум тука, утре ме нема, оти ќе одам туѓа туѓина... СТОЈАН: (Здрав и буен кон првата група печалбари). Аман, бре стрико Марко! Их, ама сте ја стегнале, сте се залепиле до земја! СТРИКО МАРКО: Ама и ти си направил малку главата, а? Де, седни де! И ти си мераклија како мене! Не си ти за оро, тука ти е местото!... СТОЈАН: (Тргнува од виното). Аман, бе Фидане, бе! Их, ама вино си имал!... (Седнува меѓу нив). (Момци и девојки, стоејќи во одделни групи, се задеваат. Младите би сакале да си поиграат. И, додека на преден план се води разговор, тие со песна се подготвуваат). ДЕВОЈКИТЕ: (Пеат тивко) Дал ми ти говорев, море девојче, не оди рано на вода, чешмите ни се, мори, далеку... ЗАФИР: (Додека девојките пеат). Здраво, живо, побратиме! КОСТАДИН: Што Зафире, и ти се стегна на печал6а? ЗАФИР: Се стегнав, побратиме. Само за малку... Тебе повеќе ти тежи торбата. Те запусти Јордан... НЕКОЛКУ ГЛАСОВИ: {Меѓу младите). Море, девојчиња. Пуштете грло! Де нешто поживо!... ДЕВОЈКИТЕ: (Почнуваат оро пеејќи) Гугувче, галено бре, гајтан веѓи на тебе, бре! Их, што биле за мене, бре! Дај ми ги еднаш, да појдам на гости бре! Кој да види, завиди, бре!... (Помеѓу девојчињата влегуваат во орото и момчиња со нова песна). Еднаш дојдов, Јано мори, в наше село, В наше село, де мори, Јано, де! Тебе дома, Јано мори, не те најдов, тук те најдов, Јано мори, на орото. Ти виеше, Јано мори, до три танци. Први танец, Јано мори, од момчиња, втори танец, Јано морн, од дејчиња, трети танец, Јано мори, од невести... (Тука орото се разделува машко и женско). ДЕВОЈКИТЕ: Што недојде зимоске, кога ми студеше? Туку дојде лето това, кога ме тресеше. Што не дојде во пролетта, кога ми цветаше? Туку дојде во есента, кога ми падоше... МОМЧИЊАТА: Сум ти бнло на туѓина, пари изваѓало. Тебе ти, душо драго, паре ти праќало. Зато ти не дојдов, душо драго, зимоске, по зима... СТРИКО МАРКО: Еј момчиња! Огладневте од скокање! Ај, седнувајте на јадење! Зашто голем пат ве чека! (Сите групи се здружуваат во една. Секој вади од торбата по нешто за јадење. Додека се поткрепуваат оддалеку се слуша меката и болна мелодија на кавал). БОЖАНА: Де, Костадине, седни и ти со дружината, адет е... Од денес со нив ќе делиш и добро и лошо... Не чини да се делиш. Ајде и ти, Зафире. (Се придружуваат кон општата група. На многумина не им е до јадење. И песна се изви од нечие грло како продолжување на тажната мелодија на кавалот). Дигни глава, Румке мори, опули се!... Секој пат да дојдам, се болна, те најдувам, јагне мори, болна на постела... Глава преврзана, Румке мори, со сина шамија, Румке, глава преврзана, лице овенало. Румке, очи пропаднале... Дигни глава, Румке мори, опули се, да те видам, Румке, ако умрам!... - Се опули Румка, се расплака... (Песната бива пресечена од едноличното биење на тапан. Со приближувањето на тапанот се слуша и мелодијата на зурлите, придружена од пијаното пеење на Караман Атанас). КАРАМАН АТАНАС: (Зад кулисите) Вино, вино ли се твоите очи! Погледна ме, опија ме! (На сцената). За цела недела пијан одам, а за месец мамурлија!.. СТРИКО МАРКО: (Со топлина), Тој е!... Караман Атанас!... ЗАФИР: (На Костадина). Пијан е! КОСТАДИН: Од мака... Разделба!... КАРАМАН АТАНАС: (Доаѓа сам, пијан, придружен од Цигани свирачи). Ах, бре, стрико Марко!... Да пукнам, како орев да пукнам!... Не! Не дека ќе пукнам!... Не се пукнува!... Ех!... Како да пукнам! Да нема ни гледање, ни разделба!... (На Костадина). Еј, побратиме!... За тебе е ова првина. Прва разделба од жена... Ќе заборавиш и на младост, и на милост, и на убавина!... Море, побратиме!... И првата тежи и последната тежи!... Разделба е разделба!... И камен на шија полесно се носи од пуста црна печалба! (На Циганите). Што спиете, бре! Чукајте, дури господ да чуе!... Чукнете го тешкото!... Тешкото!... (На даден знак со шамијата, свирачите почнуваат да го свират бавниот ритам на тешкото македонско оро. На Караман Атанас му се придружуваат уште неколку машки играчи следејќи ја индивидуалната игра негова. На даден знак со шамичето играчите застануваат, свирачите се во напрегнато чекање. Очите на Атанас се исполнуваат со солзи. Почнува да пее болно како нешто од срцето да му се кине): Пилето пее, на пат ќе одам, на пат ќе одам, туѓа туѓина!... Дали ќе жалиш, млада младнно? Дали ќе ме плачеш како јас тебе?... СТРИКО МАРКО: (Гледајќи дека жените плачат и ронат солзи). Море луѓе, нешто се смрачи. Кревајте, додека дожд не паднал! БОЖАНА: (Разделувајќи се од Костадина). Боже поможи... Света Пречиста нека те чува од лошо... (Тихо плаче и го бацува в чело). (Печалбарите се определуваат во група и скоро ритуално почнуваат да ја пеат песната на разделбата): Жали моме, да жалиме, еј моме! Оти ќе се разделиме. Ти од мене, јас од тебе. Јас ќе одам на далеку, еј моме. На далеку преку море... Ќе ти пишам бела книга, еј моме! Бела книга, црно писмо! Ем да четеш, ем да плачеш... (Со последните стнхови печалбарите тргнуваат. Жените и девојките наведнале глави и, со насолзени очи, ја слушаат песната на разделбата без протест, без крик). КОСТАДИН: (Разделувајќи се од Симка, не може ни да зборува. Таа кротко и насолзено го гледа. Последен пат му ја стиснува раката и целата пребледнува), Ех, Симке, Симке!... (Се откинува од неа и се придружува кон групата). (Оддалеку се слуша песната на разделбата). (ЗАВЕСА) ЧИН ЧЕТВРТИ слика прва (Внатрешен дел на фурна. Средниот план го претставува задниот дел на фурнати со рамен свод. Десно ноќви, лево кревет од штици, каде лежи Костадин, болен од туберкулоза. Назад врата за во предното одделение. Се слуша цепење на дрва.). КОСТАДИН: (Сам изнемоштен). Зафире!... Зафире!... (Кашла). Зафире!... ЗАФИР: (Влегува). Што е побратиме? КОСТАДИН: Кој цепи дрва? ЗАФИР: Стојан. КОСТАДИН: 3наев дека е Стојан... Знае дека сум болен... Нема душа... (Кашла). Викни му, Зафире, покроце нека чука. ЗАФИР: (Вика од врата). Стојане! Покроце чукај! Не траскај толку! Знаеш дека болен човек лежи! СТОЈАН: (Од зад кулиси). Проштавај Костадине! Те сметнав од ум!... ЗАФИР: (На Стојана). Оди понатаму. (Престанува чукањето). КОСТАДИН: Ќе те молам, Зафире, додека сме сами да ми ја избришеш потта... Жива вода станав... Не знам што ќе се стори со мене... ЗАФИР: (Му ја брише потта под кошулата). Не плаши се, побратиме. Уште малку остана. Уште еден месец. После пет години работа, дома ќе си одиме!... КОСТАДИН: (Кашла, потем се обрнува и останува седејќи). Само еден месец остана, Зафире? ЗАФИР: Толку, побратиме. До Митровден токму уште месец. КОСТАДИН: Мене ми се чини година цела... ЗАФИР: Е, пуста болка не се лежи лесно... (Работи). КОСТАДИН: Зафире!... ЗАФИР: Што е побратиме? КОСТАДИН: Една мисла ме мачи. Срам ми е и пред себе да ја кажам. Дали ќе се вратам жив дома? Дали ќе ја видам Симка, мајка, син ми Коле?... Најмногу ми е за Колета! Пораснал голем, петгодишно дете, за татко праша... Него да го видам. (Се закашлува). Многу кашлам, Зафире... И пот, пот, море пот!... ФИДАН: (Од врата). Зафире! Ти си појак, ела да дигнеш две- три вреќи брашно. ЗАФИР: (Одејќи, на Костадина). Не мисли на лошо, побратиме. Ништо не е тоа. Ќе помине!... (Излегува). КОСТАДИН: (Сам). Ќе помине. И сам си велам, ќе помине. Ама вера не ми се фаќа... Камо да помине! Да го видам син ми Коле! Да го стегнам на срце и да му речам: „Коле, сине, чувај се од патот што води на печалба“... (Силно возбуден). Ах, бре, Коле! Дали и ти тој тежок пат ќе го поминеш... Ако останеш пуст сирак, без татко... (Во претсмртен страв). Смрт!... Не земај ме!... Уште не земај ме!... Страв ми е за него... Дома да стигнам... Очите да му ги отворам... ЗАФИР: (Се враќа). КОСТАДИН: (Си дојдува на себе). Ете, пак жива вода станав... ЗАФИР: Тебе ти е лошо, побратиме? КОСТАДИН: За дома помислив... ЗАФИР: (Пријдува кон ноќвите). КОСТАДИН: Колку е часот, Зафире? ЗАФИР: Девет. Токму време за месење. (Вика од врата) Еј, Стојане, Божине, Фидане! Ај затворајте! Време е за размесување! (Идат работниците, ги редат штиците, покриени со платно. Работат молчешкум. Зафир мери тесто, а друг, оформено во лебови, го реди на штиците. Наскоро доаѓа чорбаци Аранѓел). АРАНЃЕЛ: Како оди? СТОЈАН: Еве работиме, чорбаџи Аранѓеле? АРАНЃЕЛ: (На Зафир). Еј, еј! Стој, стој! Што мислиш ти? Така ли се мери? Ако секој ден така мериш, ни кошула на грбот не ќе ми остане, камо ли нешто да спечалам. Не си за мера. Ти си, Зафире, повеќе за аргатска работа. Ела ти, бре Стојане! Само гледај од секој да скусиш, десетина драма! Чу ли? (Стојан го заменува Зафира). АРАНЃЕЛ: (На Костадина). А ти, Костадине, колку мислиш да лежиш? КОСТАДИН: За лекување пари требаат, а мене не ми достигаат. АРАНЃЕЛ: Знам, знам! Тоа не треба ти да ме учиш! Само да знаеш, мојава фурна не е болница! ЗАФИР: (Го зема Костадина во заштита). Уште малку, чорбаци Аранѓеле... АРАНЃЕЛ: „Уште малку“! Не прашаш, ако дојде комисија, доктори! Тебе ич глава не ќе те заболи! А мене? Трап - илјада динари!... Како некоја полза да имам од него, па уште и стравот да му го берам! Да го суредиш! Ене ти го Уредот. Тој е за работници. Што не го носиш таму? ЗАФИР: Немам верба во Уредот... Побратим ми е, не ми се пушта лесно од рака... АРАНЃЕЛ: Ништо не знам. Да го суредиш! (На работниците). Еј, свршувајте работата и на спиење! Немој на ветер да ми гори електрикот!... (На Зафир). Вечерва тебе ти е редот да чуваш. (Си оди). КОСТАДИН: Кучиња чорбаџиски! Сите сте на ист калап... До крај ме уморивте и уште жив крвта ми ја испивте! ЗАФИР: Бездушници, убијци! Печалат на маката наша! БОЖИН: Секоја сила со време! (Работниците ја посвршуваат работата). ФИДАН: (Донесува тава со грав). Ајде, да вечераме! СИТЕ: (Освен Костадин). Ајде. ЗАФИР: И редот му е после толку работа!... (Работниците седнуваат да јадат). ФИДАН: Божине, утре е недела. Ќе испратиш нешто пари дома? БОЖИН: Ќе испратам, сто и педесет динари. А ти? ФИДАН: И јас ќе испратам... СТОЈАН: (Крева барде со вода, а мисли на вино). Аирлија нека е, што работевме! ЗАФИР: Не ти оди благословот со вода... СТОЈАН: А ти помисли дека вино ќе пиеш. (Уште еднаш пие). БОЖИН: Е, за нас, што работиме, е бистрава водичка, а чорбаци Аранѓел ќе го пие виното. ФИДАН: (Прифаќајќи го бардето). Добро рече ти Божине: Секоја сила со време... Туку, нејсе... (Пее). Дафино вино, еј!... (Другите прифаќаат). Дафино вино, еј! црвено вино, еј! Момчето ти е заспало на Кара-камен планина. Момчето ти го фатиле на Кара-камен планина, Дафино вино, еј, црвено вино, еј!... ФИДАН: (Пие). Нема фајда! Водата вино не бидува! БОЖИН: Е, не може, ем да печалиш, ем вино да пиеш!... СТОЈАН: (Се сеќава за случката со Славче). Ха, ха, ха!... Ич не може Славче од ум да ми излезе!... ЗАФИР: Кој Славче? СТОЈАН: Славче, де! Синот на Темковица. ЗАФИР: А, Костадин што го доведе. Не можел занает да изучи, сега продава кикиритки. СТОЈАН: Нејсе, де... Топол ден, сонцето пече, а Славче, продава кикиритки среде во градот... Нема што, веќе е ергенче, мустаќи му никнуваат! По некое време, одгоре иде една модна, ама фустанот и се залепил со кожата. Со неа еден, како го викаат, де, а кавалер. Одеднаш Славче туку ја фати... за месиште. Модната вресна, а Славче доби две-три од кавалерот. Се собра свет, џандари. Леле! На Славчета не му се оди в кварт, со земјата се залепи! Такси зедоа, насила да го одведат... (Смеење). ФИДАН: Бре, бре, бре! Сиромав Славче! И тој излегол некој љубовник, Зрел човек од дете женско да брани и џандари да вика!... БОЖИН: Не е добро и од Славчета што сторил. КОСТАДИН: {Се вмешува во разговорот). Сторил, што сторил! Детето е здраво, јако. Тој и не го видел кавалерот. ЗАФИР: Право вели Костадин. Славче е здраво, овчарско дете!... ФИДАН: Море, Зафире, запеј нешто мераклиско! Баре песната да не окрепи!... ЗАФИР: Не чини. Побратимот болен лежи, а ние: удри на песни. КОСТАДИН: Ако, Зафире. Запеј, само нешто мирно, широко... ЗАФИР: (Пее, другите го придружуваат). Ајде, ајде, моме Стојне, да бегаме! Аман, моме Стојне, да бегаме! КОСТАДИН: (Силно возбуден). Ах, Симке!... Не се согласи на бегање!... Не, не си ти крива... Требаше на сила!... (Се закашлува. Другарите се загрижуваат за него). ЗАФИР: (Му помага на Костадина). КОСТАДИН: Што ми прави таа, мајка ми? ЗАФИР: Мисли на тебе. КОСТАДИН: И плаче... Плаче, Зафире... Плаче тивко, со наведена глава... Плаче и солзи рони... ЗАФИР: И ти плачеш... ДРУГАРИТЕ: (Незабележано следат како му е на Костадина). КОСТАДИН: Дали ќе ја видам? Дали таа ќе ме види?... (Се закашлува силно. Другарите се стрчнуваат кон него). ЗАФИР: Ќе те види, побратиме... Не губи надеж... (Го покрива Костадина). (ЗАВЕСА) слика втора (Во куќата на Костадина. Симка е сама, везе. До неа, нејзиниот петгодишен син Коле си игра. Симка поминува часови во нестрплива возбуда, мислејќи на Костадиновото враќање) СИМКА: (Замислено). Сите жени на светот се радуваат кога малечките ластовици им јавуваат за раната пролет. Само печалбарката е жална и мисли кога ќе дојде есен. Сите жени на светот со добра среќа ги поздравуваат првите штркови, зашто им носат љубов и среќа! Само печалбарката чека да ги остават своите сиви гнезда, чека дали ќе го види уште еднаш милото лице... А тоа е далеку, далеку!... КОЛЕ: Што зборуваш, мамо? СИМКА: Велам, татко ти ќе дојде... КОЛЕ: Скоро ли ќе лојде, мамо? СИМКА: (Го прегрнува). Скоро, сине, скоро... КОЛЕ: И лани така зборуваше, мамо. СИМКА: (Возбудено). Ќе дојде!... Годинава ќе дојде... (Го наместува Колета на прозорецот). Еве, гледај, тука на прозорецот ќе го видиш, кога ќе дојде!... (Стоејќи над детето и галејќи го по главата). Ох, ти гугувче малечко! Што си згрешило ти пред господ, да береш грижа уште од пет години?... Кого го удриле, кого за гуша го фатиле овие бели рачиња, та да тргаш мака за татко ти во туѓина? Ох, ти врапче невесело!... Што грев на душа ти носиш, та дури срцето да ти плаче, прашајќи за невиден татко? (Се одделува од детето). Ако има господ, треба да ни се врати таткото, домаќинот, мажот... (Резигнирано). Маж!... Маж!... И слатко и горко е да помислиш дека го имаш!... (Лирично настроена, опфатена од чувство на притаен копнеж). Кога на пролет благиот југ ќе запее и јас со него заедно гласот си го здружувам: белки Костадин ќе чуе, скоро да ми дојде... Се на ветар!... Есен поминува, зима дојдува! Од север ветар на прозорецот ми свири! Костадин не ќе дојде! Така пет години!... Дали јас не сум жена? Дали во градиве камен носам? Дали во жиливе вода ми тече, не млада крв? Ох, Костадина го сакам!... Да му го видам окото! Да му го чујам гласот! Да го сетам до срцето свое!... (Се тргнува исплашена од овие мисли). Ах, што зборувам јас, што зборувам? Света Пречисто, прости ми... Ама, душата ме боли за Костадина... Маж ми е... (Одеднаш ја обзема страшно претчувство). Ако не дојде... Ако воопшто не си дојде?... (Паѓа плачејќи скршена од болка). БОЖАНА: (Влегува викајќи радосно). Симке! Симке!... Стани! Што плачеш? Денес ќе дојдат... Дојде глас дека ќе стнгнат!... СИМКА: (Радосно, низ солзи). О, господи! Што не помислив... Сите ли се враќаат? БОЖАНА: Стигна човек, што ги видел. Вели, многу ги има... (Со благ укор). И ти, Симке, ем знаеш што вели во писмото што го добивме. Таму стои: „Пред Митров-ден ќе дојдам“! СИМКА: Ах, господи, го сметнав од ум... Треба да приготвиме. БОЖАНА: Најди кошула, чорапи... Чиста постела да најде, да си почине... СИМКА: (Бргу го отвора ковчегот и вади долна постела). Може, испотен ќе дојде... (Трепетно). Ох, со колку надеж и темни мисли се готвиме за овој светол ден; ден со солзи радосни и трепетни оросен наместо со цветчиња бели... И цветчињата овенаа, како што и самата венеам, мили домаќине!... (Оддалеку се слуша песната „Сите момчиња дојдоа...“ Радосно). Тие се! БОЖАНА:Тие се!... СИМКА:. Ох, боже! Не толку радост одеднаш... Срцево ќе ми пукне... (Песната се засилува). КОЛЕ: (На Прозорецот). Мамо! Иде татко!.. Иде! Иде! БОЖАНА: (Го гали). Иде, чедо! Ќе ти донесе бакшиш!... СИМКА: Дојди, Костадине, поскоро! (Песната се прекинува. Пауза. Кон Божана со страв). Зошто не пеат?... Што значи тоа? БОЖАНА: (Со трпки, претчувствувајќи го лошото). Некој умрел на туѓина... СИМКА: (Како изгубена). Близу до нас замолчеа... (Обете се без капка крв, како од восок). ЗАФИР: (Се појавува на прагот). КОЛЕ: (Трча кон Зафира, радосно). Еве го татко, мамо!... (Му ги опфаќа колената на Зафира. Молчење). БОЖАНА: (Како не со свој глас). Каде ми е син ми Костадин?... ЗАФИР: (Молчи. Потем го вади од торбата појасот Костадинов и ќесето со пари; ги предава). СИМКА: (Го прима ќесето и појасот). Ела, Коле... (Го прегрнува Колета). Татко ти не ќе си дојде... Никогаш не ќе си дојде... Ти пратил пари да го викнеш дедо ти Јордан на задуша... БОЖАНА: (Со шепот кон Зафира). Умре? ЗАФИР: Умре... (КРАЈ) p9sqp3bhw14x1guaxszgc5ke69apzjk 22478 22459 2026-09-14T13:29:11Z MacedonianBoy 149 Ја заменувам страницата со '{{author | firstname = Антон | lastname = Панов | last_initial = П | description = Антон Панов (Стар Дојран, 13 април 1906 – Струмица, 28 август 1968 ) — истакнат македонски драмски писател. }} == Дела == == Книжевни дела == Панов напишал повеќе прозни и сценски текстови. * ''Род...' 22478 wikitext text/x-wiki {{author | firstname = Антон | lastname = Панов | last_initial = П | description = Антон Панов (Стар Дојран, 13 април 1906 – Струмица, 28 август 1968 ) — истакнат македонски драмски писател. }} == Дела == == Книжевни дела == Панов напишал повеќе прозни и сценски текстови. * ''[[Роденденот на Серјожа Јегоркин]]'' (расказ, 1928) * ''[[Тимка]]'' (расказ, 1930) * ''[[Го јаделе болви]]'' (расказ, 1930) * ''[[Печалбари]]'' (драма, 1936) * ''[[Стега / Вероника]]'' (драма, 1939) * ''[[Препородени]]'' (драма, 1950) * ''[[Самракот]]'' (драма, 1951) * ''[[Градинар (драма)|Градинар]]'' (драма, 1958) * ''[[Пиликатник]]'' (драма, 1959) == Белешки == <references/> [[Категорија:Антон Панов]] 9pz1s2xe0adi1q3hzn3lx2lsbh1fwdd 22480 22478 2026-09-14T13:32:08Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Автор:Антон Панов]] на [[Антон Панов]] 22478 wikitext text/x-wiki {{author | firstname = Антон | lastname = Панов | last_initial = П | description = Антон Панов (Стар Дојран, 13 април 1906 – Струмица, 28 август 1968 ) — истакнат македонски драмски писател. }} == Дела == == Книжевни дела == Панов напишал повеќе прозни и сценски текстови. * ''[[Роденденот на Серјожа Јегоркин]]'' (расказ, 1928) * ''[[Тимка]]'' (расказ, 1930) * ''[[Го јаделе болви]]'' (расказ, 1930) * ''[[Печалбари]]'' (драма, 1936) * ''[[Стега / Вероника]]'' (драма, 1939) * ''[[Препородени]]'' (драма, 1950) * ''[[Самракот]]'' (драма, 1951) * ''[[Градинар (драма)|Градинар]]'' (драма, 1958) * ''[[Пиликатник]]'' (драма, 1959) == Белешки == <references/> [[Категорија:Антон Панов]] 9pz1s2xe0adi1q3hzn3lx2lsbh1fwdd 1 10249 22461 2026-09-14T13:05:43Z MacedonianBoy 149 Создадена страница со: {{Сзр}} 22461 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 10250 22472 2026-09-14T13:09:59Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Јоаким Крчовски/ Чудеса пресвјатија Богородици]] на [[Чудеса пресвјатија Богородици]] 22472 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Чудеса пресвјатија Богородици]] 4438gejuj1szyf49ks7c4ylhy4ocn4c 1 10251 22474 2026-09-14T13:09:59Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Разговор:Јоаким Крчовски/ Чудеса пресвјатија Богородици]] на [[Разговор:Чудеса пресвјатија Богородици]] 22474 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Чудеса пресвјатија Богородици]] sh6giusjb5ob9tif0ikqqe8ucecr80g 14 10252 22477 2026-09-14T13:27:39Z MacedonianBoy 149 Создадена страница со: [[Категорија:Македонски писатели]] 22477 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Македонски писатели]] h1xbfg727gzq51ptrl5owpgp21ws5g4 1 10253 22479 2026-09-14T13:31:35Z MacedonianBoy 149 Создадена страница со: {{Сзр}} 22479 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 102 10254 22481 2026-09-14T13:32:08Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Автор:Антон Панов]] на [[Антон Панов]] 22481 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Антон Панов]] abhha2s3yr1m3p7vnjc1uk78pz8s0as 0 10255 22488 2026-09-15T07:49:20Z ~2026-49868-15 4067 Создадена страница со: МАКЕДОНСКА КРВАВА СВАДБА Војдан Чернодрински МАКЕДОНСКА КРВАВА СВАДБА Војдан Чернодрински (1900г.) ЛИЦА ДЕДО КУЗМАН, 80-90-годишен старец БАБА КУЗМАНИЦА, негова жена ТРАЈАН, БОГДАН – нивни синови БЛАГУНА, жена на Трајан ДУКО, син на Трајан ЦВЕТА, ќерка... 22488 wikitext text/x-wiki МАКЕДОНСКА КРВАВА СВАДБА Војдан Чернодрински МАКЕДОНСКА КРВАВА СВАДБА Војдан Чернодрински (1900г.) ЛИЦА ДЕДО КУЗМАН, 80-90-годишен старец БАБА КУЗМАНИЦА, негова жена ТРАЈАН, БОГДАН – нивни синови БЛАГУНА, жена на Трајан ДУКО, син на Трајан ЦВЕТА, ќерка на Трајан, 15-17-годишна МИТРА, жена на Богдан НИКО, ЃУРЕ, АРСЕ – ситни деца на Богдан, МОЈСО – кум на Трајан МОЈСОВИЦА, кума СПАСЕ, овчар, љубовник на Цвета ТРЕНКО, I ОВЧАР, II ОВЧАР – пријатели на Спасе ОСМАН-БЕГ, чифлик сајбија РАСИМ, ШЕФКИЈА, ИСМАИЛ – полјаци и другари на Осман-бег КРСТА, ПЕТКАНА – потурчени рисјанки ТЕФИК ПАША, валија СЕКРЕТАР НА ВАЛИЈАТА СЕЛИМ ОЏА ЕДЕН ТУРЧИН (пијан) I ЗАПТИЈА II ЗАПТИЈА III ЗАПТИЈА ЗАПТИЈА КАЈ ВАЛИЈАТА, МЕЗЛИЧ, КОНЗУЛСКИ ПРАТЕНИЦИ, АРХ.НАМЕСНИК, ГРАЃАНИ, СЕЛАНИ, СЕЛАНКИ, ЖЕТВАРИ, ЖЕТВАРКИ, ТУРЦИ, ДЕЦА И ДР. ДЕЈСТВИЕ ПРВО СЦЕНА ПРВА Опстановка: широко поле со неожнеани ниви, покриени со крстини, полози и снопје. Целото поле е оживеано од жетвари. Самата сцена претставува започната, но неожнеана нива. Во неа Трајан, удобно седнат, од мократа долга слама прави појаси. Богдан, потпрен на левото колено, врзува снопје притискајќи ги со десното колено. Благуна и Цвета жнеат. Околу пладне е. Пред кревањето на завесата започнуваат да пеат: Саракино, варај, варај, малка моме. Овчар свири варај, в`долно поле (Завесата полека се крева) ПОЈАВА ПРВА Ќе да идам варај, да го видам Да го видам варај, в`долно поле. ТРАЈАН, БОГДАН, БЛАГУНА, ДУКО И ЦВЕТА ТРАЈАН: (Бришејжи ја потта од челото). Страшна горештина, бреј! Изгоревме!… БОГДАН: Времето му е, бре брате, та асли требит да е горештина. БЛАГУНА: Камо да подржит вака времево, дур да се соберит бериќетов, та нека е лошо после. ТРАЈАН: И много горештина не чинит. Ево… (Се раскопчува) На, жива вода сум. БОГДАН: А бре, ама нема што да прајме, сиромаси сме, селани; да сме граѓани, ќе работевме под сенка, ќе седевме и на готово ќе јадевме. (Цвета започнува да пее, а по неа и другите) Ако ми е, варај, род роднина: Надеја се, варај, след недела! Ако ми е, варај, јабанџија: Надеја се, варај, след година! ЦВЕТА: (Исплашена потскокнува и вика) У! Мајко! Татко, змија! (покажува со прст). СИТЕ: (Изненадени). Што! Змија, к`де е? ЦВЕТА: Ево ја! Ено ја, бегат, удрете! ДУКО: (Со стап во рацете) Бегајте! Чекајте да ја отепам. (Удира со ластегарката). А, пустина ниедна! (Продолжува да ја удира). ТРАЈАН: Удри, удри, отепај ја синко! БОГДАН: По глаа, по глаа удри. Змија инаку не се отепуа. ТРАЈАН: Бре, пустината ниедна, колка е! ДУКО: На ти тебе касање. (Ја крева ластегарката). БЛАГУНА: (Исплашена). Леле, колкаа била, штурината! Фрли ја тамо синко! ТРАЈАН: Не, не, остај ја тука! Да не оживит пак, да ја гледаме. (Кон Цвета) Се уплаши ќерко, много? БОГДАН: Како не се уплашила, не е играчка, умират чоек од неа. ЦВЕТА: Леле, за малку ќе ме укасаше. БЛАГУНА: (Кон Цвета). Земај, напи се вода, ќерко, земај. Види колко пож`лте. Дуко, подај го стомнето одтаде. БОГДАН: Море убо оту не ја укаса. БЛАГУНА: (Крстејќи се). Сполај ти тебе господи, оти ми го заварди момичево. Варди не и чувај не сите од лошо. ТРАЈАН: Напи се, ќерко, напи се. На уплав водата помагат. ДУКО: Арно е кажав! Здроби и глаата, напрај и на парчиња ако мојт нека каста после. Така требит и на Турците да им сториме за да не касаат. БЛАГУНА: Колку луѓе умреле од змија, колку жетварки, току… ДУКО: Много умреле од змија, ама ја велам многу појќе умреле од другиве змии со две нозе што со уста не касаат тие, а со куршум и нож. И колко илјади има умрени, број немат… БОГДАН: Море, да се далеку од нас и едните и другите. ТРАЈАН: Ами и мене колку пати ќе ме укасале и од едните и од другите. Џанам требит да се чинит дикат чоек. БОГДАН: А бре, брате, дикат, дикат, ама и дикатот не помогат; што му е пишано на чоека, ќе му врвит преку глаата. БЛАГУНА: И не е арно змија да види чоек. ТРАЈАН: А! Тамам работа, ти ќе кажиш некој женски будалштилок; не било на добро, јок! БЛАГУНА: Така кажуваат, чунким. (Блеат овците, ѕвонци, оддалеку кавал свири оро) ТРАЈАН: Ајде, ајде тамо! Слушај како свирит кавалон, та не ти требит тебе такви ни солени ни печени. ДУКО: (Игра) Хај-де, хај-де, опа! БОГДАН: Де, бре! Де бре из полозите! ТРАЈАН: Бре, да му е алал, ама свирење свирит! Кој ли ќе е аџаба? БОГДАН: (Кон Дуко). Некој овчар ќе е. ДУКО: Овчар е, ами кој свирит други по тоа време, и така убоо, ако не е овчар. Овчарлок, џанам пашалок! БЛАГУНА: Си терат овците пред себе и си свирит, бре луѓе! БОГДАН: А бре, да ти е алал! ТРАЈАН: Види го, види го, земјана е кревет! И… да сакат да дојдит да ни посвирит. ЦВЕТА: (Зад нив игра. На себеси). Белки е тој? БЛАГУНА: А, мори ќерко, не е далеку, бргу ќе ти играме на свадбата. ЦВЕТА: (Засрамена сопира). Ама убоо свирит, мори мајко! БОГДАН: Нека е жива саде и тоо ќе бидит. Еден јунак шо сум и нашол во веков го немат. Ем личен е, ем попски син е! Учен до тамо! БЛАГУНА: Попските синој не се за фалење, брате! БОГДАН: Ами ако попските синој не чинат, на гојадарот чинат. ТРАЈАН: В` град, в` град ми ја сакаат. Тамо живот да живејт. Тамо барем не е толко страшно од Турците, ја! ДУКО: К`де ќе сакат та`, тамо ќе ја дајме. БЛАГУНА: Бре, кој те научи така синко? Али даскалот? За тоа ве берит околу него? Ве учит да не слушате мајка, татко, да мрсите в пости и да креате глаа, комитлок да прајте. ТРАЈАН: Де, де, а де! К`де отеравте вие работава; рибата в море, тавата на оган! Е, у-ааааа! БОГДАН: Ја велам, кај ќе бидит касмет тамо ќе а дајме. (Глас од овци и ѕвонци се слуша наблизу). ТРАЈАН: А, така да ми си жив бре братко! Тој лаф на место го кажа. (Го здогледува овчарот). А, ето и овчарот идет да ни посвирит. Ела бре брате, да не повеселиш малку со кавалот. СПАСЕ: (Од надвор). `Рррр пустине. (Влегува Спасе) ПОЈАВА ВТОРА ИСТИТЕ И СПАСЕ (Цвета и Спасе често крадешкум се погледнуваат). БОГДАН: Тамам, тамам! За в`лкот зборувавме и в`лкот на врата. СПАСЕ: Ајрија да е, со здравје да се јадит, до година појќе, поубоо браќа. СИТЕ: Амин брату, амин! ДУКО: Ние работиме, а други ќе го јадат брате. СПАСЕ: (Со воздишка). О, знам, знам… Бериќетов арен ми се гледа оваа година. ТРАЈАН: Абре, сполај богу, арен е. Греота е да се плачеме, ама што марифет… СПАСЕ: Пченките малу не ќе чинат, оту голема суша е, ама пак арни ќе бидат. БОГДАН: Абре, се арно не может да бидит! ДУКО: И житото арно е, ама за нас не, за други, за други. БЛАГУНА: Сушата за овчарите ич не чинит, ама за жетварите многу убаа си е. СПАСЕ: За то` така си е, мори стрино. Трева ич немат, та овците и гладни си и дотеруваме дома. ДУКО: Кога нема трева овчарот знајт и во нивјето да си напасуват овците. (Се слуша ѕвонење на ѕвонци и блеење на овци и тоа многу близу). ЦВЕТА: (Покажува кон овците). Ено ги, си се напасија во јачменон! СПАСЕ: (Се свртува кон овците). Бре види ги еднош пустињето. (Вика). Арррр, пустиње, аррр в`лкот да ве јадит. Абре Шарко! (Кучето лае). Држ бре! Држ бре! (Се враќа) Бреј! МНого немирни овци имам… Ни една да не останит. ТРАЈАН: Џанам шо е кабил, и да не сакат овчарот овците ко ајвани влагаат и во нивјето. Толко години ја сум бил овчар, та `и знам тие работи. БОГДАН: Убоо нешто е чоек да бидит овчар, ама да си имат и свој овци. СПАСЕ: А, бре братко, вистина, убоо е, ама сега ич не чинит; не е сега ко пред година коа имаше пасалишта. Сега Турците пасалиштата `и напраија нивје, та остана саде по междите да `и пасеме овците, стрико! Ако се твој овците и да те види полјакот, оту и пасиш покрај нивјето тешко тебе; ама ако се на некој бег, ништо не ти прајт. И цела нива да ја запустат, ама наша да е нивата. Ако е турска, голем ќотек ќе има. ДУКО: То се знајт оту така ќе бидит. Турчин на Турчин никојпат не прајт вреда, а ние рисјаните еден со друг ќе се изедиме. СПАСЕ: Лоши времиња дојдоа, бараќа, лоши! ДУКО: Полоши не можит да бидат; лоши луѓе, лоши времиња току трпи душо, црнеј кожо! СПАСЕ: (Со воздишка). Е, ќе трпиме до кога ќе можеме, а после… да се живи р`це!… ТРАЈАН: (Погледнува кон овците). Машала, арна стока си имал. Твој се, бре брату? СПАСЕ: А, мој. Да имам ја толку овци со мене не ќе се зборват! БОГДАН: Ами чиј се? СПАСЕ: На Имер ага; крвникот, не го знајте? ТРАЈАН: Како да не го знајме, да му се запустит името… ДУКО: Страшен крвник е! Пред две години ништо немаше, а сега цел чифлик има, а пак колку души е истепал, број нема! СПАСЕ: Турчинот лесно се обогатуат, браќа, дур има плашливи рисјане да се праат на ќори, кога некој Турчин им зема стоката. ДУКО: Сите полјаци голичи биле, а бегој станале. БОГДАН: Сила им е царство им е, што сакат ти праат. СПАСЕ: Дип не е то така бре стрико, ама ние сме им дале та сила, за така да ни праат; ако малу се завардуваме, не би не скубале. ДУКО: Така е брате! Секој чоек од глаата си патит, а ние пак има много да птиме со овие глаи… ТРАЈАН: Ами од кое село си, бре синко? СПАСЕ: Од Црвена Вода сум, стрико. БЛАГУНА: Имаш мајка, татко? СПАСЕ: А, немам. ТРАЈАН: Ами како така? СПАСЕ: Ја сум бил много малечок кога татка ми го отепале Турци. Одвај малу го паметвам, а мајка кога ја бев десетина години, и та` умре од жал по него. СИТЕ: Е, завалија! (Пауза). СПАСЕ: Та ја сум сирак. БОГДАН: Сирак? ЦВЕТА: (настрана). Ах, кутриот! ДУКО: Ами зошто го отепале бре брате? СПАСЕ: Е, бре брате, што ми п равиш, ја и ти оште ништо не знајме од патилата в`ова пуста земја… ТРАЈАН: (Тажно). Допрва, допрва има да тргате, синко. БОГДАН: Зошто и како станало? СПАСЕ: Мајка на младо време, била мошне убаа. Сите јунаци се натпретекнувале, кој побрго стројници да пуштит и да ја посакат. И голема кавга станала за неа. Еден непрокопсаник роден саде за пакост, некадарен да ја сврши сам работата, ти го поткупуват полјакот селски за да му бидит стројник. То куче се пофалуват на деда, татко е на мајка ми, да не ја даат на други, а да ја дајт на тој ѓавол. ТРАЈАН: Види мрсното куче. СПАСЕ: А мајка и татко толко много се сакале, што еден за други в`огон се фрлале. Полјакот се зафалил на сите да ја не земат, оту лошо ќе и најдит; од страх сите тргнале р`ка… ДУКО: И јаз`к, страшливци! СПАСЕ: Саде татко не сакал да чует за флабите на полјакот и се оженил за мајка. Полјакот, три години после свадбата, го пречекал татка на пустија и го отепал. СИТЕ: Господ да им платит на тие кучиња. СПАСЕ: Ако бидам жив, ја ќе им платам за крвта таткоа и мајкина! ДУКО: Да ти е јаз`к ако не им платиш! ТРАЈАН: Еј гиди, гиди, патила наши! БЛАГУНА: (Настрана). Да е далеко од нас. СПАСЕ: Ето виѓате како си ваѓаме очите еден со други. ДУКО: Е, бре брате! СПАСЕ: Ако еден овчар е страшлив, убајте јагниња в`лкот ќе му `и јадит; така е и за нашите убај момичиња. СИТЕ: Така си е, вистина! ТРАЈАН: Ама остана нешто малку од татка ти, бре брате, или не? Куќа, кошара, нивје? СПАСЕ: Остај, остај, сполај му, колку да не е без ич. БОГДАН: Али си женет, али не си женет? СПАСЕ: А, женет? Не сум, кој ми даат жена мене бре стрико. ЦВЕТА: (Радосна, на страна). Ах, неженет! БОГДАН: Ако ти е ќеф, посвири ни малу, со кавалот, убоо свириш, не му мисли много… СПАСЕ: Биѓат, биѓат, како не, за атарот ваш, а колко за мислење ич не му ја мислам; една душа сум; како да е ќе поминам; ама господ да не ми земат душава, дур не платам на душманите… ДУКО: Ја сум ти другар во тие работи, а сега ајде речи некоја, ама… ТРАЈАН: Старовремска… ДУКО: А, не таква, некоја нова, нова. БЛАГУНА: Некоја кумитска сакат тој; даскалот го учит такви песни да пејт. СПАСЕ: Кумитските се убај стрино! Сега му е времето; кога ќе се ослободиме, тогај не ни требаат кумитските песни. Тогај саде љубовни ќе пејме. Ајде ќе ви посвирам сега кумитска, а други п`т љубовна. (Ја свири „Море ој, Јоване“ и често скришум погледнува во Цвета). ТРАЈАН: Е – у-аааа! Де, терај брату! СПАСЕ: (Продолжува, а по малку прекинува). Ова песна е убаа стрико да ја пејт некое чупе што имат арен глас, тогај… ТРАЈАН: Ааааа, што ѓавол си ми. А, ајде речи ја ти, мори ќерко, ако е знајш?… Речи ја! БОГДАН: Ко чупе се рамит. ДУКО: Ајде сите да ја речиме. СИТЕ: (Пеат). Море ој Јоване, мој мил побратиме, Ајде, дал те болат седемдесет рани? Ајде, болат, болат, како да не ме болат; Море да умра, дури не омрса, Ајде дур не омрса ножа во Турчина. Ајде дур не освобода раја од султана. СПАСЕ: (Прекинува и потрчува да ги избрка овците што влегле во нивата). Аррр, арррр, уааа, уааа, ооооо! Киш, киши, в`лк да ве јадит! А бре Шарко… (кучето лае, излегува и пак се враќа). Пладнина е веќе, браќа, ќе одам да `и соберам овците да `и клам под сенка. ТРАЈАН: Пак дојди, брату, па ќе си поприкажуваме. СПАСЕ: Седите со здраве! СИТЕ: Со здраве и со добро, брате, ама пак да се вратиш. СПАСЕ: А, а, ќе се вратам, ќе се вратам. (Излегува кришум погледнувајќи ја Цвета). ЦВЕТА: (На себе си). Ќе си одит, ама пак ќе се вратит. ТРАЈАН: Бре свирење, да е жив! И како ми се виѓат, блага душа е. ДУКО: Јунак е. И кога да е ќе отплатит за крвта на татка му и на мајка му. ТРАЈАН: Да му е алал, така требит! БЛАГУНА: Веднуж ти го бендиса синко, оти ко тебе е во умот. ЦВЕТА: Оти, лоше е Дуко наш, мори мајко? БЛАГУНА: Не, мори ќерко, како лош, му летат умот малу, ама ќе му дојдит попосле. ТРАЈАН: Ко на секој млад човек, мори жено. ДУКО: Чунким коа бевте вие млади, не бевте такви. БЛАГУНА: Во нашето младо време не мислевме ко вас за слободија, синко! Прашај го татка ти, да видиш, што ќе ти речит. ТРАЈАН: Ја, вистина, не мислев за тија работи, (на шега) саде за тебе мислев мори жено, како да те земам; а сега ми е жал многу, оти не сум бил ко Дука. Ама не бевме ние криви за тоа. По она време немаше чоек кој да не научит што да прајме. Да се борит чоеко за слободија е мошне убаа работа. Од мене синко, имаш изин да работаш; така ќе се ослободиме ние, инаку уште много ќе киснеме и ќе тргаме м`ки од Турците. БЛАГУНА: Море м`жу, што зборуваш така? Али таков ум дааш на сина ти? ТРАЈАН: Ете тој ум, е ко шо требат. БОГДАН: Јас велам нас не ни требит да се мешаме во тиа рабоќе, и пред други не требит да зборуваме; денеска станае времињата, што брат на брата да се не веруват. Овчерот го гледаш вака мирен, добар, ама од каде го знајш, оти тој не е предавник? ДУКО: А, колку за него, ја станувам ќефил! Ја сум слушал за него мошне убај рабоќе, на кумитите лани тој им носеше леб; камо сите да се ко него, та нека се лоши. ТРАЈАН: Овој чоек бре? ДУКО: Ете, овој е, зер! ТРАЈАН: Да му е алал! Виѓате, јунак дете? (Нико и Ѓуре зад кулисите пеат). Ниво, моја ниво, Ниво позлатена, Кај ште да те жане Нивичко свештена. (Влегуваат Нико и Ѓуре) ПОЈАВА ТРЕТА ИСТИТЕ, НИКО И ЃУРЕ БОГДАН: О,синчиња мој! Што носите за ручек? НИКО: Пиперки печени и леб татко. ДУКО: Е, е! БЛАГУНА: Ами ти што сакаш, синко? ТРАЈАН: Мазник и некоја кокошка. ЦВЕТА: Ами саде турците да јадат! ТРАЈАН: (Кон децата). Што прават дедо ви, баба ви, мајка ви, бре пилиња? А, сиромаси, боси ко Татарчинња. НИКО: Арно се, стрико. Дедо си ја полнит луличката и си ја палит, а баба туку претат во огнот и на две три места си ја изгоре кошулата. СИТЕ: (Се смеат). БЛАГУНА: Пак? Нејзината кошула ко решето стана, сосема ја парчоса… БОГДАН: Ајдете, ајдете да ручаме, луѓе оти ми се јадит. ДУКО: Ајдете, оти ќе остинат пиперките! ТРАЈАН: Види го. ЖЕТВАРИТЕ и ЖЕТВАРКИТЕ: (Оддалеку се слуша пеење што постепено се засилува). Подуна вет`р пиле-ле Стано, Подуна вет`р. Де гиди, ашик Стано, мори јагне, По вардарско поле. ПОЈАВА ЧЕТВРТА ЖЕТВАРИ и ЖЕТВАРКИ (Се поздравуваат) СИТЕ ЖЕТВАРКИ: Аирлија работа! СИТЕ: Сполај ви… БОГДАН: Ајдете да ручаме… СИТЕ: Готој сме, ајдете… СИТЕ: (Пеат). Подуна вет`р пиле-ле Стано, Подуна вет`р. Де гиди, ашик Стано, мори јагне. Ток се малки моми. БЛАГУНА: Ај да појдиме онаму, под букана, арна сенка имат. СИТЕ: Ајде да појдиме. (Излегуваат пеејќи). На жетва к`одат пиле-ле Стано, На жетва к`одат Де гиди ашик Стано, мори јагне Слатки песни пејат. БОГДАН: (Кон децата). А вие соберите плачкиве и после дојдите каде нас. (Излегоа.) НИКО: (Кон Ѓуре). Мене појќе лешници ми даде овчарот. ЃУРЕ: Ааа, не, мене појќе. НИКО: Е, тогај дај ми неколко мене. ЃУРЕ: А, бре! Сакаш? НИКО: (Му грабнува). Дај, дај! Нели појќе имаш ти? ЃУРЕ: О, леле, о, леле ќе викнам татко! НИКО: Дај, барем два, дај… дај… ЃУРЕ: Не ама ајде да си ојме. НИКО: Ќе си ојме и лешници ќе собериме. (И двајцата собираат наоколу). ЃУРЕ: А, мене ми е страв. НИКО: Од ошто бре? ЃУРЕ: Од Турците што седеа еј тамо, горе. (Посочува со прстот) НИКО: А, од ним ќе се плашиш? Заборај како ни велеше Дуко и даскалот оти од Турците ич да не се плашиме? Ајде, ќе поминеме од каде татка и после ќе си собереме лешници. (Излегуваат. Влегува Спасе) ПОЈАВА ПЕТТА СПАСЕ (Сам) СПАСЕ: Ич трпи ли ме срце да седам кај овците! Нека лежат под сенка. (Се обѕрнува). Ај к‘де се? Алиштата си ги собрале? Да не си ошле? А, не можит да бидит. Нивава ја остајле недожната, полозиве лежат пак и децата сега им донесоа ручек. Мутлак се тамо, под букана, ручаат. Јас овде ќе си поседам, ќе ‘и почекам. Али да си одам? А, не! Не си одам дури не ја видам. Лична, лична на веков ја немат! С о очи ке ме испиеше… Да ја посакам, кој знае дали ќе ми ја даат? Овчар сум, пак и сирака сум; а без неа не ќе можам да живееам. Ко срцево да ми го украде, во умов се `та ми е. (Се вслушува; оддалеку се слуша тивко пеење). А, пејт некој. (Се поткрева на прсти и гледа кон кулисите). ЦВЕТА: (Пее зад кулисите). Легнала Ѓурѓа на мала врата, Ѓурѓо ле, нема Ѓурѓа да станит. Леле до бога, кучка глава не креват и тн. СПАСЕ: Дали не е таа? Ах таа е! Нејзиниот глас се слушат! Ах, бре пиле, али ќе ме сакаш, аџиба? Како да сторам? Немам чоек што да ме научит! Немам мајка, немам татко, немам род, роднина, та да ме научит, мори душо, како да те земам! Чекај, ја да е посвирам малку, таа ако ме љубит ќе дојдит да се видиме. (Ја засвирува на кавалот истата песна). Татко е мајка е, ми се виѓат добри луѓе, а брат и од нашата вера е толку речи. Јунак дете е било, сум слушал. Да му е алал, така требит. Јунаци, јунаци требит да бидиме, та така саде ќе се ослободиме побрго… Ќе пуштам стројници ќе ја посакам, белки ќе ми ја даат. И зашто да ми ја не даат… Пак не сум толку сиромав… ЦВЕТА: (Пее поодблиску). Донесите и првото либе Болаки лудо, море, ќе станит. СПАСЕ: (Потскокнува). Бреј, та` ме нагази! Што праам сега? Ах! Ете ја. (Се крева на прсти). Колко е лична! Ах, мори душо! Сега ќе те прашам! Али стои да и се скријам. (Се сокрива зад кулисите. Влегува Цвета). ПОЈАВА ШЕСТА ЦВЕТА (Сама) ЦВЕТА: (Крши лешници со заби). Пак колку благи са! Можит за то се благи зашто са негој, пак како можеше да `и стретит и да им дајт лешници ? Колко ми горит лицево! И како силно ме затупуват срцево, кога си помислам за него. Ах, да можиме да се земеме со него. Еј, кога свиреше, срцево ми го трупеше. Да можит да пуштит стројници да ме сакат… Ама кој знајт али ме сака? Ах, блазе на та`, што ќе го земит. И завидувам. Кој знае, мајка и татко за кого ќе ме даат? Кој знае како ќе бидит? Пусти адет, срамота било чупето да кажит оту ового го сакам, а оного го нејќум! А да не е то, би рекла на мајка ми и на татка оту го сакам. (Крши лешник, тој е црвлив, го плука). Ах, ах! Колкав црвец! Ама овчарче, какви лешници ми праќаш, со црви? Пак тој не бил внатре. Овчарче, меракот што ми го кладе, ќе ми изедит срцево, ко овој црвец, што го изел лешников… Засвире пак се зам‘лче; ја реков, запирка оту ќе го најдам и ќе го уплашам и белки… У! Што зборувам вака? Ако ме чует мајка, тешко мене, ќе ме отепат… Их, да дојдит до некаде да се видиме, арно ќе бидит. (Потпевнува. Овчарот се приближува. Влегува Спасе) ПОЈАВА СЕДМА СПАСЕ И ЦВЕТА СПАСЕ: (Ја плаши). Бу! ЦВЕТА: (Уплашена потскокнува). Ај, леле!.. СПАСЕ: Што прајш овде мори душо? ЦВЕТА: Их бре, колку ме уплаши! СПАСЕ: Де мори стоко, толку си плашлија? ЦВЕТА: Ми излета срцево. СПАСЕ: Толку многу се уплаши, џанам? ЦВЕТА: Ама како не ке се уплашам? И ти да си и и ке се уплашиш. СПАСЕ: (Се приближува кон неа,а таа се повлоекува). Што бегаш, мори јаребицо, што бегаш? ЦВЕТА: Како не ќе бегам! Што си ѓавол ти. СПАСЕ: Не плаши се, луѓе не јадам, не сум ни влк ни мечка. ЦВЕТА: Аааа! Какви очи имаш… СПАСЕ: (Ја фаќа за рака). Стој! ЦВЕТА: (Се брани). Бегај, бегај ќе викам… СПАСЕ: Стој душо, стој, ќе те прашам за нешто. ЦВЕТА: Бегај ќе викам! Пушти ме, пушти ме! (Тивко вика). Таткооо, таткоо… СПАСЕ: Слушај, слушај, ти се молам. ЦВЕТА: Бегај, пушти ме! СПАСЕ: Кажи ми душо, али ме сакаш да се земаме? ЦВЕТА: Како? Пушти ме, пушти ме бре ќе не видит некој. СПАСЕ: Никој немат! Дури не ми кажеш, е те пуштам. Кажи ми, али ме сакаш. ЦВЕТА: Не те сакам. СПАСЕ: Не ме сакаш? Ја те љубам и ќе умрам, ако не те земам. Голема севда има имам по тебе. ЦВЕТА: И јас имав, ама сега, кога ме уплаши, ми остина срцево. СПАСЕ: Прости ме душо златна, прости ме, јас на шака го сторив, на шака. ЦВЕТА: Аааа, на шака? СПААСЕ: Вистина ти велам, на шака, верувај!… Кажи ми севдо моја што те прашам? (ја фаќа). ЦВЕТА: Пушти ме, еднаш, после ќе ти кажам. СПАСЕ: Кажи ми, та после ќе те пуштам. (ја бакнува). ЦВЕТА: Аааа!… Не ти кажвам, кога ми прајш вака. СПАСЕ: (Ја пушта). Јас пак чув… ЦВЕТА: Што си чул ти? СПАСЕ: Чув се, што зборуваше овде. ЦВЕТА: Кога?… СПАСЕ: Сега кога беше сама. ЦВЕТА: (Со престорување). Ништо не сум зборувала. СПАСЕ: Ти си знајш што си зборувала, ама не сакаш да ми кажиш. ЦВЕТА: Ти од кај чу пак. СПАСЕ: Јас бев скриен онде, (покажува) во ржна. ЦВЕТА: Види еднош што ѓавол… СПАСЕ: Јас те видов кога идеше и се скрив ЦВЕТА: Мамиш! Заклни се! СПАСЕ: Не те мамам, море јагне, жиме тебе. ЦВЕТА: Заклни се во господа… СПАСЕ: Жими господ, верувај ме, жими тебе! Кажи ми, али да верувам во тоа што зборуваше? ЦВЕТА: Ако сакаш, верувај. СПАСЕ: Да верувам? ЦВЕТА: (Прислушкува). Бегај, идет татко, стрико, бегај! СПАСЕ: (Давајки лешници). На, за тебе сум и брал. Да верувам? (таа ги зема лешниците. Двајцата се готови да бегаат). ЦВЕТА: Верувај, те имам на срце, (излегува). СПАСЕ: Ах бре, душо златна (излегува). (се смрачува, силен ветер, облаци, молскавици. Влегуваат: Трајан, Богдан, Дуко и Благуна.) ПОЈАВА ОСМА ТРАЈАН, БОГДАН, ДУКО И БЛАГУНА ТРАЈАН: Ајде луѓе да се стегнеме сега, та побргу да ја свршиме работава, оту време не остануват, пак излоши места има да врвиме. БОГДАН: Требит, требит, оту арамии сега колко сакаш имат, пак и времево глеам ќе се расипит. (грми). ДУКО: Чунким недовршена не мојме да ја остајме. ТРАЈАН: Арна работа, леба ми, утре требит да идеме пак, малу денеска отиде денот бадијела, толку и утре. ДУКО: Зашто бадијела? БОГДАН: Оти ангарија работиме овде на Осман-бега. ДУКО: Бреј! Ама зошто? ТРАЈАН: Зашто сите така му работаат. Силен е, а пак каде сила таму прајна немат. ДУКО: А! Јас да знаев ич не работев… ТРАЈАН: Море што се стори Цвета? (Цвета запејува далеку од нивата) Руса мома, русин брала Русин брала ден гинала Кај го брала, загинала Пропаднала т`мна м`гла, Та згрешила патиштата Ја пресретил млад овчар. Руса мома му зборува: „Ти се мољам млад овчарче Да м` отнесиш дори дома Ќе ти дам тонка риза, Мека ленена кошула А мој братец тонка пушка“. А овчарот и говори: „Ај ти моме, русо моме, Твојта куќа е далеку За то моме ќе те носам Во мојата кошарица“. (Сите слушаат со зголемено внимание.) БЛАГУНА: (Здогледувајќи ја). Ааа, ете кај била. БОГДАН: Та` денеска е многу весела, туку на добро да е. БЛАГУНА: Не е убоо толку, ама … ДУКО: Јок, не било убоо! Ами како е убоо! Кога е чоек жаловит, кога плачит, али малу плачиме и тргаме м`ки. БЛАГУНА: Спроти глаа излагат тоа, пак и змија се потокми да ја укасат. ТРАЈАН: Пак ти мори жено се ќе најдиш нешто да гаташ женски работи. (Вика кон Цвета). Цвето! Ела ќерко ела да поработиме малу, пак да си ојме побрго. ДУКО: (Налутено) Што! Ага седите мадро! БЛАГУНА: (Кон Дуко). Молчи синко, со добро. ШЕФКИЈА: Ан`мка мори ќе правим, ќе јадиш, ќе спиеш. ЦВЕТА: (Плаче) Јас сум рисјанка, нејќум! ОСМАН БЕГ: Ајде со добро, оту со лошо ќе бидит! БЛАГУНА: Вие, навистина зборувате, али на играчка ? ОСМАН БЕГ: Како мори на играчка? Ќе даваш момата, ќе тучим. БЛАГУНА: Леле ! Господи! Ќерко? ЦВЕТА: Мајко! (Се прегрнуваат Благуна и Цвета). ТРАЈАН: Ага саде тоа неможит да бидит! ДУКО: (Разгневен кон Турците) Што сакате да прајте вие, кучиња! ОСМАН БЕГ: Бре (Кон другарите). Ал бу свиња бре. (Другите турци го фаќаат Дука и го тепаат). ДУКО: (Се спротивставува). Кучиња, пуштете ме бре! СИТЕ: Аман ага пуштете го. ОСМАН БЕГ: (Кон другарите). Фатите другите, извајте јатаганите. И кој прави инат колите. (Турците ги тепаат селаните). (Сите пиштат). ТРАЈАН: Што е ова да видит господ! ОСМАН БЕГ: (Грабнувајки ја Цвета од рацете на мајка и). Ајде мори, ѓаурко! ЦВЕТА: Леле мајчице, леле! Загинав ! БЛАГУНА: Цвето, ќерко! ТРАЈАН: Ќерко! Браќа селани, поможите! ДУКО: Сестро, немој, удри, не давај се! ЦВЕТА: Брате, татко, стрико, откинете ме! (Македонците се нафрлуваат на Турците. Турците ги навртуваат пушките). Стојте тамо! ОСМАН БЕГ: (Ја грабнува Цвета) Сус! (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) СЦЕНА ВТОРА Сцената претставува гора низ која минува пат што води кон чифлигот на Осман бег. Се слуша блеење на овци и ѕвонење на ѕвонци. ПОЈАВА ПРВА (Влегуваат I овчар и II овчар) I ОВЧАР: Ами к`де одеа тие кучиња, бре брате? II ОВЧАР: (Потсвирнува) Зер требит прашања за то? I ОВЧАР: Осман – Бег имат нивије од ова ст`рна, да можит да `и разглеат. II ОВЧАР: И за то, ама и за друго , бре брате. I ОВЧАР: Можит за да видет, али сме паселе в нивните нивје. II ОВЧАР: (Се смее). Џ-џа.. Та ние не сме гојда, та да пасиме,бре! I ОВЧАР: Абре, не ние, ами овци да пасет. II ОВЧАР: А,то друг есап, така кажи. I ОВЧАР: Ја много се улашив, хи, хии. II ОВЧАР: А, за плашење, што стока сме, остај се, врапче да пролета ние, на (покажува со раката), ардар! I ОВЧАР: За страв е бре брате, не е играчка. Сите најлоши крвници са. II ОВЧАР: (Настрана). ете, со тој страв ќе тргаме оште много м`ки. I ОВЧАР: Е, кажи, погодоив зашто дошле агите по поле сега, во ова горештина? II ОВЧАР: Не… I ОВЧАР: Е, кажи ти, за ошто? Хи-и-и-и! II ОВЧАР: Сега е жетварско време. Аргати и м`жи и жени и момички е п`лно по поле. Летно време селските куќи запустуваат а полињата оживуат. Турците се кучиња, погонска вера, ти одат по поле, ѓо за да разгледаат нивјерто свој, а идат за да гледаат по убајте невести и момички и после… I ОВЧАР: (Исплашено вика). А! II ОВЧАР: Што е бре? I ОВЧАР: Шумит нешто… (Трепери). II ОВЧАР: (Гледајќи кон кулисите). И, јаз`к да ти е…Ко заек се плашиш. 19 I ОВЧАР: Што е бре? II ОВЧАР: Магарето твое тебе те барат. I ОВЧАР: Ама то е? Хи, хи, хи … Марко. II ОВЧАР: То е зер. (Пауза). Бре, пак толко страшлив не сум видел. I ОВЧАР: А бре денеска ни го немат Спасета… Што се стори? II ОВЧАР: Али знам! Можит покрај нивјето `и пасит овците. I ОВЧАР: Тој мутлак требит да се вратит покрај нивата, к`д жниет девојчето на Тијана. То чупе му влегло в око, вчера лешници цел ден бра за него. Хи-и-и-и! II ОВЧАР: Имат право… Ние со тебе си избравме по една, ајде и тој да си изберит… I ОВЧАР: Ние пребрзавме со тебе, та зедовме много црни, а тој ќе земат поубаа од нашите. II ОВЧАР: Оти, ти му завидуваш? I ОВЧАР: А бре за завидување е! Ако го сака та` арно. Девојчето е ко симитче. (Се кикоти). II ОВЧАР: За обесување си (Се смее). Остај ги тие работи. Сега тебе ти е редот, оди собери овците и дотерај ги навамо. I ОВЧАР: А, чинит, тамам времето наближива за да си ојме. (Излегува). II ОВЧАР: (Сам). Страшно будалиште, бре, и страшлив до крај… Асли така си е: чорк што немат м`шко срце не можит да имат и здрав ум… Страшливиот чорк нр можит да мислит… Од страв му искокнува срцето, а од тоа му искокнува и чивијата… Абабам Спасе, навидум ништи чоек е… Ти се чинит оту ништо не знајт, а тој што ѓавол е, што глаа носит… Малу зборуват, ама секој лаф на место го кажуват… Да му е алал, ете од такви ќе има спасибог за народот, а од овој тиквеник, будалштолоци и друго ништо… ПОЈАВА ВТОРА I и II ОВЧАР II ОВЧАР: Што е бре? I ОВЧАР: Ооостај, и … се`…лошо. II ОВЧАР: Оти бре? Кажи… I ОВЧАР: Чууув: пиштит некој! II ОВЧАР: А, си чул. I ОВЧАР: Вистина бре! Пиштит! II ОВЧАР: Море, молчи тамо, витосај се, си чул вет`р. Кој знајт, ја овциве блеале, ја магарињата рикале, а тебе ти се сторило оти му пиштит некој … Ајде оди, собери овците, та не играј играчки да не те ждрапнам со стапов. I ОВЧАР: (Се подготвува да злезе). Ама… (Цвета плаче на глас) I ОВЧАР: Вистина бре, што ќе е ова? I ОВЧАР: Али знам. Страшно! II ОВЧАР: Ајде да појдиме, да видиме кој е… I ОВЧАР: А, али идам? II ОВЧАР: Ајде, бре не страши се … Да видиме ако е иктизајлија за нешто ќе му помножиме…Убооо нешто е во лош сат да поможит чоек на чоека…Ајде (Излегува). I ОВЧАР: (Излегувајќи). Ама…(Излегува). II ОВЧАР: (Од надвор). Ајде бре! И да ти е јаз`к за бојот. (Излегуваат, но малку влегуваат исплашени и двајцата, ветер, грмотевици) ПОЈАВА ТРЕТА I и II ОВЧАР II ОВЧАР: А бре, што ќе бидит тоа? I ОВЧАР: Виде, кога ти велев! II ОВЧАР: (Гледајќи кон местото од каде влегоа). Гледај, гледај! Бреј! I ОВЧАР: Бегај да бегаме, да не патиме некоја бела… Бегај…(Излегува). II ОВЧАР: Ем кон наст идат.Чекај и јас да се скријам…(се сокрива. Однадвор плачењето на Цвета станува се` посилно. По малку, влечена од Осман бег и Расима, сосема премалена влегува, а по нив Шефкија и Исмаил, насочувајќи ги пушките во правец од каде влегоа, стрелаат по еднаш). ПОЈАВА ЧЕТВРТА ЦВЕТА, ОСМАН БЕГ, РАСИМ, ШЕФКИЈА И ИСМАИЛ ЦВЕТА: (Плачејќи, вика премалена со зарипнат глас). Оф, мајко. ОСМАН БЕГ: Сус, не викај оту овде парчиња ќе правам. ЦВЕТА: (Преморена). Оф! (Паѓа). ОСМАН БЕГ: (Взирајќи се кон Цвета). Бреј ќе умри таа ѓаурка. СИТЕ: Што? ОСМАН БЕГ: Вода, вода. (Кон Цвета). Слушај мори ѓаурко! ШЕФКИЈА: (Носејќи вода во фесот). Ете вода, кардаш… ОСМАН БЕГ: (Ја прска): Стани мори ѓаурко! (Налутено ја фаќа Цвета и ја влече за раката). Кревај се! Ако не оживит ќе фрлиме во трапот таа свиња. (Сите брзо ја влечат и излегуваат, а по малку влегуваат I и II овчар, претпазливи и со сосредоточено внимание кон Турците). ПОЈАВА ПЕТТА I и II ОВЧАР I ОВЧАР: Виде? (Трепери од страв). II ОВЧАР: А, видов, видов, ама чие ли беше тоа девојче? Ах, кутрто? I ОВЧАР: Е, да чуват господ…(Плука). II ОВЧАР: Ете зошто ти одат по поле тие мрсни кучиња! (Трчајќи, влегуваат изморени Спасе и Дуко). ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ, СПАСЕ И ДУКО ДУКО: (Капнат). А, сестро, сестро. (Паѓа изморен, а овчарите се исплашуваат) I ОВЧАР: (Исплашено вика). Ааа… Бегај! СПАСЕ: (Кон овчарите). Браќа, трчајте, поможите. (Кон ДУКО). Дуко брате, стани. (Го крева). Поможите бража, рисјанско девојче грабнаа да го турчат. ДУКО: (Станува и со нова сила се впушта напред). Ајде браќа! Сестро! Брат ти иде! СПАСЕ: (Се затрчува кон Дуко). Ах, кучиња мрсни! Нема да ја остајме во вашите р`це. II ОВЧАР: (Кон првиот). Ајде бре! I ОВЧАР: Бегај, бела! II ОВЧАР: (Плука во него). Јаз`к! (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ВТОРО Селска соба во куќата на дедо Кузман, татко на Трајан и Богдан и дедо на Цвета. Огниште, оган, до него грне. Над огништето виси синџир. Од страна врата, на спротивната страна килер. Баба Кузманица ту чарка во огнот, ту шета низ собата често офкајќи. Вечер. Надвор е темно. Одвреме навреме ветер, молскавици и грмење. ПОЈАВА ПРВА БАБА КУЗМАНИЦА БАБА КУЗМАНИЦА: Оф, оф!… (седнува). Опустел му и животот! Не идет пуста умирачка да ме земат… Се наситив веќе. Ох! Какви м`ки сум тргала, се чудам, како не сум умрела до сега… Еј гиди живот наш! (Молскавици и грмење). Ох! Ох! Пак и луѓево што се забавија, што не си дојдоа порано? Агинската работа никојпат не се довршува… Ќе `и фатит лошо време. Ох!… Ох!… (Вика). Невесто! Невесто! К`де отиде пак таа? (Гледајќи кон стомните со вода). А, а, на вода отишла; сурој се дрвата, а остана граот неварен, кој ти глеат друго! Ох! А старецот што ли се забај? Чудна работа! (Влегува Митра со стомни во раце). ПОЈАВА ВТОРА МИТРА: Уф!… Капнав! БАБА КУЗМАНИЦА: (Се свртува). Невесто, ти си? МИТРА: Јас сум мајко, јас сум. БАБА КУЗМАНИЦА: Не горит огнов, мори невесто, што да му чинам? МИТРА: Господ го запустел. Опште не е варен граот? БАБА КУЗМАНИЦА: Не е, не е. Ела дуни малу, оту душа немам веќе. МИТРА: (Дувајќи го огнот). Сурој дрвата, мори мајко, та за тоа не горит. БАБА КУЗМАНИЦА: Ох!… Ох!… МИТРА: Што ти е, мајко, што ти е? Да не си болна нешто? БАБА КУЗМАНИЦА: Не, мори ќерко, не туку така си јачам, остарев ќерко! МИТРА: Крепи се мајко, крепи се, дури да ожениш внучиња и на стари години да се порадуваш малу. БАБА КУЗМАНИЦА: Еве, се крепам, мори невесто, токо… Не ме држат веќе нозеве. Ох! МИТРА: Што се саклдисуваш мори мајко, биди си раат; ако не работиш, седи си, никој не те терат да работиш. Ти дал господ синчиња, внучиња, снај … БАБА КУЗМАНИЦА: Сполај ти, мори ќерко, сполај ти, ама како да се не саклдисувам, кога виѓам оту и вие не можите да привтасат, а пак мене срцево ми се стегат. Ах… Пуста младост, како летна, ни видена ни чуена. Ох! МИТРА: Али мало си се мачила на времето, та и сега пак да се м’чиш не чини? БАБА КУЗМАНИЦА: За м’ка сме родени, мори невесто, мори ќерко! (Влегуваат бркајќи се Нико, Ѓуре и Арсе). ПОЈАВА ТРЕТА НИКО: Дај милешниците, дај ми тек беа. АРСЕ: (Бега и се сокрива во едно ќоше). А, не, чиф беа, чиф. (Нико и Ѓуре му ги грабаат). Олеле, олеле мајко. МИТРА: Што е тоа, бре кучиња ниедни? (ги раздвојува). Остајте го бре, остајте го, оту ќе ве тепам. БАБА КУЗМАНИЦА: Немојте бабин, немојте биро, не карајте се. ЃУРЕ: (Плачејќи). А мори бабо, тој ми ги украде лешниците. МИТРА: И којкај суртуци сте, со малиот се задирате. (Мукаат крави, блеат овци). Ете, гоедата дошле Ќе напраат некоја пакост, (Кон Нико).&#160;Ајде ти, бре суртук пред мене, со малите играш. (Кон баба Кузманица). Мајко, потприбирај во огнот да се свари граот побргу (Излегува). БАБА КУЗМАНИЦА: Аааа, невесто. (Дува во огнот, седнува на столчето и вика). Ела ми синко, ела ми кај баба на скут. (Арсе оди кај баба си, и седнува на скутот, таа го милува). Оооо, сугаренцето … Ох! ЃУРЕ: (Од далеку кон Арсета). Арсе, ела да играме чиф, тек. АРСЕ: А, нејќум, ти си илјаџија. БАБА КУЗМАНИЦА: (Кон Арсе). Седи ми, биро, седи ми, Ох, бабиното детенце. (Го милува). АРСЕ: Бабо, кажи една приказна, бабулето. БАБА КУЗМАНИЦА: Ќе ми ти кажам синко ќе ми ти кажам биро! (Му ги фаќа двете раце и ги крева и нагоре и надоле една по една). Китири, китири р’чиња, прела баба вретенце, си и клала на полица, дошло маче лизнало, дошло куче гризнало.Чит пстиња, ошт штурина. ЃУРЕ И АРСЕ (се смеат). Ха, ха, ха! БАБА КУЗМАНИЦА: Оф леле. ЃУРЕ И АРСЕ: кажи бабо оште една, кажи! БАБА КУЗМАНИЦА: Чекајте бабини, чекајте оту огнот не горит. Оф! Ќе дојдит татко ти, стрико ти, ќе сакаат да вечераат и да си легнат побрго, оту изм`чени се денеска. (Кон Арсета, оставајќи го настрана): Седни овде, синко да дувнам во огнов. (Зема стомна со вода и сипа во грнето, ја остава стомната и шета нагоре надолу и офка.) Оф, оф, леле! ЃУРЕ: Јас ќе имав појќе лешници, ама Турци имаше горе, во леските та не собрав. БАБА КУЗМАНИЦА: К`де имаше Турци, бре синко? ЃУРЕ: Еј, тамо горе во лескине, на ридон бабо. БАБА КУЗМАНИЦА: (На себеси): Турци, Турци виделе! (Влегува дедо Кузман) ПОЈАВА ЧЕТВРТА ИСТИТЕ И ДЕДО КУЗМАН ДЕДО КУЗМАН: (Гледа налутено, свртувајќи се). И, магариња ниедни, да им е јаз`к! За парите верата си ја менуваат јаз`к. АРСЕ И ЃУРЕ: (Се стрчуваат кон дедо Кузман). Дедо, дедо што ни носиш? ДЕДО КУЗМАН: Ништо, биро, ништо. На ви по едно шеќерче. БАБА КУЗМАНИЦА: Што си се разлутил така, бре старо? Камо ти добар вечер? ДЕДО КУЗМАН: Добор вечер, старо, додор вечер. Се разлутив, та сега ќе си пукнам од м`ка. БАБА КУЗМАНИЦА: Зашто? ДЕДО КУЗМАН: Зашто напаклок! БАБА КУЗМАНИЦА: Еле, еле? ДЕДО КУЗМАН: Ошол в град коџобашијата и попот и за пари се посрбиле. БАБА КУЗМАНИЦА: Та како така? ДЕДО КУЗМАН: Е, така, си ја мениле верата. БАБА КУЗМАНИЦА: Се потурчиле? ДЕДО КУЗМАН: Бетер од Турци станале! БАБА КУЗМАНИЦА: Ами кој им дал пари, море старо? ДЕДО КУЗМАН: Зар не знајш? Консулата српски, за да кажуваат оту са Срби. БАБА КУЗМАНИЦА: Их, јаз`к да им е! ДЕДО КУЗМАН: Јаз`к, ем голем јаз`к. За коџобашијата и така и така, ама за попот, за тоа магаре дрво, дрво требит; убо е да му ја оскубам брадата. БАБА КУЗМАНИЦА: Ама требаше тој да го сторит тоа? ДЕДО КУЗМАН: Море тој е за обесување, ама нема кој, да види тој како си ја менуваат верата за пари. Ете ти сега работа за судојте; али имаш пари за рушвет. И мене ме викна консулата и ми кажуваше оту ние сме биле Срби, ем стари Срби, зашто Србите славеле слава и ние сме славеле слава. БАБА КУЗМАНИЦА: Каква слама, море старо? ДЕДО КУЗМАН: Не мори стара, слама не, слава, слава, кога чиниме свети Никола, али Петровден, али Митровден, тога вељат Србите. „Славиме славу!“ БАБА КУЗМАНИЦА: А, ама после што ти рече консулата? ДЕДО КУЗМАН: Ми даваше пари да се потпишам на српско. БАБА КУЗМАНИЦА: Ти даваше пари? ДЕДО КУЗМАН: Ми даваше, ама јас му ги вратив и му реков оту за пари верата не си вртам; јас не сум ко овие магариња кочобашии, попои; греота да се кинеме на парчиња… И него поп го сторил владиката! За свињите не чинит тој едепсас. БАБА КУЗМАНИЦА: Не зборви така, старо ќе те фатит некој грев, поп чоек е. ДЕДО КУЗМАН: Ѓавол чоек е, уште рогој и опашка му се ексик. Ах, веричката негова! БАБА КУЗМАНИЦА: (По подолга пауза). Море, луѓево што се забаие олку? (Луња, светкање, грмотевица). ДЕДО КУЗМАН: Ич не знам како да ти речам, мори стара: јас реков, оту дошле веќе. Време лошо… БАБА КУЗМАНИЦА: Ох! Олку забаање не било други п`т. (Кон Ѓурета). Ѓуре бре! ЃУРЕ: Што мори бабо? БАБА КУЗМАНИЦА: Имаа многу за жниење, бре синко? ЃУРЕ: Малу беше бабо, малу. Ајде одете си, ни рекое, ние ќе си дојдиме. ДЕДО КУЗМАН: Ами камо `и да си дојдат? БАБА КУЗМАНИЦА: Многу ми е гајле, туку господ да `и вардит и да `и чуват! Ох! ДЕДО КУЗМАН: Ќе им бериме гајлето, ами што ќе им прајме. БАБА КУЗМАНИЦА: И какви соништа лоши виѓам овие дни, туку господ на арно да `и истерат. Оф! ДЕДО КУЗМАН: А, вет`р се соништата, јас не верувам. БАБА КУЗМАНИЦА: Ох, не е диб за неверување, старо: сонот се истеруват на нешто, туку болаки на добро да е. ДЕДО КУЗМАН: А, ништо. БАБА КУЗМАНИЦА: Многу ми е страв, ама господ. ДЕДО КУЗМАН: За страој, страој е мори старо. Во турско сме, во пуста земја; зиме ќе умираме за леб и од студ, а лете така ќе се топиме од страој и од мераци. БАБА КУЗМАНИЦА: Оф! Окутра му животот наш што го живејме. Оф! (Силен ветер и грмотевица. Влегуваат: Нико и Митра со котел во раце) ПОЈАВА ПЕТТА ИСТИТЕ, НИКО И МИТРА ДЕДО КУЗМАН: Што се сторија луѓево, мори невесто? МИТРА: Али знам татко, многу се забае. БАБА КУЗМАНИЦА: Оф, не е на добро ова забајње. ДЕДО КУЗМАН: Чудна работа? НИКО И ЃУРЕ: (Ги грабаат лешниците од Арсе). Дај ни, дај ни. АРСЕ: Олеле, олеле, мајко, бабо! БАБА КУЗМАНИЦА: Бреј, бреј, што му прајте на детето. АРСО: Лешниците пак ми грабат овие, бабо! МИТРА: Пак се степувате, кучиња ниедни?! (Ја зема машата, ги брка, кого ќе го фати, го удира). Чекајте да ве научам како да живувате братски (Ги тепа). ЃУРЕ: (Плачејќи). Јас не му грабав, мори мајко. ДЕДО КУЗМАН И БАБА КУЗМАНИЦА: Прости ги невесто, прости ги оште сега. МИТРА: (Го удира Арсета) На ти и тебе шепардан ниеден. (Сите тројца плачат и се смеат). ДЕДО КУЗМАН: Ете ти, по играчка и плачка. НИКО: Тек беа, ама тој не `и дааше бре дедо. АРСЕ: А, бре чиф беа, не беа тек. БАБА КУЗМАНИЦА: Ајде, не карајте се, бре биро, браќа сте, оф! ДЕДО КУЗМАН: Не требит да се карате, бре синчиња, не требит; уште од мали да се учите да се слагате, та кога ќе порастите да живувате како браќа, а не да се изделите на парчиња; од карање немат аир, синко! Тие пусти карајнци не сторие нас да се тепаме по судој. Да се слагавме, да бевме се слушале, не би било вака, турско, а сега сами би се поелале. Едни Срби, други Грци, други Власи, други Евреј за пари ќе станат! Се испокинавме! А гледам мрсниот току не јават ко магариња; така не карајте се, та кога ќе порастите да бидите јунаци, та земјава да ја откинете од Турците. Ајде сега речите една песна, како што ве учит даскалот. (Нико, Ѓуре и Арсе одат кај дедо си и запејуваат) Македонијо, мајко мила, Страдна земјо, света, Много мајко, си теглила В м`ки и несрета! ДЕДО КУЗМАН: Аферим бре синчиња, да сте ми живи! (Кучињата лаат). ГЛАС: Дедо Кузмане бреј! Дедо Кузмане! МИТРА: (Излегува на вратата) Кој викат? Кој викат? ГЛАС: Богданице! МИТРА: Чуја. ГЛАС: В`село Турци дојдоа и еден на конак кај вас ќе дојдит, да му приготвите вечера. Чу, али не чу? МИТРА: Чув, чув… (Се враќа). Ете ти сега. ДЕДО КУЗМАН: Што е мори невесто? МИТРА: В` село Турци дошле и еден кај нас на конак ќе дојдел, та да му зготвиме вечера. ДЕДО КУЗМАН: А? Тамам работа, то беше ексик. БАБА КУЗМАНИЦА: Да му се невидит и конакот. Оф! Се кај нас `и пуштат на конак; ко ан стана нашава куќа. Вчера двајца беа, сега пак… ДЕДО КУЗМАН: Оште многу ќе пуштаат мори стара, оште многу, нели сме з`т со коџобашијата. МИТРА: Ни еден да не останит! Една вечер раат не мојме да спиеме. ДЕДО КУЗМАН: Дошло да се тргат, ќе тргаме; земај постели му тамо да легнит, да се скапит, да дајт господ! МИТРА: Од која страна да му постелам татко? ДЕДО КУЗМАН: Од онаа страна оданде, одавде ние ќе спиеме. (Кучињата лаат). МИТРА: И! Ете, тоа куче идет! ДЕДО КУЗМАН: Кучињата да му јадат глаата, да дајт господ. (Оди кон вратат да го пресретне) Пак, навистина да не го раздрпаат кучињата, та беља да си налепиме… (Влегува Турчинот) ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ И ТУРЧИНОТ ТУРЧИНОТ: (Налутено). Што не излезете ор, да вардите од кучињате, ќе ме јадил. ДЕДО КУЗМАН: Да ти се многу години, ага, нашите кучиња на пријатели не лаат. Поели, седни ага!… ТУРЧИНОТ: Анасана, ќафир. Што сте правиле за вечера, ор? Носите да вечерам овде. БАБА КУЗМАНИЦА: Шато дал господ ага, сега, сега ќе приготвиме. ТУРЧИНОТ: А оште не сте зготвиле бре ѓаур? Што чекате? (Го удира дедо Кузмана). ДЕДО КУЗМАН: Аман, ага, аман, сега ќе бидит готоо. ТУРЧИНОТ: Ајде чабук; сакам да јадам, кокошка да пржите. Жи ми вера, сите ќе кољам. БАБА КУЗМАНИЦА: Сега ќе бидит, ага, сега. (Тивко кон Митра). Невесто, пијано е кучено, пак кокошка сакат. МИТРА: Ќе заколиме кокошка, што ќе прајме, да пукнит од неа. ТУРЧИНОТ: И алва сакам да прајте, ама да не го пржите со вашата маст! Да миете арно тој тиганот, зере жи ми вера, коските ќе ви кршам. ДЕДО КУЗМАН: Биди раат ага, биди раат, се ќе бидит. ТУРЧИНОТ: Ќиди, домус!… ДЕДО КУЗМАН: (Кон Митра). Невесто, ајде фати една кокошка за агава да го нагостиме. ТУРЧИНОТ: Ајде мори ѓаурко, чабук, чабук, оту чудо ќе праа, гиди верата! Донеси ракоја да пијам овде. (Баба Кузманица и Митра излегуваат) ДЕДО КУЗМАН: (Кон Ника) Нико, подај го пагурчето, во долапот е, да се напиеме со агава. (Нико излегува и го донесува пагурчето). ТУРЧИНОТ: Носи да пијам, бре ќе ти… анасана (Кон Арсета). Ела ти бре овде, кумита. (Кон Ѓурета) А и ти, бре шејтан! ЃУРЕ И АРСЕ: (Уплашени) Дедо, дедо!… ТУРЧИНОТ: Ја не јадил деци, елате бре! ДЕДО КУЗМАН: (Умилно). Елате пилиња, елате при агава. (Децата одат кај дедо Кузман). ТУРЧИНОТ: Елате бре при мене, бре домус! Зашто ти не идел при мене, бре! Кажи де? АРСЕ: (Плачејќи) Ми е страв ага. ТУРЧИНОТ: Од мене бре? Ај утре ќе носам на град. АРСЕ: А, не идам. ТУРЧИНОТ: Зашто бре? Ќе носил при моите деца, таму ќе јадил пилаф, алва, шеќер, (кон Ѓурета), а ти идеш бре? ЃУРЕ: А, и ја не идам. ТУРЧИНОТ: Бак шејтан чоџук. Ќе турчам бре, жи ми вера. Ајде в град ќе носил. ЃУРЕ: Неќиме! Оџите викат на џамиите ко магариња. ТУРЧИНОТ: (Налутен станува да ги тепа децата) Бре ќопек, пис милет, комита гаур! (Арсе и Ѓуре бегаат надвор плачејќи). ТУРЧИНОТ: Сус, сус, оту ќе ве колам! ДЕДО КУЗМАН: (Го подава пагурчето) Поели ага, поели напи се, не се лути, деца се, не им врзви за кусур. ТУРЧИНОТ: Деца, а? Кој учел да зборви така? ДЕДО КУЗМАН: Напи се џанам, напи се! ТУРЧИНОТ: Анасана тој таткото, деците, се комити. ДЕДО КУЗМАН: Не, џанам ага, шо е тој лаф? ТУРЧИНОТ: Тој келеш да речел таков збор? Тој дете, ама татко му ќе патит! Еден бег денеска го грабил една ѓаурка на нивата да турчит, ја ќе турчам сите жими вера. ДЕДО КУЗМАН: (На страна) Грабиле момичка да турчат? (Кон Турчинот). Напи се ага, напи се! (Силен ветер и грмотевица). ТУРЧИНОТ: (Го подига пагурчето) А, од тој ја не пиел, од тој ѓаурите пијат. Носите овде со шише, со бинлак ракија сакам овде. (Го фрла пагурчето настрана). К`де ошол тој коконата? А, бргу викај овде да стоит диван пред агата. ДЕДО КУЗМАН: Таа отиде да заколит кокошката. ТУРЧИНОТ: Сус! Ја оди да викаш, да дојдит таа овде, а ти да колиш тој кокошката. Викај и тој убавата ќерка што имаш. Чапрас диван да стоит и двата. ДЕДО КУЗМАН: Не е овде ага, на работа е таа. (На себеси) Ах, пусти м`ки наши! ТУРЧИНОТ: Викај! Викај! Чини што ти вељам оту коски ќе ти кршам! ДЕДО КУЗМАН: (Излегува од вратата и вика) Невесто, невесто, ела ваму. ТУРЧИНОТ: (Кон Нико) Носи овде ракоја бре ти домус! Ај кумита ѓаур, бак шинди. Кренил глаа тој ѓаур. ДЕДО КУЗМАН: (Се враќа). Оф! Ага, кумити овде немат. ТУРЧИНОТ: анасана и деците си праил кумити. НИКО: (Подава шише со ракоија на дедо Кузмана) На, дедо! ДЕДО КУЗМАН: Појли ага, со шишево напи се. ТУРЧИНОТ: Анасана и деците си праил кумити, ѓаур. Ќе бесим сите. Викај невестата да седит чапрас диван пред мене. (Влегува Митра) ПОЈАВА СЕДМА ИСТИТЕ И МИТРА МИТРА: Што е татко, што ме викаш? ТУРЧИНОТ: Ела вамо, мори, дај ракија! МИТРА: У, ага, јас ќе готвам вечера, не можам! ТУРЧИНОТ: (Ја дига пушката) Ела вамо!? МИТРА: Татко!? (Задишена влегува баба Кузманица) ПОЈАВА ОСМА ИСТИТЕ И БАБА КУЗМАНИЦА БАБА КУЗМАНИЦА: (Брзо и уплашено). Луѓе али не слушате?!… ДЕДО КУЗМАН: Што е мори жено, што е?! ТУРЧИНОТ: Бреј! (Децата исплашени плачат) БАБА КУЗМАНИЦА: Леле Тарјаница идет и плачит. ДЕДО КУЗМАН: Што се сторило мори? (Излегуваат дедо Кузман, баба Кузманица и Митра). ТУРЧИНОТ: Давај ракија мори, што бегаш? (Влегуваат Благуна, плачејќи, со расплетени коси, Богдан, Трајан, Митра и баба Кузманица) ПОЈАВА ДЕВЕТТА ИСТИТЕ, БЛАГУНА, ТРАЈАН, БОГДАН БЛАГУНА: (Плачејќи). Леле ќерко леле до господа! Цвето, што ти било пишано. БАБА КУЗМАНИЦА: Што е мори Трајанице! Оф! Камо ви ја Цвета? БАБА КУЗМАНИЦА, ДЕДО КУЗМАН, МИТРА: Што?!! Турци Цвета е грабнале!!! ДЕДО КУЗМАН: Оф, ја сиромав! (Плачејќи). Цвето, чедо! (Кон Трајана). Синко, што таксират не најде!… Брго кажи на уќумат? ТУРЧИНОТ: (За себеси) Не бу, шашарма?! (Влегуваат Дуко и Спасе) ПОЈАВА ДЕСЕТТА ИСТИТЕ, ДУКО И СПАСЕ ДЕДО КУЗМАН: (Кон Дуко). Синко, али си жив? ДУКО: Жив сум дедо, жив, ама зашто сум. ТРАЈАН: Што сторивте. Али не можевте да ја откинете? СПАСЕ: Ах!… Не можевме ништо да напрајме… ДЕДО КУЗМАН: Трчајте кај валијата и кај консулите да кажете за нашиве м`ки што ги тргаме! ДУКО: Ако не свршиме ништо кај валијата и кај консулите, тогај?… СПАСЕ: Така и така сме `и клале глајте в торба, али ќе ја откинеме, али ќе умриме м`шки! Јас сум со тебе. ДУКО (Налутено). Ајде брате! ТУРЧИНОТ: (Налутен станува). Не бу бе, шашарма? (кон сите) Ја вечера сакам!…. ДУКО: Што барат овој пес овде? (Кон Турчинот) Што сакаш т бре, куче? ТУРЧИНОТ: Вечера бе домус, ракоија! СПАСЕ: (Го фаќа Турчинот). Надвор куче, да те немат овде. (Го турка надвор. Сите мажи го тепаат Турчинот). ДУКО: Ајде, да му светиме масло барем на овој! (ЗАВЕСТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ТРЕТО Сцената претставува соба во чифликот на Осман бег. Утро. Цвета уморена од тага спие на миндерот. ПОЈАВА ПРВА ЦВЕТА (САМА) ЦВЕТА: (Блада). Мајчице! (се стреснува). Мајчице, Турци идат, леле! … Оф, каде сум (Разгледаува наоколу). Турска куќа? ! (плаче). Оф, пусти живот мој!… Мајко, каде си да ме видиш? Брате, зошто не дојдеш да ме откинеш од мрсни, погански раце! Татко, златен татко, али бараш чаре, за да ме извадиш од таа пуста куќа? … Ах, тешко мене, јас сирота?! Загинав!?… Мајко, о мила мајко!… Што грев сум сторила, та овие м`ки за мене? Оф, пусти таксират мој!… Ах, зошто сум се родила девојче во ваква пуста земја?!… Ќе ме потурчат?!… Туркина да бидам!? У!? Чувај ме, Господи, умирам , ама Туркина не станувам!… Не, тој саде не мојт да бидит!… Не… Мајчице, татко, Дуко, братенце мое, каде сте?… Мајко. (Се замислува). Не! Требит од овде да избегам! (Оди кон прозорецот) Ах, сонце, ти се мољам кажи за мојте м`ки. Ти виѓаше кога ме грабеа. Јас секое утро тебе сум те пречекувала, сонце!… (Се замислува). Од овде, низ пенџерава ќе избегам. Али ќе избегам, али ќе се отепам! Многу поубоо е да умрам (Се обидува да ја протне главата низ решетките). Ах, не можит од овде и сила немам да скршам едно железо. (Оди кон вратата, ја побутнува, ја наоѓа затворена). И овде затворено! Ах, господи, али не ти е грев?!… Четири дни сум затворена, ко пиле во кафез!… (Паѓа на миндерот и задремува. Влегува Осман бег) ПОЈАВА ВТОРА ЦВЕТА И ОСМАН БЕГ ЦВЕТА: (Како да се сепнува). Мајчице, ти си? (Испискува кога го здогледува Турчинот). Оф!… ОСМАН БЕГ: Што си станала толку рано, мори!… Да не мислиш на жетва да одиш?!… Спи раат, спи раат; Осман бег не ти пушти на жетва да ти гори тој бело лице; има кој да работат за тебе… Како спа сама овој вечер? Кажи де, што молчиш?!… Али уште плачиш?!… Грев ти на душата, мори ѓаурко, ако на тој меки душеци не спиеш раат. (Се приближува до неа, сака да ја фати за рака). Зборувај де! ЦВЕТА: Бегај! ОСМАН БЕГ: Не си љути мори ѓаурко, не си љути! ЦВЕТА: Бегај ти кажувам!!! ОСМАН БЕГ: Јас те милувам, мори стоко. ЦВЕТА: Бегај, не ти сакам милувањето твое!… Бега!!! ОСМАН БЕГ: Не си љути мори, стопанка ќе ти праам на чифликот, жи ми вера. Тој сета стока моја, твоја ќе бидит. ЦВЕТА: Нејќум, нејќум! Држи си стоката за тебе, а мене пушти ме дома да си одам! ОСМАН БЕГ: Да те пуштам? А! Тој саде не может да бидит!… Ти, ести, си моја. ЦВЕТА: Твоја?!.. Не!… ОСМАН БЕГ: Ти Туркина ќе бидиш. ЦВЕТА: Кој? Јас Туркина? Не! Никогаш!… ОСМАН БЕГ: Оџата ќе чинит Туркина, мори будал. ЦВЕТА: Туркина? ОСМАН БЕГ: За твој атар, денеска викав чалгија, да свирит на чифликот. На гости дојдоа много ан`мки, да конуштисаш со ним и да видиш каков добар живот живеит. Гледај сега! (Плеска со рацете. Музиката засвирува чочек. Неколку млади каднки лесно облечени, како турски играорки му се поклонуваат на Осман бег и под такт на музиката играат чочек. Осман бег се насладува, а Цвета со омраза гледа на сето тоа и плаче. Разнежен Осман бег оди кон Цвета и сака да ја бакне). (Приближувајќи се) Стој, стој! Ќе љубам тебе! ЦВЕТА: Бегај, тргни се ти кажувам! ОСМАН БЕГ: Стој, мори ѓаурко! ЦВЕТА: (Му удира шлаканица) На ти тебе, куче! ОСМАН БЕГ: (отпуштајќи ја) Бре анасана! (Ја грабнува за косата и ја турка). ЦВЕТА: Оф! Мајчице! (Паѓа). (Сите анамки уплашени бегаат). ОСМАН БЕГ: Домус, дур бакалам, ја ќе колам тебе! (Излегува). ЦВЕТА: (Плачејќи) Мајко! Ох! Пусти м’ки мој! (Паѓа) (Влегуваат Крста и Петкана) ПОЈАВА ТРЕТА ЦВЕТА, КРСТА И ПЕТКАНА КРСТА: Плачит, кутрата! ПЕТКАНА: Ами, шо ќе прајт, сирота? Плачи, плачи, и плач не помага. КРСТА: (Воздивнува). Е, и јас плакав, плакав, ама залудо. ПЕТКАНА: Ами јас, току опустел му животот наш, мори сестро! КРСТА: Шт, шт, молчи! (Се приближува кон Цвета и ја побутнува). Доста! Доста си плакала мори сестро! ЦВЕТА: (Уплашено срипува). Ага! Пушти ме!! ПЕТКАНА: (На страна). О, сирота!… КРСТА: Не плаши се, сестро, не плаши се, не е овде агата. ЦВЕТА: (Плачејќи). А, ама вие што барате овде? КРСТА: Дојдовме да те видиме. ПЕТКАНА: Е, мори сестро, чоек со чоека живејт. ЦВЕТА: Така е, ама со секој чоек не можит да живејт. КРСТА: Зашто? ЦВЕТА: Е, вам ви е широко околу вратот, та за тоа така велите, а прашајте не нас, рисјанките, што тргаме од вашите м’жи. ПЕТКАНА: (На страна) Клетите рисјани! КРСТА: Ела ќерко, ела да те рашетаме низ другите одај, та тамо по на техна ќе си позборуваме. (Излегуваат трите. Влегуваат Осман-бег и Селим-оџа) ПОЈАВА ЧЕТВРТА ОСМАН-БЕГ И СЕЛИМ-ОЏА ОСМАН-БЕГ: (Зачуден) А! К’де ошле тие ѓаурки? СЕЛИМ-ОЏА: Да не избегале? ОСМАН-БЕГ: А, јок! (оди кон вратата што води кон харемот низ којј излегоа двете анамки и Цвета). Тука са, к’де ќе бегат… Кој можит од мојте р’це да бегат. Е, жи ми турска вера, оџа ефенди, сите ќе турчам, сите каури. СЕЛИМ-ОЏА: Евет, беим, друго чаре нема… Дури не турчиме тие ѓаури, царстввото на падишахот раат нема да има. ОСМАН-БЕГ: Еле, тој ѓаур комита, што терсене е од некое време, жи ми вера да имат царство сите би не исклал, ама дип не му е царството. СЕЛИМ-ОЏА: (Се смее). Ха, ха. Се плачат оту сме ги м’чили… ОСМАН-БЕГ: А шо ќе им прајме?!… Ако не мачиш, ако не колиш, ќе се наплодат коо мрави… Коли! Коли! СЕЛИМ-ОЏА: Трнот ако не сечиш, ќе ископат очите… ОСМАН-БЕГ: Царот дават изин да колиме ѓаурите… Сите би колел, ама дип… много креват ѓурултија тој Московот, Инглизот и Френгот. СЕЛИМ-ОЏА: На секое зло има лек. Ако тие ни се душмани имаме и пријатели. Тој Немецот… Алеман паша и тој како се викаше Швабата – Австриецот со нашиот цар се. (Покажува со прстите доближувајќи ги). ОСМАН-БЕГ: Арен девојка грабнав, оџа… Ама инаетчија е… много. Не се турчи и верселам… СЕЛИМ-ОЏА: Јас неа ќе турчам… Јаваш, јаваш… ОСМАН-БЕГ: Ќе турчам сите ѓаури… Илјаким, братот и овчарот за еден инат, два пати ќе турчам. СЕЛИМ-ОЏА: Евет, тие се нај-баш кумита. (Ослушнува и станува). Бејм, идат!… ОСМАН-БЕГ: Идат?! (Оди кон вратата). СЕЛИМ-ОЏА: Нека остајме раат, белким ќе кандисат да се турчит? (Излегуваат. По малку влегуваат Цвета, Крста и Петкана) ПОЈАВА ПЕТТА ЦВЕТА, КРСТА И ПЕТКАНА КРСТА: Е, мори ќерко, и јас праев така инает ко тебе. ЦВЕТА: Како, зошто инает сте праиле? КРСТА: Нејќев да се потурчам, ама после си кандисав. ПЕТКАНА: Та и јас така мори сестро!… ЦВЕТА: Ама кој сакал вас да ве потурчит, џанам, кога вие Туркини сте се родиле?! КРСТА: Не, ние рисјанки сме се родиле, мори сестро. ЦВЕТА: Рисјанки сте се родиле?! ПЕТКАНА: (Нажалено). Рисјанки бевме, мори сестро. КРСТА: Ама не потурчија! ЦВЕТА: Ве потурчиле?!!! ПЕТКАНА: (Воздивнува). Ах, не потурчија! КРСТА: На сила, сестро, ко тебе што ќе те потурчат. ЦВЕТА: (Разлутена). Ах, бегајте од мене вие, вртоверки! КРСТА: Немој, не ни кажви така сестро. ПЕТКАНА: (На страна). Рисјанки бевме, а сега Туркини, пусти робинки. КРСТА: Ете така… Е, да знајш какви са лоши нашите мажи. ЦВЕТА: Како можат да ве потурчат, ако вие не сте сакале? ПЕТКАНА: Царство им е, сѐ можат. ЦВЕТА: (За себе): Овие ме мамат. (Кон нив). Вие ме мамите, вие сте Туркини. ПЕТКАНА: Не мори сестро, верувај, не. КРСТА: Нема зошто да те лажиме. ЦВЕТА: Бегајте, се гнасам од вас. Вие сте Туркини, вие ме мамите. ПЕТКАНА: (Кон Крста) Кутрата, не ни верува, ама има и право. ЦВЕТА: Ако вие не бевте Туркини, то не ќе ме кандисувате за да се потурчам, а ќе ми поможевте да избегам од овде. КРСТА: Ние не те кандисуваме, ами ти кажуваме како е работата, оти на сила ќе те потурчат сестро. ПЕТКАНА: Би ти поможиле, мори сестро, да избегаш и ние би избегале со тебе, ама не вардат, та не мојме. КРСТА: (Кон Петкана). Покротко, покротко зборви Петкано, оту можит да слушат, бегот. ЦВЕТА: (Кон Петкана). Тебе Петкана те викаат? ПЕТКАНА: (Воздивнува) Ах! Петкана. ЦВЕТА: (Кон Крста). Ами тебе? КРСТА: Мене Крста ме викаат. ЦВЕТА: Крста? Ами од кои места сте? КРСТА: Јас сум од Каменица, а Петкана е од село Црвен Брег ЦВЕТА: А имате ли нешто роднини? ПЕТКАНА: Имавме, имавме сѐ мори сестро, а сега ништо немаме. (Плаче). КРСТА: (Плачејќи). Јас имав и мајка и татко, и браќа и сестри, а сега ко што ме гледаш сум. Татка го утепаа кога ме грабиа, мајка умре од мерак по мене, брат ми, едниот го утепаа на Пирин Планина, а другиот е во Бугарија и секоја пролет идет со комити. Ете, така се запусти нашата куќа. ПЕТКАНА: А јас саде една мајка и еден брат си имам. ЦВЕТА: Ами живи се сега? ПЕТКАНА: (Плачејќи). Мајка е жива и кукат ко црна кукавица… ЦВЕТА: А, кутра мајка. (Плаче). ПЕТКАНА: А брат ми во Анадол го пуштие, и сега не знам, али е жив или умрен. КРСТА: Ето, такви се патилата наши ќерко! ПЕТКАНА: (Кон Цвета). А ти? ЦВЕТА: Ах, јас си имам, татко, мајка, брат, стрико, баба, дедо; јас сѐ си имам. (Плаче). КРСТА: Ееее, сиротите! ПЕТКАНА: Пусти живот наш, пусти живот наш! КРСТА: (Гледа кон прозорецот). Шт, молчите, идет бегот. (Кон двете). Како да му кажиме? ЦВЕТА: Кажете му оту ја нејќум да се потурчам! КРСТА: Ах мори сестро! ЦВЕТА: Нејќум, не! Ќе умрам, ама Туркина не станувам! ПЕТКАНА: Ах, кутра, сирота! (Влегува Осман-бег) ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ И ОСМАН БЕГ ОСМАН БЕГ: Е, како го велит тој ѓаурка? КРСТА: Не кандисува беим. ОСМАН БЕГ: Бреј! А оште прајт инат?! (Се доближува кон Цвета). А, вистина мори свињо, а? ЦВЕТА: Оф, мајко!… ОСМАН БЕГ: Кажи де?! ЦВЕТА: (Решително). Јас ти кажав, сто п’ти не ти кажувам. ОСМАН БЕГ: (Ја приближува). Кажи пак, бре! ЦВЕТА: Бегај на ст’рна! ОСМАН БЕГ: Аааа, анасана! ПЕТКАНА: (Зашеметена). Ах, сирота! ОСМАН БЕГ: Ќе ти колам мори ѓаурко! ЦВЕТА: (Налутено). Коли ме, беси ме, што сакаш прај, ама јас Туркина не бидувам! КРСТА: (На страна). Бреј! ОСМАН БЕГ: (Го извлекува јатаганот и ја фаќа за коса). Ќе турчиш? ЦВЕТА: (Смело). Пушти ме! (Пишти). Оф, мајчице!… КРСТА: (Притрчува, го фаќа Осман-бег и го трга на страна). Аман ефендам, немој, немој! ПЕТКАНА: (Ја фаќа Цвета). Немој мори сестро, не прај вака, немој со лошо. ЦВЕТА: Леле мајчица. (Кон Осман-бег). Ах, куче! ОСМАН БЕГ: (Разлутено). Пуштите да колам тој ѓаурка. КРСТА: (Го тргнува). Прости ја беим, ќе кандисат! ОСМАН БЕГ: Анасана, ѓаурка! Коски ќе кршам. ПЕТКАНА: (Кон Цвета). Сакај му мувлет, за да си помислиш малу, мори сестро, оту тој ќе те заколит. ЦВЕТА: Ох! ОСМАН БЕГ: (Налутено). Пуштите ќе дробил на прачиња. ПЕТКАНА: Сабур, беим ти се молит за мувлет, мувлет ти сакат. ОСМАН БЕГ: Мувлет, а? (Се смирува). ЦВЕТА: Ах, пушти ме малу надвор да рашетам, ми е лошо. (Паѓа. Крста и Петкана ја дигаат). КРСТА: Стани ќерко, стани, што прајш вака? ЦВЕТА: (Поткрепена од Крста и Петкана). Оф, мајчице!… ОСМАН БЕГ: (Малу посмирено). Остајте мене тој ѓаурка, ја ќе рашетал из бавчата. (Кон Цвета). Зошто ми лутиш, мори, а? КРСТА: Со добро беј, со добро ќе кандисат. ОСМАН БЕГ: (Излегувајќи со Цвета вика). Адемааа, Адемааа, Суљо. Стојте тамо на капеџиците? (Глас). Пеки ефенди! (Крста и Петкана сами) ПЕТКАНА: Кутра! КРСТА: Јака душа мори, Петкано, ич не се страшит од бегот. ПЕТКАНА: Што ќе се страшит, кога сторила ниет да умрит, ама да не се турчит! КРСТА: Голем инат прајт. ПЕТКАНА: Ах, пусто царство им е, мори, оту да е инаку… КРСТА: Е, да е инаку, ние не ќе бевме во турски р’це, туку м’чи се молчи… Зер јас сакав да се потурчам, ами шо ќе прајш, кај е сила прајна не е. ПЕТКАНА: Ах! Али су сакала, али сум мислела за ваков живот, затворена ко в апцана. Запусти го, да не зборуваме, оту ми се кинит срцево од мака. КРСТА: Ами шо да прајме, мори сестро. Сега немаме ни рода, ни роднина, пак и сите бегат од нас. Туркини сме… Пак аџиба, можиме да живејме при животот на овие кучиња? Ах, ни било пишано да си загинеме, Туркини да бидеме. (Погледнува кон прозорецот). Гледај, кутрана, во бунарот се загледала… ПЕТКАНА: Ама што да чинит сиротата? КРСТА: (Уплашено со вкочен поглед погледнува кон прозорецот). Ах! Мори, што напрај та?! Леле, во бунарон се фрли… ОСМАН БЕГ: (Од надвор). Адемааа, Суљооо, гелбурда, чабук, чабук!!! ПЕТКАНА: Ќе се удајт кутрана! КРСТА: Ето зашто сакала надвор да излезит. ОСМАН БЕГ: (Од надвор). Слези бргу бре, фати тој шејтан ѓаурка! (Пауза). КРСТА: Ах!… Ено ја, ја изваја!… Гледај, гледај сирота. (Кон Петкана). Забули се сестро, да излеземе! (При излегувањето се сретнуваат со Осман-бег и Цвета) ОСМАН БЕГ: (Ја отвора вратата). На во тој будала ѓаурка, ќе давел. (Цвета влегува) ПОЈАВА СЕДМА ИСТИТЕ И ЦВЕТА КРСТА: Што напрај така, мори сестро? ЦВЕТА: Оф, мајчице! Како не се удајв?!… ПЕТКАНА: (На страна). Ах! Никој не слушат нашите м’ки. Пусти цар далеку, а господ високо. КРСТА: Стани да се преслечиш, оту ќе настиниш вака. ЦВЕТА: Остајте ме, остајте ме, да умрам поубоо. ПЕТКАНА: Немој мори, белким имат господ, белким ќе излезиш од овој пекол. КРСТА: Ако ја извадат на уќумат пред пашата, белким ќе имат спасибог да ја отпуштат. ЦВЕТА: Ах! Камо тој господ да ме пуштат пред пашата да му кжам сѐ. КРСТА: Брат ти, татко ти, можит да сториле давија на уќумат за да те изваат пред пашата. ЦВЕТА: Пред пашата ќе ме изваат? ПЕТКАНА: Ќе те изваат, ќе те изваат. КРСТА: Саде тебе не ти требат да се инатиш; ако им велиш оту не се турчиш, тогај ич не ќе те изваат, ќе те скриат, ко нас што не скрија. Сега вели оту ќе се потручиш, а тамо кажи што сакаш. Така многу се откинале. (Забрзано влегува Осман-бег) ПОЈАВА ОСМА ИСТИТЕ И ОСМАН БЕГ ОСМАН БЕГ: (Брзо) Бегајте, скрите се тамо! КРСТА: Што е ефендим? ОСМАН БЕГ: Ајде гит орда, заптие гељор, чабук, капу капи. (Цвета, Крста и Петкана бргу излегуваат. Влегуваат тројца заптии, Дуко и Спасе) ПОЈАВА ДЕВЕТТА ОСМАН БЕГ, I, II, III ЗАПТИЈА, ДУКО И СПАСЕ I ЗАПТИЈА: (Кон Осман-бег). Мерхаба ефендим! ОСМАН БЕГ: Мерхаба, мерхаба, бујрун (Покажува кон миндерлакот). I ЗАПТИЈА: Ејвала. ДУКО: (Кон Спасе). Ето го, ето го! СПАСЕ: Тој е крвникот. I ЗАПТИЈА: По поелата на Вали-паша сме дошли овде да бастисаме вашата куќа, и сакаме да ни дајш изин. ОСМАН БЕГ: Ја немал качак тутун, ор! ДУКО: Не сме колџи та за то да идеме. II ЗАПТИЈА: (Заканувачки кон Дуко). Сус бе ѓаур. СПАСЕ: Зашто да молчит? III ЗАПТИЈА: Сус бе и ти, домус, кој те праша тебе? ОСМАН БЕГ: Ами тиа ѓаури што барат овде? ДУКО: Има што да бараме, за то сме дошле. II ЗАПТИЈА: Сус бре ешек, жими вера… СПАСЕ: (Кон Осман-бег). Тој си сакат сестра му, што ја грабна од полето пред четири дни. I ЗАПТИЈА: Ај анасана! III ЗАПТИЈА: (Кон Спасета). Ти ќе молчиш, бре или ќотек сакаш? I ЗАПТИЈА: Тија ѓаури праат поплака не тебе, оту на сила си зел една ѓаурка. ОСМАН БЕГ: (Гордо) Ха, ха, ха (Кон Спасета и Дука) Па вие прајте поплак ор’ жими вера. ДУКО: Ние, ние! ОСМАН БЕГ: Зашто бре домузлар?! СПАСЕ: Не нѐ познаваш, бре Турчине? ОСМАН БЕГ: Не, жими вера, ор каур. ДУКО: Не нѐ познаваш, а, а? К’де е сестра ми? ОСМАН БЕГ: Каква сестра го сакаш од мене, ор? СПАСЕ: Ти, заедно со тројца другари коо тебе, ја грабнаа на сила сестра му на овој чоек? ОСМАН БЕГ: (Кон првиот заптија). Што сакат од мене тија ѓаури? I ЗАПТИЈА: И тие не знајт што сакат, беим. СПАСЕ: Како не знајме?! Охо!!! ДУКО: Мошне убоо знајме! Сестра ми ја сакам од ового. (Покажува кон Осман-бег). Од ового, разбравте, али не?! ОСМАН БЕГ: Од мене? А? Ја не сум арамија, бре свиња! СПАСЕ: Бетер од арамија си!… ОСМАН БЕГ: (Го удира Спасета) Ти мене ќе кажел арамија, бре ешек. СПАСЕ: (Не отстапува). Удри, удри! ДУКО: (Кон заптиите). Вие царски луѓе сте, али ортаци на Осман-бега? За да не тепате дојдовме овде со вас?! I ЗАПТИЈА: Арно ви прајт, кога сте отвориле тој уста, ко врата, ор! СПАСЕ: (Кон Дуко). Нека тепат брате, ќе им платиме за сѐ ќе дојдит ден! II ЗАПТИЈА: Море, ќотек за вас. ДУКО: (Кон Осман-бег). Сестра ми тој ја грабна и од него ја сакам! СПАСЕ: (Кон заптиите). Вас пашата не ве пушти да не мачите, да не плашите и да не тепате! ОСМАН БЕГ: Нека барат, ете куќата моја. I ЗАПТИЈА: (Кон Дука и Спасета). Барајте бре, што стојте?! ДУКО: Ќе бараме зер! Виѓаме оту во оваа одаја е немат (Покажува кон собата каде влегоа Цвета, Крста и Петкана). Сега да видиме во онаа одаја тамо. ОСМАН БЕГ: (Застанува на вратата). А, јок тамо саде не можел да барал. Сак’н тамо е аремот мој. ДУКО: (Кон Осман-бег). Секаде сакаме да бараме. I ЗАПТИЈА: Китапот не дават, бре, да влагаш при аремот на бегот. СПАСЕ: (Кон Дуко). Тамо е скриена, брате. ДУКО: Тамо е, тамо ќе влеземе! СПАСЕ: (Кон заптиите). Во таја одаја е скриена. ОСМАН БЕГ: (Вади револвер). Назад! Умрени не можите да влезите овде, а живи ич, бре домус! Ајде барајте тамо на другите одаи. (Осман му климнува на чаушот да ги тргне двајцата селани). СПАСЕ: Не! Во таа одаја си ја скрил. I ЗАПТИЈА: (Кон Спасета). Еј, ѓаур. (Го тргнува). Аремот на бегот е тамо, бре будала. ОСМАН БЕГ: (Претпазливо). Чик’ дишери тој ѓаур, ќе ме клајт во некоја бела. Барајте во другите одаи. (Ги бараат во другите одаи). ЗАПТИИТЕ: (Кон Спасета и Дука). Ајде оди малу надвор, после ќе пуштел пак. Надвор, бре! (Ги фаќаат и ги истуркуваат надвор). ОСМАН БЕГ: (Сам). Ај, анасана, кој има кажал на тија ѓаури, оти е овде? Ама дур бакалам, сега ќе криел арно. Заборајл, оту ќе дојдат заптие. (Чука во ан’мската соба). ГЛАС: Ким дер? ОСМАН БЕГ: Бен’м, бен’м ач капи. ГЛАС: Не истерсан, беим? ОСМАН БЕГ: Донесите брго ѓаурката. (Отварајќи го капакот на подот). Овде ќе кријам, а после ќе пуштил да барат, колко за лице! (Влегуваат Цвета, Крста и Петкана) ПОЈАВА ДЕСЕТТА ОСМАН БЕГ, ЦВЕТА, КРСТА И ПЕТКАНА ОСМАН БЕГ: (Ја фаќа Цвета). Ајде, влагај овде, мори шејтан ѓаурко? ЦВЕТА: (Уплашено). Овде?! КРСТА И ПЕТКАНА: (Уплашени за себе си) Уууу! Богоројчице мајко, ќе ја м’чит. ОСМАН БЕГ: (Луто) Ајде, влагај побргу, оту жими вера… ЦВЕТА: Аман! ОСМАН БЕГ: (Ја бутка во дупката) Сега аман, заман јок, влагај! ЦВЕТА: Оф, мајчице! КРСТА: Прости ја беим, ќе се потурчит. ОСМАН БЕГ: Не, јок!… Влагај! ПЕТКАНА: (За себе си). Ах, пусти м’ки наши! ЦВЕТА: (Паѓајќи во дупката) Мајчице, леле! ОСМАН БЕГ: Молчи тамо, не викај! (Го затвара капакот, дава знак на анамките да си одат, од другата соба го отвора главниот влез и вика.) Чауш! (Глас од надвор). Пеки беим! ОСМАН БЕГ: Пуштете тие ѓаури овде да барал. (Влегуваат: заптиите, Спасе и Дуко) ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА ИСТИТЕ, СПАСЕ, ДУКО И ЗАПТИИТЕ ОСМАН БЕГ: (Кон Спасета и Дука) Ајде барајте и во таа одаја. СПАСЕ: (Стрчнувајќи се и кон анамската соба). Ела брате Дуко. ДУКО: (По Спасета). Сестро, к’де си? ОСМАН БЕГ: (Самозадоволен се смее). Ха, ха, ќе најдеш! СПАСЕ: (Излегувајќи од анамската соба). Ах, и тука е нема! ДУКО: (По Спасета замислен). Ах, сестро! (Држи во раката шамија која претпазливо ја фрла во ќошето). СПАСЕ: Ах, Цвето, к’де си? ОСМАН БЕГ: (Кон Спасета). Е, го најдовте вашата ѓаурка? (Дуко и Спасе молчат замислени). I ЗАПТИЈА: Е, има да сакате уште нешто? ДУКО: (За себе си). Сестро к’де те потонија? (Погледнува кон шамијата) Ако ѝ паднит в р’це ќе разбере оту сум дошол. I ЗАПТИЈА: (Претпазливо кон втор и трет заптија) Ајде, извајте тие ѓаури. II ЗАПТИЈА: (Кон Спасе). Ајде сега, надвор! СПАСЕ: (Излегувајќи кон Осман-бег) Турчине, мисли си арно! Нема да ја остам во твои раце! (Излегува). II ЗАПТИЈА: Ајде надвор. (Излегува). III ЗАПТИЈА: (Кон Дука). Ајде бре и ти ѓаур, што стоиш? ДУКО: (Излегувајќи). Еј, крвнику, не мисли оти така лесно ќе ти поминит. – Е-е! Ќе ти платам за сестра ми! III ЗАПТИЈА: Ѓит-ѓит, фираун. (Излегува). (Осман-бег и првиот заптија) ОСМАН БЕГ: (Кон чаушот) Дур! (Го отвара капакот). Ќе видиш тој ѓаурка. (Вика над дупката) Излези мори ѓаурко! Излези бре, ќе кољам ако слезам долу… Ја анасана, да не го умрел тој свиња внатре? I ЗАПТИЈА: (За себе си) Бреј, шејтан бил тој Осман-бег, жими вера, баш дирек, ести, тој на царството. ОСМАН БЕГ: Излези мори! (Цвета излегува од скривницата) ПОЈАВА ДВАНАЕСЕТТА ОСМАН БЕГ, ЦВЕТА И I ЗАПТИЈА ОСМАН БЕГ: Голем инат прајш, мори ѓаурко, ама… ЦВЕТА: Ох, мајчице! ОСМАН БЕГ: (Кон заптијата). Е, чауш како ти фатит окото? I ЗАПТИЈА: Убава ѓаурка си зел, беј. ОСМАН БЕГ: Та да е лоша ич не гледам на неа. I ЗАПТИЈА: Зошто, мори ѓаурко не си чиниш каил да турчиш? ЦВЕТА: (Изнемошетна) Ох! ОСМАН БЕГ: Кажи мори, што ти праша агата! I ЗАПТИЈА: Да турчиш, да турчиш, мори, бегот ќе те имат баш во аремот. ОСМАН БЕГ: Ја тој велел, на тој будал ѓаурка, ама, мене не слуша, ќи! I ЗАПТИЈА: Слушај, слушај бегот што ти велит, оту ако не турчиш, жива не ќе излезиш од овде. Турчи, живот да живел… Ја ќе идел сега на град и абер ќе носил на пашата, оту ти ќе турчиш и тој тебе ќе викал. ЦВЕТА: Ах, господи, зашто не ми ја земиш душава побрго! I ЗАПТИЈА: (Излегувајќи со Осман-бег). Така, слушај бегот и турчи. (Излегуваат). ЦВЕТА: (Сама). Ах!… Сон беше; али навистина?… Му го чув гласот; ко долу да беше и тој? А, не можит да бидит! Јас го барав, викав, ама гласот не му го чув веќе… Ах, сон требит да беше!… Кога паднав в’ дупката умот ми се заврте и од то можит така ми се стори (Тишина). Викаше: „Сестро, сестро, к’де си“. Саглам сон требит да е било… Гласот на брата ми го чув, ама пак и на овчарот; тој викаше: „Си ја сака сестра си, што ја грабна ти?!…“ Што беше то тропање и зашто беа дошле тие заптии! Да не са дошли да ме бараат? Ах, да си го видев Дука, брата ми, да го видев и него, што ми влезе во срцево; ко сега паметвам, кога ми велеше: „Али ме сакаш да се земаме“, а ја му реков: „Веруј, ја те имам на срце“, а кога ме грабнаа го видов од далеку, трчаше и се пушти кон Турците. Викаше: „Удрите, браќа!“… Ах, али ќе бидит к’смет да се откинам и да се земеме со него! (Плаче. Здогледувајќи ја шамијата во ќошето). Каква ќе е онаа шамија? Мојата? (Ја разгледува). Таа е негоата! Ах! Ете и го и прстенот негов. Брате! Ти оведе си дошол? Ти си ме барал, брате! А сега, разбрав, оту не бил сон, брат ми дошол овде!!!!…. Дали и овчарот не е бил со него?… (Радосно). Двајцата дошле за мене! Ох, брго ќе се откинам од рацете на тој пес…. (Избезумена од радост). Господи, научи ме што да праам!… (Паѓа на миндерлакот. Осман-бег пее од надвор). Цветано, мори ѓаурко, слушај што велит, сам бегот: – „Чифликот ќе си продадам Илаќим тебе ќе турчам.“ (По долга пауза Цвета низ солзи, но смело запејува) Ај, море Турчин будала. Колку ти чини чифликот, Дваж ми по чинит верата!!! (Влегува Селим-оџа) ПОЈАВА ТРИНАЕСЕТТА ЦВЕТА И СЕЛИМ ОЏА ЦВЕТА: Брате! (Уплашено). А! СЕЛИМ ОЏА: Не плаши се мори, ќерко, не плаши се. ЦВЕТА: (Го сокрива лицето). Мајчице, што е овој ѓаол? СЕЛИМ ОЏА: Како си, мори ќерко? Не плаши се, не плаши се, ја ќе бидел од сега тебе татко и мајка. ЦВЕТА: Ох, али оште ќе ме м’чат? СЕЛИМ ОЏА: Јас ќе те праам тебе Туркина, мори. ЦВЕТА: Туркина! Ти кој си? СЕЛИМ ОЏА: Јас сум Селим-оџа и ќе учил тебе како да молел, за да те пушти Муамед, мори будал, во рајот. ЦВЕТА: Да се молам на Муамеда?! СЕЛИМ ОЏА: Ќе молиш да ти прости гревоите. ЦВЕТА: Гревоите? Ах! Греоите ми се простени. СЕЛИМ ОЏА: А, после ќе носам на град, таму ќе рашетал. ЦВЕТА: В’град?! (За себе си). Белки ќе ме однесат пред пашата? (Кон Селим-оџа). Зашто ќе ме носите в’град? СЕЛИМ ОЏА: Тамо ќе дојдел при мене на гости и после, ако турчел, ќе изваал пред пашата. ЦВЕТА: Ох, мајко! Се за турчење ми зборват? СЕЛИМ ОЏА: Зашто нејќеш да турчиш? ЦВЕТА: Нејќум. СЕЛИМ ОЏА: Мори ќерко, нашата вера е баш во сите вери, валај и балај. Кој молит на нашата вера, тој мутлак, во рајот ќе одит; а во рајот, мори ќерко, знаиш колку е убоо!… Хеееее!. Големи планиње со пилав, ефендам сенмисан, реки од масло, млеко и мед течат, саде да јадел и да спиел. Турците и анамките на меки душеци лежат и на готово чекаат, а вашите ѓаури сите измеќари се, затоо турчи… Пак и не виѓаш, мори будал, Туркините како живеат овде? Вие ѓаурите работате саде за Турците. ЦВЕТА: (За себе си) Ох! Што да чинам? СЕЛИМ ОЏА: И ти ќе бидиш на баш место тамо, пак и бегот ќе љубит мори!…. На…. (Вади една низа жолтици). Тој на гушата ќе клеваш. (Ѝ ги подава). ЦВЕТА: (Кога ја погледнува низата, ја зема). Што е ова? СЕЛИМ ОЏА: Алт’н ѓердан! Осман-бег ти дава тој, мори, бакшиш, саде да турчиш. ЦВЕТА: (Ја фрла низата) Нејќум неговиот бакшиш. СЕЛИМ ОЏА: Ако ти нејќеш да турчиш со добро, со лошо ќе бидит! ЦВЕТА: Господи, Богоројце, мајко. (Влегува Осман-бег) ПОЈАВА ЧЕТИРИНАЕСЕТТА ИСТИТЕ И ОСМАН БЕГ ОСМАН БЕГ: (Кон оџата). Е?! СЕЛИМ ОЏА: Нејќет ефенди! ОСМАН БЕГ: Ај, анасана! Шо ќе праел со тој ѓаурка! СЕЛИМ ОЏА: Јас велам да носам на град, при мене и јас тамо ќе учам, ќе кандердисувал. Јас многу сум кандердисувал и неа ќе кандердисам. ОСМАН БЕГ: (Кон Цвета) Ајде, пред мене, мори ѓаурко, на град ќе носел. ЦВЕТА: Ах, белким тамо ќе најдам чарето да избегам. ОСМАН БЕГ: (Влечејќи ја). Ајде, со кочија ќе одиш, ќе те носам ко царица. ЦВЕТА: (Излегувајќи). Ах, Господи! Жива да се не вратам во оваа пуста куќа. (ИЗЛЕГУВААТ СИТЕ) (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ЧЕТВРТО Сала за седници во уќуматот, мебилирана со сите нужни потреби, за да биде таква. При подигањето на завесата, уќуматскиот секретар влегува во еден куп книги и папки под мишката и ги реди на масата. Заптијата влегува по него и застанува мирно пред вратата. ПОЈАВА ПРВА СЕКРЕТАРОТ И ЗАПТИЈАТА СЕКРЕТАРОТ: Има ли да чека некој надвор? ЗАПТИЈАТА: Много, баш ќатип ефенди! СЕКРЕТАРОТ: Кој ? ЗАПТИЈАТА: Се ѓаури СЕКРЕТАРОТ: Доб’р ќар имат; дојдоа ли тија ѓаури, што чинат давија за момичката што граби Осман бег? ЗАПТИЈАТА: Тука се. СЕКРЕТАРОТ: А тој овчарот?! ЗАПТИЈАТА: Од сабајле чекат?… СЕКРЕТАРОТ: Брго да викаш овде! ЗАПТИЈАТА: Пеќи (Тргнува, но се враќа). Ами… ефенди… денеска дали ќе капнит нешто?… СЕКРЕТАРОТ: Елбета… кога имат ѓаури давија да чинат, тога и алашвериш за нас имат. Скуби, колко што можиш… без арен бакшиш ни еден каурин не пуштај, ни при мене , ни при Вали-паша… ЗАПТИЈАТА: (Ниско се поклонува до земја и излегува). СЕКРЕТАРОТ: Скуби тија ѓаури дури се будали, пари да паднат… После некоја година кој знае што излагат… ЗАПТИЈАТА: Ефенди, Вали паша идет!… СЕКРЕТАРОТ: Идет !?… Да не заборајам, момичката, Осман бег и Селим оџа во друга одаја да пуштиш (Тргнува и се затрчува кон соседната соба. По пауза влегува заптијата, а по него Спасе). ПОЈАВА ВТОРА ЗАПТИЈАТА И СПАСЕ ЗАПТИЈАТА: Влези! Влези, бре ѓаур, што мериш стапките ко црвец!… СПАСЕ: Со опинци сум, ага, ќе накалкам килимот… (Претпазливо стапнува). ЗАПТИЈАТА: Ништо… ќе платиш за тоа… СПАСЕ: Е, вистина, плаќаме… али малѕ… арач, вергија, емлјак, иџар, низамие… даваниње.. много… ЗАПТИЈАТА: Е, доста доста… плати и молчи (Ја протега раката). СПАСЕ: Што сакаш, ага?! ЗАПТИЈАТА: Не знајш?! А, гиди иманс’с… Вчера даде малу, денеска требит појќе да дајш… СПАСЕ: Зер на секое идење требит да ти давам? ЗАПТИЈАТА: На секое идење кал носиш овде со опинците… Ајде плати побрго. СПАСЕ: Немам ага… ЗАПТИЈАТА: Е, ајде надвор тога!… Не те пуштам ни при ќитапот, ни при валијата, ни при мезличот, надвор! СПАСЕ: Ама ти ме викна. ЗАПТИЈАТА: Сус! Надвор! СПАСЕ: (Претпазливо вади од пазувата платнено кесе, брка во него и подава една монета на заптието.) На! ЗАПТИЈАТА: Толко се дават кога има давија за една крстава коза, а не за една убава ѓаурка…Дај ошта, али излагај надвор!!! СПАСЕ: (Буричка во кесето и му дава уште). Не би ме пупштиле в град, а камо ли на уќумат… Е! Да ја откинам од рацете на тој пес, па макар и гол и бос да одам! (Влегува секретарот) ПОЈАВА ТРЕТА СЕКРЕТАРОТ И СПАСЕ СЕКРЕТАРОТ: (Го здогледува). А, ти си? СПАСЕ: Е, дојдов ага, со надежба оту кај тебе и кај валијата ќе најдам правина. СЕКРЕТАРОТ: Елбете… Одовде потамо немат. СПАСЕ: Дојдов да кажам што видов и чув кога Осман бег грабна момичката на Трајан Кузман. СЕКРЕТАРОТ: Знам… СПАСЕ: Пред десет дена стана таа работа. СЕКРЕТАРОТ: Знам… Знам… СПАСЕ: На нивата работеше со… СЕКРЕТАРОТ: (Подналутено). Знам де, знам! СПАСЕ: Е, ако знајш ага, зошто ме викаш? СЕКРЕТАРОТ: Кажи друго.. друго! СПАСЕ: Е… Осман бег беше со тројца… СЕКРЕТАРОТ: Чини друго бре, инсар! СПАСЕ: Што друго, ага? СЕКРЕТАРОТ: Кога одиш на црква што чиниш, бре домус? Нели свеќа палиш? Трбит да знајш оту кога идеш на уќумат со полн џеб да дојдиш, пред агите да остајш нешто… СПАСЕ: Што агам, јас не те разбирам! СЕКРЕТАРОТ: Не разбираш! На агата бакшиш требит да даваш! Јас бадиава чатипл’к не правам! СПАСЕ: Ама ага, ние на царот плаќаме, а царот тебе ти плаќа. СЕКРЕТАРОТ: Ако не платиш, ништо нема да пишам, а ако пишам пак накриво ќе пишам.. Ајде давај калем параси. Јас знам оту носиш… Току давај побрго. Пак и друга работа ме чека! СПАСЕ: Носам! Колко носам? Јас сум сиромав, немам… Пак и на валијата требит да дам… СЕКРЕТАРОТ: Требит, зер! Тој бадиала ли ќе ти вршит работа! СПАСЕ: (Вади од кесето и му надава). Поели, ага… ЗАПТИЈАТА: А, така… ја сега ќе се молам на дојдит ќатипот на пашата (Излегува) СПАСЕ: Убоо, ага!… Заптијата без една лира бакшиш не те пуштат право да побараш, ќатипот со ќе сакат… А јас сиромав … отовде оданде и натокмив дваесет лири. А, дали ќе втасат… А без рушвет! СЕКРЕТАРОТ: А, бре ѓаур ти книгата не плаќаш со толко, а тука мастраф станува за вашите ѓурултии. Кими книга , кими мураќеп, кими калем, кими песок, кими захмет… Ти за евтино правда… СПАСЕ: Ете и тебе оште… СЕКРЕТАРОТ: А, така… во пишувањето со двете очи ќе гледам…. и на пашата риџа ќе чинам да пуштит момичката. (Ѕвонење). А’ разгеле, Вали паша ме вика… (Брзо влегува во собата на валијата). СПАСЕ: Боже, в’ какво царство живиме!… Треска тригодишна да те тресит и турски суд да те судит се едно е. Господ да ни е на помош!… Ете тука се арамииите… Ништо не се разбојниците по п’тиштата што ограбуваат рајата пред овија арамии без пушки! (Влегува валијата) ПОЈАВА ЧЕТВРТА СПАСЕ И ВАЛИЈАТА СПАСЕ: Да ти са многу години, Вали паша! ВАЛИЈАТА: Да си жив…. Како те викаат тебе, бре синко?! СПАСЕ: Мене ме викаат Спасе. ВАЛИЈАТА : Што си ти на момичката ? СПАСЕ: Јас… јас не сум и ништо… ВАЛИЈАТА: Роднина не си и ?!… А пто те болит тебе за таа момичка ? СПАСЕ: За да се види каде е првото дојдов, Вали пашо! ВАЛИЈАТА: Ти да не имаш севда по таа момичка? СПАСЕ: Е, …. коо млад човек можит и да имам, ама сега не е тамо работата. Јас дојдов да ти кажам, Вали пашо, оту четворица Турци крвници… ВАЛИЈАТА: Какви крвници?! СПАСЕ: Турци!… ВАЛИЈАТА: Кои се тија крвници. СПАСЕ: Едниот беше Осман-бег. ВАЛИЈАТА: Осман бег крвник?! СПАСЕ: Како да не е? Тој една цела нахија држит за коси. ВАЛИЈАТА: Е, е, е!… СПАСЕ: Другиот беше Расим… полјак е в Селци, ама бег стана. ВАЛИЈАТА: Кажи друго, кажи! СПАСЕ: Другиот беше Шевкија и тој полјак е в с. Могила, тој сам на своја глава расфрлат данок по селата. ВАЛИЈАТА: А, бре ти што не кажиш што те прашам? СПАСЕ: За то ти кажувам паша, ама чекај да ти докажам и за четвртиот… за да знаеш што луѓе са тија, што ти ја откинаа момичката од мајчиното срце… Та другиот беше Исмаил. ВАЛИЈАТА: Кажи друго, бре домус! СПАСЕ: Тој отепа две деца, обесчести многу моми и закла една стара баба. ВАЛИЈАТА: Сус!… Иманс’с … ѓаур!…. (Нервозно се шета). СПАСЕ: Аман пашо… ти и господ, при тебе идеме, ко при татко… (Му го остава на масата ќесето со останатите пари за мито). Поели, пашо, то што имав то ти давам, саде момичката да ја пуштиш… ВАЛИЈАТА: (Оди кон масата, го зема ќесето го отвори, ги брои парите , потоа со голема љубезност се обраќа кон Спасета). Е, башка, синко, што ќе кажиш?… Ела поблизу, вакви чорбаџи, што знајш! СПАСЕ: Е, Вали пашо м’ките што тргат народот се големи. Ти сам ‘и знајш. ВАЛИЈАТА: Евет… Така е. СПАСЕ: Момичката си работеше со татка си, мајка си и брата си на нивата Осман бегова, ангарија работеа, чунки со сила сите селани така му работат. ВАЛИЈАТА: Мегер Оснам бег таков човек е!? СПАСЕ: Лош, много лош…. Та дојде биат жетварите, врза братот и грабна момичката со сила… Та’ пиштеше, плачеше, гласот дури до небеси се слушаше. Мајка и и татко и се здрвие. Ако имаа пусат со себе, бездруго крв ќе се пролееепе на нивата: ама ние коо раја на царот, знајте, не носиме пусат со себе. ВАЛИЈАТА: Та насила ја грабнаа? СПАСЕ: Насила, насила, Вали пашо, сите жетвари видоа таја работа… ВАЛИЈАТА: Таман, ако е така, работата е на ред… СПАСЕ: И ако судите право, Вали пашо, ќе ја пуштите момичката, не ќе ја остајте в р’цето на тој крвник. ВАЛИЈАТА: Елбети… биду си раат ти… таа работа ќе се свршит убаво… А сега ти оди мало надвор и чекај, кога ќе викам другите селани и тебе ќе те викам. СПАСЕ: Е, Вали пашо, до тебе е работата. Ако ја пуштиш момичката, ќе има вера народот и уште оту при вас можит да најдит правда и закон. (Излегува). ВАЛИЈАТА: Ај серсем ѓаур. Ти веруваш отѕ ако ми дајш рушвет ќе зборувам кон ваша ст’рна… Ич расипувам атарот на Осман бег. ПОЈАВА ПЕТТА ВАЛИЈАТА И ЗАПТИЈАТА ЗАПТИЈАТА: Ќатип ефенди! ВАЛИЈАТА: (Ја подига главатa). ЗАПТИЈА: (Кога гледа дека е валијата се стреснува). Илјади пати ве молам да ме простите, Вали пашо. ВАЛИЈАТА: Што има?! ЗАПТИЈАТА: Селим оџа моли да го примите… ВАЛИЈАТА: Пушти го да влезе. ЗАПТИЈАТА: Слушам. (Излегува). ВАЛИЈАТА: Да видам, што абер носит тој. (Влегува Селим оџа) ПОЈАВА ШЕСТА ВАЛИЈАТА И СЕЛИМ ОЏА СЕЛИМ ОЏА: (Се поклонува). Селјам аљуќм Вали пашо ВАЛИЈАТА: (Љубезно). Аљуќум сељам, Селим оџа ефенди… бујрунус, седни… СЕЛИМ ОЏА: Ејвала ејвала, Вали пашо! ВАЛИЈАТА: Е, како одит работата!… Кандиса таа ѓаурката?… СЕЛИМ ОЏА: Со силата на Алаха и Муамеда се убоо одит кандиса! ВАЛИЈАТА: Кандиса а? СЕЛИМ ОЏА: Евет, Вали пашо. ВАЛИЈАТА: Ќе турчит, а? СЕЛИМ ОЏА: Голем инает праеше, ама виде не виде кандердиса. ВАЛИЈАТА: Аферим, аферим оџа ефенди… Ами како мислиш, ќе кажит овде, што ќе прашаме? СЕЛИМ ОЏА: (Гордо и надуено). А, валај и билај се ќе кажит… Ја дадов да се напие една вода, еден илач, та да зборвит ко макина, се што сум учил ја! (Му ја подава книгата во која се напишани неколку прашања). Бујрунус, Вали пашо! Ја овде сум пишал што да прашате. ВАЛИЈАТА: (Откога го прочитува книвчето зачуден и радосен). Е, аферим, Селим оџа ефенди ти голем дирек си на нашата вера… За тебе на Стамбол ќе пишам. Ајде чабук донеси овде момичката и да свршиме таа работа, чунким бела со неа… СЕЛИМ ОЏА: Пеки, тука е момичката (До земја се поклонува и излегува). ВАЛИЈАТА: Арно ќе бидит, ќе турчит, таа ѓаурка. (Влегува заптијата) ПОЈАВА СЕДМА ВАЛИЈАТА, ЗАПТИЈАТА И ПОТОА ОСМАН БЕГ ЗАПТИЈАТА: Осман бег сакат да влезит ВАЛИЈАТА: Нека влезит. ЗАПТИЈАТА: (Се поклонува и излегува. По малки влегива Осман бег). ОСМАН БЕГ: Сељам аљуќум Вали пашо ВАЛИЈАТА: Аљиќум сељам, Осман беј бујрун, бујрун? ОСМАН БЕГ: Ејвача, ејвала, Вали пашо. (Седнува на миндерлакот по турски). Е, како е овој работа, Вали пашо? Си кажал да донесат момичката овде, пред мезличот. ВАЛИЈАТА: Е, така ќе станит, нема што да чинам друго. ОСМАН БЕГ: Е, зашто ести, велевте, оту саде со бастисувањето ќе поминит работата, а сега ќе извајте пред мезличот? ВАЛИЈАТА: Ама инаку ѓелдиса работата; тија ѓаури консулите, ефендам кренале оедна ѓурултија, та работата ошла дори до Стамбол. Ништо, ќе викаме овде таа Ѓаурка и ќе прашаме пред мезличот, колку за лице; Селим оџа овде беше сега и ми кажа, оту научил таа ѓаурка како да кажува. Ето тој писмото, по него ќе прашам. ОСМАН БЕГ: (Чита во себеси)… А, ако не турчит, ќими вера ќе кољам, ќе тепам сите рисјани, така да знајш, Вали пашо ВАЛИЈАТА: За то имаш изин од мене и од падишахот. ОСМАН БЕГ: (Станува). Пеки, да видам како ќе станит. (Излегува). ВАЛИЈАТА: Ту, што работа се отвори за една ништо ѓаурка! Коџа царица си менат верата за добар живот и салтанат, а таа ѓаутка неќит… (Влегува заптијата) ПОЈАВА ОСМА ВАЛИЈАТА И ЗАПТИЈАТА ЗАПТИЈАТА: Консулските векили дојдоа… ВАЛИЈАТА: Саи-ми?! ЗАПТИЈАТА: Евет, Вали пашо! ВАЛИЈАТА:Ту јаз’к!… Ја мислев, нема да дојдат тија ѓаури. (Кон заптијата). Викај да дојде баш ќатипот! ЗАПТИЈАТА: Пеки (Се поклонува до земја и излегува). ВАЛИЈАТА: Ако таја ѓаурка речит, оти не сакат да турчит, работата ќе излезит бузук. Ќе видиме! (Влегува секретарот) ПОЈАВА ДЕВЕТТА ВАЛИЈАТА, ЗАПТИЈАТА И СЕКРЕТАРОТ СЕКРЕТАРОТ: (Се поконува до земјата). На вашата заповед сум паша! ВАЛИЈАТА: Надвор чекат консулските векили. Иди дочекај и најучтиво, покани ги да влезат во приемниот кабинет. Ја сега, ќе дојдам кај нив. По тоа нареди да бидат пуштени тука, мезличот, селание од село Страдалово и овчарот. Ајде гит, чабук! СЕКРЕТАРОТ: (Се поклонува до земја и излегува) Пеки!… ВАЛИЈАТА: А ти заптија! ЗАПТИЈА: Бен’м пашо! ВАЛИЈАТА: Ти гледај тука ред и чистота да има и да си поприбран. Ептен боса команда! (Излегува. Заптијата ги реди столовите, ја чисти и си ја поправа тоалетата.) (Влегува Секретатор) ПОЈАВА ДЕСЕТТА ИСТИТЕ, СЕЛАНИТЕ, КОНЗУЛИТЕ И АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК СЕКРЕТАРОТ: Мехмед! ЗАПТИЈАТА: Бен’м! СЕКРЕТАРОТ: Пушти да влезат: Трајан, Кузман, Трајаница, Дуко, овчар Спасе и другите селани од село Страдалово. ЗАПТИЈАТА: Пеки. (Излегува надвор и вика). Трајан, Кузман, Трајаница, Дуко, Спасе чобан и селаните да влезат. (Покиваните застануваат пред влезот на салата) СЕКРЕТАРОТ: Кажи на папаз ефендија и мезличот да влезат! ЗАПТИЈАТА: Пеки. (Излегува. По пауза влегува архиерејскиот намесник и мезличот). СЕКРЕТАРОТ: Бујрунос, бујрунос!… (Архиерејскиот намесник и мезличот седнуваат) ЗАПТИЈА: (Влегува). Консулските векили идат. СИТЕ СЕЛАНИ: (Израдувани. Влегуваат консулските преставници и седнуваат на определени места) ЗАПТИЈАТА: (По пауза објавува тржествено). Вели паша! (Со тешки чекори влегува валијата. Сите стануваат и учтиво се поклонуваат на валијата, кој влегува придружен од секретарот) ВАЛИЈАТА: (Дава знак од седнат). Ќатип ефенди, дајре ми арзоалот на Трајан Кузман! (Секретарот му го подава материјалот). Ефендилер! Во нашите вилаетски уќумат е подаден еден арзоал од царскиот раја и поданик во падишахот Трајан Кузнам од село Страдалово. Со тој арзоал Трајан Кузман се плачит оти пред дваесет дни Осман бег, чиглигсајбија е грабнал со сила неговата ќерка Цвета, кога работеле на нивата. Во името на правдата, повикав ов уќуматот самиот Осман бег, за да дајт каршилок. Од каршилокот на Осман бег се виѓат, оту ќерката на Трајан Кузман не била со сила грабната, а сама сакала да примит верата на правоверните чунки имала силен мерак по Осман бег. Распитав овчарот Спасе, што видел, оту вистината Осман бег грабнал Цвета… За да нема никаков кусур работата, да го заповед да се доведат овде момичката Цвета е пред нас да се распита. СЕЛАНИТЕ: (Радсоно). Ќе ја донесат овде! Ќе ја видиме!! ВАЛИЈАТА: Ама така требит да бидит: падишахот, на кого благоволението, љубовта и милоста е кон рајата е голема, сака и вие да чуете и да решите сами кон која страна е правот. (Кон Трајан). Е, како ќе бидит работата ор. Трајан? ТРАЈАН: Да ти са много години Вали паша, јас ќерками си ја сакам што ми ја грабна Осман бег; Еве три п’ти идеме овде и царот не мисли да ја турчит рајата. ВАЛИЈАТА: Саде то не можит да бидит. ДУКО: Ако судиите прав, ќе ја пуштите сестрами да си ја земеме дома. ВАЛИЈАТА: Никога криво не сум судел и сега нема да судам! ТРАЈАН: И за то ние тука идеме! ВАЛИЈАТА: (Кон заптијата). Кажи на Селим оџа и на Осман бег да ја доведат момичката. ЗАПТИЈАТА: Пеки. (Излегува. Сите селани го очекуваат со нетрпение влегувањето на Цвета. Сите ги впериле погледите кон вратата од каде ќе влезе Цвета. Цвета водена од Селим-оџа и Осман-бег, облечена во фереџе, одвај пристапува, поткрепена од двајцата. Селаните кога здогледуваат дека влегува не очекуваната од нив Цвета, туку некоја друга анамка, се повлекуваат вџашени, нажалени и вчудовидени). ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА ИСТИТЕ, ЦВЕТА, ОСМАН БЕГ И СЕЛИМ ОЏА ВАЛИЈАТА: (покажува на Цвета). Ето вашата ќерка, довлет! (Консулските пратеници прават белешки во тефтерчињата) ТРАЈАН: (Зачуден). Што?! БЛАГУНА: (Изненадено). Нашата ќерка?! ДУКО: (Остро). Вие сте ја потурчиле веќе, а?! ВАЛИЈАТА: Не е потурчена. Ако сакат ќе турчиме. СПАСЕ: (Жално). А зошто е облечена во фереџе вали паша! СЕЛИМ ОЏА: Зашто та’ сакаше, бре синко! СИТЕ СЕЛАНИ: (Изненадени). Та’ сакала?! СЕЛИМ ОЏА: Та’ сакаше зер и да турчит сакат. СИТЕ СЕЛАНИ: Да се турчит? О, не! Со сила ја грабнаа! ВАЛИЈАТА: Чекајте… Јаваш, јаваш… остајте јас да питам момичката. (Претпазливо го зема книвчето, што му го остави Селим-оџа и по него и поставува прашања на Цвета. Кон Цвета). Сакаш мори, да се турчиш? ЦВЕТА: (Одвај одговара). Са-а-кам. СИТЕ СЕЛАНИ: (Изненадени). Сакат!!! ВАЛИЈАТА: Турската вера поуба ти се виѓат? ЦВЕТА: (Бавно и збор по збор). Поуба е. СИТЕ СЕЛАНИ: Поуба е? ВАЛИЈАТА: Аферим, аферим. Осман-бег на сила те зеде, али ти сакаше? ЦВЕТА: (Полека). Јас са-ка-в! СИТЕ СЕЛАНИ: (Изненадени). Сакат! БЛАГУНА: (Се втурнува кон Цвета). Цвето, ќерко! ОСМАН БЕГ И СЕЛИМ ОЏА: (Ја сопираат). Дур! Назад! ВАЛИЈАТА: Чекајте, чекајте. а ти љубиш Осман-бег? ЦВЕТА: (Полека). Го љубам. СПАСЕ: Не, не, исплашена е та’! СИТЕ СЕЛАНИ: Не! Не е истина! ТРАЈАН: (Кон Цвета). Ќерко! Што е то’ од тебе? ВАЛИЈАТА: Е, чувте што рекол вашата чупа? СИТЕ: Чувме, ама таа не е Цвета, не е, открите ја да ја видиме! ВАЛИЈАТА: Ааа, саде тоа не может да бидит! Ќитапот наш не дават изин да гледат ѓаурите еден Туркина. ДУКО: Како? Сега кажавте оту таа не е потурчена, а сега кажувате оту ќитапот не даал изин! СПАСЕ: Да ја видиме, откријте ја! БЛАГУНА: (Кон Валијата). Ја сум и мајка. (Се спушта кон Цвета). Јас сакам да ја видам! АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Вали-пашо, мајката е права. Таа треба да ја види ќерката. (Консулските претставници даваат знак да ја пуштат) ВАЛИЈАТА: Пуштите да видат! БЛАГУНА: (Сметнувајќи го фереџето). Цвето (Се тргнува назад). Ах, (плачејќи се спушта кон неа). Ќерко!… (Ја прегрнува). ДУКП: Сестро, али не заборај?! ТРАЈАН: Ќерко, свести се! СПАСЕ: Цвето, изгор мој! (Ја прегрнуваат сите). АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Вали пашо, јас гледам дека момичката е во несвест, та’ не е здрава… та’ е опоена. ВАЛИЈАТА: Сак’н. Кој може да прави тој? АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Момичко, не бој се, кажи слободно дали сакаш да се турчиш? ЦВЕТА: (Треперејќи се освестува). Мајко, татко, брате Дуко, али вие сте? (Кога го погледнува Спасета) Ах, к’де сум јас?… (Кон арх. намесник). Отче, прости моите прегрешенија, рисјанка сум! АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Ете ја мајка ти, девојче, не бој се! ЦВЕТА: К’де сум…. Мајко!…. Мајко!….. БЛАГУНА: Ќерко, во црно фереџе си! ЦВЕТА: (Го кине фереџето). Умирам, ама Туркина не станувам! (Кога ги загледува Турците). Да бегаме, оту Турци имало овде!!! (Сите рисјани бегаат кон вратата. Станува бркотница помеѓу консулските пратеници, тие вчудовидени погледнуваат кон валијата кој сосема се збркува). АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Видовте ли Вали пашо. ВАЛИЈАТА: Пуштите момичката! (ЗАВЕСТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ПЕТТО Двор, пред куќата на дедо Кузман, обграден со плот. Пред куќата наредени столови и клупи за одмор на свадбарите и др. На плотот бајрак од црвена крпа се развева. На врв на бајракот три јаболки позлатени и китка цвеќе се забодени. Во куќата и во дворот врева, веселба, песна, свирки и др. При подигањето на завесата чајда свири, а момите свадбарски песни пеат. Гости доаѓаат, ги поздравуваат старите. ПОЈАВА ПРВА ДЕДО КУЗМАН, БАБА КУЗМАНИЦА И СВАДБАРИТЕ ДЕДО КУЗМАН: Е? Како си стара? Ти тупат срцето. БАБА КУЗМАНИЦА: Најубоо старо најубоо, саде аирлија да е, со живот, да се кердосаат. ДЕДО КУЗМАН: Амин, амин, стара! … Ее, сполај на господа, мори стара, оту не докрепи, за да дочекаме радост, на овие години много чинит радоста. Много тргавме, много м’ки видовме, пак сполај на господа. БАБА КУЗМАНИЦА: Сполај му, сполај мѕ, старо! ДЕДО КУЗМАН: Детето е мошне убоо! Сирак е вистина, ама ништо; ќе си го земеме дома, ко домазет и ќе си го гледаме ко син. БАБА КУЗМАНИЦА: Од сега не е веќе сирак, старо не е? Трајаница од сега му е мајка, Трајан ќе му е и татко и со Цвета ќе си поминет мошне убоо. ДЕДО КУЗМАН: Така е, стара, така е… како кажуваат, ако да не беше неговата јунаштина и сега можит да беше Цвета во раците на мрсниот. БАБА КУЗМАНИЦА: Море, јунаштина негоа поможи, ама кажуваат, оту дваесет лири дал на валијата, за да зборвит кон нас; тој трчаше колку Дука, ко брат нејзин. ДЕДО КУЗМАН: Виѓаш, стара? Е, то’ се велит љубов. БАБА КУЗМАНИЦА: Душата, душата си ја даат за Цвета. (Девојките во соседната соба почнуваат да пеат) Черешна се од корен корнеше, Девојка се од куќа делеше, Делеше се од мајка и татка, Делеше се од браќа и сестри, Делеше се од род и роднина и т.н. ДЕДО КУЗМАН: Стара! Слушаш, слушаш? Паметвеш? Така и нас ни пееја на времето; еј гиди младо време наше, каде одлетна! (Влегуваат Трајан и Благуна во нова облека) ПОЈАВА ВТОРА ИСТИТЕ, ТРАЈАН И БЛАГУНА ДЕДО КУЗМАН И БАБА КУЗМАНИЦА: За живот да им е, синко, со век, да се кердосаат, пак и за нова радост. ТРАЈАН И БЛАГУНА: Амин татко, амин сполај ви. БАБА КУЗМАНИЦА: (Кон Благуна). Пак и за Дука ќерко. БЛАГУНА: Сполај ти мајко, и вие да дочекате. ДЕДО КУЗМАН: Ајде, дај да се напиеме? Дајте на гостите да пијат, да се веселат. (Влегуваат Нико, Ѓуре и Арсе) ПОЈАВА ТРЕТА ИСТИТЕ, НИКО, ЃУРЕ И АРСЕ ДЕДО КУЗМАН: О, синчиња, елате, елате! (Ги чали) НИКО: Бабо, Цвета е напраја невеста. ЃУРЕ: Што е убаа да видиш, каква личнотија! СИТЕ: И на ваши глај, синчиња, да дочекате. АРСЕ: Ами се така се стојт промената, мори бабо? БАБА КУЗМАНИЦА: Се така, синче, се така и твојата невеста ќе бидит така. (Ги бакнува) НИКО: (Кон Арсета и Ѓурета). Ајдете бре, сега ќе дојдит, кумот да го чекаме. (Излегуваат. Влегуваат Богдан, Митра и Дуко облечени во нова облека). ПОЈАВА ЧЕТВРТА ИСТИТЕ, БОГДАН, МИТРА и ДУКО БОГДАН: Ајде ајрлија да е, со живот, еднож за векот!… СИТЕ: Амин и за синчиња, бог да дајт! МИТРА: Сполај ви, сполај ви, и за Дука да исчекаме. СИТЕ: Ти си рекла, господ да почул, невесто. ДУКО: Ајдете, луѓе внатре да се повеселиме! МИТРА: Елате, да видите Цветам што личнотија. СИТЕ: Ајде, ајде! Е, у, аааа!!! (Влегуваат Спасе и Тренко) ПОЈАВА ПЕТТА СПАСЕ И ТРЕНКО ТРЕНКО: Не вервам Осман бег да ти простит… ако не можит тебе да ти сторит зло, на селово ќе направит некоја пакост… Тој е куче… СПАСЕ: Можит да кроит нешто, не е чудно, ама и ние нема да му простиме… Тој е куче, ама ние не сме овци веќе… О о, за честта нејзина, ќе му платам, брате Тренко!… Честа на Цвета е чест македонска, света чест и нам, на младите се паѓат да ја вардиме таа чест и да накажиме секого, кој посега на таа чест!… Ние требит да бидеме готој да умриме за нашата чест и слобода! Ех, Слободија, слободија!… Ако имаше слободија, не ќе ја газеше турската нога нашата земја! (влегува Дуко) ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ И ДУКО ТРЕНКО: Е, е… и на твоја глаа, Дуко. ДУКО: (Весело). Сполај ти, од срце да си исчекаш! Ајде што сте застанале тука, што не се веселите? ТРЕНКО: Али, малу… има време, од синоќа глаата ме заболе. ДУКО: Сакам да ви кажам нешто. ТРЕНКО И СПАСЕ: Кажи! ДУКО: Вчера Исмаил отепал еден овчар, и не е лошо ако се вардиме да не… СПАСЕ: Не плашите се!… Око да ви не клепнува! Ако умреме, не жалајте, прајте, чините појќе од мрсните да исчистиме! За лош саат земајте си револверите… кажите на сите покрстени наши браќа да си ги клајат в појас… Нека бидиме готои! Ако мрсен сторит ниет да ни расипит веселието… пуштите му куршум в’гради!… ДУКО: Ти си го имаш таквото. СПАСЕ: (Го вади револверот од појас). Еве го!!!… А вие? Без него нигде не одам. ТРЕНКО: Ево ‘и златните спасители! СПАСЕ: Ти, Тренко тајно подушни на сите другари да се готои! ДУКО: Готој зер. Турците се кучиња. СПАСЕ: Ако Турците се кучиња, ние требит да сме в’лци!!… (Влегуваат децата смеејќи се и викајќи; глас од чајда постепено наближува) ПОЈАВА СЕДМА ДЕЦА И ДРУГИ ЃУРЕ: Е, кумот идет, кумот идет… Е, е? Така ќе го жениме и Ника! ДЕЦАТА: Тебе ќе те солиме пак. (Општа смеа). НИКО: (Се сретнуваат со Дуко) Братко… кумот ет. ТРЕНКО: Ајде, Спасе, пречекајте го, а и ти Дуко!… СПАСЕ И ДУКО: Ајде!… (Тргнуваат. Од куќата излегуваат: баба Кузманица, дедо Кузман, Трајан, Богдан, Трајаница, Богданица и други мажи и жени и се упатуваат со шарено пагурче на челото, накитено со цвеќе да го пречекаат кумот. Општа веселба, врева и песни)! ПОЈАВА ОСМА ИСТИТЕ, КУМОТ И КУМАТА (Влегуваат кумот, кумата, гостите на кумот, свадбарите и другите) КУМОТ: Помози бог! Ајрлија да е, со живот!!! КУМАТА: Еднож за векот да им е… да се кердосаат. ДЕДО КУЗМАН: Добро ми дојде, куме.. поели в’куќи. ТРАЈАНИЦА: Добро ми дојде, кумо!… Пак у тебе… за Јордана да си исчекаш!… Поелите в’куќи… КУМОТ: Ајде куме… ајде да свршиме работа, оту довечер п’лна бочва има да празниме. (Влегуваат в куќи кумот, кумата и постарите; гостите се наредуваат надвор, пијат и си разговараат). ТРЕНКО: (Претпазливо со мимика ги прашуви младите дали си ги зеле револверите). МОМЦИТЕ: (Пеат) Што ми е мило ем драго На струга дуќан да имам На ќепенците да седам, Струшките моми да гледам, Кога ми одат за вода Со шарените стомниња!… ПОЈАВА ДЕВЕТТА ВЛЕГУВААТ КУМОТ И ДРУГИТЕ МАЖИ КУМОТ: Де, бре јунаци, веселете се, од мене изин имате. Нека се знајт кога се м’жила Цвета и Спасе и кога Мојсо кумувал!… СИТЕ: Да е жив и кумот! ПОЈАВА ДЕСЕТТА ИСТИТЕ И ЦВЕТА (Влегуваат неколку жени, потоа Цвета облечена во невестински фустан, по неа одат моми и пеат. Гајдата свири, Трајаница, Богданица и баба Кузманица плачат) КУМОТ: Машала, машала!… Де зету… држ се!… Кумице! Жени што сте се расплакале?… ЦВЕТА: (Се расплакува и Цвета безгласно, се наведнува пред кумот, дедото, бабата, кумата, татко и, мајка и и другите роднини и им бакнува рака). КУМОТ: Ту, ја распакавте невестата… А, али плачит зетот!… (Општа смеа). Гледајте го! Чекат в’ликот да грабнит јагнето и да бегаат! СИТЕ: (Се смеат гласно)… КУМОТ: Ајде, моми, момци, зафаќајте ,, Дафино вино црвено“ и завртите орото. Де да ве видам кој сте готој за женење!! (Играт и пеат) Дафино, вино црвено, Момчето ти е заспало На кара-камен в планина, На сува рида без вода. Поминале клети ајдуци, гунчето му го украле На анот му го продале За бела, лута ракија, За рујно вино црвено. Пусто остало гунчето Нек ми е живо момчето. (Општа веселба. Неколку истрели грмуваат. Сите се исплашени. Влегуваат Осман бег, Шефкија, Расим, Исмаил и други Турци) ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА ТУРЦИТЕ И СВАДБАРИТЕ ОСМАН БЕГ: Држите тија ѓаури! (ги бркаат свадбарите). ГЛАСОВИ: Бегајте, Турци! (Сите пискаат и бегаат). ЦВЕТА: Мајчице, мајчице! (Се крие во куќата.) СПАСЕ: Држите се браќа, ударите! ДУКО: (Го вади револверот). Назад! (Пука во првиот Турчин). ОСМАН БЕГ: Вурунус! (Го убива Дука, Со Расим влегуваат во куќата) ДУКО: Оф! (Паѓа) СПАСЕ: Ударите! (Пука со револверот во Турците). Ударите! (Селаните, кој со што може, излегуваат и се бијат, младите ги вадат револверите и пукаат во Турците). ТРАЈАН: (Кон Дуко). Синкооооо, синко! (Кон селаните). Ударите браќа! (Селаните, кој со што може се спуштаат кон Турците и пак се тргаат). ОСМАН БЕГ И РАСИМ: (Ја извлекуваат Цвета од куќата). ОСМАН БЕГ: Стој, м’лчи ѓаурко?! СПАСЕ: (Со револвер во рацете). Пуштите ја, кучиња! ОСМАН БЕГ: (Пука во Спасета но не го погодува): Давран, давран!… ЦВЕТА: (Ја вади од појас камата на Осман бег и ја забива во неговите гради). На ти тебе куче! ОСМАН БЕГ: ОФ! (Паѓа) ТРАЈАН: Ударите, браќа, м’шки да умриме! ШЕВКИЈА: (Пука во Цвета). На, ѓаурко! ЦВЕТА: Ооооох! (Паѓа) СПАСЕ: (Го фаќа за гуша Шевкија и го убива со кама). Ааах, куче! (Го турнува на земја). Цвето! ТРАЈАН: (Ја подига Цвета). Ќерко! БЛАГУНА: (фатена за коси, паѓа на колена пред Цвета). Оф јас сирота!… ЦВЕТА: Умрев, а-м-а… т-у-р-к-и-н-а н-е с-т-а-н-а-в! (УМИРА) (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) КРАЈ 1u4gpufkj145mlz205u695xa1uvl03i 22489 22488 2026-09-15T07:49:44Z ~2026-49868-15 4067 22489 wikitext text/x-wiki МАКЕДОНСКА КРВАВА СВАДБА Војдан Чернодрински (1900г.) ЛИЦА ДЕДО КУЗМАН, 80-90-годишен старец БАБА КУЗМАНИЦА, негова жена ТРАЈАН, БОГДАН – нивни синови БЛАГУНА, жена на Трајан ДУКО, син на Трајан ЦВЕТА, ќерка на Трајан, 15-17-годишна МИТРА, жена на Богдан НИКО, ЃУРЕ, АРСЕ – ситни деца на Богдан, МОЈСО – кум на Трајан МОЈСОВИЦА, кума СПАСЕ, овчар, љубовник на Цвета ТРЕНКО, I ОВЧАР, II ОВЧАР – пријатели на Спасе ОСМАН-БЕГ, чифлик сајбија РАСИМ, ШЕФКИЈА, ИСМАИЛ – полјаци и другари на Осман-бег КРСТА, ПЕТКАНА – потурчени рисјанки ТЕФИК ПАША, валија СЕКРЕТАР НА ВАЛИЈАТА СЕЛИМ ОЏА ЕДЕН ТУРЧИН (пијан) I ЗАПТИЈА II ЗАПТИЈА III ЗАПТИЈА ЗАПТИЈА КАЈ ВАЛИЈАТА, МЕЗЛИЧ, КОНЗУЛСКИ ПРАТЕНИЦИ, АРХ.НАМЕСНИК, ГРАЃАНИ, СЕЛАНИ, СЕЛАНКИ, ЖЕТВАРИ, ЖЕТВАРКИ, ТУРЦИ, ДЕЦА И ДР. ДЕЈСТВИЕ ПРВО СЦЕНА ПРВА Опстановка: широко поле со неожнеани ниви, покриени со крстини, полози и снопје. Целото поле е оживеано од жетвари. Самата сцена претставува започната, но неожнеана нива. Во неа Трајан, удобно седнат, од мократа долга слама прави појаси. Богдан, потпрен на левото колено, врзува снопје притискајќи ги со десното колено. Благуна и Цвета жнеат. Околу пладне е. Пред кревањето на завесата започнуваат да пеат: Саракино, варај, варај, малка моме. Овчар свири варај, в`долно поле (Завесата полека се крева) ПОЈАВА ПРВА Ќе да идам варај, да го видам Да го видам варај, в`долно поле. ТРАЈАН, БОГДАН, БЛАГУНА, ДУКО И ЦВЕТА ТРАЈАН: (Бришејжи ја потта од челото). Страшна горештина, бреј! Изгоревме!… БОГДАН: Времето му е, бре брате, та асли требит да е горештина. БЛАГУНА: Камо да подржит вака времево, дур да се соберит бериќетов, та нека е лошо после. ТРАЈАН: И много горештина не чинит. Ево… (Се раскопчува) На, жива вода сум. БОГДАН: А бре, ама нема што да прајме, сиромаси сме, селани; да сме граѓани, ќе работевме под сенка, ќе седевме и на готово ќе јадевме. (Цвета започнува да пее, а по неа и другите) Ако ми е, варај, род роднина: Надеја се, варај, след недела! Ако ми е, варај, јабанџија: Надеја се, варај, след година! ЦВЕТА: (Исплашена потскокнува и вика) У! Мајко! Татко, змија! (покажува со прст). СИТЕ: (Изненадени). Што! Змија, к`де е? ЦВЕТА: Ево ја! Ено ја, бегат, удрете! ДУКО: (Со стап во рацете) Бегајте! Чекајте да ја отепам. (Удира со ластегарката). А, пустина ниедна! (Продолжува да ја удира). ТРАЈАН: Удри, удри, отепај ја синко! БОГДАН: По глаа, по глаа удри. Змија инаку не се отепуа. ТРАЈАН: Бре, пустината ниедна, колка е! ДУКО: На ти тебе касање. (Ја крева ластегарката). БЛАГУНА: (Исплашена). Леле, колкаа била, штурината! Фрли ја тамо синко! ТРАЈАН: Не, не, остај ја тука! Да не оживит пак, да ја гледаме. (Кон Цвета) Се уплаши ќерко, много? БОГДАН: Како не се уплашила, не е играчка, умират чоек од неа. ЦВЕТА: Леле, за малку ќе ме укасаше. БЛАГУНА: (Кон Цвета). Земај, напи се вода, ќерко, земај. Види колко пож`лте. Дуко, подај го стомнето одтаде. БОГДАН: Море убо оту не ја укаса. БЛАГУНА: (Крстејќи се). Сполај ти тебе господи, оти ми го заварди момичево. Варди не и чувај не сите од лошо. ТРАЈАН: Напи се, ќерко, напи се. На уплав водата помагат. ДУКО: Арно е кажав! Здроби и глаата, напрај и на парчиња ако мојт нека каста после. Така требит и на Турците да им сториме за да не касаат. БЛАГУНА: Колку луѓе умреле од змија, колку жетварки, току… ДУКО: Много умреле од змија, ама ја велам многу појќе умреле од другиве змии со две нозе што со уста не касаат тие, а со куршум и нож. И колко илјади има умрени, број немат… БОГДАН: Море, да се далеку од нас и едните и другите. ТРАЈАН: Ами и мене колку пати ќе ме укасале и од едните и од другите. Џанам требит да се чинит дикат чоек. БОГДАН: А бре, брате, дикат, дикат, ама и дикатот не помогат; што му е пишано на чоека, ќе му врвит преку глаата. БЛАГУНА: И не е арно змија да види чоек. ТРАЈАН: А! Тамам работа, ти ќе кажиш некој женски будалштилок; не било на добро, јок! БЛАГУНА: Така кажуваат, чунким. (Блеат овците, ѕвонци, оддалеку кавал свири оро) ТРАЈАН: Ајде, ајде тамо! Слушај како свирит кавалон, та не ти требит тебе такви ни солени ни печени. ДУКО: (Игра) Хај-де, хај-де, опа! БОГДАН: Де, бре! Де бре из полозите! ТРАЈАН: Бре, да му е алал, ама свирење свирит! Кој ли ќе е аџаба? БОГДАН: (Кон Дуко). Некој овчар ќе е. ДУКО: Овчар е, ами кој свирит други по тоа време, и така убоо, ако не е овчар. Овчарлок, џанам пашалок! БЛАГУНА: Си терат овците пред себе и си свирит, бре луѓе! БОГДАН: А бре, да ти е алал! ТРАЈАН: Види го, види го, земјана е кревет! И… да сакат да дојдит да ни посвирит. ЦВЕТА: (Зад нив игра. На себеси). Белки е тој? БЛАГУНА: А, мори ќерко, не е далеку, бргу ќе ти играме на свадбата. ЦВЕТА: (Засрамена сопира). Ама убоо свирит, мори мајко! БОГДАН: Нека е жива саде и тоо ќе бидит. Еден јунак шо сум и нашол во веков го немат. Ем личен е, ем попски син е! Учен до тамо! БЛАГУНА: Попските синој не се за фалење, брате! БОГДАН: Ами ако попските синој не чинат, на гојадарот чинат. ТРАЈАН: В` град, в` град ми ја сакаат. Тамо живот да живејт. Тамо барем не е толко страшно од Турците, ја! ДУКО: К`де ќе сакат та`, тамо ќе ја дајме. БЛАГУНА: Бре, кој те научи така синко? Али даскалот? За тоа ве берит околу него? Ве учит да не слушате мајка, татко, да мрсите в пости и да креате глаа, комитлок да прајте. ТРАЈАН: Де, де, а де! К`де отеравте вие работава; рибата в море, тавата на оган! Е, у-ааааа! БОГДАН: Ја велам, кај ќе бидит касмет тамо ќе а дајме. (Глас од овци и ѕвонци се слуша наблизу). ТРАЈАН: А, така да ми си жив бре братко! Тој лаф на место го кажа. (Го здогледува овчарот). А, ето и овчарот идет да ни посвирит. Ела бре брате, да не повеселиш малку со кавалот. СПАСЕ: (Од надвор). `Рррр пустине. (Влегува Спасе) ПОЈАВА ВТОРА ИСТИТЕ И СПАСЕ (Цвета и Спасе често крадешкум се погледнуваат). БОГДАН: Тамам, тамам! За в`лкот зборувавме и в`лкот на врата. СПАСЕ: Ајрија да е, со здравје да се јадит, до година појќе, поубоо браќа. СИТЕ: Амин брату, амин! ДУКО: Ние работиме, а други ќе го јадат брате. СПАСЕ: (Со воздишка). О, знам, знам… Бериќетов арен ми се гледа оваа година. ТРАЈАН: Абре, сполај богу, арен е. Греота е да се плачеме, ама што марифет… СПАСЕ: Пченките малу не ќе чинат, оту голема суша е, ама пак арни ќе бидат. БОГДАН: Абре, се арно не может да бидит! ДУКО: И житото арно е, ама за нас не, за други, за други. БЛАГУНА: Сушата за овчарите ич не чинит, ама за жетварите многу убаа си е. СПАСЕ: За то` така си е, мори стрино. Трева ич немат, та овците и гладни си и дотеруваме дома. ДУКО: Кога нема трева овчарот знајт и во нивјето да си напасуват овците. (Се слуша ѕвонење на ѕвонци и блеење на овци и тоа многу близу). ЦВЕТА: (Покажува кон овците). Ено ги, си се напасија во јачменон! СПАСЕ: (Се свртува кон овците). Бре види ги еднош пустињето. (Вика). Арррр, пустиње, аррр в`лкот да ве јадит. Абре Шарко! (Кучето лае). Држ бре! Држ бре! (Се враќа) Бреј! МНого немирни овци имам… Ни една да не останит. ТРАЈАН: Џанам шо е кабил, и да не сакат овчарот овците ко ајвани влагаат и во нивјето. Толко години ја сум бил овчар, та `и знам тие работи. БОГДАН: Убоо нешто е чоек да бидит овчар, ама да си имат и свој овци. СПАСЕ: А, бре братко, вистина, убоо е, ама сега ич не чинит; не е сега ко пред година коа имаше пасалишта. Сега Турците пасалиштата `и напраија нивје, та остана саде по междите да `и пасеме овците, стрико! Ако се твој овците и да те види полјакот, оту и пасиш покрај нивјето тешко тебе; ама ако се на некој бег, ништо не ти прајт. И цела нива да ја запустат, ама наша да е нивата. Ако е турска, голем ќотек ќе има. ДУКО: То се знајт оту така ќе бидит. Турчин на Турчин никојпат не прајт вреда, а ние рисјаните еден со друг ќе се изедиме. СПАСЕ: Лоши времиња дојдоа, бараќа, лоши! ДУКО: Полоши не можит да бидат; лоши луѓе, лоши времиња току трпи душо, црнеј кожо! СПАСЕ: (Со воздишка). Е, ќе трпиме до кога ќе можеме, а после… да се живи р`це!… ТРАЈАН: (Погледнува кон овците). Машала, арна стока си имал. Твој се, бре брату? СПАСЕ: А, мој. Да имам ја толку овци со мене не ќе се зборват! БОГДАН: Ами чиј се? СПАСЕ: На Имер ага; крвникот, не го знајте? ТРАЈАН: Како да не го знајме, да му се запустит името… ДУКО: Страшен крвник е! Пред две години ништо немаше, а сега цел чифлик има, а пак колку души е истепал, број нема! СПАСЕ: Турчинот лесно се обогатуат, браќа, дур има плашливи рисјане да се праат на ќори, кога некој Турчин им зема стоката. ДУКО: Сите полјаци голичи биле, а бегој станале. БОГДАН: Сила им е царство им е, што сакат ти праат. СПАСЕ: Дип не е то така бре стрико, ама ние сме им дале та сила, за така да ни праат; ако малу се завардуваме, не би не скубале. ДУКО: Така е брате! Секој чоек од глаата си патит, а ние пак има много да птиме со овие глаи… ТРАЈАН: Ами од кое село си, бре синко? СПАСЕ: Од Црвена Вода сум, стрико. БЛАГУНА: Имаш мајка, татко? СПАСЕ: А, немам. ТРАЈАН: Ами како така? СПАСЕ: Ја сум бил много малечок кога татка ми го отепале Турци. Одвај малу го паметвам, а мајка кога ја бев десетина години, и та` умре од жал по него. СИТЕ: Е, завалија! (Пауза). СПАСЕ: Та ја сум сирак. БОГДАН: Сирак? ЦВЕТА: (настрана). Ах, кутриот! ДУКО: Ами зошто го отепале бре брате? СПАСЕ: Е, бре брате, што ми п равиш, ја и ти оште ништо не знајме од патилата в`ова пуста земја… ТРАЈАН: (Тажно). Допрва, допрва има да тргате, синко. БОГДАН: Зошто и како станало? СПАСЕ: Мајка на младо време, била мошне убаа. Сите јунаци се натпретекнувале, кој побрго стројници да пуштит и да ја посакат. И голема кавга станала за неа. Еден непрокопсаник роден саде за пакост, некадарен да ја сврши сам работата, ти го поткупуват полјакот селски за да му бидит стројник. То куче се пофалуват на деда, татко е на мајка ми, да не ја даат на други, а да ја дајт на тој ѓавол. ТРАЈАН: Види мрсното куче. СПАСЕ: А мајка и татко толко много се сакале, што еден за други в`огон се фрлале. Полјакот се зафалил на сите да ја не земат, оту лошо ќе и најдит; од страх сите тргнале р`ка… ДУКО: И јаз`к, страшливци! СПАСЕ: Саде татко не сакал да чует за флабите на полјакот и се оженил за мајка. Полјакот, три години после свадбата, го пречекал татка на пустија и го отепал. СИТЕ: Господ да им платит на тие кучиња. СПАСЕ: Ако бидам жив, ја ќе им платам за крвта таткоа и мајкина! ДУКО: Да ти е јаз`к ако не им платиш! ТРАЈАН: Еј гиди, гиди, патила наши! БЛАГУНА: (Настрана). Да е далеко од нас. СПАСЕ: Ето виѓате како си ваѓаме очите еден со други. ДУКО: Е, бре брате! СПАСЕ: Ако еден овчар е страшлив, убајте јагниња в`лкот ќе му `и јадит; така е и за нашите убај момичиња. СИТЕ: Така си е, вистина! ТРАЈАН: Ама остана нешто малку од татка ти, бре брате, или не? Куќа, кошара, нивје? СПАСЕ: Остај, остај, сполај му, колку да не е без ич. БОГДАН: Али си женет, али не си женет? СПАСЕ: А, женет? Не сум, кој ми даат жена мене бре стрико. ЦВЕТА: (Радосна, на страна). Ах, неженет! БОГДАН: Ако ти е ќеф, посвири ни малу, со кавалот, убоо свириш, не му мисли много… СПАСЕ: Биѓат, биѓат, како не, за атарот ваш, а колко за мислење ич не му ја мислам; една душа сум; како да е ќе поминам; ама господ да не ми земат душава, дур не платам на душманите… ДУКО: Ја сум ти другар во тие работи, а сега ајде речи некоја, ама… ТРАЈАН: Старовремска… ДУКО: А, не таква, некоја нова, нова. БЛАГУНА: Некоја кумитска сакат тој; даскалот го учит такви песни да пејт. СПАСЕ: Кумитските се убај стрино! Сега му е времето; кога ќе се ослободиме, тогај не ни требаат кумитските песни. Тогај саде љубовни ќе пејме. Ајде ќе ви посвирам сега кумитска, а други п`т љубовна. (Ја свири „Море ој, Јоване“ и често скришум погледнува во Цвета). ТРАЈАН: Е – у-аааа! Де, терај брату! СПАСЕ: (Продолжува, а по малку прекинува). Ова песна е убаа стрико да ја пејт некое чупе што имат арен глас, тогај… ТРАЈАН: Ааааа, што ѓавол си ми. А, ајде речи ја ти, мори ќерко, ако е знајш?… Речи ја! БОГДАН: Ко чупе се рамит. ДУКО: Ајде сите да ја речиме. СИТЕ: (Пеат). Море ој Јоване, мој мил побратиме, Ајде, дал те болат седемдесет рани? Ајде, болат, болат, како да не ме болат; Море да умра, дури не омрса, Ајде дур не омрса ножа во Турчина. Ајде дур не освобода раја од султана. СПАСЕ: (Прекинува и потрчува да ги избрка овците што влегле во нивата). Аррр, арррр, уааа, уааа, ооооо! Киш, киши, в`лк да ве јадит! А бре Шарко… (кучето лае, излегува и пак се враќа). Пладнина е веќе, браќа, ќе одам да `и соберам овците да `и клам под сенка. ТРАЈАН: Пак дојди, брату, па ќе си поприкажуваме. СПАСЕ: Седите со здраве! СИТЕ: Со здраве и со добро, брате, ама пак да се вратиш. СПАСЕ: А, а, ќе се вратам, ќе се вратам. (Излегува кришум погледнувајќи ја Цвета). ЦВЕТА: (На себе си). Ќе си одит, ама пак ќе се вратит. ТРАЈАН: Бре свирење, да е жив! И како ми се виѓат, блага душа е. ДУКО: Јунак е. И кога да е ќе отплатит за крвта на татка му и на мајка му. ТРАЈАН: Да му е алал, така требит! БЛАГУНА: Веднуж ти го бендиса синко, оти ко тебе е во умот. ЦВЕТА: Оти, лоше е Дуко наш, мори мајко? БЛАГУНА: Не, мори ќерко, како лош, му летат умот малу, ама ќе му дојдит попосле. ТРАЈАН: Ко на секој млад човек, мори жено. ДУКО: Чунким коа бевте вие млади, не бевте такви. БЛАГУНА: Во нашето младо време не мислевме ко вас за слободија, синко! Прашај го татка ти, да видиш, што ќе ти речит. ТРАЈАН: Ја, вистина, не мислев за тија работи, (на шега) саде за тебе мислев мори жено, како да те земам; а сега ми е жал многу, оти не сум бил ко Дука. Ама не бевме ние криви за тоа. По она време немаше чоек кој да не научит што да прајме. Да се борит чоеко за слободија е мошне убаа работа. Од мене синко, имаш изин да работаш; така ќе се ослободиме ние, инаку уште много ќе киснеме и ќе тргаме м`ки од Турците. БЛАГУНА: Море м`жу, што зборуваш така? Али таков ум дааш на сина ти? ТРАЈАН: Ете тој ум, е ко шо требат. БОГДАН: Јас велам нас не ни требит да се мешаме во тиа рабоќе, и пред други не требит да зборуваме; денеска станае времињата, што брат на брата да се не веруват. Овчерот го гледаш вака мирен, добар, ама од каде го знајш, оти тој не е предавник? ДУКО: А, колку за него, ја станувам ќефил! Ја сум слушал за него мошне убај рабоќе, на кумитите лани тој им носеше леб; камо сите да се ко него, та нека се лоши. ТРАЈАН: Овој чоек бре? ДУКО: Ете, овој е, зер! ТРАЈАН: Да му е алал! Виѓате, јунак дете? (Нико и Ѓуре зад кулисите пеат). Ниво, моја ниво, Ниво позлатена, Кај ште да те жане Нивичко свештена. (Влегуваат Нико и Ѓуре) ПОЈАВА ТРЕТА ИСТИТЕ, НИКО И ЃУРЕ БОГДАН: О,синчиња мој! Што носите за ручек? НИКО: Пиперки печени и леб татко. ДУКО: Е, е! БЛАГУНА: Ами ти што сакаш, синко? ТРАЈАН: Мазник и некоја кокошка. ЦВЕТА: Ами саде турците да јадат! ТРАЈАН: (Кон децата). Што прават дедо ви, баба ви, мајка ви, бре пилиња? А, сиромаси, боси ко Татарчинња. НИКО: Арно се, стрико. Дедо си ја полнит луличката и си ја палит, а баба туку претат во огнот и на две три места си ја изгоре кошулата. СИТЕ: (Се смеат). БЛАГУНА: Пак? Нејзината кошула ко решето стана, сосема ја парчоса… БОГДАН: Ајдете, ајдете да ручаме, луѓе оти ми се јадит. ДУКО: Ајдете, оти ќе остинат пиперките! ТРАЈАН: Види го. ЖЕТВАРИТЕ и ЖЕТВАРКИТЕ: (Оддалеку се слуша пеење што постепено се засилува). Подуна вет`р пиле-ле Стано, Подуна вет`р. Де гиди, ашик Стано, мори јагне, По вардарско поле. ПОЈАВА ЧЕТВРТА ЖЕТВАРИ и ЖЕТВАРКИ (Се поздравуваат) СИТЕ ЖЕТВАРКИ: Аирлија работа! СИТЕ: Сполај ви… БОГДАН: Ајдете да ручаме… СИТЕ: Готој сме, ајдете… СИТЕ: (Пеат). Подуна вет`р пиле-ле Стано, Подуна вет`р. Де гиди, ашик Стано, мори јагне. Ток се малки моми. БЛАГУНА: Ај да појдиме онаму, под букана, арна сенка имат. СИТЕ: Ајде да појдиме. (Излегуваат пеејќи). На жетва к`одат пиле-ле Стано, На жетва к`одат Де гиди ашик Стано, мори јагне Слатки песни пејат. БОГДАН: (Кон децата). А вие соберите плачкиве и после дојдите каде нас. (Излегоа.) НИКО: (Кон Ѓуре). Мене појќе лешници ми даде овчарот. ЃУРЕ: Ааа, не, мене појќе. НИКО: Е, тогај дај ми неколко мене. ЃУРЕ: А, бре! Сакаш? НИКО: (Му грабнува). Дај, дај! Нели појќе имаш ти? ЃУРЕ: О, леле, о, леле ќе викнам татко! НИКО: Дај, барем два, дај… дај… ЃУРЕ: Не ама ајде да си ојме. НИКО: Ќе си ојме и лешници ќе собериме. (И двајцата собираат наоколу). ЃУРЕ: А, мене ми е страв. НИКО: Од ошто бре? ЃУРЕ: Од Турците што седеа еј тамо, горе. (Посочува со прстот) НИКО: А, од ним ќе се плашиш? Заборај како ни велеше Дуко и даскалот оти од Турците ич да не се плашиме? Ајде, ќе поминеме од каде татка и после ќе си собереме лешници. (Излегуваат. Влегува Спасе) ПОЈАВА ПЕТТА СПАСЕ (Сам) СПАСЕ: Ич трпи ли ме срце да седам кај овците! Нека лежат под сенка. (Се обѕрнува). Ај к‘де се? Алиштата си ги собрале? Да не си ошле? А, не можит да бидит. Нивава ја остајле недожната, полозиве лежат пак и децата сега им донесоа ручек. Мутлак се тамо, под букана, ручаат. Јас овде ќе си поседам, ќе ‘и почекам. Али да си одам? А, не! Не си одам дури не ја видам. Лична, лична на веков ја немат! С о очи ке ме испиеше… Да ја посакам, кој знае дали ќе ми ја даат? Овчар сум, пак и сирака сум; а без неа не ќе можам да живееам. Ко срцево да ми го украде, во умов се `та ми е. (Се вслушува; оддалеку се слуша тивко пеење). А, пејт некој. (Се поткрева на прсти и гледа кон кулисите). ЦВЕТА: (Пее зад кулисите). Легнала Ѓурѓа на мала врата, Ѓурѓо ле, нема Ѓурѓа да станит. Леле до бога, кучка глава не креват и тн. СПАСЕ: Дали не е таа? Ах таа е! Нејзиниот глас се слушат! Ах, бре пиле, али ќе ме сакаш, аџиба? Како да сторам? Немам чоек што да ме научит! Немам мајка, немам татко, немам род, роднина, та да ме научит, мори душо, како да те земам! Чекај, ја да е посвирам малку, таа ако ме љубит ќе дојдит да се видиме. (Ја засвирува на кавалот истата песна). Татко е мајка е, ми се виѓат добри луѓе, а брат и од нашата вера е толку речи. Јунак дете е било, сум слушал. Да му е алал, така требит. Јунаци, јунаци требит да бидиме, та така саде ќе се ослободиме побрго… Ќе пуштам стројници ќе ја посакам, белки ќе ми ја даат. И зашто да ми ја не даат… Пак не сум толку сиромав… ЦВЕТА: (Пее поодблиску). Донесите и првото либе Болаки лудо, море, ќе станит. СПАСЕ: (Потскокнува). Бреј, та` ме нагази! Што праам сега? Ах! Ете ја. (Се крева на прсти). Колко е лична! Ах, мори душо! Сега ќе те прашам! Али стои да и се скријам. (Се сокрива зад кулисите. Влегува Цвета). ПОЈАВА ШЕСТА ЦВЕТА (Сама) ЦВЕТА: (Крши лешници со заби). Пак колку благи са! Можит за то се благи зашто са негој, пак како можеше да `и стретит и да им дајт лешници ? Колко ми горит лицево! И како силно ме затупуват срцево, кога си помислам за него. Ах, да можиме да се земеме со него. Еј, кога свиреше, срцево ми го трупеше. Да можит да пуштит стројници да ме сакат… Ама кој знајт али ме сака? Ах, блазе на та`, што ќе го земит. И завидувам. Кој знае, мајка и татко за кого ќе ме даат? Кој знае како ќе бидит? Пусти адет, срамота било чупето да кажит оту ового го сакам, а оного го нејќум! А да не е то, би рекла на мајка ми и на татка оту го сакам. (Крши лешник, тој е црвлив, го плука). Ах, ах! Колкав црвец! Ама овчарче, какви лешници ми праќаш, со црви? Пак тој не бил внатре. Овчарче, меракот што ми го кладе, ќе ми изедит срцево, ко овој црвец, што го изел лешников… Засвире пак се зам‘лче; ја реков, запирка оту ќе го најдам и ќе го уплашам и белки… У! Што зборувам вака? Ако ме чует мајка, тешко мене, ќе ме отепат… Их, да дојдит до некаде да се видиме, арно ќе бидит. (Потпевнува. Овчарот се приближува. Влегува Спасе) ПОЈАВА СЕДМА СПАСЕ И ЦВЕТА СПАСЕ: (Ја плаши). Бу! ЦВЕТА: (Уплашена потскокнува). Ај, леле!.. СПАСЕ: Што прајш овде мори душо? ЦВЕТА: Их бре, колку ме уплаши! СПАСЕ: Де мори стоко, толку си плашлија? ЦВЕТА: Ми излета срцево. СПАСЕ: Толку многу се уплаши, џанам? ЦВЕТА: Ама како не ке се уплашам? И ти да си и и ке се уплашиш. СПАСЕ: (Се приближува кон неа,а таа се повлоекува). Што бегаш, мори јаребицо, што бегаш? ЦВЕТА: Како не ќе бегам! Што си ѓавол ти. СПАСЕ: Не плаши се, луѓе не јадам, не сум ни влк ни мечка. ЦВЕТА: Аааа! Какви очи имаш… СПАСЕ: (Ја фаќа за рака). Стој! ЦВЕТА: (Се брани). Бегај, бегај ќе викам… СПАСЕ: Стој душо, стој, ќе те прашам за нешто. ЦВЕТА: Бегај ќе викам! Пушти ме, пушти ме! (Тивко вика). Таткооо, таткоо… СПАСЕ: Слушај, слушај, ти се молам. ЦВЕТА: Бегај, пушти ме! СПАСЕ: Кажи ми душо, али ме сакаш да се земаме? ЦВЕТА: Како? Пушти ме, пушти ме бре ќе не видит некој. СПАСЕ: Никој немат! Дури не ми кажеш, е те пуштам. Кажи ми, али ме сакаш. ЦВЕТА: Не те сакам. СПАСЕ: Не ме сакаш? Ја те љубам и ќе умрам, ако не те земам. Голема севда има имам по тебе. ЦВЕТА: И јас имав, ама сега, кога ме уплаши, ми остина срцево. СПАСЕ: Прости ме душо златна, прости ме, јас на шака го сторив, на шака. ЦВЕТА: Аааа, на шака? СПААСЕ: Вистина ти велам, на шака, верувај!… Кажи ми севдо моја што те прашам? (ја фаќа). ЦВЕТА: Пушти ме, еднаш, после ќе ти кажам. СПАСЕ: Кажи ми, та после ќе те пуштам. (ја бакнува). ЦВЕТА: Аааа!… Не ти кажвам, кога ми прајш вака. СПАСЕ: (Ја пушта). Јас пак чув… ЦВЕТА: Што си чул ти? СПАСЕ: Чув се, што зборуваше овде. ЦВЕТА: Кога?… СПАСЕ: Сега кога беше сама. ЦВЕТА: (Со престорување). Ништо не сум зборувала. СПАСЕ: Ти си знајш што си зборувала, ама не сакаш да ми кажиш. ЦВЕТА: Ти од кај чу пак. СПАСЕ: Јас бев скриен онде, (покажува) во ржна. ЦВЕТА: Види еднош што ѓавол… СПАСЕ: Јас те видов кога идеше и се скрив ЦВЕТА: Мамиш! Заклни се! СПАСЕ: Не те мамам, море јагне, жиме тебе. ЦВЕТА: Заклни се во господа… СПАСЕ: Жими господ, верувај ме, жими тебе! Кажи ми, али да верувам во тоа што зборуваше? ЦВЕТА: Ако сакаш, верувај. СПАСЕ: Да верувам? ЦВЕТА: (Прислушкува). Бегај, идет татко, стрико, бегај! СПАСЕ: (Давајки лешници). На, за тебе сум и брал. Да верувам? (таа ги зема лешниците. Двајцата се готови да бегаат). ЦВЕТА: Верувај, те имам на срце, (излегува). СПАСЕ: Ах бре, душо златна (излегува). (се смрачува, силен ветер, облаци, молскавици. Влегуваат: Трајан, Богдан, Дуко и Благуна.) ПОЈАВА ОСМА ТРАЈАН, БОГДАН, ДУКО И БЛАГУНА ТРАЈАН: Ајде луѓе да се стегнеме сега, та побргу да ја свршиме работава, оту време не остануват, пак излоши места има да врвиме. БОГДАН: Требит, требит, оту арамии сега колко сакаш имат, пак и времево глеам ќе се расипит. (грми). ДУКО: Чунким недовршена не мојме да ја остајме. ТРАЈАН: Арна работа, леба ми, утре требит да идеме пак, малу денеска отиде денот бадијела, толку и утре. ДУКО: Зашто бадијела? БОГДАН: Оти ангарија работиме овде на Осман-бега. ДУКО: Бреј! Ама зошто? ТРАЈАН: Зашто сите така му работаат. Силен е, а пак каде сила таму прајна немат. ДУКО: А! Јас да знаев ич не работев… ТРАЈАН: Море што се стори Цвета? (Цвета запејува далеку од нивата) Руса мома, русин брала Русин брала ден гинала Кај го брала, загинала Пропаднала т`мна м`гла, Та згрешила патиштата Ја пресретил млад овчар. Руса мома му зборува: „Ти се мољам млад овчарче Да м` отнесиш дори дома Ќе ти дам тонка риза, Мека ленена кошула А мој братец тонка пушка“. А овчарот и говори: „Ај ти моме, русо моме, Твојта куќа е далеку За то моме ќе те носам Во мојата кошарица“. (Сите слушаат со зголемено внимание.) БЛАГУНА: (Здогледувајќи ја). Ааа, ете кај била. БОГДАН: Та` денеска е многу весела, туку на добро да е. БЛАГУНА: Не е убоо толку, ама … ДУКО: Јок, не било убоо! Ами како е убоо! Кога е чоек жаловит, кога плачит, али малу плачиме и тргаме м`ки. БЛАГУНА: Спроти глаа излагат тоа, пак и змија се потокми да ја укасат. ТРАЈАН: Пак ти мори жено се ќе најдиш нешто да гаташ женски работи. (Вика кон Цвета). Цвето! Ела ќерко ела да поработиме малу, пак да си ојме побрго. ДУКО: (Налутено) Што! Ага седите мадро! БЛАГУНА: (Кон Дуко). Молчи синко, со добро. ШЕФКИЈА: Ан`мка мори ќе правим, ќе јадиш, ќе спиеш. ЦВЕТА: (Плаче) Јас сум рисјанка, нејќум! ОСМАН БЕГ: Ајде со добро, оту со лошо ќе бидит! БЛАГУНА: Вие, навистина зборувате, али на играчка ? ОСМАН БЕГ: Како мори на играчка? Ќе даваш момата, ќе тучим. БЛАГУНА: Леле ! Господи! Ќерко? ЦВЕТА: Мајко! (Се прегрнуваат Благуна и Цвета). ТРАЈАН: Ага саде тоа неможит да бидит! ДУКО: (Разгневен кон Турците) Што сакате да прајте вие, кучиња! ОСМАН БЕГ: Бре (Кон другарите). Ал бу свиња бре. (Другите турци го фаќаат Дука и го тепаат). ДУКО: (Се спротивставува). Кучиња, пуштете ме бре! СИТЕ: Аман ага пуштете го. ОСМАН БЕГ: (Кон другарите). Фатите другите, извајте јатаганите. И кој прави инат колите. (Турците ги тепаат селаните). (Сите пиштат). ТРАЈАН: Што е ова да видит господ! ОСМАН БЕГ: (Грабнувајки ја Цвета од рацете на мајка и). Ајде мори, ѓаурко! ЦВЕТА: Леле мајчице, леле! Загинав ! БЛАГУНА: Цвето, ќерко! ТРАЈАН: Ќерко! Браќа селани, поможите! ДУКО: Сестро, немој, удри, не давај се! ЦВЕТА: Брате, татко, стрико, откинете ме! (Македонците се нафрлуваат на Турците. Турците ги навртуваат пушките). Стојте тамо! ОСМАН БЕГ: (Ја грабнува Цвета) Сус! (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) СЦЕНА ВТОРА Сцената претставува гора низ која минува пат што води кон чифлигот на Осман бег. Се слуша блеење на овци и ѕвонење на ѕвонци. ПОЈАВА ПРВА (Влегуваат I овчар и II овчар) I ОВЧАР: Ами к`де одеа тие кучиња, бре брате? II ОВЧАР: (Потсвирнува) Зер требит прашања за то? I ОВЧАР: Осман – Бег имат нивије од ова ст`рна, да можит да `и разглеат. II ОВЧАР: И за то, ама и за друго , бре брате. I ОВЧАР: Можит за да видет, али сме паселе в нивните нивје. II ОВЧАР: (Се смее). Џ-џа.. Та ние не сме гојда, та да пасиме,бре! I ОВЧАР: Абре, не ние, ами овци да пасет. II ОВЧАР: А,то друг есап, така кажи. I ОВЧАР: Ја много се улашив, хи, хии. II ОВЧАР: А, за плашење, што стока сме, остај се, врапче да пролета ние, на (покажува со раката), ардар! I ОВЧАР: За страв е бре брате, не е играчка. Сите најлоши крвници са. II ОВЧАР: (Настрана). ете, со тој страв ќе тргаме оште много м`ки. I ОВЧАР: Е, кажи, погодоив зашто дошле агите по поле сега, во ова горештина? II ОВЧАР: Не… I ОВЧАР: Е, кажи ти, за ошто? Хи-и-и-и! II ОВЧАР: Сега е жетварско време. Аргати и м`жи и жени и момички е п`лно по поле. Летно време селските куќи запустуваат а полињата оживуат. Турците се кучиња, погонска вера, ти одат по поле, ѓо за да разгледаат нивјерто свој, а идат за да гледаат по убајте невести и момички и после… I ОВЧАР: (Исплашено вика). А! II ОВЧАР: Што е бре? I ОВЧАР: Шумит нешто… (Трепери). II ОВЧАР: (Гледајќи кон кулисите). И, јаз`к да ти е…Ко заек се плашиш. 19 I ОВЧАР: Што е бре? II ОВЧАР: Магарето твое тебе те барат. I ОВЧАР: Ама то е? Хи, хи, хи … Марко. II ОВЧАР: То е зер. (Пауза). Бре, пак толко страшлив не сум видел. I ОВЧАР: А бре денеска ни го немат Спасета… Што се стори? II ОВЧАР: Али знам! Можит покрај нивјето `и пасит овците. I ОВЧАР: Тој мутлак требит да се вратит покрај нивата, к`д жниет девојчето на Тијана. То чупе му влегло в око, вчера лешници цел ден бра за него. Хи-и-и-и! II ОВЧАР: Имат право… Ние со тебе си избравме по една, ајде и тој да си изберит… I ОВЧАР: Ние пребрзавме со тебе, та зедовме много црни, а тој ќе земат поубаа од нашите. II ОВЧАР: Оти, ти му завидуваш? I ОВЧАР: А бре за завидување е! Ако го сака та` арно. Девојчето е ко симитче. (Се кикоти). II ОВЧАР: За обесување си (Се смее). Остај ги тие работи. Сега тебе ти е редот, оди собери овците и дотерај ги навамо. I ОВЧАР: А, чинит, тамам времето наближива за да си ојме. (Излегува). II ОВЧАР: (Сам). Страшно будалиште, бре, и страшлив до крај… Асли така си е: чорк што немат м`шко срце не можит да имат и здрав ум… Страшливиот чорк нр можит да мислит… Од страв му искокнува срцето, а од тоа му искокнува и чивијата… Абабам Спасе, навидум ништи чоек е… Ти се чинит оту ништо не знајт, а тој што ѓавол е, што глаа носит… Малу зборуват, ама секој лаф на место го кажуват… Да му е алал, ете од такви ќе има спасибог за народот, а од овој тиквеник, будалштолоци и друго ништо… ПОЈАВА ВТОРА I и II ОВЧАР II ОВЧАР: Што е бре? I ОВЧАР: Ооостај, и … се`…лошо. II ОВЧАР: Оти бре? Кажи… I ОВЧАР: Чууув: пиштит некој! II ОВЧАР: А, си чул. I ОВЧАР: Вистина бре! Пиштит! II ОВЧАР: Море, молчи тамо, витосај се, си чул вет`р. Кој знајт, ја овциве блеале, ја магарињата рикале, а тебе ти се сторило оти му пиштит некој … Ајде оди, собери овците, та не играј играчки да не те ждрапнам со стапов. I ОВЧАР: (Се подготвува да злезе). Ама… (Цвета плаче на глас) I ОВЧАР: Вистина бре, што ќе е ова? I ОВЧАР: Али знам. Страшно! II ОВЧАР: Ајде да појдиме, да видиме кој е… I ОВЧАР: А, али идам? II ОВЧАР: Ајде, бре не страши се … Да видиме ако е иктизајлија за нешто ќе му помножиме…Убооо нешто е во лош сат да поможит чоек на чоека…Ајде (Излегува). I ОВЧАР: (Излегувајќи). Ама…(Излегува). II ОВЧАР: (Од надвор). Ајде бре! И да ти е јаз`к за бојот. (Излегуваат, но малку влегуваат исплашени и двајцата, ветер, грмотевици) ПОЈАВА ТРЕТА I и II ОВЧАР II ОВЧАР: А бре, што ќе бидит тоа? I ОВЧАР: Виде, кога ти велев! II ОВЧАР: (Гледајќи кон местото од каде влегоа). Гледај, гледај! Бреј! I ОВЧАР: Бегај да бегаме, да не патиме некоја бела… Бегај…(Излегува). II ОВЧАР: Ем кон наст идат.Чекај и јас да се скријам…(се сокрива. Однадвор плачењето на Цвета станува се` посилно. По малку, влечена од Осман бег и Расима, сосема премалена влегува, а по нив Шефкија и Исмаил, насочувајќи ги пушките во правец од каде влегоа, стрелаат по еднаш). ПОЈАВА ЧЕТВРТА ЦВЕТА, ОСМАН БЕГ, РАСИМ, ШЕФКИЈА И ИСМАИЛ ЦВЕТА: (Плачејќи, вика премалена со зарипнат глас). Оф, мајко. ОСМАН БЕГ: Сус, не викај оту овде парчиња ќе правам. ЦВЕТА: (Преморена). Оф! (Паѓа). ОСМАН БЕГ: (Взирајќи се кон Цвета). Бреј ќе умри таа ѓаурка. СИТЕ: Што? ОСМАН БЕГ: Вода, вода. (Кон Цвета). Слушај мори ѓаурко! ШЕФКИЈА: (Носејќи вода во фесот). Ете вода, кардаш… ОСМАН БЕГ: (Ја прска): Стани мори ѓаурко! (Налутено ја фаќа Цвета и ја влече за раката). Кревај се! Ако не оживит ќе фрлиме во трапот таа свиња. (Сите брзо ја влечат и излегуваат, а по малку влегуваат I и II овчар, претпазливи и со сосредоточено внимание кон Турците). ПОЈАВА ПЕТТА I и II ОВЧАР I ОВЧАР: Виде? (Трепери од страв). II ОВЧАР: А, видов, видов, ама чие ли беше тоа девојче? Ах, кутрто? I ОВЧАР: Е, да чуват господ…(Плука). II ОВЧАР: Ете зошто ти одат по поле тие мрсни кучиња! (Трчајќи, влегуваат изморени Спасе и Дуко). ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ, СПАСЕ И ДУКО ДУКО: (Капнат). А, сестро, сестро. (Паѓа изморен, а овчарите се исплашуваат) I ОВЧАР: (Исплашено вика). Ааа… Бегај! СПАСЕ: (Кон овчарите). Браќа, трчајте, поможите. (Кон ДУКО). Дуко брате, стани. (Го крева). Поможите бража, рисјанско девојче грабнаа да го турчат. ДУКО: (Станува и со нова сила се впушта напред). Ајде браќа! Сестро! Брат ти иде! СПАСЕ: (Се затрчува кон Дуко). Ах, кучиња мрсни! Нема да ја остајме во вашите р`це. II ОВЧАР: (Кон првиот). Ајде бре! I ОВЧАР: Бегај, бела! II ОВЧАР: (Плука во него). Јаз`к! (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ВТОРО Селска соба во куќата на дедо Кузман, татко на Трајан и Богдан и дедо на Цвета. Огниште, оган, до него грне. Над огништето виси синџир. Од страна врата, на спротивната страна килер. Баба Кузманица ту чарка во огнот, ту шета низ собата често офкајќи. Вечер. Надвор е темно. Одвреме навреме ветер, молскавици и грмење. ПОЈАВА ПРВА БАБА КУЗМАНИЦА БАБА КУЗМАНИЦА: Оф, оф!… (седнува). Опустел му и животот! Не идет пуста умирачка да ме земат… Се наситив веќе. Ох! Какви м`ки сум тргала, се чудам, како не сум умрела до сега… Еј гиди живот наш! (Молскавици и грмење). Ох! Ох! Пак и луѓево што се забавија, што не си дојдоа порано? Агинската работа никојпат не се довршува… Ќе `и фатит лошо време. Ох!… Ох!… (Вика). Невесто! Невесто! К`де отиде пак таа? (Гледајќи кон стомните со вода). А, а, на вода отишла; сурој се дрвата, а остана граот неварен, кој ти глеат друго! Ох! А старецот што ли се забај? Чудна работа! (Влегува Митра со стомни во раце). ПОЈАВА ВТОРА МИТРА: Уф!… Капнав! БАБА КУЗМАНИЦА: (Се свртува). Невесто, ти си? МИТРА: Јас сум мајко, јас сум. БАБА КУЗМАНИЦА: Не горит огнов, мори невесто, што да му чинам? МИТРА: Господ го запустел. Опште не е варен граот? БАБА КУЗМАНИЦА: Не е, не е. Ела дуни малу, оту душа немам веќе. МИТРА: (Дувајќи го огнот). Сурој дрвата, мори мајко, та за тоа не горит. БАБА КУЗМАНИЦА: Ох!… Ох!… МИТРА: Што ти е, мајко, што ти е? Да не си болна нешто? БАБА КУЗМАНИЦА: Не, мори ќерко, не туку така си јачам, остарев ќерко! МИТРА: Крепи се мајко, крепи се, дури да ожениш внучиња и на стари години да се порадуваш малу. БАБА КУЗМАНИЦА: Еве, се крепам, мори невесто, токо… Не ме држат веќе нозеве. Ох! МИТРА: Што се саклдисуваш мори мајко, биди си раат; ако не работиш, седи си, никој не те терат да работиш. Ти дал господ синчиња, внучиња, снај … БАБА КУЗМАНИЦА: Сполај ти, мори ќерко, сполај ти, ама како да се не саклдисувам, кога виѓам оту и вие не можите да привтасат, а пак мене срцево ми се стегат. Ах… Пуста младост, како летна, ни видена ни чуена. Ох! МИТРА: Али мало си се мачила на времето, та и сега пак да се м’чиш не чини? БАБА КУЗМАНИЦА: За м’ка сме родени, мори невесто, мори ќерко! (Влегуваат бркајќи се Нико, Ѓуре и Арсе). ПОЈАВА ТРЕТА НИКО: Дај милешниците, дај ми тек беа. АРСЕ: (Бега и се сокрива во едно ќоше). А, не, чиф беа, чиф. (Нико и Ѓуре му ги грабаат). Олеле, олеле мајко. МИТРА: Што е тоа, бре кучиња ниедни? (ги раздвојува). Остајте го бре, остајте го, оту ќе ве тепам. БАБА КУЗМАНИЦА: Немојте бабин, немојте биро, не карајте се. ЃУРЕ: (Плачејќи). А мори бабо, тој ми ги украде лешниците. МИТРА: И којкај суртуци сте, со малиот се задирате. (Мукаат крави, блеат овци). Ете, гоедата дошле Ќе напраат некоја пакост, (Кон Нико).&#160;Ајде ти, бре суртук пред мене, со малите играш. (Кон баба Кузманица). Мајко, потприбирај во огнот да се свари граот побргу (Излегува). БАБА КУЗМАНИЦА: Аааа, невесто. (Дува во огнот, седнува на столчето и вика). Ела ми синко, ела ми кај баба на скут. (Арсе оди кај баба си, и седнува на скутот, таа го милува). Оооо, сугаренцето … Ох! ЃУРЕ: (Од далеку кон Арсета). Арсе, ела да играме чиф, тек. АРСЕ: А, нејќум, ти си илјаџија. БАБА КУЗМАНИЦА: (Кон Арсе). Седи ми, биро, седи ми, Ох, бабиното детенце. (Го милува). АРСЕ: Бабо, кажи една приказна, бабулето. БАБА КУЗМАНИЦА: Ќе ми ти кажам синко ќе ми ти кажам биро! (Му ги фаќа двете раце и ги крева и нагоре и надоле една по една). Китири, китири р’чиња, прела баба вретенце, си и клала на полица, дошло маче лизнало, дошло куче гризнало.Чит пстиња, ошт штурина. ЃУРЕ И АРСЕ (се смеат). Ха, ха, ха! БАБА КУЗМАНИЦА: Оф леле. ЃУРЕ И АРСЕ: кажи бабо оште една, кажи! БАБА КУЗМАНИЦА: Чекајте бабини, чекајте оту огнот не горит. Оф! Ќе дојдит татко ти, стрико ти, ќе сакаат да вечераат и да си легнат побрго, оту изм`чени се денеска. (Кон Арсета, оставајќи го настрана): Седни овде, синко да дувнам во огнов. (Зема стомна со вода и сипа во грнето, ја остава стомната и шета нагоре надолу и офка.) Оф, оф, леле! ЃУРЕ: Јас ќе имав појќе лешници, ама Турци имаше горе, во леските та не собрав. БАБА КУЗМАНИЦА: К`де имаше Турци, бре синко? ЃУРЕ: Еј, тамо горе во лескине, на ридон бабо. БАБА КУЗМАНИЦА: (На себеси): Турци, Турци виделе! (Влегува дедо Кузман) ПОЈАВА ЧЕТВРТА ИСТИТЕ И ДЕДО КУЗМАН ДЕДО КУЗМАН: (Гледа налутено, свртувајќи се). И, магариња ниедни, да им е јаз`к! За парите верата си ја менуваат јаз`к. АРСЕ И ЃУРЕ: (Се стрчуваат кон дедо Кузман). Дедо, дедо што ни носиш? ДЕДО КУЗМАН: Ништо, биро, ништо. На ви по едно шеќерче. БАБА КУЗМАНИЦА: Што си се разлутил така, бре старо? Камо ти добар вечер? ДЕДО КУЗМАН: Добор вечер, старо, додор вечер. Се разлутив, та сега ќе си пукнам од м`ка. БАБА КУЗМАНИЦА: Зашто? ДЕДО КУЗМАН: Зашто напаклок! БАБА КУЗМАНИЦА: Еле, еле? ДЕДО КУЗМАН: Ошол в град коџобашијата и попот и за пари се посрбиле. БАБА КУЗМАНИЦА: Та како така? ДЕДО КУЗМАН: Е, така, си ја мениле верата. БАБА КУЗМАНИЦА: Се потурчиле? ДЕДО КУЗМАН: Бетер од Турци станале! БАБА КУЗМАНИЦА: Ами кој им дал пари, море старо? ДЕДО КУЗМАН: Зар не знајш? Консулата српски, за да кажуваат оту са Срби. БАБА КУЗМАНИЦА: Их, јаз`к да им е! ДЕДО КУЗМАН: Јаз`к, ем голем јаз`к. За коџобашијата и така и така, ама за попот, за тоа магаре дрво, дрво требит; убо е да му ја оскубам брадата. БАБА КУЗМАНИЦА: Ама требаше тој да го сторит тоа? ДЕДО КУЗМАН: Море тој е за обесување, ама нема кој, да види тој како си ја менуваат верата за пари. Ете ти сега работа за судојте; али имаш пари за рушвет. И мене ме викна консулата и ми кажуваше оту ние сме биле Срби, ем стари Срби, зашто Србите славеле слава и ние сме славеле слава. БАБА КУЗМАНИЦА: Каква слама, море старо? ДЕДО КУЗМАН: Не мори стара, слама не, слава, слава, кога чиниме свети Никола, али Петровден, али Митровден, тога вељат Србите. „Славиме славу!“ БАБА КУЗМАНИЦА: А, ама после што ти рече консулата? ДЕДО КУЗМАН: Ми даваше пари да се потпишам на српско. БАБА КУЗМАНИЦА: Ти даваше пари? ДЕДО КУЗМАН: Ми даваше, ама јас му ги вратив и му реков оту за пари верата не си вртам; јас не сум ко овие магариња кочобашии, попои; греота да се кинеме на парчиња… И него поп го сторил владиката! За свињите не чинит тој едепсас. БАБА КУЗМАНИЦА: Не зборви така, старо ќе те фатит некој грев, поп чоек е. ДЕДО КУЗМАН: Ѓавол чоек е, уште рогој и опашка му се ексик. Ах, веричката негова! БАБА КУЗМАНИЦА: (По подолга пауза). Море, луѓево што се забаие олку? (Луња, светкање, грмотевица). ДЕДО КУЗМАН: Ич не знам како да ти речам, мори стара: јас реков, оту дошле веќе. Време лошо… БАБА КУЗМАНИЦА: Ох! Олку забаање не било други п`т. (Кон Ѓурета). Ѓуре бре! ЃУРЕ: Што мори бабо? БАБА КУЗМАНИЦА: Имаа многу за жниење, бре синко? ЃУРЕ: Малу беше бабо, малу. Ајде одете си, ни рекое, ние ќе си дојдиме. ДЕДО КУЗМАН: Ами камо `и да си дојдат? БАБА КУЗМАНИЦА: Многу ми е гајле, туку господ да `и вардит и да `и чуват! Ох! ДЕДО КУЗМАН: Ќе им бериме гајлето, ами што ќе им прајме. БАБА КУЗМАНИЦА: И какви соништа лоши виѓам овие дни, туку господ на арно да `и истерат. Оф! ДЕДО КУЗМАН: А, вет`р се соништата, јас не верувам. БАБА КУЗМАНИЦА: Ох, не е диб за неверување, старо: сонот се истеруват на нешто, туку болаки на добро да е. ДЕДО КУЗМАН: А, ништо. БАБА КУЗМАНИЦА: Многу ми е страв, ама господ. ДЕДО КУЗМАН: За страој, страој е мори старо. Во турско сме, во пуста земја; зиме ќе умираме за леб и од студ, а лете така ќе се топиме од страој и од мераци. БАБА КУЗМАНИЦА: Оф! Окутра му животот наш што го живејме. Оф! (Силен ветер и грмотевица. Влегуваат: Нико и Митра со котел во раце) ПОЈАВА ПЕТТА ИСТИТЕ, НИКО И МИТРА ДЕДО КУЗМАН: Што се сторија луѓево, мори невесто? МИТРА: Али знам татко, многу се забае. БАБА КУЗМАНИЦА: Оф, не е на добро ова забајње. ДЕДО КУЗМАН: Чудна работа? НИКО И ЃУРЕ: (Ги грабаат лешниците од Арсе). Дај ни, дај ни. АРСЕ: Олеле, олеле, мајко, бабо! БАБА КУЗМАНИЦА: Бреј, бреј, што му прајте на детето. АРСО: Лешниците пак ми грабат овие, бабо! МИТРА: Пак се степувате, кучиња ниедни?! (Ја зема машата, ги брка, кого ќе го фати, го удира). Чекајте да ве научам како да живувате братски (Ги тепа). ЃУРЕ: (Плачејќи). Јас не му грабав, мори мајко. ДЕДО КУЗМАН И БАБА КУЗМАНИЦА: Прости ги невесто, прости ги оште сега. МИТРА: (Го удира Арсета) На ти и тебе шепардан ниеден. (Сите тројца плачат и се смеат). ДЕДО КУЗМАН: Ете ти, по играчка и плачка. НИКО: Тек беа, ама тој не `и дааше бре дедо. АРСЕ: А, бре чиф беа, не беа тек. БАБА КУЗМАНИЦА: Ајде, не карајте се, бре биро, браќа сте, оф! ДЕДО КУЗМАН: Не требит да се карате, бре синчиња, не требит; уште од мали да се учите да се слагате, та кога ќе порастите да живувате како браќа, а не да се изделите на парчиња; од карање немат аир, синко! Тие пусти карајнци не сторие нас да се тепаме по судој. Да се слагавме, да бевме се слушале, не би било вака, турско, а сега сами би се поелале. Едни Срби, други Грци, други Власи, други Евреј за пари ќе станат! Се испокинавме! А гледам мрсниот току не јават ко магариња; така не карајте се, та кога ќе порастите да бидите јунаци, та земјава да ја откинете од Турците. Ајде сега речите една песна, како што ве учит даскалот. (Нико, Ѓуре и Арсе одат кај дедо си и запејуваат) Македонијо, мајко мила, Страдна земјо, света, Много мајко, си теглила В м`ки и несрета! ДЕДО КУЗМАН: Аферим бре синчиња, да сте ми живи! (Кучињата лаат). ГЛАС: Дедо Кузмане бреј! Дедо Кузмане! МИТРА: (Излегува на вратата) Кој викат? Кој викат? ГЛАС: Богданице! МИТРА: Чуја. ГЛАС: В`село Турци дојдоа и еден на конак кај вас ќе дојдит, да му приготвите вечера. Чу, али не чу? МИТРА: Чув, чув… (Се враќа). Ете ти сега. ДЕДО КУЗМАН: Што е мори невесто? МИТРА: В` село Турци дошле и еден кај нас на конак ќе дојдел, та да му зготвиме вечера. ДЕДО КУЗМАН: А? Тамам работа, то беше ексик. БАБА КУЗМАНИЦА: Да му се невидит и конакот. Оф! Се кај нас `и пуштат на конак; ко ан стана нашава куќа. Вчера двајца беа, сега пак… ДЕДО КУЗМАН: Оште многу ќе пуштаат мори стара, оште многу, нели сме з`т со коџобашијата. МИТРА: Ни еден да не останит! Една вечер раат не мојме да спиеме. ДЕДО КУЗМАН: Дошло да се тргат, ќе тргаме; земај постели му тамо да легнит, да се скапит, да дајт господ! МИТРА: Од која страна да му постелам татко? ДЕДО КУЗМАН: Од онаа страна оданде, одавде ние ќе спиеме. (Кучињата лаат). МИТРА: И! Ете, тоа куче идет! ДЕДО КУЗМАН: Кучињата да му јадат глаата, да дајт господ. (Оди кон вратат да го пресретне) Пак, навистина да не го раздрпаат кучињата, та беља да си налепиме… (Влегува Турчинот) ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ И ТУРЧИНОТ ТУРЧИНОТ: (Налутено). Што не излезете ор, да вардите од кучињате, ќе ме јадил. ДЕДО КУЗМАН: Да ти се многу години, ага, нашите кучиња на пријатели не лаат. Поели, седни ага!… ТУРЧИНОТ: Анасана, ќафир. Што сте правиле за вечера, ор? Носите да вечерам овде. БАБА КУЗМАНИЦА: Шато дал господ ага, сега, сега ќе приготвиме. ТУРЧИНОТ: А оште не сте зготвиле бре ѓаур? Што чекате? (Го удира дедо Кузмана). ДЕДО КУЗМАН: Аман, ага, аман, сега ќе бидит готоо. ТУРЧИНОТ: Ајде чабук; сакам да јадам, кокошка да пржите. Жи ми вера, сите ќе кољам. БАБА КУЗМАНИЦА: Сега ќе бидит, ага, сега. (Тивко кон Митра). Невесто, пијано е кучено, пак кокошка сакат. МИТРА: Ќе заколиме кокошка, што ќе прајме, да пукнит од неа. ТУРЧИНОТ: И алва сакам да прајте, ама да не го пржите со вашата маст! Да миете арно тој тиганот, зере жи ми вера, коските ќе ви кршам. ДЕДО КУЗМАН: Биди раат ага, биди раат, се ќе бидит. ТУРЧИНОТ: Ќиди, домус!… ДЕДО КУЗМАН: (Кон Митра). Невесто, ајде фати една кокошка за агава да го нагостиме. ТУРЧИНОТ: Ајде мори ѓаурко, чабук, чабук, оту чудо ќе праа, гиди верата! Донеси ракоја да пијам овде. (Баба Кузманица и Митра излегуваат) ДЕДО КУЗМАН: (Кон Ника) Нико, подај го пагурчето, во долапот е, да се напиеме со агава. (Нико излегува и го донесува пагурчето). ТУРЧИНОТ: Носи да пијам, бре ќе ти… анасана (Кон Арсета). Ела ти бре овде, кумита. (Кон Ѓурета) А и ти, бре шејтан! ЃУРЕ И АРСЕ: (Уплашени) Дедо, дедо!… ТУРЧИНОТ: Ја не јадил деци, елате бре! ДЕДО КУЗМАН: (Умилно). Елате пилиња, елате при агава. (Децата одат кај дедо Кузман). ТУРЧИНОТ: Елате бре при мене, бре домус! Зашто ти не идел при мене, бре! Кажи де? АРСЕ: (Плачејќи) Ми е страв ага. ТУРЧИНОТ: Од мене бре? Ај утре ќе носам на град. АРСЕ: А, не идам. ТУРЧИНОТ: Зашто бре? Ќе носил при моите деца, таму ќе јадил пилаф, алва, шеќер, (кон Ѓурета), а ти идеш бре? ЃУРЕ: А, и ја не идам. ТУРЧИНОТ: Бак шејтан чоџук. Ќе турчам бре, жи ми вера. Ајде в град ќе носил. ЃУРЕ: Неќиме! Оџите викат на џамиите ко магариња. ТУРЧИНОТ: (Налутен станува да ги тепа децата) Бре ќопек, пис милет, комита гаур! (Арсе и Ѓуре бегаат надвор плачејќи). ТУРЧИНОТ: Сус, сус, оту ќе ве колам! ДЕДО КУЗМАН: (Го подава пагурчето) Поели ага, поели напи се, не се лути, деца се, не им врзви за кусур. ТУРЧИНОТ: Деца, а? Кој учел да зборви така? ДЕДО КУЗМАН: Напи се џанам, напи се! ТУРЧИНОТ: Анасана тој таткото, деците, се комити. ДЕДО КУЗМАН: Не, џанам ага, шо е тој лаф? ТУРЧИНОТ: Тој келеш да речел таков збор? Тој дете, ама татко му ќе патит! Еден бег денеска го грабил една ѓаурка на нивата да турчит, ја ќе турчам сите жими вера. ДЕДО КУЗМАН: (На страна) Грабиле момичка да турчат? (Кон Турчинот). Напи се ага, напи се! (Силен ветер и грмотевица). ТУРЧИНОТ: (Го подига пагурчето) А, од тој ја не пиел, од тој ѓаурите пијат. Носите овде со шише, со бинлак ракија сакам овде. (Го фрла пагурчето настрана). К`де ошол тој коконата? А, бргу викај овде да стоит диван пред агата. ДЕДО КУЗМАН: Таа отиде да заколит кокошката. ТУРЧИНОТ: Сус! Ја оди да викаш, да дојдит таа овде, а ти да колиш тој кокошката. Викај и тој убавата ќерка што имаш. Чапрас диван да стоит и двата. ДЕДО КУЗМАН: Не е овде ага, на работа е таа. (На себеси) Ах, пусти м`ки наши! ТУРЧИНОТ: Викај! Викај! Чини што ти вељам оту коски ќе ти кршам! ДЕДО КУЗМАН: (Излегува од вратата и вика) Невесто, невесто, ела ваму. ТУРЧИНОТ: (Кон Нико) Носи овде ракоја бре ти домус! Ај кумита ѓаур, бак шинди. Кренил глаа тој ѓаур. ДЕДО КУЗМАН: (Се враќа). Оф! Ага, кумити овде немат. ТУРЧИНОТ: анасана и деците си праил кумити. НИКО: (Подава шише со ракоија на дедо Кузмана) На, дедо! ДЕДО КУЗМАН: Појли ага, со шишево напи се. ТУРЧИНОТ: Анасана и деците си праил кумити, ѓаур. Ќе бесим сите. Викај невестата да седит чапрас диван пред мене. (Влегува Митра) ПОЈАВА СЕДМА ИСТИТЕ И МИТРА МИТРА: Што е татко, што ме викаш? ТУРЧИНОТ: Ела вамо, мори, дај ракија! МИТРА: У, ага, јас ќе готвам вечера, не можам! ТУРЧИНОТ: (Ја дига пушката) Ела вамо!? МИТРА: Татко!? (Задишена влегува баба Кузманица) ПОЈАВА ОСМА ИСТИТЕ И БАБА КУЗМАНИЦА БАБА КУЗМАНИЦА: (Брзо и уплашено). Луѓе али не слушате?!… ДЕДО КУЗМАН: Што е мори жено, што е?! ТУРЧИНОТ: Бреј! (Децата исплашени плачат) БАБА КУЗМАНИЦА: Леле Тарјаница идет и плачит. ДЕДО КУЗМАН: Што се сторило мори? (Излегуваат дедо Кузман, баба Кузманица и Митра). ТУРЧИНОТ: Давај ракија мори, што бегаш? (Влегуваат Благуна, плачејќи, со расплетени коси, Богдан, Трајан, Митра и баба Кузманица) ПОЈАВА ДЕВЕТТА ИСТИТЕ, БЛАГУНА, ТРАЈАН, БОГДАН БЛАГУНА: (Плачејќи). Леле ќерко леле до господа! Цвето, што ти било пишано. БАБА КУЗМАНИЦА: Што е мори Трајанице! Оф! Камо ви ја Цвета? БАБА КУЗМАНИЦА, ДЕДО КУЗМАН, МИТРА: Што?!! Турци Цвета е грабнале!!! ДЕДО КУЗМАН: Оф, ја сиромав! (Плачејќи). Цвето, чедо! (Кон Трајана). Синко, што таксират не најде!… Брго кажи на уќумат? ТУРЧИНОТ: (За себеси) Не бу, шашарма?! (Влегуваат Дуко и Спасе) ПОЈАВА ДЕСЕТТА ИСТИТЕ, ДУКО И СПАСЕ ДЕДО КУЗМАН: (Кон Дуко). Синко, али си жив? ДУКО: Жив сум дедо, жив, ама зашто сум. ТРАЈАН: Што сторивте. Али не можевте да ја откинете? СПАСЕ: Ах!… Не можевме ништо да напрајме… ДЕДО КУЗМАН: Трчајте кај валијата и кај консулите да кажете за нашиве м`ки што ги тргаме! ДУКО: Ако не свршиме ништо кај валијата и кај консулите, тогај?… СПАСЕ: Така и така сме `и клале глајте в торба, али ќе ја откинеме, али ќе умриме м`шки! Јас сум со тебе. ДУКО (Налутено). Ајде брате! ТУРЧИНОТ: (Налутен станува). Не бу бе, шашарма? (кон сите) Ја вечера сакам!…. ДУКО: Што барат овој пес овде? (Кон Турчинот) Што сакаш т бре, куче? ТУРЧИНОТ: Вечера бе домус, ракоија! СПАСЕ: (Го фаќа Турчинот). Надвор куче, да те немат овде. (Го турка надвор. Сите мажи го тепаат Турчинот). ДУКО: Ајде, да му светиме масло барем на овој! (ЗАВЕСТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ТРЕТО Сцената претставува соба во чифликот на Осман бег. Утро. Цвета уморена од тага спие на миндерот. ПОЈАВА ПРВА ЦВЕТА (САМА) ЦВЕТА: (Блада). Мајчице! (се стреснува). Мајчице, Турци идат, леле! … Оф, каде сум (Разгледаува наоколу). Турска куќа? ! (плаче). Оф, пусти живот мој!… Мајко, каде си да ме видиш? Брате, зошто не дојдеш да ме откинеш од мрсни, погански раце! Татко, златен татко, али бараш чаре, за да ме извадиш од таа пуста куќа? … Ах, тешко мене, јас сирота?! Загинав!?… Мајко, о мила мајко!… Што грев сум сторила, та овие м`ки за мене? Оф, пусти таксират мој!… Ах, зошто сум се родила девојче во ваква пуста земја?!… Ќе ме потурчат?!… Туркина да бидам!? У!? Чувај ме, Господи, умирам , ама Туркина не станувам!… Не, тој саде не мојт да бидит!… Не… Мајчице, татко, Дуко, братенце мое, каде сте?… Мајко. (Се замислува). Не! Требит од овде да избегам! (Оди кон прозорецот) Ах, сонце, ти се мољам кажи за мојте м`ки. Ти виѓаше кога ме грабеа. Јас секое утро тебе сум те пречекувала, сонце!… (Се замислува). Од овде, низ пенџерава ќе избегам. Али ќе избегам, али ќе се отепам! Многу поубоо е да умрам (Се обидува да ја протне главата низ решетките). Ах, не можит од овде и сила немам да скршам едно железо. (Оди кон вратата, ја побутнува, ја наоѓа затворена). И овде затворено! Ах, господи, али не ти е грев?!… Четири дни сум затворена, ко пиле во кафез!… (Паѓа на миндерот и задремува. Влегува Осман бег) ПОЈАВА ВТОРА ЦВЕТА И ОСМАН БЕГ ЦВЕТА: (Како да се сепнува). Мајчице, ти си? (Испискува кога го здогледува Турчинот). Оф!… ОСМАН БЕГ: Што си станала толку рано, мори!… Да не мислиш на жетва да одиш?!… Спи раат, спи раат; Осман бег не ти пушти на жетва да ти гори тој бело лице; има кој да работат за тебе… Како спа сама овој вечер? Кажи де, што молчиш?!… Али уште плачиш?!… Грев ти на душата, мори ѓаурко, ако на тој меки душеци не спиеш раат. (Се приближува до неа, сака да ја фати за рака). Зборувај де! ЦВЕТА: Бегај! ОСМАН БЕГ: Не си љути мори ѓаурко, не си љути! ЦВЕТА: Бегај ти кажувам!!! ОСМАН БЕГ: Јас те милувам, мори стоко. ЦВЕТА: Бегај, не ти сакам милувањето твое!… Бега!!! ОСМАН БЕГ: Не си љути мори, стопанка ќе ти праам на чифликот, жи ми вера. Тој сета стока моја, твоја ќе бидит. ЦВЕТА: Нејќум, нејќум! Држи си стоката за тебе, а мене пушти ме дома да си одам! ОСМАН БЕГ: Да те пуштам? А! Тој саде не может да бидит!… Ти, ести, си моја. ЦВЕТА: Твоја?!.. Не!… ОСМАН БЕГ: Ти Туркина ќе бидиш. ЦВЕТА: Кој? Јас Туркина? Не! Никогаш!… ОСМАН БЕГ: Оџата ќе чинит Туркина, мори будал. ЦВЕТА: Туркина? ОСМАН БЕГ: За твој атар, денеска викав чалгија, да свирит на чифликот. На гости дојдоа много ан`мки, да конуштисаш со ним и да видиш каков добар живот живеит. Гледај сега! (Плеска со рацете. Музиката засвирува чочек. Неколку млади каднки лесно облечени, како турски играорки му се поклонуваат на Осман бег и под такт на музиката играат чочек. Осман бег се насладува, а Цвета со омраза гледа на сето тоа и плаче. Разнежен Осман бег оди кон Цвета и сака да ја бакне). (Приближувајќи се) Стој, стој! Ќе љубам тебе! ЦВЕТА: Бегај, тргни се ти кажувам! ОСМАН БЕГ: Стој, мори ѓаурко! ЦВЕТА: (Му удира шлаканица) На ти тебе, куче! ОСМАН БЕГ: (отпуштајќи ја) Бре анасана! (Ја грабнува за косата и ја турка). ЦВЕТА: Оф! Мајчице! (Паѓа). (Сите анамки уплашени бегаат). ОСМАН БЕГ: Домус, дур бакалам, ја ќе колам тебе! (Излегува). ЦВЕТА: (Плачејќи) Мајко! Ох! Пусти м’ки мој! (Паѓа) (Влегуваат Крста и Петкана) ПОЈАВА ТРЕТА ЦВЕТА, КРСТА И ПЕТКАНА КРСТА: Плачит, кутрата! ПЕТКАНА: Ами, шо ќе прајт, сирота? Плачи, плачи, и плач не помага. КРСТА: (Воздивнува). Е, и јас плакав, плакав, ама залудо. ПЕТКАНА: Ами јас, току опустел му животот наш, мори сестро! КРСТА: Шт, шт, молчи! (Се приближува кон Цвета и ја побутнува). Доста! Доста си плакала мори сестро! ЦВЕТА: (Уплашено срипува). Ага! Пушти ме!! ПЕТКАНА: (На страна). О, сирота!… КРСТА: Не плаши се, сестро, не плаши се, не е овде агата. ЦВЕТА: (Плачејќи). А, ама вие што барате овде? КРСТА: Дојдовме да те видиме. ПЕТКАНА: Е, мори сестро, чоек со чоека живејт. ЦВЕТА: Така е, ама со секој чоек не можит да живејт. КРСТА: Зашто? ЦВЕТА: Е, вам ви е широко околу вратот, та за тоа така велите, а прашајте не нас, рисјанките, што тргаме од вашите м’жи. ПЕТКАНА: (На страна) Клетите рисјани! КРСТА: Ела ќерко, ела да те рашетаме низ другите одај, та тамо по на техна ќе си позборуваме. (Излегуваат трите. Влегуваат Осман-бег и Селим-оџа) ПОЈАВА ЧЕТВРТА ОСМАН-БЕГ И СЕЛИМ-ОЏА ОСМАН-БЕГ: (Зачуден) А! К’де ошле тие ѓаурки? СЕЛИМ-ОЏА: Да не избегале? ОСМАН-БЕГ: А, јок! (оди кон вратата што води кон харемот низ којј излегоа двете анамки и Цвета). Тука са, к’де ќе бегат… Кој можит од мојте р’це да бегат. Е, жи ми турска вера, оџа ефенди, сите ќе турчам, сите каури. СЕЛИМ-ОЏА: Евет, беим, друго чаре нема… Дури не турчиме тие ѓаури, царстввото на падишахот раат нема да има. ОСМАН-БЕГ: Еле, тој ѓаур комита, што терсене е од некое време, жи ми вера да имат царство сите би не исклал, ама дип не му е царството. СЕЛИМ-ОЏА: (Се смее). Ха, ха. Се плачат оту сме ги м’чили… ОСМАН-БЕГ: А шо ќе им прајме?!… Ако не мачиш, ако не колиш, ќе се наплодат коо мрави… Коли! Коли! СЕЛИМ-ОЏА: Трнот ако не сечиш, ќе ископат очите… ОСМАН-БЕГ: Царот дават изин да колиме ѓаурите… Сите би колел, ама дип… много креват ѓурултија тој Московот, Инглизот и Френгот. СЕЛИМ-ОЏА: На секое зло има лек. Ако тие ни се душмани имаме и пријатели. Тој Немецот… Алеман паша и тој како се викаше Швабата – Австриецот со нашиот цар се. (Покажува со прстите доближувајќи ги). ОСМАН-БЕГ: Арен девојка грабнав, оџа… Ама инаетчија е… много. Не се турчи и верселам… СЕЛИМ-ОЏА: Јас неа ќе турчам… Јаваш, јаваш… ОСМАН-БЕГ: Ќе турчам сите ѓаури… Илјаким, братот и овчарот за еден инат, два пати ќе турчам. СЕЛИМ-ОЏА: Евет, тие се нај-баш кумита. (Ослушнува и станува). Бејм, идат!… ОСМАН-БЕГ: Идат?! (Оди кон вратата). СЕЛИМ-ОЏА: Нека остајме раат, белким ќе кандисат да се турчит? (Излегуваат. По малку влегуваат Цвета, Крста и Петкана) ПОЈАВА ПЕТТА ЦВЕТА, КРСТА И ПЕТКАНА КРСТА: Е, мори ќерко, и јас праев така инает ко тебе. ЦВЕТА: Како, зошто инает сте праиле? КРСТА: Нејќев да се потурчам, ама после си кандисав. ПЕТКАНА: Та и јас така мори сестро!… ЦВЕТА: Ама кој сакал вас да ве потурчит, џанам, кога вие Туркини сте се родиле?! КРСТА: Не, ние рисјанки сме се родиле, мори сестро. ЦВЕТА: Рисјанки сте се родиле?! ПЕТКАНА: (Нажалено). Рисјанки бевме, мори сестро. КРСТА: Ама не потурчија! ЦВЕТА: Ве потурчиле?!!! ПЕТКАНА: (Воздивнува). Ах, не потурчија! КРСТА: На сила, сестро, ко тебе што ќе те потурчат. ЦВЕТА: (Разлутена). Ах, бегајте од мене вие, вртоверки! КРСТА: Немој, не ни кажви така сестро. ПЕТКАНА: (На страна). Рисјанки бевме, а сега Туркини, пусти робинки. КРСТА: Ете така… Е, да знајш какви са лоши нашите мажи. ЦВЕТА: Како можат да ве потурчат, ако вие не сте сакале? ПЕТКАНА: Царство им е, сѐ можат. ЦВЕТА: (За себе): Овие ме мамат. (Кон нив). Вие ме мамите, вие сте Туркини. ПЕТКАНА: Не мори сестро, верувај, не. КРСТА: Нема зошто да те лажиме. ЦВЕТА: Бегајте, се гнасам од вас. Вие сте Туркини, вие ме мамите. ПЕТКАНА: (Кон Крста) Кутрата, не ни верува, ама има и право. ЦВЕТА: Ако вие не бевте Туркини, то не ќе ме кандисувате за да се потурчам, а ќе ми поможевте да избегам од овде. КРСТА: Ние не те кандисуваме, ами ти кажуваме како е работата, оти на сила ќе те потурчат сестро. ПЕТКАНА: Би ти поможиле, мори сестро, да избегаш и ние би избегале со тебе, ама не вардат, та не мојме. КРСТА: (Кон Петкана). Покротко, покротко зборви Петкано, оту можит да слушат, бегот. ЦВЕТА: (Кон Петкана). Тебе Петкана те викаат? ПЕТКАНА: (Воздивнува) Ах! Петкана. ЦВЕТА: (Кон Крста). Ами тебе? КРСТА: Мене Крста ме викаат. ЦВЕТА: Крста? Ами од кои места сте? КРСТА: Јас сум од Каменица, а Петкана е од село Црвен Брег ЦВЕТА: А имате ли нешто роднини? ПЕТКАНА: Имавме, имавме сѐ мори сестро, а сега ништо немаме. (Плаче). КРСТА: (Плачејќи). Јас имав и мајка и татко, и браќа и сестри, а сега ко што ме гледаш сум. Татка го утепаа кога ме грабиа, мајка умре од мерак по мене, брат ми, едниот го утепаа на Пирин Планина, а другиот е во Бугарија и секоја пролет идет со комити. Ете, така се запусти нашата куќа. ПЕТКАНА: А јас саде една мајка и еден брат си имам. ЦВЕТА: Ами живи се сега? ПЕТКАНА: (Плачејќи). Мајка е жива и кукат ко црна кукавица… ЦВЕТА: А, кутра мајка. (Плаче). ПЕТКАНА: А брат ми во Анадол го пуштие, и сега не знам, али е жив или умрен. КРСТА: Ето, такви се патилата наши ќерко! ПЕТКАНА: (Кон Цвета). А ти? ЦВЕТА: Ах, јас си имам, татко, мајка, брат, стрико, баба, дедо; јас сѐ си имам. (Плаче). КРСТА: Ееее, сиротите! ПЕТКАНА: Пусти живот наш, пусти живот наш! КРСТА: (Гледа кон прозорецот). Шт, молчите, идет бегот. (Кон двете). Како да му кажиме? ЦВЕТА: Кажете му оту ја нејќум да се потурчам! КРСТА: Ах мори сестро! ЦВЕТА: Нејќум, не! Ќе умрам, ама Туркина не станувам! ПЕТКАНА: Ах, кутра, сирота! (Влегува Осман-бег) ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ И ОСМАН БЕГ ОСМАН БЕГ: Е, како го велит тој ѓаурка? КРСТА: Не кандисува беим. ОСМАН БЕГ: Бреј! А оште прајт инат?! (Се доближува кон Цвета). А, вистина мори свињо, а? ЦВЕТА: Оф, мајко!… ОСМАН БЕГ: Кажи де?! ЦВЕТА: (Решително). Јас ти кажав, сто п’ти не ти кажувам. ОСМАН БЕГ: (Ја приближува). Кажи пак, бре! ЦВЕТА: Бегај на ст’рна! ОСМАН БЕГ: Аааа, анасана! ПЕТКАНА: (Зашеметена). Ах, сирота! ОСМАН БЕГ: Ќе ти колам мори ѓаурко! ЦВЕТА: (Налутено). Коли ме, беси ме, што сакаш прај, ама јас Туркина не бидувам! КРСТА: (На страна). Бреј! ОСМАН БЕГ: (Го извлекува јатаганот и ја фаќа за коса). Ќе турчиш? ЦВЕТА: (Смело). Пушти ме! (Пишти). Оф, мајчице!… КРСТА: (Притрчува, го фаќа Осман-бег и го трга на страна). Аман ефендам, немој, немој! ПЕТКАНА: (Ја фаќа Цвета). Немој мори сестро, не прај вака, немој со лошо. ЦВЕТА: Леле мајчица. (Кон Осман-бег). Ах, куче! ОСМАН БЕГ: (Разлутено). Пуштите да колам тој ѓаурка. КРСТА: (Го тргнува). Прости ја беим, ќе кандисат! ОСМАН БЕГ: Анасана, ѓаурка! Коски ќе кршам. ПЕТКАНА: (Кон Цвета). Сакај му мувлет, за да си помислиш малу, мори сестро, оту тој ќе те заколит. ЦВЕТА: Ох! ОСМАН БЕГ: (Налутено). Пуштите ќе дробил на прачиња. ПЕТКАНА: Сабур, беим ти се молит за мувлет, мувлет ти сакат. ОСМАН БЕГ: Мувлет, а? (Се смирува). ЦВЕТА: Ах, пушти ме малу надвор да рашетам, ми е лошо. (Паѓа. Крста и Петкана ја дигаат). КРСТА: Стани ќерко, стани, што прајш вака? ЦВЕТА: (Поткрепена од Крста и Петкана). Оф, мајчице!… ОСМАН БЕГ: (Малу посмирено). Остајте мене тој ѓаурка, ја ќе рашетал из бавчата. (Кон Цвета). Зошто ми лутиш, мори, а? КРСТА: Со добро беј, со добро ќе кандисат. ОСМАН БЕГ: (Излегувајќи со Цвета вика). Адемааа, Адемааа, Суљо. Стојте тамо на капеџиците? (Глас). Пеки ефенди! (Крста и Петкана сами) ПЕТКАНА: Кутра! КРСТА: Јака душа мори, Петкано, ич не се страшит од бегот. ПЕТКАНА: Што ќе се страшит, кога сторила ниет да умрит, ама да не се турчит! КРСТА: Голем инат прајт. ПЕТКАНА: Ах, пусто царство им е, мори, оту да е инаку… КРСТА: Е, да е инаку, ние не ќе бевме во турски р’це, туку м’чи се молчи… Зер јас сакав да се потурчам, ами шо ќе прајш, кај е сила прајна не е. ПЕТКАНА: Ах! Али су сакала, али сум мислела за ваков живот, затворена ко в апцана. Запусти го, да не зборуваме, оту ми се кинит срцево од мака. КРСТА: Ами шо да прајме, мори сестро. Сега немаме ни рода, ни роднина, пак и сите бегат од нас. Туркини сме… Пак аџиба, можиме да живејме при животот на овие кучиња? Ах, ни било пишано да си загинеме, Туркини да бидеме. (Погледнува кон прозорецот). Гледај, кутрана, во бунарот се загледала… ПЕТКАНА: Ама што да чинит сиротата? КРСТА: (Уплашено со вкочен поглед погледнува кон прозорецот). Ах! Мори, што напрај та?! Леле, во бунарон се фрли… ОСМАН БЕГ: (Од надвор). Адемааа, Суљооо, гелбурда, чабук, чабук!!! ПЕТКАНА: Ќе се удајт кутрана! КРСТА: Ето зашто сакала надвор да излезит. ОСМАН БЕГ: (Од надвор). Слези бргу бре, фати тој шејтан ѓаурка! (Пауза). КРСТА: Ах!… Ено ја, ја изваја!… Гледај, гледај сирота. (Кон Петкана). Забули се сестро, да излеземе! (При излегувањето се сретнуваат со Осман-бег и Цвета) ОСМАН БЕГ: (Ја отвора вратата). На во тој будала ѓаурка, ќе давел. (Цвета влегува) ПОЈАВА СЕДМА ИСТИТЕ И ЦВЕТА КРСТА: Што напрај така, мори сестро? ЦВЕТА: Оф, мајчице! Како не се удајв?!… ПЕТКАНА: (На страна). Ах! Никој не слушат нашите м’ки. Пусти цар далеку, а господ високо. КРСТА: Стани да се преслечиш, оту ќе настиниш вака. ЦВЕТА: Остајте ме, остајте ме, да умрам поубоо. ПЕТКАНА: Немој мори, белким имат господ, белким ќе излезиш од овој пекол. КРСТА: Ако ја извадат на уќумат пред пашата, белким ќе имат спасибог да ја отпуштат. ЦВЕТА: Ах! Камо тој господ да ме пуштат пред пашата да му кжам сѐ. КРСТА: Брат ти, татко ти, можит да сториле давија на уќумат за да те изваат пред пашата. ЦВЕТА: Пред пашата ќе ме изваат? ПЕТКАНА: Ќе те изваат, ќе те изваат. КРСТА: Саде тебе не ти требат да се инатиш; ако им велиш оту не се турчиш, тогај ич не ќе те изваат, ќе те скриат, ко нас што не скрија. Сега вели оту ќе се потручиш, а тамо кажи што сакаш. Така многу се откинале. (Забрзано влегува Осман-бег) ПОЈАВА ОСМА ИСТИТЕ И ОСМАН БЕГ ОСМАН БЕГ: (Брзо) Бегајте, скрите се тамо! КРСТА: Што е ефендим? ОСМАН БЕГ: Ајде гит орда, заптие гељор, чабук, капу капи. (Цвета, Крста и Петкана бргу излегуваат. Влегуваат тројца заптии, Дуко и Спасе) ПОЈАВА ДЕВЕТТА ОСМАН БЕГ, I, II, III ЗАПТИЈА, ДУКО И СПАСЕ I ЗАПТИЈА: (Кон Осман-бег). Мерхаба ефендим! ОСМАН БЕГ: Мерхаба, мерхаба, бујрун (Покажува кон миндерлакот). I ЗАПТИЈА: Ејвала. ДУКО: (Кон Спасе). Ето го, ето го! СПАСЕ: Тој е крвникот. I ЗАПТИЈА: По поелата на Вали-паша сме дошли овде да бастисаме вашата куќа, и сакаме да ни дајш изин. ОСМАН БЕГ: Ја немал качак тутун, ор! ДУКО: Не сме колџи та за то да идеме. II ЗАПТИЈА: (Заканувачки кон Дуко). Сус бе ѓаур. СПАСЕ: Зашто да молчит? III ЗАПТИЈА: Сус бе и ти, домус, кој те праша тебе? ОСМАН БЕГ: Ами тиа ѓаури што барат овде? ДУКО: Има што да бараме, за то сме дошле. II ЗАПТИЈА: Сус бре ешек, жими вера… СПАСЕ: (Кон Осман-бег). Тој си сакат сестра му, што ја грабна од полето пред четири дни. I ЗАПТИЈА: Ај анасана! III ЗАПТИЈА: (Кон Спасета). Ти ќе молчиш, бре или ќотек сакаш? I ЗАПТИЈА: Тија ѓаури праат поплака не тебе, оту на сила си зел една ѓаурка. ОСМАН БЕГ: (Гордо) Ха, ха, ха (Кон Спасета и Дука) Па вие прајте поплак ор’ жими вера. ДУКО: Ние, ние! ОСМАН БЕГ: Зашто бре домузлар?! СПАСЕ: Не нѐ познаваш, бре Турчине? ОСМАН БЕГ: Не, жими вера, ор каур. ДУКО: Не нѐ познаваш, а, а? К’де е сестра ми? ОСМАН БЕГ: Каква сестра го сакаш од мене, ор? СПАСЕ: Ти, заедно со тројца другари коо тебе, ја грабнаа на сила сестра му на овој чоек? ОСМАН БЕГ: (Кон првиот заптија). Што сакат од мене тија ѓаури? I ЗАПТИЈА: И тие не знајт што сакат, беим. СПАСЕ: Како не знајме?! Охо!!! ДУКО: Мошне убоо знајме! Сестра ми ја сакам од ового. (Покажува кон Осман-бег). Од ового, разбравте, али не?! ОСМАН БЕГ: Од мене? А? Ја не сум арамија, бре свиња! СПАСЕ: Бетер од арамија си!… ОСМАН БЕГ: (Го удира Спасета) Ти мене ќе кажел арамија, бре ешек. СПАСЕ: (Не отстапува). Удри, удри! ДУКО: (Кон заптиите). Вие царски луѓе сте, али ортаци на Осман-бега? За да не тепате дојдовме овде со вас?! I ЗАПТИЈА: Арно ви прајт, кога сте отвориле тој уста, ко врата, ор! СПАСЕ: (Кон Дуко). Нека тепат брате, ќе им платиме за сѐ ќе дојдит ден! II ЗАПТИЈА: Море, ќотек за вас. ДУКО: (Кон Осман-бег). Сестра ми тој ја грабна и од него ја сакам! СПАСЕ: (Кон заптиите). Вас пашата не ве пушти да не мачите, да не плашите и да не тепате! ОСМАН БЕГ: Нека барат, ете куќата моја. I ЗАПТИЈА: (Кон Дука и Спасета). Барајте бре, што стојте?! ДУКО: Ќе бараме зер! Виѓаме оту во оваа одаја е немат (Покажува кон собата каде влегоа Цвета, Крста и Петкана). Сега да видиме во онаа одаја тамо. ОСМАН БЕГ: (Застанува на вратата). А, јок тамо саде не можел да барал. Сак’н тамо е аремот мој. ДУКО: (Кон Осман-бег). Секаде сакаме да бараме. I ЗАПТИЈА: Китапот не дават, бре, да влагаш при аремот на бегот. СПАСЕ: (Кон Дуко). Тамо е скриена, брате. ДУКО: Тамо е, тамо ќе влеземе! СПАСЕ: (Кон заптиите). Во таја одаја е скриена. ОСМАН БЕГ: (Вади револвер). Назад! Умрени не можите да влезите овде, а живи ич, бре домус! Ајде барајте тамо на другите одаи. (Осман му климнува на чаушот да ги тргне двајцата селани). СПАСЕ: Не! Во таа одаја си ја скрил. I ЗАПТИЈА: (Кон Спасета). Еј, ѓаур. (Го тргнува). Аремот на бегот е тамо, бре будала. ОСМАН БЕГ: (Претпазливо). Чик’ дишери тој ѓаур, ќе ме клајт во некоја бела. Барајте во другите одаи. (Ги бараат во другите одаи). ЗАПТИИТЕ: (Кон Спасета и Дука). Ајде оди малу надвор, после ќе пуштел пак. Надвор, бре! (Ги фаќаат и ги истуркуваат надвор). ОСМАН БЕГ: (Сам). Ај, анасана, кој има кажал на тија ѓаури, оти е овде? Ама дур бакалам, сега ќе криел арно. Заборајл, оту ќе дојдат заптие. (Чука во ан’мската соба). ГЛАС: Ким дер? ОСМАН БЕГ: Бен’м, бен’м ач капи. ГЛАС: Не истерсан, беим? ОСМАН БЕГ: Донесите брго ѓаурката. (Отварајќи го капакот на подот). Овде ќе кријам, а после ќе пуштил да барат, колко за лице! (Влегуваат Цвета, Крста и Петкана) ПОЈАВА ДЕСЕТТА ОСМАН БЕГ, ЦВЕТА, КРСТА И ПЕТКАНА ОСМАН БЕГ: (Ја фаќа Цвета). Ајде, влагај овде, мори шејтан ѓаурко? ЦВЕТА: (Уплашено). Овде?! КРСТА И ПЕТКАНА: (Уплашени за себе си) Уууу! Богоројчице мајко, ќе ја м’чит. ОСМАН БЕГ: (Луто) Ајде, влагај побргу, оту жими вера… ЦВЕТА: Аман! ОСМАН БЕГ: (Ја бутка во дупката) Сега аман, заман јок, влагај! ЦВЕТА: Оф, мајчице! КРСТА: Прости ја беим, ќе се потурчит. ОСМАН БЕГ: Не, јок!… Влагај! ПЕТКАНА: (За себе си). Ах, пусти м’ки наши! ЦВЕТА: (Паѓајќи во дупката) Мајчице, леле! ОСМАН БЕГ: Молчи тамо, не викај! (Го затвара капакот, дава знак на анамките да си одат, од другата соба го отвора главниот влез и вика.) Чауш! (Глас од надвор). Пеки беим! ОСМАН БЕГ: Пуштете тие ѓаури овде да барал. (Влегуваат: заптиите, Спасе и Дуко) ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА ИСТИТЕ, СПАСЕ, ДУКО И ЗАПТИИТЕ ОСМАН БЕГ: (Кон Спасета и Дука) Ајде барајте и во таа одаја. СПАСЕ: (Стрчнувајќи се и кон анамската соба). Ела брате Дуко. ДУКО: (По Спасета). Сестро, к’де си? ОСМАН БЕГ: (Самозадоволен се смее). Ха, ха, ќе најдеш! СПАСЕ: (Излегувајќи од анамската соба). Ах, и тука е нема! ДУКО: (По Спасета замислен). Ах, сестро! (Држи во раката шамија која претпазливо ја фрла во ќошето). СПАСЕ: Ах, Цвето, к’де си? ОСМАН БЕГ: (Кон Спасета). Е, го најдовте вашата ѓаурка? (Дуко и Спасе молчат замислени). I ЗАПТИЈА: Е, има да сакате уште нешто? ДУКО: (За себе си). Сестро к’де те потонија? (Погледнува кон шамијата) Ако ѝ паднит в р’це ќе разбере оту сум дошол. I ЗАПТИЈА: (Претпазливо кон втор и трет заптија) Ајде, извајте тие ѓаури. II ЗАПТИЈА: (Кон Спасе). Ајде сега, надвор! СПАСЕ: (Излегувајќи кон Осман-бег) Турчине, мисли си арно! Нема да ја остам во твои раце! (Излегува). II ЗАПТИЈА: Ајде надвор. (Излегува). III ЗАПТИЈА: (Кон Дука). Ајде бре и ти ѓаур, што стоиш? ДУКО: (Излегувајќи). Еј, крвнику, не мисли оти така лесно ќе ти поминит. – Е-е! Ќе ти платам за сестра ми! III ЗАПТИЈА: Ѓит-ѓит, фираун. (Излегува). (Осман-бег и првиот заптија) ОСМАН БЕГ: (Кон чаушот) Дур! (Го отвара капакот). Ќе видиш тој ѓаурка. (Вика над дупката) Излези мори ѓаурко! Излези бре, ќе кољам ако слезам долу… Ја анасана, да не го умрел тој свиња внатре? I ЗАПТИЈА: (За себе си) Бреј, шејтан бил тој Осман-бег, жими вера, баш дирек, ести, тој на царството. ОСМАН БЕГ: Излези мори! (Цвета излегува од скривницата) ПОЈАВА ДВАНАЕСЕТТА ОСМАН БЕГ, ЦВЕТА И I ЗАПТИЈА ОСМАН БЕГ: Голем инат прајш, мори ѓаурко, ама… ЦВЕТА: Ох, мајчице! ОСМАН БЕГ: (Кон заптијата). Е, чауш како ти фатит окото? I ЗАПТИЈА: Убава ѓаурка си зел, беј. ОСМАН БЕГ: Та да е лоша ич не гледам на неа. I ЗАПТИЈА: Зошто, мори ѓаурко не си чиниш каил да турчиш? ЦВЕТА: (Изнемошетна) Ох! ОСМАН БЕГ: Кажи мори, што ти праша агата! I ЗАПТИЈА: Да турчиш, да турчиш, мори, бегот ќе те имат баш во аремот. ОСМАН БЕГ: Ја тој велел, на тој будал ѓаурка, ама, мене не слуша, ќи! I ЗАПТИЈА: Слушај, слушај бегот што ти велит, оту ако не турчиш, жива не ќе излезиш од овде. Турчи, живот да живел… Ја ќе идел сега на град и абер ќе носил на пашата, оту ти ќе турчиш и тој тебе ќе викал. ЦВЕТА: Ах, господи, зашто не ми ја земиш душава побрго! I ЗАПТИЈА: (Излегувајќи со Осман-бег). Така, слушај бегот и турчи. (Излегуваат). ЦВЕТА: (Сама). Ах!… Сон беше; али навистина?… Му го чув гласот; ко долу да беше и тој? А, не можит да бидит! Јас го барав, викав, ама гласот не му го чув веќе… Ах, сон требит да беше!… Кога паднав в’ дупката умот ми се заврте и од то можит така ми се стори (Тишина). Викаше: „Сестро, сестро, к’де си“. Саглам сон требит да е било… Гласот на брата ми го чув, ама пак и на овчарот; тој викаше: „Си ја сака сестра си, што ја грабна ти?!…“ Што беше то тропање и зашто беа дошле тие заптии! Да не са дошли да ме бараат? Ах, да си го видев Дука, брата ми, да го видев и него, што ми влезе во срцево; ко сега паметвам, кога ми велеше: „Али ме сакаш да се земаме“, а ја му реков: „Веруј, ја те имам на срце“, а кога ме грабнаа го видов од далеку, трчаше и се пушти кон Турците. Викаше: „Удрите, браќа!“… Ах, али ќе бидит к’смет да се откинам и да се земеме со него! (Плаче. Здогледувајќи ја шамијата во ќошето). Каква ќе е онаа шамија? Мојата? (Ја разгледува). Таа е негоата! Ах! Ете и го и прстенот негов. Брате! Ти оведе си дошол? Ти си ме барал, брате! А сега, разбрав, оту не бил сон, брат ми дошол овде!!!!…. Дали и овчарот не е бил со него?… (Радосно). Двајцата дошле за мене! Ох, брго ќе се откинам од рацете на тој пес…. (Избезумена од радост). Господи, научи ме што да праам!… (Паѓа на миндерлакот. Осман-бег пее од надвор). Цветано, мори ѓаурко, слушај што велит, сам бегот: – „Чифликот ќе си продадам Илаќим тебе ќе турчам.“ (По долга пауза Цвета низ солзи, но смело запејува) Ај, море Турчин будала. Колку ти чини чифликот, Дваж ми по чинит верата!!! (Влегува Селим-оџа) ПОЈАВА ТРИНАЕСЕТТА ЦВЕТА И СЕЛИМ ОЏА ЦВЕТА: Брате! (Уплашено). А! СЕЛИМ ОЏА: Не плаши се мори, ќерко, не плаши се. ЦВЕТА: (Го сокрива лицето). Мајчице, што е овој ѓаол? СЕЛИМ ОЏА: Како си, мори ќерко? Не плаши се, не плаши се, ја ќе бидел од сега тебе татко и мајка. ЦВЕТА: Ох, али оште ќе ме м’чат? СЕЛИМ ОЏА: Јас ќе те праам тебе Туркина, мори. ЦВЕТА: Туркина! Ти кој си? СЕЛИМ ОЏА: Јас сум Селим-оџа и ќе учил тебе како да молел, за да те пушти Муамед, мори будал, во рајот. ЦВЕТА: Да се молам на Муамеда?! СЕЛИМ ОЏА: Ќе молиш да ти прости гревоите. ЦВЕТА: Гревоите? Ах! Греоите ми се простени. СЕЛИМ ОЏА: А, после ќе носам на град, таму ќе рашетал. ЦВЕТА: В’град?! (За себе си). Белки ќе ме однесат пред пашата? (Кон Селим-оџа). Зашто ќе ме носите в’град? СЕЛИМ ОЏА: Тамо ќе дојдел при мене на гости и после, ако турчел, ќе изваал пред пашата. ЦВЕТА: Ох, мајко! Се за турчење ми зборват? СЕЛИМ ОЏА: Зашто нејќеш да турчиш? ЦВЕТА: Нејќум. СЕЛИМ ОЏА: Мори ќерко, нашата вера е баш во сите вери, валај и балај. Кој молит на нашата вера, тој мутлак, во рајот ќе одит; а во рајот, мори ќерко, знаиш колку е убоо!… Хеееее!. Големи планиње со пилав, ефендам сенмисан, реки од масло, млеко и мед течат, саде да јадел и да спиел. Турците и анамките на меки душеци лежат и на готово чекаат, а вашите ѓаури сите измеќари се, затоо турчи… Пак и не виѓаш, мори будал, Туркините како живеат овде? Вие ѓаурите работате саде за Турците. ЦВЕТА: (За себе си) Ох! Што да чинам? СЕЛИМ ОЏА: И ти ќе бидиш на баш место тамо, пак и бегот ќе љубит мори!…. На…. (Вади една низа жолтици). Тој на гушата ќе клеваш. (Ѝ ги подава). ЦВЕТА: (Кога ја погледнува низата, ја зема). Што е ова? СЕЛИМ ОЏА: Алт’н ѓердан! Осман-бег ти дава тој, мори, бакшиш, саде да турчиш. ЦВЕТА: (Ја фрла низата) Нејќум неговиот бакшиш. СЕЛИМ ОЏА: Ако ти нејќеш да турчиш со добро, со лошо ќе бидит! ЦВЕТА: Господи, Богоројце, мајко. (Влегува Осман-бег) ПОЈАВА ЧЕТИРИНАЕСЕТТА ИСТИТЕ И ОСМАН БЕГ ОСМАН БЕГ: (Кон оџата). Е?! СЕЛИМ ОЏА: Нејќет ефенди! ОСМАН БЕГ: Ај, анасана! Шо ќе праел со тој ѓаурка! СЕЛИМ ОЏА: Јас велам да носам на град, при мене и јас тамо ќе учам, ќе кандердисувал. Јас многу сум кандердисувал и неа ќе кандердисам. ОСМАН БЕГ: (Кон Цвета) Ајде, пред мене, мори ѓаурко, на град ќе носел. ЦВЕТА: Ах, белким тамо ќе најдам чарето да избегам. ОСМАН БЕГ: (Влечејќи ја). Ајде, со кочија ќе одиш, ќе те носам ко царица. ЦВЕТА: (Излегувајќи). Ах, Господи! Жива да се не вратам во оваа пуста куќа. (ИЗЛЕГУВААТ СИТЕ) (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ЧЕТВРТО Сала за седници во уќуматот, мебилирана со сите нужни потреби, за да биде таква. При подигањето на завесата, уќуматскиот секретар влегува во еден куп книги и папки под мишката и ги реди на масата. Заптијата влегува по него и застанува мирно пред вратата. ПОЈАВА ПРВА СЕКРЕТАРОТ И ЗАПТИЈАТА СЕКРЕТАРОТ: Има ли да чека некој надвор? ЗАПТИЈАТА: Много, баш ќатип ефенди! СЕКРЕТАРОТ: Кој ? ЗАПТИЈАТА: Се ѓаури СЕКРЕТАРОТ: Доб’р ќар имат; дојдоа ли тија ѓаури, што чинат давија за момичката што граби Осман бег? ЗАПТИЈАТА: Тука се. СЕКРЕТАРОТ: А тој овчарот?! ЗАПТИЈАТА: Од сабајле чекат?… СЕКРЕТАРОТ: Брго да викаш овде! ЗАПТИЈАТА: Пеќи (Тргнува, но се враќа). Ами… ефенди… денеска дали ќе капнит нешто?… СЕКРЕТАРОТ: Елбета… кога имат ѓаури давија да чинат, тога и алашвериш за нас имат. Скуби, колко што можиш… без арен бакшиш ни еден каурин не пуштај, ни при мене , ни при Вали-паша… ЗАПТИЈАТА: (Ниско се поклонува до земја и излегува). СЕКРЕТАРОТ: Скуби тија ѓаури дури се будали, пари да паднат… После некоја година кој знае што излагат… ЗАПТИЈАТА: Ефенди, Вали паша идет!… СЕКРЕТАРОТ: Идет !?… Да не заборајам, момичката, Осман бег и Селим оџа во друга одаја да пуштиш (Тргнува и се затрчува кон соседната соба. По пауза влегува заптијата, а по него Спасе). ПОЈАВА ВТОРА ЗАПТИЈАТА И СПАСЕ ЗАПТИЈАТА: Влези! Влези, бре ѓаур, што мериш стапките ко црвец!… СПАСЕ: Со опинци сум, ага, ќе накалкам килимот… (Претпазливо стапнува). ЗАПТИЈАТА: Ништо… ќе платиш за тоа… СПАСЕ: Е, вистина, плаќаме… али малѕ… арач, вергија, емлјак, иџар, низамие… даваниње.. много… ЗАПТИЈАТА: Е, доста доста… плати и молчи (Ја протега раката). СПАСЕ: Што сакаш, ага?! ЗАПТИЈАТА: Не знајш?! А, гиди иманс’с… Вчера даде малу, денеска требит појќе да дајш… СПАСЕ: Зер на секое идење требит да ти давам? ЗАПТИЈАТА: На секое идење кал носиш овде со опинците… Ајде плати побрго. СПАСЕ: Немам ага… ЗАПТИЈАТА: Е, ајде надвор тога!… Не те пуштам ни при ќитапот, ни при валијата, ни при мезличот, надвор! СПАСЕ: Ама ти ме викна. ЗАПТИЈАТА: Сус! Надвор! СПАСЕ: (Претпазливо вади од пазувата платнено кесе, брка во него и подава една монета на заптието.) На! ЗАПТИЈАТА: Толко се дават кога има давија за една крстава коза, а не за една убава ѓаурка…Дај ошта, али излагај надвор!!! СПАСЕ: (Буричка во кесето и му дава уште). Не би ме пупштиле в град, а камо ли на уќумат… Е! Да ја откинам од рацете на тој пес, па макар и гол и бос да одам! (Влегува секретарот) ПОЈАВА ТРЕТА СЕКРЕТАРОТ И СПАСЕ СЕКРЕТАРОТ: (Го здогледува). А, ти си? СПАСЕ: Е, дојдов ага, со надежба оту кај тебе и кај валијата ќе најдам правина. СЕКРЕТАРОТ: Елбете… Одовде потамо немат. СПАСЕ: Дојдов да кажам што видов и чув кога Осман бег грабна момичката на Трајан Кузман. СЕКРЕТАРОТ: Знам… СПАСЕ: Пред десет дена стана таа работа. СЕКРЕТАРОТ: Знам… Знам… СПАСЕ: На нивата работеше со… СЕКРЕТАРОТ: (Подналутено). Знам де, знам! СПАСЕ: Е, ако знајш ага, зошто ме викаш? СЕКРЕТАРОТ: Кажи друго.. друго! СПАСЕ: Е… Осман бег беше со тројца… СЕКРЕТАРОТ: Чини друго бре, инсар! СПАСЕ: Што друго, ага? СЕКРЕТАРОТ: Кога одиш на црква што чиниш, бре домус? Нели свеќа палиш? Трбит да знајш оту кога идеш на уќумат со полн џеб да дојдиш, пред агите да остајш нешто… СПАСЕ: Што агам, јас не те разбирам! СЕКРЕТАРОТ: Не разбираш! На агата бакшиш требит да даваш! Јас бадиава чатипл’к не правам! СПАСЕ: Ама ага, ние на царот плаќаме, а царот тебе ти плаќа. СЕКРЕТАРОТ: Ако не платиш, ништо нема да пишам, а ако пишам пак накриво ќе пишам.. Ајде давај калем параси. Јас знам оту носиш… Току давај побрго. Пак и друга работа ме чека! СПАСЕ: Носам! Колко носам? Јас сум сиромав, немам… Пак и на валијата требит да дам… СЕКРЕТАРОТ: Требит, зер! Тој бадиала ли ќе ти вршит работа! СПАСЕ: (Вади од кесето и му надава). Поели, ага… ЗАПТИЈАТА: А, така… ја сега ќе се молам на дојдит ќатипот на пашата (Излегува) СПАСЕ: Убоо, ага!… Заптијата без една лира бакшиш не те пуштат право да побараш, ќатипот со ќе сакат… А јас сиромав … отовде оданде и натокмив дваесет лири. А, дали ќе втасат… А без рушвет! СЕКРЕТАРОТ: А, бре ѓаур ти книгата не плаќаш со толко, а тука мастраф станува за вашите ѓурултии. Кими книга , кими мураќеп, кими калем, кими песок, кими захмет… Ти за евтино правда… СПАСЕ: Ете и тебе оште… СЕКРЕТАРОТ: А, така… во пишувањето со двете очи ќе гледам…. и на пашата риџа ќе чинам да пуштит момичката. (Ѕвонење). А’ разгеле, Вали паша ме вика… (Брзо влегува во собата на валијата). СПАСЕ: Боже, в’ какво царство живиме!… Треска тригодишна да те тресит и турски суд да те судит се едно е. Господ да ни е на помош!… Ете тука се арамииите… Ништо не се разбојниците по п’тиштата што ограбуваат рајата пред овија арамии без пушки! (Влегува валијата) ПОЈАВА ЧЕТВРТА СПАСЕ И ВАЛИЈАТА СПАСЕ: Да ти са многу години, Вали паша! ВАЛИЈАТА: Да си жив…. Како те викаат тебе, бре синко?! СПАСЕ: Мене ме викаат Спасе. ВАЛИЈАТА : Што си ти на момичката ? СПАСЕ: Јас… јас не сум и ништо… ВАЛИЈАТА: Роднина не си и ?!… А пто те болит тебе за таа момичка ? СПАСЕ: За да се види каде е првото дојдов, Вали пашо! ВАЛИЈАТА: Ти да не имаш севда по таа момичка? СПАСЕ: Е, …. коо млад човек можит и да имам, ама сега не е тамо работата. Јас дојдов да ти кажам, Вали пашо, оту четворица Турци крвници… ВАЛИЈАТА: Какви крвници?! СПАСЕ: Турци!… ВАЛИЈАТА: Кои се тија крвници. СПАСЕ: Едниот беше Осман-бег. ВАЛИЈАТА: Осман бег крвник?! СПАСЕ: Како да не е? Тој една цела нахија држит за коси. ВАЛИЈАТА: Е, е, е!… СПАСЕ: Другиот беше Расим… полјак е в Селци, ама бег стана. ВАЛИЈАТА: Кажи друго, кажи! СПАСЕ: Другиот беше Шевкија и тој полјак е в с. Могила, тој сам на своја глава расфрлат данок по селата. ВАЛИЈАТА: А, бре ти што не кажиш што те прашам? СПАСЕ: За то ти кажувам паша, ама чекај да ти докажам и за четвртиот… за да знаеш што луѓе са тија, што ти ја откинаа момичката од мајчиното срце… Та другиот беше Исмаил. ВАЛИЈАТА: Кажи друго, бре домус! СПАСЕ: Тој отепа две деца, обесчести многу моми и закла една стара баба. ВАЛИЈАТА: Сус!… Иманс’с … ѓаур!…. (Нервозно се шета). СПАСЕ: Аман пашо… ти и господ, при тебе идеме, ко при татко… (Му го остава на масата ќесето со останатите пари за мито). Поели, пашо, то што имав то ти давам, саде момичката да ја пуштиш… ВАЛИЈАТА: (Оди кон масата, го зема ќесето го отвори, ги брои парите , потоа со голема љубезност се обраќа кон Спасета). Е, башка, синко, што ќе кажиш?… Ела поблизу, вакви чорбаџи, што знајш! СПАСЕ: Е, Вали пашо м’ките што тргат народот се големи. Ти сам ‘и знајш. ВАЛИЈАТА: Евет… Така е. СПАСЕ: Момичката си работеше со татка си, мајка си и брата си на нивата Осман бегова, ангарија работеа, чунки со сила сите селани така му работат. ВАЛИЈАТА: Мегер Оснам бег таков човек е!? СПАСЕ: Лош, много лош…. Та дојде биат жетварите, врза братот и грабна момичката со сила… Та’ пиштеше, плачеше, гласот дури до небеси се слушаше. Мајка и и татко и се здрвие. Ако имаа пусат со себе, бездруго крв ќе се пролееепе на нивата: ама ние коо раја на царот, знајте, не носиме пусат со себе. ВАЛИЈАТА: Та насила ја грабнаа? СПАСЕ: Насила, насила, Вали пашо, сите жетвари видоа таја работа… ВАЛИЈАТА: Таман, ако е така, работата е на ред… СПАСЕ: И ако судите право, Вали пашо, ќе ја пуштите момичката, не ќе ја остајте в р’цето на тој крвник. ВАЛИЈАТА: Елбети… биду си раат ти… таа работа ќе се свршит убаво… А сега ти оди мало надвор и чекај, кога ќе викам другите селани и тебе ќе те викам. СПАСЕ: Е, Вали пашо, до тебе е работата. Ако ја пуштиш момичката, ќе има вера народот и уште оту при вас можит да најдит правда и закон. (Излегува). ВАЛИЈАТА: Ај серсем ѓаур. Ти веруваш отѕ ако ми дајш рушвет ќе зборувам кон ваша ст’рна… Ич расипувам атарот на Осман бег. ПОЈАВА ПЕТТА ВАЛИЈАТА И ЗАПТИЈАТА ЗАПТИЈАТА: Ќатип ефенди! ВАЛИЈАТА: (Ја подига главатa). ЗАПТИЈА: (Кога гледа дека е валијата се стреснува). Илјади пати ве молам да ме простите, Вали пашо. ВАЛИЈАТА: Што има?! ЗАПТИЈАТА: Селим оџа моли да го примите… ВАЛИЈАТА: Пушти го да влезе. ЗАПТИЈАТА: Слушам. (Излегува). ВАЛИЈАТА: Да видам, што абер носит тој. (Влегува Селим оџа) ПОЈАВА ШЕСТА ВАЛИЈАТА И СЕЛИМ ОЏА СЕЛИМ ОЏА: (Се поклонува). Селјам аљуќм Вали пашо ВАЛИЈАТА: (Љубезно). Аљуќум сељам, Селим оџа ефенди… бујрунус, седни… СЕЛИМ ОЏА: Ејвала ејвала, Вали пашо! ВАЛИЈАТА: Е, како одит работата!… Кандиса таа ѓаурката?… СЕЛИМ ОЏА: Со силата на Алаха и Муамеда се убоо одит кандиса! ВАЛИЈАТА: Кандиса а? СЕЛИМ ОЏА: Евет, Вали пашо. ВАЛИЈАТА: Ќе турчит, а? СЕЛИМ ОЏА: Голем инает праеше, ама виде не виде кандердиса. ВАЛИЈАТА: Аферим, аферим оџа ефенди… Ами како мислиш, ќе кажит овде, што ќе прашаме? СЕЛИМ ОЏА: (Гордо и надуено). А, валај и билај се ќе кажит… Ја дадов да се напие една вода, еден илач, та да зборвит ко макина, се што сум учил ја! (Му ја подава книгата во која се напишани неколку прашања). Бујрунус, Вали пашо! Ја овде сум пишал што да прашате. ВАЛИЈАТА: (Откога го прочитува книвчето зачуден и радосен). Е, аферим, Селим оџа ефенди ти голем дирек си на нашата вера… За тебе на Стамбол ќе пишам. Ајде чабук донеси овде момичката и да свршиме таа работа, чунким бела со неа… СЕЛИМ ОЏА: Пеки, тука е момичката (До земја се поклонува и излегува). ВАЛИЈАТА: Арно ќе бидит, ќе турчит, таа ѓаурка. (Влегува заптијата) ПОЈАВА СЕДМА ВАЛИЈАТА, ЗАПТИЈАТА И ПОТОА ОСМАН БЕГ ЗАПТИЈАТА: Осман бег сакат да влезит ВАЛИЈАТА: Нека влезит. ЗАПТИЈАТА: (Се поклонува и излегува. По малки влегива Осман бег). ОСМАН БЕГ: Сељам аљуќум Вали пашо ВАЛИЈАТА: Аљиќум сељам, Осман беј бујрун, бујрун? ОСМАН БЕГ: Ејвача, ејвала, Вали пашо. (Седнува на миндерлакот по турски). Е, како е овој работа, Вали пашо? Си кажал да донесат момичката овде, пред мезличот. ВАЛИЈАТА: Е, така ќе станит, нема што да чинам друго. ОСМАН БЕГ: Е, зашто ести, велевте, оту саде со бастисувањето ќе поминит работата, а сега ќе извајте пред мезличот? ВАЛИЈАТА: Ама инаку ѓелдиса работата; тија ѓаури консулите, ефендам кренале оедна ѓурултија, та работата ошла дори до Стамбол. Ништо, ќе викаме овде таа Ѓаурка и ќе прашаме пред мезличот, колку за лице; Селим оџа овде беше сега и ми кажа, оту научил таа ѓаурка како да кажува. Ето тој писмото, по него ќе прашам. ОСМАН БЕГ: (Чита во себеси)… А, ако не турчит, ќими вера ќе кољам, ќе тепам сите рисјани, така да знајш, Вали пашо ВАЛИЈАТА: За то имаш изин од мене и од падишахот. ОСМАН БЕГ: (Станува). Пеки, да видам како ќе станит. (Излегува). ВАЛИЈАТА: Ту, што работа се отвори за една ништо ѓаурка! Коџа царица си менат верата за добар живот и салтанат, а таа ѓаутка неќит… (Влегува заптијата) ПОЈАВА ОСМА ВАЛИЈАТА И ЗАПТИЈАТА ЗАПТИЈАТА: Консулските векили дојдоа… ВАЛИЈАТА: Саи-ми?! ЗАПТИЈАТА: Евет, Вали пашо! ВАЛИЈАТА:Ту јаз’к!… Ја мислев, нема да дојдат тија ѓаури. (Кон заптијата). Викај да дојде баш ќатипот! ЗАПТИЈАТА: Пеки (Се поклонува до земја и излегува). ВАЛИЈАТА: Ако таја ѓаурка речит, оти не сакат да турчит, работата ќе излезит бузук. Ќе видиме! (Влегува секретарот) ПОЈАВА ДЕВЕТТА ВАЛИЈАТА, ЗАПТИЈАТА И СЕКРЕТАРОТ СЕКРЕТАРОТ: (Се поконува до земјата). На вашата заповед сум паша! ВАЛИЈАТА: Надвор чекат консулските векили. Иди дочекај и најучтиво, покани ги да влезат во приемниот кабинет. Ја сега, ќе дојдам кај нив. По тоа нареди да бидат пуштени тука, мезличот, селание од село Страдалово и овчарот. Ајде гит, чабук! СЕКРЕТАРОТ: (Се поклонува до земја и излегува) Пеки!… ВАЛИЈАТА: А ти заптија! ЗАПТИЈА: Бен’м пашо! ВАЛИЈАТА: Ти гледај тука ред и чистота да има и да си поприбран. Ептен боса команда! (Излегува. Заптијата ги реди столовите, ја чисти и си ја поправа тоалетата.) (Влегува Секретатор) ПОЈАВА ДЕСЕТТА ИСТИТЕ, СЕЛАНИТЕ, КОНЗУЛИТЕ И АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК СЕКРЕТАРОТ: Мехмед! ЗАПТИЈАТА: Бен’м! СЕКРЕТАРОТ: Пушти да влезат: Трајан, Кузман, Трајаница, Дуко, овчар Спасе и другите селани од село Страдалово. ЗАПТИЈАТА: Пеки. (Излегува надвор и вика). Трајан, Кузман, Трајаница, Дуко, Спасе чобан и селаните да влезат. (Покиваните застануваат пред влезот на салата) СЕКРЕТАРОТ: Кажи на папаз ефендија и мезличот да влезат! ЗАПТИЈАТА: Пеки. (Излегува. По пауза влегува архиерејскиот намесник и мезличот). СЕКРЕТАРОТ: Бујрунос, бујрунос!… (Архиерејскиот намесник и мезличот седнуваат) ЗАПТИЈА: (Влегува). Консулските векили идат. СИТЕ СЕЛАНИ: (Израдувани. Влегуваат консулските преставници и седнуваат на определени места) ЗАПТИЈАТА: (По пауза објавува тржествено). Вели паша! (Со тешки чекори влегува валијата. Сите стануваат и учтиво се поклонуваат на валијата, кој влегува придружен од секретарот) ВАЛИЈАТА: (Дава знак од седнат). Ќатип ефенди, дајре ми арзоалот на Трајан Кузман! (Секретарот му го подава материјалот). Ефендилер! Во нашите вилаетски уќумат е подаден еден арзоал од царскиот раја и поданик во падишахот Трајан Кузнам од село Страдалово. Со тој арзоал Трајан Кузман се плачит оти пред дваесет дни Осман бег, чиглигсајбија е грабнал со сила неговата ќерка Цвета, кога работеле на нивата. Во името на правдата, повикав ов уќуматот самиот Осман бег, за да дајт каршилок. Од каршилокот на Осман бег се виѓат, оту ќерката на Трајан Кузман не била со сила грабната, а сама сакала да примит верата на правоверните чунки имала силен мерак по Осман бег. Распитав овчарот Спасе, што видел, оту вистината Осман бег грабнал Цвета… За да нема никаков кусур работата, да го заповед да се доведат овде момичката Цвета е пред нас да се распита. СЕЛАНИТЕ: (Радсоно). Ќе ја донесат овде! Ќе ја видиме!! ВАЛИЈАТА: Ама така требит да бидит: падишахот, на кого благоволението, љубовта и милоста е кон рајата е голема, сака и вие да чуете и да решите сами кон која страна е правот. (Кон Трајан). Е, како ќе бидит работата ор. Трајан? ТРАЈАН: Да ти са много години Вали паша, јас ќерками си ја сакам што ми ја грабна Осман бег; Еве три п’ти идеме овде и царот не мисли да ја турчит рајата. ВАЛИЈАТА: Саде то не можит да бидит. ДУКО: Ако судиите прав, ќе ја пуштите сестрами да си ја земеме дома. ВАЛИЈАТА: Никога криво не сум судел и сега нема да судам! ТРАЈАН: И за то ние тука идеме! ВАЛИЈАТА: (Кон заптијата). Кажи на Селим оџа и на Осман бег да ја доведат момичката. ЗАПТИЈАТА: Пеки. (Излегува. Сите селани го очекуваат со нетрпение влегувањето на Цвета. Сите ги впериле погледите кон вратата од каде ќе влезе Цвета. Цвета водена од Селим-оџа и Осман-бег, облечена во фереџе, одвај пристапува, поткрепена од двајцата. Селаните кога здогледуваат дека влегува не очекуваната од нив Цвета, туку некоја друга анамка, се повлекуваат вџашени, нажалени и вчудовидени). ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА ИСТИТЕ, ЦВЕТА, ОСМАН БЕГ И СЕЛИМ ОЏА ВАЛИЈАТА: (покажува на Цвета). Ето вашата ќерка, довлет! (Консулските пратеници прават белешки во тефтерчињата) ТРАЈАН: (Зачуден). Што?! БЛАГУНА: (Изненадено). Нашата ќерка?! ДУКО: (Остро). Вие сте ја потурчиле веќе, а?! ВАЛИЈАТА: Не е потурчена. Ако сакат ќе турчиме. СПАСЕ: (Жално). А зошто е облечена во фереџе вали паша! СЕЛИМ ОЏА: Зашто та’ сакаше, бре синко! СИТЕ СЕЛАНИ: (Изненадени). Та’ сакала?! СЕЛИМ ОЏА: Та’ сакаше зер и да турчит сакат. СИТЕ СЕЛАНИ: Да се турчит? О, не! Со сила ја грабнаа! ВАЛИЈАТА: Чекајте… Јаваш, јаваш… остајте јас да питам момичката. (Претпазливо го зема книвчето, што му го остави Селим-оџа и по него и поставува прашања на Цвета. Кон Цвета). Сакаш мори, да се турчиш? ЦВЕТА: (Одвај одговара). Са-а-кам. СИТЕ СЕЛАНИ: (Изненадени). Сакат!!! ВАЛИЈАТА: Турската вера поуба ти се виѓат? ЦВЕТА: (Бавно и збор по збор). Поуба е. СИТЕ СЕЛАНИ: Поуба е? ВАЛИЈАТА: Аферим, аферим. Осман-бег на сила те зеде, али ти сакаше? ЦВЕТА: (Полека). Јас са-ка-в! СИТЕ СЕЛАНИ: (Изненадени). Сакат! БЛАГУНА: (Се втурнува кон Цвета). Цвето, ќерко! ОСМАН БЕГ И СЕЛИМ ОЏА: (Ја сопираат). Дур! Назад! ВАЛИЈАТА: Чекајте, чекајте. а ти љубиш Осман-бег? ЦВЕТА: (Полека). Го љубам. СПАСЕ: Не, не, исплашена е та’! СИТЕ СЕЛАНИ: Не! Не е истина! ТРАЈАН: (Кон Цвета). Ќерко! Што е то’ од тебе? ВАЛИЈАТА: Е, чувте што рекол вашата чупа? СИТЕ: Чувме, ама таа не е Цвета, не е, открите ја да ја видиме! ВАЛИЈАТА: Ааа, саде тоа не может да бидит! Ќитапот наш не дават изин да гледат ѓаурите еден Туркина. ДУКО: Како? Сега кажавте оту таа не е потурчена, а сега кажувате оту ќитапот не даал изин! СПАСЕ: Да ја видиме, откријте ја! БЛАГУНА: (Кон Валијата). Ја сум и мајка. (Се спушта кон Цвета). Јас сакам да ја видам! АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Вали-пашо, мајката е права. Таа треба да ја види ќерката. (Консулските претставници даваат знак да ја пуштат) ВАЛИЈАТА: Пуштите да видат! БЛАГУНА: (Сметнувајќи го фереџето). Цвето (Се тргнува назад). Ах, (плачејќи се спушта кон неа). Ќерко!… (Ја прегрнува). ДУКП: Сестро, али не заборај?! ТРАЈАН: Ќерко, свести се! СПАСЕ: Цвето, изгор мој! (Ја прегрнуваат сите). АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Вали пашо, јас гледам дека момичката е во несвест, та’ не е здрава… та’ е опоена. ВАЛИЈАТА: Сак’н. Кој може да прави тој? АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Момичко, не бој се, кажи слободно дали сакаш да се турчиш? ЦВЕТА: (Треперејќи се освестува). Мајко, татко, брате Дуко, али вие сте? (Кога го погледнува Спасета) Ах, к’де сум јас?… (Кон арх. намесник). Отче, прости моите прегрешенија, рисјанка сум! АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Ете ја мајка ти, девојче, не бој се! ЦВЕТА: К’де сум…. Мајко!…. Мајко!….. БЛАГУНА: Ќерко, во црно фереџе си! ЦВЕТА: (Го кине фереџето). Умирам, ама Туркина не станувам! (Кога ги загледува Турците). Да бегаме, оту Турци имало овде!!! (Сите рисјани бегаат кон вратата. Станува бркотница помеѓу консулските пратеници, тие вчудовидени погледнуваат кон валијата кој сосема се збркува). АРХИЕРЕЈСКИОТ НАМЕСНИК: Видовте ли Вали пашо. ВАЛИЈАТА: Пуштите момичката! (ЗАВЕСТА СЕ СПУШТА) ДЕЈСТВИЕ ПЕТТО Двор, пред куќата на дедо Кузман, обграден со плот. Пред куќата наредени столови и клупи за одмор на свадбарите и др. На плотот бајрак од црвена крпа се развева. На врв на бајракот три јаболки позлатени и китка цвеќе се забодени. Во куќата и во дворот врева, веселба, песна, свирки и др. При подигањето на завесата чајда свири, а момите свадбарски песни пеат. Гости доаѓаат, ги поздравуваат старите. ПОЈАВА ПРВА ДЕДО КУЗМАН, БАБА КУЗМАНИЦА И СВАДБАРИТЕ ДЕДО КУЗМАН: Е? Како си стара? Ти тупат срцето. БАБА КУЗМАНИЦА: Најубоо старо најубоо, саде аирлија да е, со живот, да се кердосаат. ДЕДО КУЗМАН: Амин, амин, стара! … Ее, сполај на господа, мори стара, оту не докрепи, за да дочекаме радост, на овие години много чинит радоста. Много тргавме, много м’ки видовме, пак сполај на господа. БАБА КУЗМАНИЦА: Сполај му, сполај мѕ, старо! ДЕДО КУЗМАН: Детето е мошне убоо! Сирак е вистина, ама ништо; ќе си го земеме дома, ко домазет и ќе си го гледаме ко син. БАБА КУЗМАНИЦА: Од сега не е веќе сирак, старо не е? Трајаница од сега му е мајка, Трајан ќе му е и татко и со Цвета ќе си поминет мошне убоо. ДЕДО КУЗМАН: Така е, стара, така е… како кажуваат, ако да не беше неговата јунаштина и сега можит да беше Цвета во раците на мрсниот. БАБА КУЗМАНИЦА: Море, јунаштина негоа поможи, ама кажуваат, оту дваесет лири дал на валијата, за да зборвит кон нас; тој трчаше колку Дука, ко брат нејзин. ДЕДО КУЗМАН: Виѓаш, стара? Е, то’ се велит љубов. БАБА КУЗМАНИЦА: Душата, душата си ја даат за Цвета. (Девојките во соседната соба почнуваат да пеат) Черешна се од корен корнеше, Девојка се од куќа делеше, Делеше се од мајка и татка, Делеше се од браќа и сестри, Делеше се од род и роднина и т.н. ДЕДО КУЗМАН: Стара! Слушаш, слушаш? Паметвеш? Така и нас ни пееја на времето; еј гиди младо време наше, каде одлетна! (Влегуваат Трајан и Благуна во нова облека) ПОЈАВА ВТОРА ИСТИТЕ, ТРАЈАН И БЛАГУНА ДЕДО КУЗМАН И БАБА КУЗМАНИЦА: За живот да им е, синко, со век, да се кердосаат, пак и за нова радост. ТРАЈАН И БЛАГУНА: Амин татко, амин сполај ви. БАБА КУЗМАНИЦА: (Кон Благуна). Пак и за Дука ќерко. БЛАГУНА: Сполај ти мајко, и вие да дочекате. ДЕДО КУЗМАН: Ајде, дај да се напиеме? Дајте на гостите да пијат, да се веселат. (Влегуваат Нико, Ѓуре и Арсе) ПОЈАВА ТРЕТА ИСТИТЕ, НИКО, ЃУРЕ И АРСЕ ДЕДО КУЗМАН: О, синчиња, елате, елате! (Ги чали) НИКО: Бабо, Цвета е напраја невеста. ЃУРЕ: Што е убаа да видиш, каква личнотија! СИТЕ: И на ваши глај, синчиња, да дочекате. АРСЕ: Ами се така се стојт промената, мори бабо? БАБА КУЗМАНИЦА: Се така, синче, се така и твојата невеста ќе бидит така. (Ги бакнува) НИКО: (Кон Арсета и Ѓурета). Ајдете бре, сега ќе дојдит, кумот да го чекаме. (Излегуваат. Влегуваат Богдан, Митра и Дуко облечени во нова облека). ПОЈАВА ЧЕТВРТА ИСТИТЕ, БОГДАН, МИТРА и ДУКО БОГДАН: Ајде ајрлија да е, со живот, еднож за векот!… СИТЕ: Амин и за синчиња, бог да дајт! МИТРА: Сполај ви, сполај ви, и за Дука да исчекаме. СИТЕ: Ти си рекла, господ да почул, невесто. ДУКО: Ајдете, луѓе внатре да се повеселиме! МИТРА: Елате, да видите Цветам што личнотија. СИТЕ: Ајде, ајде! Е, у, аааа!!! (Влегуваат Спасе и Тренко) ПОЈАВА ПЕТТА СПАСЕ И ТРЕНКО ТРЕНКО: Не вервам Осман бег да ти простит… ако не можит тебе да ти сторит зло, на селово ќе направит некоја пакост… Тој е куче… СПАСЕ: Можит да кроит нешто, не е чудно, ама и ние нема да му простиме… Тој е куче, ама ние не сме овци веќе… О о, за честта нејзина, ќе му платам, брате Тренко!… Честа на Цвета е чест македонска, света чест и нам, на младите се паѓат да ја вардиме таа чест и да накажиме секого, кој посега на таа чест!… Ние требит да бидеме готој да умриме за нашата чест и слобода! Ех, Слободија, слободија!… Ако имаше слободија, не ќе ја газеше турската нога нашата земја! (влегува Дуко) ПОЈАВА ШЕСТА ИСТИТЕ И ДУКО ТРЕНКО: Е, е… и на твоја глаа, Дуко. ДУКО: (Весело). Сполај ти, од срце да си исчекаш! Ајде што сте застанале тука, што не се веселите? ТРЕНКО: Али, малу… има време, од синоќа глаата ме заболе. ДУКО: Сакам да ви кажам нешто. ТРЕНКО И СПАСЕ: Кажи! ДУКО: Вчера Исмаил отепал еден овчар, и не е лошо ако се вардиме да не… СПАСЕ: Не плашите се!… Око да ви не клепнува! Ако умреме, не жалајте, прајте, чините појќе од мрсните да исчистиме! За лош саат земајте си револверите… кажите на сите покрстени наши браќа да си ги клајат в појас… Нека бидиме готои! Ако мрсен сторит ниет да ни расипит веселието… пуштите му куршум в’гради!… ДУКО: Ти си го имаш таквото. СПАСЕ: (Го вади револверот од појас). Еве го!!!… А вие? Без него нигде не одам. ТРЕНКО: Ево ‘и златните спасители! СПАСЕ: Ти, Тренко тајно подушни на сите другари да се готои! ДУКО: Готој зер. Турците се кучиња. СПАСЕ: Ако Турците се кучиња, ние требит да сме в’лци!!… (Влегуваат децата смеејќи се и викајќи; глас од чајда постепено наближува) ПОЈАВА СЕДМА ДЕЦА И ДРУГИ ЃУРЕ: Е, кумот идет, кумот идет… Е, е? Така ќе го жениме и Ника! ДЕЦАТА: Тебе ќе те солиме пак. (Општа смеа). НИКО: (Се сретнуваат со Дуко) Братко… кумот ет. ТРЕНКО: Ајде, Спасе, пречекајте го, а и ти Дуко!… СПАСЕ И ДУКО: Ајде!… (Тргнуваат. Од куќата излегуваат: баба Кузманица, дедо Кузман, Трајан, Богдан, Трајаница, Богданица и други мажи и жени и се упатуваат со шарено пагурче на челото, накитено со цвеќе да го пречекаат кумот. Општа веселба, врева и песни)! ПОЈАВА ОСМА ИСТИТЕ, КУМОТ И КУМАТА (Влегуваат кумот, кумата, гостите на кумот, свадбарите и другите) КУМОТ: Помози бог! Ајрлија да е, со живот!!! КУМАТА: Еднож за векот да им е… да се кердосаат. ДЕДО КУЗМАН: Добро ми дојде, куме.. поели в’куќи. ТРАЈАНИЦА: Добро ми дојде, кумо!… Пак у тебе… за Јордана да си исчекаш!… Поелите в’куќи… КУМОТ: Ајде куме… ајде да свршиме работа, оту довечер п’лна бочва има да празниме. (Влегуваат в куќи кумот, кумата и постарите; гостите се наредуваат надвор, пијат и си разговараат). ТРЕНКО: (Претпазливо со мимика ги прашуви младите дали си ги зеле револверите). МОМЦИТЕ: (Пеат) Што ми е мило ем драго На струга дуќан да имам На ќепенците да седам, Струшките моми да гледам, Кога ми одат за вода Со шарените стомниња!… ПОЈАВА ДЕВЕТТА ВЛЕГУВААТ КУМОТ И ДРУГИТЕ МАЖИ КУМОТ: Де, бре јунаци, веселете се, од мене изин имате. Нека се знајт кога се м’жила Цвета и Спасе и кога Мојсо кумувал!… СИТЕ: Да е жив и кумот! ПОЈАВА ДЕСЕТТА ИСТИТЕ И ЦВЕТА (Влегуваат неколку жени, потоа Цвета облечена во невестински фустан, по неа одат моми и пеат. Гајдата свири, Трајаница, Богданица и баба Кузманица плачат) КУМОТ: Машала, машала!… Де зету… држ се!… Кумице! Жени што сте се расплакале?… ЦВЕТА: (Се расплакува и Цвета безгласно, се наведнува пред кумот, дедото, бабата, кумата, татко и, мајка и и другите роднини и им бакнува рака). КУМОТ: Ту, ја распакавте невестата… А, али плачит зетот!… (Општа смеа). Гледајте го! Чекат в’ликот да грабнит јагнето и да бегаат! СИТЕ: (Се смеат гласно)… КУМОТ: Ајде, моми, момци, зафаќајте ,, Дафино вино црвено“ и завртите орото. Де да ве видам кој сте готој за женење!! (Играт и пеат) Дафино, вино црвено, Момчето ти е заспало На кара-камен в планина, На сува рида без вода. Поминале клети ајдуци, гунчето му го украле На анот му го продале За бела, лута ракија, За рујно вино црвено. Пусто остало гунчето Нек ми е живо момчето. (Општа веселба. Неколку истрели грмуваат. Сите се исплашени. Влегуваат Осман бег, Шефкија, Расим, Исмаил и други Турци) ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА ТУРЦИТЕ И СВАДБАРИТЕ ОСМАН БЕГ: Држите тија ѓаури! (ги бркаат свадбарите). ГЛАСОВИ: Бегајте, Турци! (Сите пискаат и бегаат). ЦВЕТА: Мајчице, мајчице! (Се крие во куќата.) СПАСЕ: Држите се браќа, ударите! ДУКО: (Го вади револверот). Назад! (Пука во првиот Турчин). ОСМАН БЕГ: Вурунус! (Го убива Дука, Со Расим влегуваат во куќата) ДУКО: Оф! (Паѓа) СПАСЕ: Ударите! (Пука со револверот во Турците). Ударите! (Селаните, кој со што може, излегуваат и се бијат, младите ги вадат револверите и пукаат во Турците). ТРАЈАН: (Кон Дуко). Синкооооо, синко! (Кон селаните). Ударите браќа! (Селаните, кој со што може се спуштаат кон Турците и пак се тргаат). ОСМАН БЕГ И РАСИМ: (Ја извлекуваат Цвета од куќата). ОСМАН БЕГ: Стој, м’лчи ѓаурко?! СПАСЕ: (Со револвер во рацете). Пуштите ја, кучиња! ОСМАН БЕГ: (Пука во Спасета но не го погодува): Давран, давран!… ЦВЕТА: (Ја вади од појас камата на Осман бег и ја забива во неговите гради). На ти тебе куче! ОСМАН БЕГ: ОФ! (Паѓа) ТРАЈАН: Ударите, браќа, м’шки да умриме! ШЕВКИЈА: (Пука во Цвета). На, ѓаурко! ЦВЕТА: Ооооох! (Паѓа) СПАСЕ: (Го фаќа за гуша Шевкија и го убива со кама). Ааах, куче! (Го турнува на земја). Цвето! ТРАЈАН: (Ја подига Цвета). Ќерко! БЛАГУНА: (фатена за коси, паѓа на колена пред Цвета). Оф јас сирота!… ЦВЕТА: Умрев, а-м-а… т-у-р-к-и-н-а н-е с-т-а-н-а-в! (УМИРА) (ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА) КРАЈ 5qpstkvighyvnj5m9bk1i4rnhcqc3wi 22513 22489 2026-09-15T10:57:33Z MacedonianBoy 149 Ја заменувам страницата со '{{Квалитет|25%}}{{Автор |име = Војдан Чернодрински |почетна_буква = Ч |датуми = 15 јануари 1875 - 8 јануари 1951 |опис = |слика = |wikipedia_link = Војдан Чернодрински |wikiquote_link = Војдан Чернодрински |commons_link = Војдан Чернодрински }} <small>Војда...' 22513 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|25%}}{{Автор |име = Војдан Чернодрински |почетна_буква = Ч |датуми = 15 јануари 1875 - 8 јануари 1951 |опис = |слика = |wikipedia_link = Војдан Чернодрински |wikiquote_link = Војдан Чернодрински |commons_link = Војдан Чернодрински }} <small>Војдан Поп Георгиев-Чернодрински (Селци, Малесија, 15 јануари 1875 — Софија, 8 јануари 1951) — истакнат македонски писател, патриот, револуционер, театарски режисер, уметник и основоположник на македонскиот театар. Псевдонимот Чернодрински потекнува од реката Црн Дрим која тече крај неговото родно село.</small> == Творештво == * Дрварите (1895) * Во меаната (1895) * Македонска емиграција (1897) * [[Македонска крвава свадба]] (1900) * Од глаата си патиме (1902) * Робот и агата (1902) * Зло за зло (1903) * Срешта (1903) * Мајстори (1903) * Духот на слободата (1909) * На реката (1921) * На Нова година (1921) * Цар Пир (1921) * Бурите крај Вардар (1925) * Цвета војвотката (1929) * Слав Драгота (1930) == Забелешки == <small><references/></small> {{ЈС-70}} [[Категорија:Војдан Чернодрински|Ч]] nd7bepjfgg0luab6ybajka2xcgejtov 22514 22513 2026-09-15T10:58:22Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Автор:Војдан Поп Георгиев-Чернодрински]] на [[Војдан Поп Георгиев-Чернодрински]] 22513 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|25%}}{{Автор |име = Војдан Чернодрински |почетна_буква = Ч |датуми = 15 јануари 1875 - 8 јануари 1951 |опис = |слика = |wikipedia_link = Војдан Чернодрински |wikiquote_link = Војдан Чернодрински |commons_link = Војдан Чернодрински }} <small>Војдан Поп Георгиев-Чернодрински (Селци, Малесија, 15 јануари 1875 — Софија, 8 јануари 1951) — истакнат македонски писател, патриот, револуционер, театарски режисер, уметник и основоположник на македонскиот театар. Псевдонимот Чернодрински потекнува од реката Црн Дрим која тече крај неговото родно село.</small> == Творештво == * Дрварите (1895) * Во меаната (1895) * Македонска емиграција (1897) * [[Македонска крвава свадба]] (1900) * Од глаата си патиме (1902) * Робот и агата (1902) * Зло за зло (1903) * Срешта (1903) * Мајстори (1903) * Духот на слободата (1909) * На реката (1921) * На Нова година (1921) * Цар Пир (1921) * Бурите крај Вардар (1925) * Цвета војвотката (1929) * Слав Драгота (1930) == Забелешки == <small><references/></small> {{ЈС-70}} [[Категорија:Војдан Чернодрински|Ч]] nd7bepjfgg0luab6ybajka2xcgejtov 0 10256 22491 2026-09-15T08:02:13Z ~2026-49868-15 4067 Создадена страница со: ПАСКВЕЛИЈА Живко Чинго СЕМЕЈСТВОТО ОГУЛИНОВЦИ Проста е приказната за Огулиновци, како и за целиот наш крај. А имаше нешто во ова семејство што го разликуваше од другите. Секоја пролет се раѓаше по едно Огулиновче. Доаѓаа пролетите, доаѓаа и... 22491 wikitext text/x-wiki ПАСКВЕЛИЈА Живко Чинго СЕМЕЈСТВОТО ОГУЛИНОВЦИ Проста е приказната за Огулиновци, како и за целиот наш крај. А имаше нешто во ова семејство што го разликуваше од другите. Секоја пролет се раѓаше по едно Огулиновче. Доаѓаа пролетите, доаѓаа и Огулиновите синови. Еве во што беше работата. А не беа лош сој Огулиновците. Господ да чува, та ним и светецот им попушташе. Се случуваше мајката Огулиница да роди ненадејно, така седната пред врати и дури со работа во рацете. Еден пролетен ден таа мирно, спокојно и дури многу задоволна, со лице како зрела вишна, седеше спроти сонце. Беше приквечер, во најубавите мигови на пролетните денови, кога небото ниско паѓа над градините и сè наоколу станува зелено и шепотливо. Тогаш, всушност, се роди и последното Огулиновче за кое знае целата Пасквелија. Стариот Огулин, пресреќен како тоа да му е прва рожба, а не единаесетта, господ да ја почува, го покани целото село на веселба. Луѓето нежно пристапуваа кон мајката Огулиница и ја бакнуваа в чело како некоја светица. Стариот Огулин се топеше од среќа. Тој плачејќи прозборе: - Ова кученце ќе ми донесе голема среќа... Погледнете го само, мајката негова ѓаволска. Малиот Огулин навистина беше Огулин. И веќе луѓето го гледаа како се кашка по браздите шлапкајќи по своето голо меше, со насмеано тркалесто лице како зрело јаболко, мирно, црвенокосо момче со живи и светли очи како таткото Огулин. Тоа беше истата огулинска крв. Онаа блага, добродушна лика што ја имаше стариот Огулин. Во големите зелени очи на Огулиновите имаше нешто топло, чисто и нежно што ги приврзуваше луѓето кон нив. Затоа сите го сакаа Огулиновиот род. И најмалиот Огулин уште мижав ја имаше таа љубов на луѓето. - Нели е убаво, - сеедно повторуваше Огулин бришејќи ги солзите. - Убаво како ангелче, - повторуваше мајката Огулиница, Стариот Огулин наеднаш провикна: - Ама ќе го заколам јас јуничено, добри луѓе, за ова детенце! - Ќе го заколиме, ами како, - одобруваа Огулиновите синови. - Ќе го заколиме за нашето батенце. Во малата Огулинова градина за миг беше толку светло и топло. Луѓето запалија големи огнови и ги поставија ѓумовите со ракија. Толку пријатен мирис ја исполнуваше целата околина. Зацрца младото јунешко месо, кипи и се топи на жарта, слатко ги залажува срцата на луѓето. Пијани се и жени и мажи. - Леоне, ѓаволе, - Павлина Настеска, поднапиена и раскопчана во градите, викаше по младиот свирач. - Леоне, врагу ѓаволски, знаеш ли ти да свириш там-па-там- па... Жените ги испрчија градите напред и нежно, нежно се лулееја лево десно. - Ама италијанската, - рече некој, - Ах, проклети вештици! Жените незадоволно ги стискаа во себе своите мажи. Една рече плачејќи: - Мојот Нело е како коњ. - А Петре се срами да се стисне, - се раскикоти кумата Петроица Занговска. - Ќе го напуштам, - се разлути кумата. - Немој жити иконата, - молеше кумот Петре нишкајќи се како јасика на есенскиот ветар. Тој пееше: там-патампа. - Ха, ха, ха - се превиткува женичката од смеа. Пролетна ноќ се спушташе над градините. Луѓето го почувствуваа лесниот и благ ветар што доаѓаше од полето, која огнениот ден набргу го стопува. На небото и на земјата како да остануваше само малата Огулинова градина, луѓето и оној сладок мирис на печеното месо што толку силно се ширеше во околината. - Јуничето, - луѓето го побараа печеното месо. Стариот Огулин пијано нишкајќи се со полна стомна вино, стегната на гради, многу тажно им рече на луѓето. - Браќа мои, јуничето се стопи. - Се стопи, - се зачудија луѓето. - Ете, се стопи, - мрмореше стариот Огулин. - Се стопи, - потврдија и Огулиновите синови лижејќи ги прстите. - Ах, проклети ѓаволи, - пцуеја луѓето. - Гладници! Го изеле, а гости прават. - Го изедовме, - потврдија Огулиновите синови благо смеејќи се. А стариот Огулин за да ги смири луѓето рече: - Добро де, нема да оставиме покусо... Ќе испечеме некоја кокошка. - Кокошки, - рекоа жените. - Кокошки, какви кокошки кај Огулиновци... Пијаните жени бргу се отрезнија. Почнаа по перјето да си ги распознаваат кокошките. Ах, каква борба направија жените заради ѓаволските кокошки. Раскракараните женски гради низ кои кокошките исплашено си ги подаваа своите глави, ништо не можеше да ги смири. Трчаа по Огулиновите синови и најлошо колнеа. Момчињата весело изминуваа кон реката. Таму ги пречекаа војниците и Огулиновите синови се најдоа во клопка меѓу пушките и жените. - Црвенковци проклети, - зазбивани и уморени надаваа жените по Огулиновите синови. - Црвенковци, ѓаволи црвени, - колнеа жените. Војниците прашаа: - Има ли црвени во вашиот крај? - Огулиновци, - рекоа жените. - Кој, - рече строго војникот. - Јас, - рече стариот Огулин. - Ти ли си црвен, - изненаден запраша војникот. - Јас, - повтори Огулин со глас како да беше навреден што го препрашува. - Црвен сум како петринско вино. - Огулин го подаде своето црвено, тркалесто лице кон војникот. - Тој е црвен, - опцу војникот. - Не си слеп, - се замеша и мајката Огулиница намигнувајќи му на својот Огулин. - Што, - праша војникот. - Црвен е, велам, нека ми е жив. - И жена ми е црвена, - рече стариот Огулин среќно и со некаква гордост во гласот. - И децата ни се црвени, - рече мајката Огулиница покажувајќи на својот личен род што беше наоколу собран. - Таква ни е крвта, - рече Огулин задоволно смешкајќи се. - Таква ни е крвта, - повторија и Огулиновите синови. - Таков ни е воздухот и водата, - рече мајката Огулиница. - Тие сите се црвени, - процеди војникот. - Тие се гадови. Стариот Огулин не се ни помрдна кога војниците му ги врзаа рацете одзади. Потоа мирно појде кога го поведоа. По него, исто така мирно, зачекори и мајката Огулиница со најмалиот Огулин в раце. Еден по друг појдоа и другите Огулинови синови. Жените со треперливи раце им ги подаваа кокошките на Огулиновците. - Не, - рече стариот Огулин. - Сити сме до грло. - Сити сме до грло, - рекоа и Огулиновите синови одејќи по него. - Земете, ѓаволи едни, - им довикнуваа жените. Огулиновците тогаш за првпат, за чудо, ништо не зедоа Можеби навистина беа сити. Во долга колона, нишкајќи се лево-десно, ја изминаа реката и веќе никогаш не се вратија назад. Само понекогаш наутро, кога над реката ќе се појави големото сонце, како нежен црвен цвет, ги измамува луѓето на помисла дека тоа е можеби насмеаното лице на некое од Огулиновите деца. НАЈУБАВИОТ ДЕН НА ЗУРЛО Беше при крајот на летото, во една приквечерина, црвена како зрелите патлиџани во градините. Потпевнувајќи некоја весела песна, Зурло, свирачот пасквелски, се враќаше во својата куќа. - Еден ваков ден - мислеше тој - чини колку еден беден живот. Потоа се загледа во малото парче небо над градините, - единствено бело и исполнето со птици. Тоа беше малата река што минуваше низ долината испресечена со безброј бразди, што градинарите ги направиле за своите бавчи. А во приквечерните часови од реката доаѓаше некаква чудна блага свежина и птиците долго кружеа над градините. - Ќе станам птица, - пееше тој и го дупкаше магарето под опашката за да побрза. - Ќе станам птица, - пееше тој, - тоа ќе биде во пролет. Вечерта тукушто се спушташе. Тој тоа го знаеше, иако небото сè уште беше бело. Знаеше по мирисот на градините, по дувањето на ветерот и најпосле по птиците и она мало далечно пламенче на небото што полека со приквечерината се ширеше во оган. - Ќе станам птица, - сеедно потпевнуваше, - а потоа како да се присети на нешто заборавено, ги дигна своите долги нозе што ја допираа земјата и божем прекорно подвикна по магарето. Рече: - Побрзај, стопанкино магаре... Греота е од бога да ме чека жената. Еј, цел ден без маж, кутра жена... Побрзај магарче... Зурлоица беше на прозорец и исто така со песна го пречекуваше својот маж. - Доаѓа мојот мил сокол, - пееше таа некаква старинска јужна песна, - доаѓа да ме понесе на своите силни крилја. - Доаѓа тој како врапче, - рече Зурло, се така дупкајќи го магарето под опаш. Доаѓа како искубано врапче. Зурловите деца, кога го чуја гласот на таткото, во весела пискотница истрчаа по него. Почнаа да му се обесуваат по вратот и да му шепотат нешто кришно на уво. Тоа траеше подолго и тој одвај се иставаше од нивните раце. Најпосле сосема изморен се опре на рамото од својата жена за да го добие заслужениот вечерен бакнеж. Жената по обичај го бакна во челото, потоа во очите. Најпрво го љубеше неговото лево, а потоа десното око. Го бацуваше виделото. Над градината веќе се растопуваше златото на денот и се чинеше дека илјада сонца се кријат низ зрелите круни на дрвјата. Приквечерното сонце долго се нишкаше над езерските води. Се чинеше дека тие го приспиваат. Некој топол ветар го враќаше кон градините, го мамеше, за да не зајде. - Еден ваков ден, - повтори Зурло, - еден ваков ден чини колку целиот живот. - Еден ваков ден никогаш не зајдува, - рече жената, а потоа, сосема тивко запеа: - Бакни го виделото еднаш и уште еднаш, не пуштај го виделото. - Стопанкини жени, - рече Зурло смешкајќи се, - само на тоа мислите. Бакни ме и бакни ме, - запеа и тој - тивко, заедно со жената. - Додека сонцето не зајде, - пееше жената откопчувајќи ја Зурловата летна кошула. - И откако сонцето ќе зајде, не пуштај го виделото, склопи ги очите, сонувај видело... А веќе сонцето беше зајдено и низ градините задува вечерниот ветар. Дуваше од езерото кон долината и носеше сладок мирис на зрело грозје. Тоа велестовските лозја, насадени на самиот брег од езерото, се распукнуваа во приквечерината и испуштаа младо вино на земјата. - Сигурно ќе измени времето, - рече Зурло и го размеша огништето со една гламна. - Сигурно ќе измени штом прокапуваат лозјата. Наскоро ќе дојдат и дождовите. - Оваа година ќе биде убава, - рече жената истресувајќи ја пепелта од погачата што се зореше на огништето. Децата нестрпливо ја очекуваа мајката да им го подели лебот. Тие седеа на сламената рогузина крај огништето и слатко ги шмукаа зрелите патлиџани што им беа во пазувите. Лебот го јадеа мигум и лакомо. Детето што најпрво ќе го изедеше своето парче, сосема тивко мрмореше: - Јас најмалку добив, - мрмореше детето, - јас сум гладен. Детето ја раскопчуваше својата кошула и го покажуваше своето голо меше. - Јас сум гладен, - повторуваше детето. Другите деца се смееја. Бришејќи ги своите поцрвенети муцки, децата низ полните усти зборуваа: - Биди питач, батенце. - Биди питач, - навалуваа децата. - Можеби ќе добиеш. - Добро, - рече детето, - ќе бидам питач. Тој ја протегнуваше својата слабичка рака и со зарипнат глас на питач ќе почнеше да моли: - Мои добри луѓе, смилувајте се... Стрико Пане, ти што имаш душа како ангел, отвори го својот амбар... Детето што беше стрико Пане ќе го натопореше своето меше и дувајќи низ носето ќе речеше: - Ах, добар човеку, сè би ти дал, но сè изедов... Тој задоволно се удираше по своето меше. Другите деца се превиткуваа од смеа. - Проклет ти, - ќе речеше питачот и ќе продолжеше да проси со својата подадена рака. - Вие, стрино Николице, за покој на нашиот добар стрико Никола Савески, одделете корка за сиромасите за бог душа да му прости. - Никола Савески имаше чиста душа, ѓаволе еден, - ќе речеше со писклив глас една од сестрите. - Тргај ми се од очиве, ѓавол ѓаволосан, - го туркаа питачот. Сестрата навистина зборуваше како стрина Николица. Децата весело се смееја покажувајќи ги своите празни раце. - Вие изедовте сè, - плачливо рече детето. Децата останаа со своите празни, протегнати раце. А детето сеедно повторуваше: - Вие изедовте сè. Во куќата потоа се вселуваше глувотија и тишина од пасквелските гробишта. - Престанете со таа проклета игра, - ќе речеше Зурло и ќе им го поделеше својот леб и лебот од жената. - Престанете еднаш со таа игра... - Јас тоа сакам да го слушам, татко, - тогаш се слушаше гласот на парализираната Грозда, што лежеше веднаш до самото огниште. - Тоа јас сакам да го слушам, - липаше девојчето мачејќи се да се подигне од своето место. - Сакам тоа да го слушам, пискливо зборуваше таа. - Добро, - ќе речеше мајката умирувајќи ја. - Ќе слушаш утре. Ќе слушаш секој ден. Децата молчејќи послушно легнуваа. Полека и огнот догоруваше. Во собата беше така празно, пусто. Имаше само четири камари по ѕидовите. Едната беше седело за квачење јајца. Секоја пролет Зурловите ќе изведеа пилиња. Во другата се чуваше газијата и солта. Таа имаше и вратниче и се заклучуваше. Клучовите ги држеше мајката А во другите пак се наоѓаше сув босилек и свадбените алишта на Зурло и Зурлоица. Ноќвите беа свртени ничкум и ногалките стрчеа како црни ножови. Празно беше и бочвето од три страни стегнато меѓу магарчето и саженот дрва. Во куќата беше глуво и пусто. Само одвреме навреме се слушаше гласот на парализираното девојче: - Боже, спиеш, - шепнеше девојчето. - Не, - рече детето, - не спијам. - Не заспивај, батенце, - шепнеше девојчето. - Не заспивам, - се проѕеваше веќе сонливото дете. - И јас не спијам, - рече девојчето. - Никогаш не спијам. Се плашам да заспијам. - Од што се плашиш, - прашаше детето. - Од змиите, - рече таа. - Змиите доаѓаат и ми ги сплеткуваат нозете. - Спиј, - рече детето. - И јас се плашам од змии. - Земи го мојот леб, - рече девојчето за да го задржи да не заспие. - Не, не сакам, - рече детето, - кога ќе умреш тогаш. - Земи го и сега, - рече девојчето, - јас сум сита. Можеби ќе умрам. - Кога ќе умреш? - праша детето. - Не знам, - рече девојчето, - можеби изутрина. - Тогаш добро, - рече детето, - ќе видиме дали ќе умреш изутрина. Потоа детето нежно ја потпре својата глава до главата на својата сестра. - Можеби изутрина, - сеедно повторуваше девојчето силно, силно стискајќи се во детето. Зурло и Зурлоица сè уште беа будни. Жената го молеше човекот да зборува нешто. - Татко, - рече таа, - што онеме, проговори нешто. - Спиј, - рече Зурло со тивок глас. - Се ќе биде добро. - Оваа година ќе биде добра, - рече жената. - Да, - рече Зурло, - оваа година навистина ќе биде добра. - Оваа година ќе има многу свадби, - рече жената. - Ќе биде весело, - рече Зурло насмевнувајќи се со мака. - И кметот има свадба, - рече жената со нескриена радост во гласот. Зурло не одговори. Молчеше. Жената сосема тивко, речиси шепотливо повтори: - И кметот ќе има свадба, татко... - Добро, - рече тој. - Сега спиј. - Зурло, - рече жената со возбуден глас, - кметот те покани да свириш во неговата куќа. Зурло сè уште не отвораше уста. Изгледаше како на градите да му стои огромна карпа. Дишеше тешко и уморно. Изгледаше како човек на кого му се случило нешто многу лошо. Жената сега попусто ја бараше неговата топла рака Таа беше студена и згрчена во тупаница. - Старче, - рече жената, - сигурно нешто се случило. - Не, мајко, - рече тој, - ништо не се случило. - Не, мајче, - рече тој издивнувајќи, - Зурло нема да свири кај кметот. Во неговата куќа не правам веселба. - Нело, - сега жената го навика на име. Беше изненадена и исплашена. Зурло ги протегна своите раце кон жената и сосема нежно ја прегрна. Таа добро знаеше што значи тој додир. Знаеше дека нешто тешко лежи во неговата душа и дека ништо не ќе го натера да се одрече од својот збор. Жената липајќи рече: - Добро, татко, како што си решил... Прави како што ќе знаеш. И досега не ни беше така лош животецот. И отсега ќе проживееме некако. Ќе проживееме некако, нека ни се живи децава... - Ќе живееме, мајко, - рече Зурло насмевнувајќи се. - Ќе живееме додека зреат патлиџаните во градините. Целиот Пасквел на другиот ден зборуваше за Зурло свирачот пасквелски што не сакаше да свири кај кметот Најденко Исаилоски. Господе, поулавел човекот. Живи си ги закопува децата в земја. Нагодуваа луѓето, но никако не можеа да ја дознаат вистинската причина што толку го налутило Зурло. А и тој како да не беше веќе меѓу живите. Се затвори во својата колиба и оттогаш не се случуваше да се чуе неговиот весел глас во долината. Секна неговата песна за птиците и патлиџаните. - Бил пијан кога тоа го зборувал, - се пренесе низ целиот Пасквел. - Пијан бил и се изнатрескал. - Пијан, - пцуеше Зурло кога слушна што сè измислија луѓето. И веќе истата вечер појде на казани каде што обично во тоа време се собираа градинарите. - Зурло, - го дочекаа луѓето вистински израдувани. Но, тоа веќе не беше Зурло. Неговото тркалесто и светло лице како зрело јаболко беше потемнето и многу бразди го имаа ишарано високото чело на свирачот. Само очите, неговите големи, зелени очи сè уште го имаа оној топол пламен на сонцето наутро во летен ден. Тие светкаа, тие беа полни со искри. - Добредојде, стопанка му, - рекоа луѓето. Тој не ги погледна. Беше сив и молчалив како таа есенска приквечерина. - Зурло, човеку, - рече Ангеле Јорданоски, - што се случило пријателе. - Пијан е Зурло, - рече свирачот со зарипнат глас. Потоа ја зеде полокарницата и ја испразни. Викаше: - Пијан е Зурло. Не знае што зборува тој, кучкин син... Стара шуплива глава. Брборко е тој Зурло и знае само да дува и ништо друго. Пијаница е Зурло и зајак што само се коти по градините. Зурло таа вечер навистина беше пијан. Никогаш толку пијан не бил свирачот пасквелски. - Ангеле Јорданоски, си спомнуваш ли ти за онаа зима кога падна голем снег, кога Божа Невеска се обеси... Си спомнуваш ли човеку кога едни војници си одеа, а други пак доаѓаа. Не се знаеја кои беа кои. Едни доаѓаа други си одеа и ги сечеа градините до корен за да си ги испржат вошките. Си спомнуваш ли... - Тоа беше одамна, - рече човекот. - Тоа беше одамна и ништо не си спомнувам. - Одамна, - рече Зурло и пијано се закикоти. - Како да беше вчера, како да беше во овој ден... - Тоа навистина беше одамна, - рекоа луѓето. - Тоа беше многу одамна. - Да, - рече Ангеле Јорданоски бришејќи го своето солзливо, слепо око. Тоа беше толку одамна и кој може да си спомни за сè... - Ангеле Јорданоски, ти не си спомнуваш, значи, - рече Зурло сè уште тресејќи го за раменици. - Ти, Ангеле Јорданоски, не си спомнуваш а... И сите вие... И ти Ране, и ти се правиш ќуче. - Зурло, ти имаш полна куќа деца, - рече Ране, - биди паметен човеку. - И така ќе пцовисаме како глувци, - рече Дафинко Петрески. - Како сега да беше, - продолжуваше Зурло. - Онаа ноќ кога Најденко го поставија за кмет, кога дојдоа со она офицерчето што не се бричеше и со оние други кучиња овде на казанов... Си спомнуваш ли Ангеле Јорданоски... Најденко почна прв: - Ќе ви раскажам цела историја, - рече тој, бришејќи ги гурелките од своите очи. - Ах, каква чудна историја е тоа, господин офицере, така тој велеше. Потоа гласот го правеше како курва белосветска и задникот го топореше како Павлина Ширгоска. - Момчето, синето мое излегло на лов во шумата... И ете ти какво чудесно чудо... Зад една смрека нешто шушка... Волк ли е тоа, човек ли е, премислувало момчето. А тоа нити волк, нити човек - туку војник. А, тоа бил војник! Непријател наш! Бегалец! И тогаш момчето се провикнало: - Ти ли си тој што го мачеше народот мој... Се возбудила крвта во момчето и грмнало право в чело. Војникот како куче скокнал, како куче се тркалал низ долот... Како куче ха, ха, ха... - Молчи, Зурло, - рече Ангеле Јорданоски сега тој тресејќи го за раменици. - Молчи, стара пијаницо. - Браво, добро момче, рече тогаш офицерчето што не се бричеше, - продолжуваше Зурло. - Си спомнуваш ли, Ангеле Јорданоски... Така рече офицерчето и го потчукна по рамениците кметовиот син. Тоа ѕверето си ги покажа жолтите заби и исто така се закикоти. А стариот Најденко веќе се превиткуваше од смеа. Тој сеедно повторуваше: - Како куче, ха, ха, ха... - Не е тоа смешно, рече ти тогаш, Ангеле Јорданоски. Не е тоа смешно, Најденко Исаилоски, вака рече ти и застана пред него. Лесно е да се убие така човек... Гнасотилак е тоа... Си ги расипувам... Проклети ѓаволи! Вака рече и му плукна в лице. Најденко те залепи на ѕидот со железната бастуница. Рековме дека си бил пијан за да те извлечеме. Но тебе ти истече едното око како капка. Едното око ти остана на врвот од бастуницата. Си спомнуваш ли, Ангеле Јорданоски... Зурло потоа замолче. И другите сега молчеа. Ноќ беше над Пасквелија и се испреплеткуваа секавици како црвени конци над градините. Прскаше ситен и студен Дожд. - Зурло, - рече најпосле Ангеле Јорданоски бришејќи го солзливото око. - Да одиме, човеку, веќе е доцна... Одеа низ градините и пееја некоја стара песна за птиците и патлиџаните и тонеа во калта. Низ голите круни на дрвјата спиеше црн дожд и земјата ја претвораше во тесто. Се чинеше дека ќе пропаднат градините, дека ќе исчезнат засекогаш од земјава. - Поубаво е така, - рече Ангеле Јорданоски, - ако не свириш кај него, никаде веќе во Пасквелијава не ќе засвириш. Тој ќе им забрани на луѓето да те викаат. Поубаво е така, пријателе, - зборуваше човекот или плачеше. - Поубаво е така... Јас тоа го измислив со пијанството... - Не, Ангеле, не брату, - рече Зурло, - не можам да свирам кај оној пес. Ќе издржам некако до пролет, а потоа ќе појдам од Пасквелија некаде далеку... ќе кршам ден далеку од Пасквелијава. - Ти плачеш, - рече Ангеле Јорданоски. - Не, - рече Зурло, - не плачам. - Ти плачеш, - повтори човекот. - Тоа од дождот, - рече Зурло и полека, полека се упати кон својата куќа. А дождовите непрестајно врнеа, врнеа... Таа година свадбите во долината како да минаа молчаливо и глуво. Не се слушна свирката на Зурло што можеше да ги пробуди луѓето и од најтежок сон. Луѓето со тага си спомнуваа за тој златен глас што излегуваше од Зурловата грнета. Не, Зурло не беше обичен свирач, со тага си спомнуваа луѓето. Пролетта, оној ден, кога се приготвуваше да ја напушти Пасквелија, Зурло сепак не издржа. Тој ден неговата грнета повторно го разбуди целиот Пасквел. Стоеше тој така висок и исправен, како некогаш, со раскопчана кошула, со отворени гради и долго, занесено свиреше со својата грнета. Градинарите ги оставаа своите работи и доаѓаа во малата Зурлова градина. А тој непрестајно извива, се простува од луѓето, од градините, од дрвјата и од птиците, од својата Пасквелија, се простува од сè што го опкружува, - неговиот златен глас зафаќа сè наоколу, ги разбудува сите предмети и ги раздвижува во просторот. Срцето на веселиот свирач беше пак полно со радост како некогаш, и тоа измислуваше толку чудни и убави песни. - Никогаш поубаво не свирел Зурло, - зборуваа луѓето. - Никогаш толку убаво не свирел како оној ден, - со радост зборуваа луѓето. Потоа долго во ноќта беше весело во малата Зурлова градина. Мажите бараа вино и печено свинско ребро. Градинарите повторно ги запеаја своите песни за птиците и патлиџаните. Тоа беа Зурловите песни за градините. Однекаде дојде и шумот на топлиот ветар и така долго шумеше понесувајќи ја песната на луѓето насекаде низ градините. А веќе изутрината железниот звук на камбаните ја распарчуваше долината на илјади делови. - Умрел Зурло, - шепнеа градинарите. - Умрел со свирката и насмевнат. - Тоа беше негов ден, - рече некој. - Тоа беше неговиот најубав ден, - рекоа луѓето. А ветрот долго шумеше низ градините ширејќи го златниот глас на Зурловата грнета. И секогаш во пролет кога доаѓа овој ветар луѓето помислуваат дека тоа е Зурловата душа неизнасвирена, неизнапеана. ПОНЕКОГАШ КОГА ЌЕ ЗАДУВА ЈУЖНИОТ ВЕТАР Веќе неколку месеци никој не беше навратил во нашата куќа. Иако таа се наоѓаше на главниот пат за долината, живеевме во вистинска глувотија. Беше зима и земјата ја покри дебел снег. Наоколу се простираше огромна снежна пустелија. Насекаде само снег. Големото небо над градините исчезна, - од него остана само едно темно, парталаво клопче. Секој ден непрестајно паѓаше снег. Воден и тежок. Во тоа попладне задува некој украден топол ветар и снегот набргу почна да прокапува. Беше тоа убаво попладне и така долго го прислушкувавме доаѓањето на јужниот ветар. Човек имаше впечаток дека сето тоа е само некаков нестварен сон. - Ѓавол да го носи, - рече брат ми Илко пелтечејќи. - Ѓавол да го носи, каков ветар. - Дете, - рече мајка ми прекрстувајќи се, - немој да го споменуваш името на ѓаволот. - Добро, - рече Илко. - Но навистина го сакам овој ветар. Цела ноќ не би спиел за да го слушам. - Тоа е добар ветар, - рече постариот брат. Тој имаше четиринаесет години и всушност беше најстар меѓу децата Но тој секогаш најмалку зборуваше. Можеби затоа ние сите за сè многу го слушавме. Но беше вреден и, откога татко ми беше земен вежба, целата таа година, тој го замени во многу работи како вистински маж. А имаше и рапав, длабок глас што не личеше на детско пискало. Зборуваше полека и се чинеше со мака. Вадејќи збор по збор од себе како од бунар, тој повтори: - Тоа е навистина добар ветар. Ние помалите во еден глас исто така рековме: - Тоа е навистина добар ветар. - Ѓаволски добар ветар, - рече Илко, - дува од езерото. Дува точно од езерото и ги превиткува дрвјата кон долината. Секогаш така се превиткуваат кога дува од езерото. - Само во пролетно време, - рече постариот брат. - Сега не е пролет, - рече Илко. - Не, - рече постариот брат, - овој ветар секогаш доаѓа пред пролетта. - Добро е што доаѓа пред пролетта, - рече Илко. - Тоа е навистина добро. Сега и ние помалите за првпат ги повторивме и Илковите зборови. Рековме: - Добро е што доаѓа пред пролетта. Постариот брат насмевнувајќи се рече: - Но пролетта е уште далеку... Би можело овој ден да се појде во шумата за дрва. Илко се почешка малку по тилот и клепкајќи со очите, секогаш потклепнуваше со очите кога не му се допаѓаше некоја работа, сосема тивко изусти: - Јас повеќе би сакал да го слушам овој ветар. Гледаше низ прозорецот кон градините и полето. Толку е убаво да се слуша овој ветар, - повтори како за себе. - Ќе го слушаме надвор, - рече постариот брат. - Ќе го слушаме така од поблиску. Илко повеќе ништо не рече. Потврдно кимна со главата и нишајќи се појде по најстариот брат. Само кога изминуваа тој не заборави весело да довикне: - Еј, деца, ова ти е ветар, - рече тој мавтајќи со рацете во воздухот. Мајка ми се помоли на господ припалувајќи го кандилото пред иконите. Потоа убаво го облече Масларот, нашиот најмал брат, и заедно со сестра ми Елена го допрати до бавчите за да пронајдат незамрзнати кочани зелка. Од нив мајка ми знаеше да направи топла чорба и секогаш зборуваше дека тоа е најубавото јадење за деца. Сепак, јас чувствував поголемо задоволство кога ги баравме низ длабокиот снег отколку кога ги јадевме. Особено ми се допаѓаше долгото рошкање по снегот. Но тој ден јас морав да останам дома со другите деца за да ги учам молитвите. Никако не можев да ги задржам в глава тие проклети молитви што ги пеевме пред секое јадење и легнување. А мајка ми поради тоа беше многу несреќна и дури, чинам, патеше. Често се молеше на бога за мојот живот. Но мене ништо лошо не ми се случи. - Дете, - рече мајка ми земајќи ме нежно во својот скут, - дете мое, - повтори таа, - зар не би можеле малку да попееме. - Тоа би било добро, - ги промрморев овие зборови што често брат ми Илко ги изговараше за секоја работа. Тогаш молчејќи гледав низ прозорецот некаде далеку кон градините и полето. Над нив јуреше јужниот ветар и мислев како би било убаво да се излезе од куќата и долго, долго да се трча низ полето. - Зар не сакаш да пееш, - прашаше мајка ми сè така тивко и мило. - Сакам, - реков, исто така тивко како неа. - Сакам да појдам низ полето. Полето како да беше тука, пред нашата куќа. Во полето кога ќе задуваше топлиот ветар, житото се брануваше зелено и високо, се брануваше цел ден и цела ноќ и се чинеше дека околу нашата куќа кружат добрите духови на светците. А кога житата ќе добиеја бакарникава боја, кога отежнуваа и приклонуваа кон земјата, тогаш целата околина ја исполнуваше некаков тивок шепот. Којзнае за што си зборуваа зрелите жита со земјата. Можеби ги довикуваа луѓето. Тогаш навистина никој не спиеше во долината. Во долината секогаш беше живо и бучно. Но сега сè беше немо и пусто. Полињата беа тивки и глуви. Мртви беа полињата и ненасадени. Речиси сите мажи од долината беа вежбари. Децата не можеа да ги насадат сите полиња. Никој не знаеше зошто точно во тоа време мажите беа земани за вежбари. Сега навистина насекаде беше пусто. Никогаш нема да си спомнам зошто сакав да трчам низ полето. - Дете, - рече мајка ми мирно, - сега не е време за да се појде низ полето. - Секогаш е добро, - реков. - Сакам да појдам низ полето кога дува овој ветар... (И тоа беа Илкови зборови и се чинеше дека сите негови зборови ги знам напамет). - Ќе појдеме, - рече мајка ми, - ќе појдеме кога ќе дојде пролетта. Кога ќе се врати татко ти... Тогаш сите ќе појдеме. - Кога ќе се врати татко, - прашав. - Ох, ќе дојде веќе тој, - рече мајка ми бацувајќи ме в чело. - Ќе дојде тој, - повтори таа и запеа некоја молитва што, ако си спомнувам добро, и јас ја знаев. Пеевме заедно со мајка тихо и среќно. Веќе доаѓаше и првата приквечерина и бран по бран го снемуваше ветрот. Полека околината ја исполнуваше онаа позната самотија со која живеевме веќе неколку месеци. Насекаде беше снег и глуво како да бевме далеку од целиот свет. Само некаде од близината Елена потпевнуваше некаква весела песна и јасно се слушаше смеата на нашиот најмал брат. Пеејќи трчкаа за да се загреат. По нив исто така трчкаше стрикото Ангел со кошницата на неговото десно рамо. Се случуваше од кошницата да падне по некој кочан и да го погоди стрикото точно во неговата брада. Од тоа децата се превиткуваа со весела смеа. - Стрико Ангел, стрико Ангел, - извикуваа децата влегувајќи во куќата засмеани и весели. Стрикото веќе не се смееше и неговите очи не беа весели. Тој дури и ги затвори очите во еден момент како да се присетуваше што требаше да рече. Потоа со испитувачки поглед гледаше наоколу... Приземно студено душеме со неколку дупки на средината... Од неразгореното огниште мал сноп бледникава светлина лази низ ѕидовите од собата како отровна змија и исцртува чудни ликови чии очи беа празни и суви. Стрикото Ангел подолго остана така среде собата, не помрднувајќи се и не прозборувајќи ниту збор. Најпосле, со мака се спушти на триножното столче крај огништето. Рече: - Сано, - секогаш кога за нешто ѝ се обраќаш на мајка ми така ја навикуваше. - Сано, каде се децата, - прашаше буричкајќи го огништето. - Ѓавол да го носи какво време, - се чу гласот на Илко. - Ѓавол да го носи, - повтори тој. - Што тоа, - рече стрикото живо, божем весело. - О, стрико Ангел, - рече Илко и му ја подаде раката. Потоа повтори - Ѓаволско време, нели... цело попладне дува топол ветар и човек мисли дека ќе настане пожар, а веќе час потоа се боцка... Ѓаволско време. Постариот брат го потчукнуваше одзади за да замолчи. Замислениот поглед на мајка ми го тргна и тој посрамено рече: - Но стрико Ангел, нели времето е секогаш добро... Времето никогаш не може да биде лошо. - Не, - рече стрико Ангел, - времето никогаш не може да биде лошо. Потоа долго никој ништо веќе не рече. Беше доцна ноќ и децата веќе беа сонливи и слатко дрочеа заспани крај огништето. Само стрико Ангел, мајка ми и најстариот брат сè уште стоеја на своите места не помрднувајќи се ниту за миг, како да беа замрзнати. Сигурно тие не легнаа цела ноќ. Изутрината на истото место беше уште само постариот брат. Стрикото Ангел и мајка ми беа отидени некаде. - Еј, Николе, - рече Илко пелтечејќи. - Еј, зошто плачеш... - Молчи, - рече најстариот брат бришејќи ги солзите. - Молчи да не ги разбудиме децата. - Ама зборувај, ѓавол да ги носи, - рече Илко. - Веќе е ден. Постариот брат стана од своето место и дојде во постелата. Ја зеде Илковата глава во себе и нешто тивко му шепна. Потоа така долго останаа двајцата гушнати и расплакани. Ние помалите веќе бевме разбудени и со скрстени раце на градите ги гледавме постарите браќа. Ние сè уште не знаевме што се случило. - Зошто плачете, - рече Елена триејќи си ги очите со својата слаба рака. Нејзиниот глас ги штрекна браќата и тие набрзина се исправија бришејќи ги своите влажни лица. - Никој не плаче, - рече Илко. - Немој да измислуваш. - Вие плачете, - рече со писклив глас Елена. - Потивко, - рече постариот брат. - Доаѓаат луѓето... По патот навистина доаѓаа една мала група луѓе, црни и тихи. Напред одеше стрикото Ангел и вујкото Филип, со своето коњско лице, потоа доаѓаа стариот Грул и Зурло свирачот, куциот Шчипек со својата бастуница и Голтакот Пумпалоски, највисок од сите. Некој непознат човек тераше црн коњ впрегнат во една стара кола. Веднаш по колата чекореа стрина Ангелина, мајка ми и старата Грулица. Вујната Филипица беше трудна и тешко чекореше. Потоа јасно можеше да се види во колата еден голем мртовечки сандак. - Татко, - рече Елена и почна да плаче. - Татко, - рековме и ние помалите и сите почнавме да плачеме. - Потивко, - рече постариот брат плачејќи. - Потивко, - рече Илко, а солзите непрестајно му течеа низ лицето. - Потивко, - рекоа браќата шмркајќи. И ние сите замолчевме шмркајќи. Мислевме дека така навистина треба да биде. Потоа повторно почна да врне снег и долго, долго траеше зимата. Насекаде наоколу беше снег. Пусто и глуво. Само понекогаш во ноќите кога ќе задуваше јужниот ветар се чинеше дека под прозорецот довикува познатиот татков глас. Тогаш често останувавме будни цела ноќ. КОГА ДРВЈАТА УМИРАА Семејството Шчипекови - а тоа беше составено од благородни луѓе: мајката Шчипекова, неговата жена и петте деца, живееше недалеку од нас, исто така тивко и глуво. Може да се рече дека Шчипековите живееја осамени и заборавени. Чичкото Шчипек се сметаше за нешто победен човек од нас, та затоа тој некогаш беше многу чувствителен како и сите сиромаси. Тој претпочитуваше дека честа е единственото негово богатство што му го подарил добриот бог и поради тоа за ништо на светот не сакаше да ја извалка. Кога доаѓаше во нашата куќа никогаш не зборуваше за долгата зима, никогаш не спомнуваше дека одамна веќе нема зрно во неговиот амбар, - о, тој навистина беше чуден човек... Никогаш да се пожали, никогаш да го опцуе животот. Не, не беше чичкото Шчипек никаков чудак, не беше тој ниту надуенко, ниту тврдоглав човек, - едноставно тој мислеше дека е така напишано да се живее. Таква била божјата волја и попусто би било тука секакво оплакување од животот. А ѓаволска ли волја беше тој живот. Но тоа никогаш не го зборуваше чичкото Шчипек. Напротив, за цело време додека ќе останеше, ни прикажуваше некакви чудни приказни со волци и лисици. Тоа беа весели приказни и ние секогаш со срце ги слушавме. Убаво знаеше да прикажува чичкото Шчипек. Неговиот благ и длабок глас можеше да го придобие секое детско срце. Затоа ние сите многу го сакавме и искрено се радувавме кога чичкото Шчипек ќе се решеше да дојде во нашата куќа. Последен пат тој дојде еден јулски ден во самата изутрина Доаѓаше низ градините зборувајќи нешто сам со себе, - и ние веќе со сигурност знаевме дека тоа е чичкото Шчипек. По обичај, секогаш нешто си зборуваше за времето. Тој е висок и малку подгрбавен, има огромни долги раце и големи нозе, но одот му е лесен и брз. Кога оди ја граби целата земја под себе и како големо дрво се превиткува час лево, час десно. Гледајќи го оддалеку човек може дури и да се исплаши од неговата појава ако не го познава неговото добро лице, бакарните образи и неговото високо чело, преку кое постојано лебди некој неизгаслив пламен. Со тој пламен се чини се распалени и неговите очи, со блескотна боја на зрели смокви. Тој не знае да се мурти, човек има впечаток дека целото негово суштество се смее благо и пријателски. Тој ден исто така беше насмеан и весел и долго зборуваше за убавото време. Од своите џебови истресе цел куп зрели праски, какви што ретко се сретнуваа во нашата долина. Тоа беа убавите Шчипекови праски и ние децата со радост ги грабавме. Татко ми насмевнувајќи се но не многу весело рече: - Тоа е од она дрво, деца мои... Она дрво што го насади чичкото Шчипек со своја рака. Такво дрво е нешто чудо. Некогаш кога ќе зборуваа луѓето за ова дрво, сите се смееја. Оваа приказна за дрвото што ја измисли самиот тој веќе ја знаеја сите во долината и поради тоа често го подгибнуваа. Но тоа не го навредуваше овој добродушен човек. Ако некој го запрашаше, тој сеедно ја повторуваше својата приказна. Луѓето се превиткуваа од смеа. - Господ да ви прости, ќе речеше чичкото Шчипек, но навистина вакво дрво нема во нашава дрлина. Тој со своето огромно рачиште весело покажуваше кон тенкото стебло на праската, изникната веднаш пред прагот на неговата куќа. - Не, пријатели мои, ќе речеше тој. Никаде наоколу нема вакво дрвце. Татко му уште еднаш со сосема сериозен глас повтори: - Тоа е најчудното дрво, рече тој. И најубаво во целата долина. Но чичко Шчипек сега само се насмевна и одмавна со раката во воздухот, како да се бранеше од нешто непознато. Потоа сосема тивко изусти: - Остави го тоа, пријателе мој, рече тој, остави го за подруги времиња. - Молчи, рече татко ми. Тоа морам да им го речам. Тоа мора добро да го знаат... Тоа треба да го запомнат... - Зборуваш како да завршува животот, рече чичко Шчипек, и смеејќи се, му ја подаде својата голема, рапава рака. Потоа нè зеде сите нас во неговите широки прегратки и силно нè стисна. - Ќе изникнат уште многу такви, рече тој и измина. Чичкото Шчипек и уште пет други, сиромашни луѓе беа првите вежбари од долината. Секогаш најпрво ги земаа сиромасите, а потоа, редум, сите. Од фронтот речиси не доаѓаа никакви вести. Тоа беше некаде во близината и секој ден се слушаа пукотници. Жените рано изутрина излегуваа пред своите куќи и си ги раскажуваа соништата за мажите. Со тоа единствено се залажуваа дека по нешто знаат за нивниот жквот. Така минуваше секој ден, секој ден страшни пукотници и долги бескрајни соништа Понекогаш го измолуваа стариот да им свети масло. А кога еднаш, ноќе, жената на селскиот гробар се разбудила, сета избезумена од страв и солзи, стариот поп ја уништи сета надеж кај кутрите жени само со неколку зборови: - Нашите жени ги фатил бес, рекол попот. Соништата се од ѓаволот. Само на него мислат, проклетите... Пристигна и зимата. Веќе не се слушаа и пукотниците. Фронтот се префрлил на некое друго место. Тогаш старците, со коли и магариња, појдоа на Томорос за да ги соберат мртвите. Неколку дена по ред колите крцкаа претоварени со мртви човечки тела Тоа беа сè наши луѓе, од Прилепско до Охридско. Ги растовараа како цепаници дрва долж брегот на езерото. Крвта им беше сосема истечена. Луѓето тешко ги препознаваа. Татковци и мајки и жени и сестри и деца со часови изминуваа крај езерото. О, тоа беше долг, проклет пат. Се случуваше, понекогаш, човек да се препознае. Измамената мајка ги надминуваше ечењата на брановите. Тие неколку дена изгледаше дека се продолжија во безброј години. И зими. Тогаш, по неколку семејства живееја во една куќа. Маката луѓето ги собра во едно. Така, полесно го победуваа стравот и гледаа што ги косеше човечките животи. За да бидеме поблиску до селото ние се преселивме во Шчипековата куќа. Шчипековата куќа изгледаше како старо, трошно дрво, изложено на сите зимски ветрови. Ништо не можеше да ја затопли оваа зимница. Шчипековите веќе ги имаа исечено сите дрвја во нивната мала градина. Пред куќата беше вистинска пустелија. Но најстрашно беше еден ден во февруари. Тој ден, жената Шчипекова ја зеде секирата и молчејќи излезе од куќата. За миг застана пред нежното стебло на праската, а потоа силно зафуче како да сакаше да го исече од корен. Тогаш чинам, сите нас, нè опфати некоја силна треска, посилна од студот и зимата. Час потоа Шчипековата жена како вкопана остана пред дрвото. Стоеше пред исеченото дрво со чудно ококорени очи. Потоа погледна кон патот како да очекуваше некого. Но таму беше глуво и пусто. Само повремено доаѓаше ветерот и се чинеше тоа чичкото Шчипек зборува со луѓето застанат пред куќата. Доаѓаше неговиот глас: - Го гледате ли ова дрво, пријатели мои, им довикнуваше тој на луѓето. - Што тоа човеку, прашуваа луѓето божем не чуле. - Го гледате ли ова дрвце, повторуваше чичкото Шчипек. - Што има тука да се гледа, ќе речеше потоа обично татко ми. - Што има толку чудно во тоа дрвце. Праска како сите праски. - Ехе, ехе, пријателе мој, ќе речеше чичкото Шчипек, мафтајќи со својата голема рака и потсмевнувајќи се весело. Праска како сите праски. Не, не е тоа како сите други. Не е, пријателе мој. Тоа е нешто друго... Вакво дрвце не ќе најдеш во целава долина Тоа е измислено, пријателе мој... - Такво дрвце, ќе речеше татко ми вртејќи ја главата како да се исчудува. Кој би рекол... - Ах, кој би рекол, ќе воздивнеше чичкото Шчипек. Тоа ти е цела приказна. Ова е чудно семе. Сум го носел дури од море, од Солун. Само на море се најдува такво семе. Тоа е нешто за приказание, пријателе мој. - Ѓаволски знае да измислува, ќе речеа луѓето смеејќи се весело. Голем враг стана овој Шчипек. Тогаш Шчипек добиваше црвена боја по образите и со сосема сериозен глас ќе речеше: - Ништо не сум измислил, пријатели мои. Ова е навистина чудно дрвце и раѓа плодови колку една тупаница. Тој се удираше со својата голема тупаница по градите и смеејќи се повторуваше: - Точно колку една тупаница... И се колнам за тоа. - Добро, ќе речеше најпосле татко ми, тоа уште ќе го видиме. - Да, продолжуваше чичкото Шчипек. Точно на тоа мислев кога ти зборував за ова дрвце. Одвај чекам да го видам со плодови. Ѓаволски се плашев да не угине семето. Но сега, еве, израсна. Само гледај, пријателе мој. Ќе го запамети целата долина ова дрвце. Луѓето така и го завикаа ова дрвце Шчипеково дрво. Но сега тоа лежеше мртво на земјата пред нозете на жената Шчипекова. - Прости ми господе, шепна жената. Богородице, мајко наша! И ти, свети Климент... Потоа брзо ја зафрли секирата настрана и безумно залипа. - Тоа беше Шчипековото дрво, липаше таа на глас. Липаше и изговоруваше бесмислици, како пред неа да лежеше самото Шчипеково тело. Липаше: - Малечко мое... Мако наша... добро мое. СМРТТА НА ГРАДИНАРОТ Старата Грулица јаваше на магарче рано изутрина кон градините, потсмевајќи се за нешто по целиот пат. Беше август, најубавиот месец во годината. Тоа е времето кога во Пасквелија зреат смоквите. Навистина нема поубав месец од август, мислеше старата. Но таа имаше и своја причина така да мисли. - Груле, - рече старата Грулица, - каков убав ден човеку! - Тоа е август, момичко, - рече стариот Грул намигнувајќи со своето крупно, светло око. - Тоа е август, повтори старата Грулица и исто така намигна. - Време кога зреат смоквите, - дополни Грул. Потоа го зеде магарчето за огламник и тргнаа низ сувата бразда кон градините. Одеа полека по браздата што водеше до нивната градина, чудејќи се зошто војниците ги натопориле пушките кон нивните мали смокви. Во еден миг Грулица дури се исплаши да не пукаат. Таа налутено им довикна: „Еј, да не сте пијани...“ Кога стигнаа пред оградата, ги запре старшијата. Војниците им го затворија патот. - Старшија, што ви е утринава, - прашаше стариот Грул. Старшијата не одговараше, а оние другите сè уште не ги спуштаа пушките како навистина да сакаа да ги убијат малите, светли очи на смоквите. - Будали се овие кучиња, - рече старата Грулица. - Навистина, што станало, војници, - рече стариот Грул збунето. Војниците не се ни помрднаа, како да беа скаменети. - Мајчина ви, - опцу старата Грулица. - Мајчина ви немтурска. Таа ја подаде главата под мишката на својот маж и со весел глас рече: - Август е најубавиот месец во годината, старшијо... Тоа е времето кога зреат смоквите... Сакаш ли ти смоква, момче? Старшијата налутено ступоти како да сакаше да ја убие земјата под себе. - Прашувам, - рече Грулица мирно, правејќи се како да не разбрала најдобро, - прашувам дали сакате смоква... - Престани рече старшијата, - вештице ниедна! Таа ѓаволски подоко го гледаше и му се потсмевнуваше. Ах, како знаеше да се преправа старата Грулица. Таа сè така благо насмевната праша: - Навистина ли не сакаш смоква? - Не, - рече војникот пцуејќи ја старата Грулица. - Чудно, - рече Грулица и се закикоте. - Одвај можеше да рече: - Слушаш ли Груле... Маж да не сака смоква... Сигурно тоа војниците и не го очекуваа. Заштракаа и со заби и со пушки. Најпосле, старшијата со приглушлив глас процеди: - Ова е за последен пат, вештице. - Таа само се шегуваше, - рече стариот Грул. - Нели се шегуваше? - Сигурно, Груле, - рече старата. - Јас се шегувам со сите, сите мажи што не сакаат смокви. Тое е многу чудно, пустината. Пред да може да заврши, другите војници ја симнаа од магарчето и ја поведоа во караулата, наспроти нивната градина. Стариот Грул збунето се стрча по војниците за да открие во што е неволата. Командирот на караулата шеткаше по канцеларијата мавтајќи со рацете лево-десно како да бараше нешто изгубено во запурливиот, тежок воздух во собата. Кога влегоа Груловите, тој зазеде тврдоглава поза и необично пискливо заповеда: - Ваму, покажуваше во спротивниот агол од него. Груловите имаа обичај да работат против наредбите. И сега ги опфати тоа чувство и тоа посилно отсекогаш растеше во секоја нивна старечка жила. Не се ни помрднаа, се држеа за раце застанати крај вратата. Војниците попусто ги туркаа. - Што се будали, - му рече старата Грулица на својот Грул. Командирот, пцуејќи, зачекори кон вратата. Груловите мирно го очекуваа премислувајќи се што, всушност, згрешиле. Секоја година, секој август во годината кога ќе зазрееја смоквите, Груловите доаѓаа во градините за да ги чуваат малите зрели смокви. Ги чуваа како своите очи, иако од нив немаа никаква корист. Луѓето од Пасквелија ја знаеја тагата на старите и никогаш не се осмелуваа да ги одвратат од оваа игра што секако ќе потрае до нивната смрт. И сè додека не дојдеа првите есенски дождови и додека не попаѓаа веќе расипаните смокви, Груловите не ги напуштаа градините. Тоа беше времето кога се враќаа момчињата од војска. Тие го очекуваа и својот син, иако знаеја дека тој никогаш веќе нема да се врати. Но во август, секој август во годината ги измамуваше двајцата стари. Можеби ќе се врати, им шепнуваше август, им ветуваа светлите очи на смоквите. Понекогаш се опиваа и тогаш долго прикажуваа за август, за најубавиот месец во годината. Грулица, тетеравејќи се, ќе појдеше кај стражарот од караулата и долго, долго му зборуваше за август, за смоквите и најмногу за својот син. Стражарите секогаш молчеа како да беа неми. Тоа ја разлутуваше старата. Лутливо ќе речеше: - Слушај ти момче... и јас имам син војник... Но тој никогаш не беше ваков труп. - Да, - потврдуваше стариот Грул со гордост. Моето сине никогаш не се лутеше. Вас како мајка да не ве родила. - Замолчете, - заповедаше стражарот. - Полека, војниче, полека, - го умируваше старата Грулица. - Јас имам уште што да зборувам. Ако сакаш да знаеш, мене ми е должен за еден збор и самиот цар. - И самиот цар, богами, - потврдуваше стариот Грул. И тој требаше тоа да го знае. Моето сине навистина беше добро момче. Кротко како магарчево. - Слушаш ли, војниче, - зборуваше старата Грулица, а гласот ѝ потреперуваше. - Тоа ни беше единствено дете, - рече стариот Грул. - А сега и гроб не му знаеме, - рече старата. - Во друга земја умре, - рече стариот Грул. - Слушаш ли војниче, - одвај чујно шепнуваше старата. - Слободно тоа ќе му го речам и на вашиот цар. Еден ден ќе се испијаниме јас и мојот Грул и чудо ќе направиме! - Гологлав ќе бега стопанкиниот цар, - рече Грул. - Гологлав сосе царица, никаде место не ќе го собере. - Жими виделинава - рече Грулица. - Еден ден ќе се испијаниме и чуда ќе направиме... Потоа задоволни се враќаа под сенката на малите смокви. Тој, тогаш, беше повторно тука во градините, го слушаа неговото потсвиркување, неговото ѓаволско убаво потсвиркување, носејќи ја водата низ браздите од стебло до стебло. Гласот на командирот ги штрекна. - Имате ли деца, - прашаше тој. Во канцеларијата стануваше несносливо. Грулица го избриша влажното чело со дланка, погледнувајќи во својот Грул. Тој благо ѝ се насмевна земајќи ја со себе како да сакаше да ја прегрне. - Имаме, - рекоа старите во еден глас. - Колку ги имате? - Се вика Спаско, - рече Грулица тивко. - Каде живее, - процеди командирот. - Овде, со нас, - рече стариот Грул. - Во градиниве, - рече старата. - Лажете, - процеди командирот. - Гадови! - Тоа е вистина, - рече Грул мирно. - Тоа... и не сме гадови. - Гадови сте, - рече командирот. - Ти си гад, - рече старата Грулица. - Ти и твојот цар. - Сега не сте пијани, - процеди командирот. - Сега не сте пијани, нели? - Не, - рече Грулица - Сега не сме пијани. Командирот замавна со раката кон пркосното лице на старицата Пред да може да го достигне, Грул го зграпчи со своите раце. - Не така, - рече Грул. - Додека јас сум жив не оставам прав да падне... Грул не заврши. Војниците веќе го кутнаа на подот. Грулица мирно се спушти до него и со раце ја зеде неговата глава. Не писна, ниту пак прозборе, само усните тивко го произнесуваа Груловото име како да сакаше да го разбуди за да појдат во градините. Командирот им нареди на војниците да го изнесат додека луѓето не се собрале од градините. - Преку задната врата, - нареди тој. Војникот ја отвори задната врата. Кога погледна, надвор на патот беа сите градинари како од земја да изникнаа. Тие доаѓаа кон караулата. И не одеа многу брзо. Кога стигнаа сосема блиску, дури тогаш стражарот си спомна за војничките правила, но веќе беше предоцна, остана нем на местото. Другите војници изгледаа како избрливени деца од глад... во рацете цврсто ги држеа пушките за да не им испаѓаат на земјата. А луѓето сè поблиску и поблиску доаѓаа... - Пци, никогаш ги немало толку, - рече еден од војниците сосема тивко. На јунаците срцето им слезе в петици. Луѓето доаѓаа и молчеа. Никој не можеше да ги запре. Тие се разбираа и без зборови. Застанаа пред вратата и така насобрани и мажи и жени и деца изгледаа како да израснуваат во едно високо дрво, највисоко од сите дрвја во долината. Офицерот, стоејќи крај вратата, прикован од надојдените и удиран од зажарениот воздух на луѓето што им излегуваше од нивните запалени аргатски срца, гледаше кон своите војници, не можеше да ги види, тие како да се стопија под босите нозе на градинарите. - Тој го пцуеше царот, - рече зашеметен командирот. - Се закануваше дека ќе го убие. Луѓето и не погледнаа во него. Молчејќи го понесоа телото на стариот Грул сè така стиснати еден до друг. Потоа бавно зачекорија кон Пасквелските гробишта. Тоа беше август, најубавиот месец во годината, август кога во Пасквелија зреат смоквите. ПОЖАР - Војната заврши, - шепнеа пробудените луѓе. Војниците си одеа скришно. Бегаа во ноќите како крадци. - Ќе дојдела гола и гладна војска... Ќе дојдела безбожна војска, - рече стариот епитроп. - Не, тоа не е никаква војска, - рече Голтакот Пумпалоски, идниот народен поет. - Тоа се наши луѓе. Доаѓа слободата. - А каде е сонцето, човеку, бог те простил, - се прекрсти поп Антим со тажен поглед кон небото. Сонцето го немаше на пасквелиското небо. - Уште никој не знае што ќе биде со нас, - рече епитропот прекрстувајќи се. Тихичко, само за себе се помоли. Продолжително гледаше во небото. - Се знае, - рече поп Антим, - доаѓа второто пришествие. Гледајте како остинува земјата и небото. Од езерото задува студен ветар и почна да зафаќа мраз по предметите наоколу. Селските камбани сами заѕвонија со својот железен глас. Луѓето не можеа да се помрднат од своите места. Се чинеше како и тие да замрзнале. Земјата почна да распукнува на илјади делови и насекаде ползеа змии. Преку небото за миг пролета голем пламен и од него некој силен глас пророкуваше: - Оваа земја ќе ја снема од светот. Не ќе остане ниту камен, ниту дрво. Пустелија ќе биде оваа земја. Нејзината судбина определена е еднаш засекогаш по божјото претсказание и ништо не може да го спаси овој ѓаволски народ. Амин! - Што се случува ова со нас, господе, - праша еден глас. - Толку ни е голема макава, - рече еден друг, - зошто не нè оставиш ти барем на мира? - Куче да го држиш врзано со денови ќе поулави, а не човек, - рече Диме Кушелев. - Луѓе сме ние господе, - рекоа луѓето, - луѓе, а не жаби змии да не јадат. - Луѓе, луѓе, луѓе, - од илјади грла се тргна овој глас под небото, еден страстен, силен глас ја цепеше замрзнатата земја. А веќе приквечерината, Веселникот, синот на Иванка Трајческа, најпрв стигна од борците во Пасквелија и лутливо ги пцуеше луѓето. - Еве, - вели Веселникот, - мајката ваша, ве ослободивме! А вие ваму ја предавате револуцијата. Коленичите пред поп Антим и пеете молитви... живеете по старо... Чекајте само да пристигне другарот Тацко, мајката ваша! Тој сите ќе ве дотера! Не сте вие луѓе, срамота сте, вие ѓаволи. Димко Костејчиноски Плосков, шлапкајќи со своите боси нозе во светлиот, студен и тежок пролетен шамак, мавтајќи со рацете некаде неопределено кон небото како ранета птица што се обидува да се врати во височината, веќе цел век се готви да отвори уста. И тој сака да знае, да му се одговори, збор да чуе. Подзинува и подголтнува, но гласот никако не му излегува. Прска светлиот, студен шамак на пролетта ги валка рацете, го валка човечкото лице. Тоа е темно, кално, згрчено. Сака да проговори, не можел. Глас не излегува од шамакот, од душата. Најпосле се јави неговиот глас, - експлозија од карбитна ламба. Оган на небото, оган на земјата, човекот со мака рече: - Немој ти така, Веселниче, чинчим, луѓе сме ние од памтивека, - искажа во реки пот, - луѓе сме ние, ами што сме... - Ако сте луѓе, мајката ваша, - вели Веселникот, ја тресе својата убава кадрава глава, смеата му блика како од полн извор, чиста, ѕвонлива, весела, непокорно летка неговиот блескотлив поглед, намигнува, во воздухот се раѓа цвет, окце не одделува од цветот, ѓавол, на делото не заборава, - ако сте луѓе, браќа мои, тогаш бидете луѓе! Запејте! Сега сте слободни и пејте колку душа ви држи! - Како така, - зачудено праша Алексо Ристески мижуркајќи со своите гурелави очи, секогаш во крвца обоени, малечки очиња што гледаат, што не гледаат, сакати, - како така, човече божји, од небо слободни сте, - со недоверба рече, а неговите очи непрестајно ронеа. - Чунким, секогаш така ни велеа, - рече Димо Плосков, - чунким, и во српското и во бугарското истото го говореа... - Ама секој си игра со нас како што сака, - вели Алексо и си ги брише солзите од очите. Стакленца Мраз. - Ти си барем наше дете, Веселниче, - вели Димко Плосков - па кажи ни ја вистината... Кажи каде глава да кршиме. - Секогаш бевме измамени, - рече Алексо Ристески, цуцак бевме слободни. Во човек како нас не останува верба... Не остана никаква верба, Веселниче сине! - Слободни сте, - се провикна Веселникот со сиот глас, со сè што имаше во него, со сè живо што тупкаше, што течеше во неговите жили, слободни сте, така вели револуцијата. Слободно ќе живеете. А штом вели револуцијата, треба да верувате. Таа никогаш не излажала. Да живее револуцијата! Молк, босите нозе се заробени од земјата, тешки се, никој не се помрднува од своето место, ништо не се движи. Луѓето како камења неми, од силна бура донесени, растурени, оставени на земјата Нема веќе никакви знаци привидувања. Небото е чисто, кристално, зраците право како стрели паѓаат кон земјата, студено е, многу, многу е тешко да му се верува на сонот. Веселникот можеби сонуваше, можеби тој кажуваше сон. - А кој ѓавол си ти, Веселниче, - жените како жени, послободни, весело прашуваа. - Каков си ти, врагу? - Јас, - рече Веселникот целиот растопувајќи се, како вистинска капка роса штом дојде во допир со сонцето, поклонувајќи се кон женичките, бакнувајќи го шамакот, му мирисаше на штотуку извадена погача во огниште печена, заборави - три дена бригадата мина без ронче, - се поклонува, намигнува, гласот му станува чуден, нежен, треперлив, револуционерен, - јас ти сум, другари мои, најблизок до другарот Тацко! Јас сум ти курир, другари мои, ако ја сакате целата вистина! Тоа е доверливо... само директиви! Потоа се загледа некаде незнајно, кон високото небо, насмевката сама му течеше од младите и полни усти, - во рацете непрестајно ја мазнеше црвената петокрака на титовката. - Чунким, - рече Димко Плосков, - убаво си дотерал, Веселниче. Одржи еден говор, нека чуе народот... - Де, де, - навалуваа поослободените луѓе, - речи и ти нешто, Веселниче! Се раздвижи шамакот, зачекори земјата, се мрдна. Се пробуди, чади земјата, станува топла, станува мека кадифена, ја потпалува крвта, се топи мразот, поцрвенува... Се лулее земјата, ветрот ја носи, лесна била земјата сламка. Лета. - Говори, Веселниче, - велат луѓето, - речи нешто, брате! - Ете, - вели Веселникот и се чешка по раскопчаните гради, - нешто го гори, некој од луѓето како кација жар да му турил под грчманикот, ете при секој збор ги токми устите, сега сите ќе бидеме слободни и ќе живееме како што ќе реши народната власт, - му се врати гласот, зборовите сами му течат. - Тука, значи, нема никаков цуцак. Работата е сосема јасна ќе речат луѓето, - другари, оваа земја на Спиро Донев е арамиска, грабана од народецов наш и таа да му се врати на народецот! Земјата се поделува на сиромасите и точка. Одиме понатаму, другари. Амбарот на Јанакија Крлев крцка со суво жито, а народецов наш умира. Да се подели за сите подеднакво и точка. Одиме понатаму, другари... Во магазата на Шапкар крцкаат вреќи со шеќер и сол, - дај народецов нека се облажи, нека се посоли. Одиме уште понатаму, другари... И така си одиме понатаму, нема запирање! - Чунким, така не е лошо, - рече Димко Плосков. - Добро е така, - рече Живе Кушелев, - тогаш тебе, Веселниче, ќе те избереме за кмет. Таков кмет ни треба што ќе биде за народот. Оваа стока, Спиро Донев, мајчичката негова, душата ни ја извади. Сега тебе ќе те избереме за кмет! - Каков кмет, свате, - се превиткува Веселникот од смеа, - каков кмет, ѓаволе проклет! Не ќе има веќе кметови на светов, земја пролетерска ќе правиме, кметовите ќе ги очистиме, мајката нивна! А на Спиро Донев душата како на мачка ќе му излезе сама, - вели Веселникот и дува низ нос. Гледа под око, пак му се јавува оној цвет од небото. Му намигнува, го гали. - Спиро Донев е куче, - дува низ нос. Гледа цвет, небото, целото небо му се смешка. - Тој пес, Спиро Донев, така и ќе заврши! Револуцијата ќе му плати... - Тоа е право, - вели народот, - тој пес нè изеде! - Да живее револуцијата, - со солзи радосници извика народниот поет Голтакот Пумпалоски. Прв, растреперен, во шамак до коленици. Висок, подгрбавен, но со лице залепено на сонцето, сонце до сонце, - да живее револуцијата, - кликна, запеа некоја нова, измислена песна по тој повод: Дојде црвениот петел кукурику кукурику во полето во Дунајска кукурику кукурику дојде црвената зора кукурику кукурику во селата, во градините кукурику кукурику. Веселбата веќе беше почната, - на чело, како прв веселник, се појави поп Антим. Избричен, убавец, жолт како дуња, поп без брада. Зетче. Поп Антим гордо го потера своето магаре. Појде низ долината пеејќи ја, песната на првиот народен поет, славејќи ја револуцијата. Кукурику, кукурику! Поп како петел, - се крстеа луѓето, - искубан, петлиште. - Поп Антим, - некој во голото лице му се вдал, - гори црквата, - му говори безбожникот и му ги покажува црните, скапани заби. Расипник. - Изгорува до темел, кутрите светци, - проклетникот како трн се запнал, шега си прави, револуционерно е расположен. - Нека изгори, - одговори ноп Антим, - до темел нека изгори! Кукурику, кукурику! - Ах, стар пијаницо, арамијо, - надаваа луѓето по попот. Стотици отворени усти, гнили, црни заби. Ах, проклет безбожнику! - Да расчистиме со религијата, - вели народниот поет Голтакот Пумпалоски, - сега веднаш, на лице место! И точка! По револуционерно! - Што, - прашуваат од сите страни, глувите прослушаа, немите прогледаа, болните оздравеа, - друга треска ги тресе, - гробот Ристов се отворил, гробот од Ристо Секулоски, голем праведник, воскреснал! - На лице место... уште ли ќе убиваат... кого ќе убиваат? - Иконите, - вели епитропот шмркајќи, - светците! Златните светци! Свети Климент наш, света Петка, мајката Исусова... сè ќе изгориме, сè пламен, сè пепел ќе стане... - Било пишано, - рече Алексо Ристески, - од чкртаното не се бегало, руската ќе ја правиме! Црвената Мечка. Некој го поведе магарето на поп Антим право в црква. Ќе игра. Барабани, труби, целата долина ечи, на икони леб ќе се пече, - така каснале тие, вошкари, ѓупци, потихо, власт, партијците да не чујат, - каде е тоа брадулче кадраво, меко, жената црквенска тажаленка реди, о, проста жено, простено ти било, не липај, - туку пеј, еј, кукурику, кукурику, поп Антим не се предава. - Чекајте, - вели, - со иконите јас ќе поразговарам! Вистината ќе им ја кажам, дојде часот... кукурику, кукурику! На луѓето им лекна. Кој икона в рака да фати, а уште да ја гори, леб да пече на светиот лик! Плукни си в пазува, не се чуло, не се видело. Сон. Магла. Сите раце го туркаат попчето в црква, бргу, вчас, го впикуваат со сиот глас, - господ да ти поможи, самите нагодете се, божји, му ја тргаа тешката врата, го затвораат. Мириса на восок, на лој, на босилек, на темјан. Чади. Се затемнува, виделото се буди. Молк. Повеќе не се слуша ничиј глас, далеку некаде барабани, дожд, облак, ненадејна бура, труба, сите гробишта се отвориле, крстовите летнале во небото, пламен се сториле, светците си пошле од земјата, дошле партијците, болшевиците, - што им правеа икончињата, добрите светци, толку живи гадови се поиспокрија, се спасија, и некој потаен, некој тежок страв срцата ги стиска, секој одвај чека да си појде од ова место. Кој ги донесол тука? - Што прави овој ѓавол, - праша Живе Кушелев, - сигурно не пошол со светците. Луѓето потоа се опреа на црковната врата, да ѕирнат. Вратата станала карпа, не се помрднува. Каменот од Крале Марко. Коњска стапалка имаше, убаво се гледаше. Оттука летнал Крале Марко. Кој ќе го помрдне Марковиот камен? Црковната жена околу појасот ги има сите клучови, од секоја врата и вратниче, од секој долап и долапче по дрва, сите двесте и дваесет, нанижани, ѓердан околу половината, јака е, маска, само со поскури ранета, колковите ѝ играат, светица, рацете ѝ треперат, бели, неработени, ох, таа мека, кадрава брадичка, божја, се отвора вратата! Светлиот кај светиот, бог душа да му прости, не беше некој голем изедник, бог душа... Кукурику, кукурику! веселбата продолжува. Втора точка - сенароден натпревар, крос контри, фудбал, натфрлање на камен, стрелање од пушка, жените се еднакви со мажите, најпрво женскиот натпревар ќе почне. Е, мочки, фудбал ќе играат! Да живеат! Од сите страни ечи, леле-леле, женско голо да се слече, барабани, труби, свирбаџиите селски, веселете се мртви, старите злобници кобат, на небото непрестајно, и ден и ноќ му се молат - сотри го, сотри го, сотри го нечистото семе... Кутрите жени, пресреќни, стопени од радост, свеќи, кутрите наши жени, растреперени, пламенче, чудо невидено, се љубат една со друга, другарки, ах, колку си имаа изнаречено пред тоа, се растрчуваат, о, не гори само небото и земјата туку и водата оридска се запалила, - изгорела! Почнува големиот натпревар. Со црвено цвеќе во рацете се појавуваат младинките. Во свилени, мазни гаќички од Урна, во бели, народни блуски. Невестински. На слабите нозе, на силните нозе, на убавите нозе тешки, англиски кондури, два прста ѓон, ни капка не пропуштаат, еден натпревар - едни англиски кондури за век - веков, еден купон повеќе, о, аплаузи, рапорти, говори, барабани, труби, љубов, љубов, љубов... Небото се отвори, Афежето истрчува, црвеното знаме ги води, победата е наша, победата е наша, победата е наша.. Од човек до човек, од голем до мал, од болен до здрав, слушаш - победата е наша, победата е наша! Кукурику, кукурику! Победата е наша! Луѓето ги отворија и своите срца и своите куќи. О, тоа беше веселба, празник. Мириса на расол, на печени пиперки сожулени во расолојца, лути, солзи. Победата е наша, луѓето како поулавени скокаа во воздухот, тоа навистина биле наши војници, борци, синови, ќерки, татковци, браќа, тоа навистина дојде слободата, се изнајдоа луѓето, се прегрнаа, победата е наша, на здравје, на здравје! Наздравуваат со старо вино, на здравје! Победата е наша! Пасквелија оган и пепел. Пасквелија целата во оган, пискотници, ќе биде еднаш засекогаш очистена и мирна Сон. Вилинската река повторно ќе потече низ градините. Се пробудуваат сите жилки во телото, прскаат дамарите на земјата. Луѓето толку страсно со својот глас и својата проста душа ја будат заспаната Пасквелија. Но таа сè уште не се помрднува. О, зар толку ѓаволски е рането твоето срце! Разбуди се, Пасквелијо, разбуди се и ќе ги заборавиме сите неродници, сите чуми, сите пожари, сите смрти. Другарот Тацко ќе го врати сонцето на твоето небо, ќе бидеш пак зелена и ќе ги расплодиме магарињата, разбуди се, разбуди се, разбуди се... Барабани, барабани, дожд, силен, темен дожд, црна, тешка земјо разбуди се, слушај труба... победа.. слобода.. Младите измислуваат нови игри и чудни имиња им ставаат на новороденчињата. Новородените веќе говорат, во истиот час пуштаат глас, на митинг бараат да се поведат, паѓа редок, топол дожд, врие земјата... Под отвореното небо се издига нова црква. Во калта се валкаат прегрнатите двојки, се штипаат до уништување, до смрт. Некаде се откинува нечиј крик. Како со нож ја распарува околинат. За миг е тихо, глува тишина Молк. Осамено, далеку некаде вие изгладнет волк, можеби во полето, можеби крај морето... водата пак можеби бие, така лошо вие. Мириса на коњска испара и запалена слама. Еден полупијан, несреќен, со солзи на очи ја бара изгубената жена. - Иванке, кучко, - вика човекот и сè посилно плаче, неутешно, некој го сожалува, како добиче го води, го турнува под една војничка кола покриена со едно италијанско шаторско крило. Пијаниот се смирува, благодари, му се разбиструваат матните очи, низ скршената штица од душемето на колата го гледа високото небо, виделото, ѕвездите, сè... Па му станува убаво, топло, ја љуби калта, не е сигурен каде се наоѓа. На небото или на земјата. Ако е на небото, пекол било, ако е на земјата, зло, си мисли. - Ех, - воздивна, - живот кучешки, брату, и на небото ти правеле како и на земјата! Од колата доаѓаат придавени, тихи гласови. - Ела поблиску, - се слуша нечиј глас, се смее, ѕвони, ја зема жената. Вода ја понесува. - Ама зошто ти сум јас, - вели жената, - љуби си ја ти твојата револуција! - Сè е револуција, - вели човекот, се смее, радосно му е срцето, со двете раце страсно, силно ја прегрнува жената. Би ѝ навикал секако, о, би ѝ навикал и господ и револуција и сè! Жено, жено, на увото ѝ шепне и секој негов збор како жарче на грлото ѝ се рони, во градите и паѓа, ја запалува, тој е курир, Веселник, таму горе кај што само душата оди и тој и тој таму ќе кружи, ќе броди... - Што убаво, - вели жената, се прилепува цела, - земи ме таму, Веселнику, земи ме, жити мајка, верна-преверна ќе ти бидам, земи ме, земи ме, роб и на овој и на оној век ќе ти бидам. - Ех, - воздивнува тој под колата, во калта, се исчудува, гласот на жената го штрекнува и нему му се чини како некаде да го чул овој глас. Некогаш некој другпат, или само го сонил, си мисли. Потоа избезумено излегува од под калта и уште посилно заплакува: - Иванке, мори роспијо, на небо те барав... Куќа ми растури, - неутешно липа кутриот маж. Жената се појавува низ шаторското крило разбушавена и раскопчана, не гледа во расплаканиот и несреќен маж, очите високо кон небото ѝ летнале, кон ѕвездите, кон душите... Лета жената, разбушавената коса вечерниот ветар како грива ѝ ја носи, самовилскиот коњ чека за да летне, за да појде на ѕвездите. - Иванке, Иванке! - Будала човек, - говори жената, - на земјава вечно ќе му живеам да му орам, деца да му раѓам, да ме тепа... Се разденува, бледее небото, како уморен бран новиот ден се разлеал над шумата, светлите ѕвезди една по една се губат, умира сонот, и од сета таа убост неколку солзи блескаат на женините очи, како спомен, неколку неизгасливи трепети од малите, пролетни ѕвезди на ноќта. Се дени, се покажува секој предмет, секој човек го гледаш, самиот се гледаш - гадно, тешко, - проколнува жената. Кукурику, кукурику! Ноќта е веќе на истек, а над долината се дигнале црни стогови пламен. Се чини целата долина изгорува. Пожар. Кметот Спиро Донев ги зграбил околу себе децата и жената Тетеравејќи се во калта застанува пред нозете на другарот Тацко. Од себе со тресливи раце го слекува новиот кожен капут, од градите го вади златниот саат. Ги фрла пред нозете на секретарот. Ете нов кожен капут, цел златен часовник светка во шамакот. Неговите суви усни одвај се отвораат, засушени, крвави, изгризени... Од нив се цедат болни, задушливи зборови. - На, земи сè, - вели тој, - ете, дојде твоето... имало правдина, убивај сега ти! Секретарот се мачи да се откачи од калта. Шамак. Заробен е во шамакот. Како бајрак на него се вее нагрнатиот, зеленикав шинел. Лета. Му се присторува. А заробен е, чекор не може да направи. Само еден чекор. Да згази на сиот тој срам, болка. - Што чекаш уште, - кметовиот премален глас прашува - Убивај... Земи сè - тој ја раскопчува кошулата, ја истргнува од себе, му ја подава на секретарот, се кикоти, безумно се смее. - Сакаш да измачуваш, ха! Сакате да измачувате, ха! - Народниот суд ќе решава, - излегува сувиот глас на секретарот. - Народот ќе ти суди, - вели другарот Тацко. - Народот ќе суди, ха-ха-ха, - кметот се врти на сите страни, - суди народе, судете браќа! Судете од името негово, судете, луѓе! - Од името на револуцијата, ха-ха-ха! Да живее, ха- ха-ха, - кметовиот глас ја распарува околината. Некаде далеку грмат барабани, труби, тоа револуцијата чекори, се отвора небото, се јавува сонцето, светка шамакот, се стоплува земјата, секретарот се одлепи од калта, поблиску доаѓа до кметот, раката пред зборот му излетува, го сече воздухот пред себе, загадениот воздух тој гниеж, таа смеа, испара, смет, кој ѝ се потсмева на мајката револуција? - Проклетник, змијо една, - процеди другарот Тацко, - гуштерица, - го плука воздухот пред себе, му се гади, гниеж, мрша, ненаситен змев, куче, гад! - Плачеше, во тебе имало солзи, од каде солзи? - Малите, живи очи на секретарот како осилки се забиваат во растестеното лице на кметот. - Тешки ли ти се солзите, - рече Тацко и самиот липајќи, каков безумен секретар, - тешки ли ти се солзите, - остава да му течат солзите, го гази златниот саат, новиот кожуф плеска го прави кал, ја раскинува кметовата кошула, крпа ја прави. - Тешки ли ти се солзите, што? Ти секогаш сакаше да гледаш солзи... Стоко една гадна, им велеше на расплаканите, ништо друго не знаеш освен да се котиш, глувци... Поубаво е да ве нема од овој свет, така ти говореше. Сите вие неранимајковци во Тунгузија, така, така велеше ти, змијо една проклета! Сибирија е за вас, глувци ниедни, име да не ви се чуе, семе да ви се сотре, така велеше ти... Ги слушаше ли гласовите на гладните пред твоите порти на кои им ги пушташе своите силни 'ртки за да се повеселиш, ги слушаше ли тие плачови, те прашувам јас тебе, змијо проклета, прашувам од името на народот, од името на револуцијата! Другарот Тацко ја избриша калта од лицето, мали испрскотини, како црни ранички, очите му светнаа како да беа позлатени. Се чинеше сè уште плаче, но гласот му беше јасен и ѕвонлив. Отсечен: - Еден помалку, другари! Тој и никогаш не бил наш. Да се стрела, - сосема мирно рече другарот Тацко, силно отсечувајќи го воздухот пред себе со својата куса, но јака рака. Кукурику, кукурику! Каков прекрасен фантастичен дожд лее по земјата, ја чисти, нова ја прави, бабата се подмладува, трепери како млада, заврзува, ново семе ја оплодува, бранува, нова крв ѝ се влева, победата е наша, победата е наша, од сите страни ечи. - Да појдеме, - вели секретарот, - и таму и таму и таму, - покажува некаде во воздухот, во небото, - и таму и секаде револуција нè чека. - Што ќе правиме со жената и децата, - го задржува гласот на другарот Климо Ангелоски. Неговиот матен, тежок глас. И лицето нему му е темно, мрак. Во очите на Климо згаснала светлината, гледа Тацко змиски јазичиња му играат во длабоките очи, отров. Не е човечки неговиот поглед. Подивел. Како некоја страшна болест вчас да го нападнала, непозната. Се чинеше и камен би прегризал. - Што сега со нив - повтори запалено, шепотливо, грозно. - Другар Климо Ангелоски, - вели Тацко свртувајќи се кон луѓето - народот реши децата да бидат наши. Децата и жената ќе ги бојадисаме. Така реши народот, - замавнува другарот Тацко, сака да може да се насмее. Кога би можело насмевка да му дојде, да погледне во човекот. Да се разберат. Да појдат, револуцијата чека. Луѓето потврдно кимнаа, на сите им олесна, како сите истото да го чувствуваа. - Така, - рекоа луѓето, - жената и децата ќе ги бојадисаме. Наши ќе бидат... - Не, - вели Климо, - не така, народе! Јас сакам да ги судиме... Што има да ги вапцуваме овие волчиња, волците остануваат само волци. На небото се појавија сино-зелени светкавици, такво чудо се јавува само на години. За големи претсказанија. Жените си ги позагрнаа градите, се помолија. Скришно. Во себе. Што уште нè чека, секое лице како тоа да го прашуваше, згрчено, во страв, во студ, - што ќе биде со нив? Никој не знае. Тацко ја подава својата рака кон луѓето, како да сака нешто да им довикне, но таа млитаво му паѓа на градите. Грлото му е суво, целата душа му изгорува, некој страшен пожар влегол во него. Пустошен. Првпат за сите тие години сега му падна мисла за бегство. Да бега некаде далеку, далеку од Пасквелија. Далеку од сè што го опкружуваше, од сè, од сè, од сè... Полесно е да се бориш со непријателот отколку со болката на човекот, го штрекаше во главата. - Така, значи, - го штрекна гласот на Климо, - ти ги браниш нив... За тоа ли се боревме? Тацко со мака ја одлепува својата глава што му беше свисната надолу, на неговата гуша се појави еден црвен конец како да беше со танок нож прережан околу вратот. Главата на конци му висеше. Повторно го виде оној страшен, нечовечки поглед на Климо Ангелоски, уште поморничав, уште помрачен. - Ти, другар Климо Ангелоски, беше добар другар, борец, - промрморе секретарот, секој збор му излезе како тежина, како карпа. - Сега лошо постапуваш, - ги крена очите, се погледнаа очи в очи, - сега лошо зборуваш, - повтори не иставајќи ги очите од несреќното лице на другарот. - Не - рече Климо, - за тоа народот нека си суди. Сега јас ќе држам говор. Сакам јас да кажам што ме пече овде, внатре, другар Тацко! Овде внатре што ме изгорува... Сакам да зборувам и ќе зборувам. Каде е мојата жена, моите деца сакам да ми се одговори, сакам да ми се врати мојата жена, сакам да ми се вратат моите деца... Слушате ли, луѓе, народе... Жената ми ја испоганија триста, илјади кучиња... Пепел ми ја направија куќата, ништо не ми оставија. Сега јас ќе расправам, со нив ќе ги мирам сите долгови. - Молчи, - со задавен глас рече другарот Тацко, - ти, го одземам зборот. Така реши народот и народната револуција! И точка! Приквечерниот ветар го позеде пламенот од ридот и со сета сила го понесе кон селото. Старите, свети чинари се топеа и исчезнуваа како и никогаш да не постоеле. Големите јата птици што долго кружеа над градините како пострелани се срушија на земјата. Сигурно и нив ги зафатил пламенот. Гавраните ги напуштаа усвитените карпи и како црн порој се истурија над селото. - Почнаа огновите, - се слушаше радосниот глас на епитропот - се исполни речта на синот божји, почнаа огновите, второто пришествие. Земјата ќе потоне, небото ќе го нема, блазе си им на верните, блазе си им на смирените души... О, господе златен, уништи го ова погано семе, неверниците, искариотите, злодеите... - Зар не сме слободни, - праша Живе Кушелев, - што е сега? - Веќе ништо не ќе остане, - епитропот сака говор да држи, - сè ќе се претвори во вода и оган. Доаѓа потопот, второто пришествие! сè ќе збрише севишниот ништо не ќе остане од овој поган свет. - Не, - рече првиот народен поет, - тоа не е потопот, народе! Тој проклет ѓавол само измислув. Тоа кметовата куќа изгорува. Кукурику, кукурику, дојде црвената зора Луѓето тргнаа кон кметовата куќа. Од куќата доаѓаше пламен и лелекот на децата и жената Целата долина изгледаше опожарена и во лелек. Климо Ангелоски држеше стража пред куќата, никого не оставаше да се приближи. Со пијан глас викаше: - Нека изгорат, - надаваше, - нека се испечат! - Луѓе, луѓе, браќа, - доаѓаше запалениот глас од куќата. - Луѓе! Луѓе! Луѓето се раздвижија. Немите, замрзнатите луѓе. Доаѓаше другарот Тацко по кошула и бос, со пиштол во рацете. Од сон. Со шинелот на едното рамо, провиснат. Застана на неколку чекори пред Климо и како вкопан остана во калта. Се гледаа еден со друг како стрвни волци. Непријатели. Гореа. - Така, значи, сега сме непријатели, - рече Климо со трескавичен глас, - сега сме непријатели и точка! Тацко ги извади босите нозе што му беа до над глуждови во калта и, наместо напред, направи еден чекор назад. Како да сакаше да се мушне, да избе. Му се чинеше дека пламенот и него го зафатил, изгорува. Се стопуваше како дрво погодено од гром. Гласот на жената и децата го враќаше кон куќата. Стинееше како мртовец, жолти капки пот му го покрија лицето, скапало, се кине уморното лице. Ја подигна својата мала, тешка дланка и со кусите прсти почна да си ги трие очите како да се разбудуваше од длабок сон. Беше во бунило, маѓепсан, фатен. Не можеше да поверува дека човекот пред него, со пушка, огнот што пустошеше е тој, - Климо, неговиот другар, соборец. Човек можеше да полуди од таа помисла. - Што молчиш, другар Секретаре, - татнеше пламенот. - Јасно, ти сега си на нивна страна. Моите деца и мојата жена не беа важни. Глувци беа тие, а не луѓе. Тацко повторно се одлепи од калта и сега зачекори напред. Една матна мисла повторно го клукаше, го подгонуваше на бегство. Да побегне некаде далеку, далеку одовде, гризеше некој црвец во него. Зар вака го сонуваше првиот ден, раѓањето на слободата? Каде се соништата и сонцето? Насекаде наоколу само стогови од дим и оган. Пожари. Зар малку пожари беснееле над оваа земја? Колку војни? Да бега, глава да крши, каде да бега? Насекаде наоколу беа луѓе. Чекаат. Што чекаат тие, сите чекаат? Што чекаат? ...во борбата тоа беше поинаку, помисли спомнувајќи си на една приквечерина, кога при одмор, полегнати во една бразда, на сонце, долго, страсно си ги прикажуваа сонуваните приказни. Тие што доаѓаа, тие што тука се раѓаа, низ ридиштата, низ јуришите, низ борбата. Тоа беше некаде при крајот на војната и нивните приказни се чинеше не беа само тоа, туку и живот и вистина. - Вели сè ќе почне од почеток, сè ново, - препрашува Климо Ангелоски со дланка мазнејќи си го потпалениот од сонцето лев образ, десниот го оставил на земјата, - сè, сè, велиш, и животот, и раѓањето, и умирањето... - Сè, човеку, - Тацко седеше скрснозе, правеше цигара од ливчиња што беше ги собрал од шумата, виткаше, полека, го кинеше, го поткинуваше извештајот де од една де од друга страна, извештајот од ден на ден ја добиваше формата на земјата - ќе живееме по револуционерно, по ново! Ќе плукнеме на старото, смет! - Смет, - прифаќаше Климо Ангелоски, - треба да се очисти сета земја. - Затоа е револуција, Климо Ангелоски, - направената цигара Тацко му ја подаваше на Климо, - пуши! Уште ќе ја видиме револуцијата... Уште многу! - Одвај чекам, - потихо, со поизменет глас рече Климо. - Барем малку пореволуционерно да поживееме... Малку, потоа нека се умре... очи да видат... со видело да се појде в земја... Да не жалиш што си умирал! Си живеел - умираш, да умреш како човек... - Ќе видиме, Климо, - говори Тацко, го грицка извештајот, се смалува земјината топка, срцето му е радосно, ги отвора очите, на неколку чекори од себе загледува кукурек, пролет, се плаши да рече гласно, се пушта на земјата, запалува високо кон небото, високо бел облак пролетува... коњаник, гласник... над сета земја лета... сета земја го гледа... црвено знаме се вее... кукурек... пролетно цвеќе... - Еј, говори, - го слуша другиот, - говори, што замолче... - Гледај бел облак, - му вели Тацко и со рака му покажува кон небото. - Да, - вели Климо, - навистина бел облак, - замолчуваат двајцата. Лета белиот облак, лета, лета... Никогаш нивните соништа не би можеле да се доискажат, мислеше. Тие беа длабоко, заклучени во нивните срца Длабоко скриени. Чувани. За да ги изненадат и сонцето и денот и целиот свет. О, соништа соништа... Климо откако ја чу веста за жената и децата, стана сенка, - проговори еден друг глас во Тацко. - Се изгуби сосема, заборави на себе, грабеше во борбата како гладен, сакаше час побрзо да се заврши војната... можеби сè уште се надеваше... Сигурно сè уште се надеваше... Тацко несигурно се заниша во калта стресувајќи го од себе запалениот поглед на Климо Ангелоски. - Застани, - му рече Климо, - застани, другар Тацко! Тацко, како разбуден од пеколен сон, се стресе, - виде - се уриваше куќата. - Луѓе, браќа, децата ми изгоруваат! - Сега само тој глас му беше во главата. И пожарот. - Застани, другар Тацко, - рече запалениот глас на Климо, - прв ќе бидеш ти! - Предавник, - рече Тацко. - Предавник стана другар Климо. Срамота стана а не човек. Така ли те учеше партијата и револуцијата. Пукај, другар Климо! Напред луѓе напред народе, - рече другарот Тацко, - напред, така вели револуцијата, напред, така учи Партијата... Само напред и не потклекнувај, така вели партијата... Кукурику, кукурику, барабани, труби, а веќе почнаа и дождовите. Силни, тешки дождови. Тацко сè уште стоеше закопан во шамакот пред куќата, со својата дланка ја подигнуваше разбушавената коса што му паѓаше над чело, што му ги покриваше очите, миг потоа и самиот како смртоносно погоден се замака се наведна над мртвото тело на Климо Ангелоски. Почна да го разбудува, да го навикува: - Другар мој, - говореше, - другар мој, Климо Ангелоски... Ти добар, другар мој... - сеедно ги повторуваше само тие неколку зборови што ги имаше, што тогаш му доаѓаа на ум. А дождовите доаѓаа толку силни и поројни. Врнеше, врнеше... Сета земја се претвораше во кал и оган. Сета земја беше опколена во вода и оган. Насекаде наоколу беше оган и вода... ГЛАД Некој во ноќта истрча под прозорец за да се скрие од дождот. Стариот се исправи од иконата на Свети Климент. Праша: - Дојде? - Зошто не се молиш? - рече момчето. - Дојде? - повтори стариот. - Не дојде. - Времето е лошо, рече стариот. Ќе има бура. Шибаа првите дождовни капки, се кршеа сувите гранки на дрвјата. Нешто во ноќта истрча под прозорецот за да се скрие од дождот. - Одмина, рече стариот. - Ќе се врати, рече момчето. Таа секогаш задоцнува. - Може и да не се врати, рече стариот. - Ќе се врати, рече момчето. Таа малку спие. - И јас имам лоши соништа, рече стариот. - Зошто не ја сакаш? - Јас тоа не сум го рекол, рече стариот. - Таа е секогаш сама. - И јас сум сам, рече стариот. Во ноќта долго шумеа пролетните дождови. Луѓето го чувствуваа нивното доаѓање и за да го умолат пролетниот Бог се претвораа во молитва. Незадржливо доаѓаше пролетта. - Ѓаволи! ѓаволи! - викаа плачејќи полупијаните жени. Најпосле сè среќно заврши. Луѓето весело запеаја: - Пустата невеста, пустата невеста. - Ха - ха - ха! - Се кикотеа и мажите и жените. Таа беше нашата друга мајка. Со песни тргнавме дома за да прославиме. Некој рече: - Пукнале децата... - Пупунец децата, рекоа жените. - Кои деца? - праша луѓето. - Малите на Васила... - А! - рекоа луѓето... - Се прејале недоварен грав... Од свадбинскиот... - Ах-а... шепнаа луѓето. Повеќе никој ништо не проговори. Таа пролет што доаѓаше растурена и шумна татко ми стана поинаков. Седеше крај огниште и пиеше, пиеше и пцуеше сè живо и сè мртво. Затворен во куќата остануваше по цели дни и ноќи. Пиеше. Пиеше. Понекогаш се нафрлаше на жената и ја убиваше со клоци и тупаници. Таа тивко плачеше и се молеше: - Господе, спаси ме... Господе или спаси ме или собери ме. Една вечер жената седеше до него крај огниште и нешто тивко му шепнеше. - Елена, рече на полуглас татко ми, Елена, за првпат слушнав како тој го изговара нејзиното име. Зошто си молчела, праша тој. Козо моја, козице... - Немој, немој де, таа благо се бранеше. - Ах, жено моја, жено... тој страсно ја милуваше. - Денеска не чини, рече жената. Денот е на светецот. - Прости светче, рече тој и ја легна жената крај огништето. Суровиците во огништето црцаа. Тиквата во котелот клокотеше. Од камарите се слушаше првото цивкање на пиле. - Тешко ти е, прашаше тој. - Ах, не ми е тешко, рече жената. Стегни. Стегни посилно... - Оди, рече тој туркајќи ја со нозете. - Зошто се лутиш, човеку, прашаше жената. - Оди, рече тој. Оди поганијо една. - Зошто ме падиш, рече жената плачејќи. - Кој ѓавол сега плачеш? - Василе ти не ме сакаш и знам зошто... - Кој ѓавол знаеш, рече тој. Оди! - Ако не родам, рече жената, ќе ме сакаш. Ти ги мразиш децата Ти не си среќен. - А!? Сатано една! Ноќ. Викотници. Плачови во ноќта. Од некаде дојдоа и луѓето - големи и протегнати како ноќни плашила. Луѓето зборуваа: - Среќа? - Што е тоа среќа? - Тоа е нешто што немаш, рече некој покажувајќи ги голите раце. - Среќа тоа ти е оваа стопанка земјава наша. И ја имаш и ја немаш. Живееш и умираш, ама не се предаваш. Како Исус на крстот. - Стопанка му, камен се сторивме. - Среќата наша е голема како и нашиот глад, рече човекот со подадени раце и отворени усти. - Стопанка му, нека цицаат камен. Ама крв правел, пустињата, на јазикот. - Ама кој да цица, епитропе свети? Револуцијата е народна. - Абе така си е, ама народот е гладен, пустињата Тоа е, пустињата... - Леб! Леб! Леб! и усти отворени како сува земја за вода. - Леб! Леб! Леб! - бараа отворените усти. - Луѓе, браќа патиштата се затворени. Оваа проклета зима, зборуваше Рочко, првиот народен претседател во Пасквел. - Патиштата а? Се корнеа гласови од луѓето. Море синко мајчин, седум дена на среде коложег сме биле во Гостивар и Скопје по расипана пченка. Магарињата цркнуваа од студ. На плеќи ја носевме низ виулици. Зимата а?! - Леб! Леб! Леб! разбира ли тој скот мајчин што е леб? Па леб. Еј, леб! Што беше зимницата за толку гладен свет. Сите амбари беа урнати. Полињата беа напуштени и тажни. Изгорени. Длабоко беа закопани плодовите на нашите родни полиња. Зајаци се котеа по полињата. - О пустињата, оваа земја македонска, стенкаа луѓето... * * * Се враќавме во ноќта натоварени со кришно купено жито од полските села. Со нас доаѓаше и месецот, мртов воденичен камен. Низ тажното поле се разлева ѕвон на камбани. Црни птици ја прободуваат ноќта уморна и страшна. Камбаните биеја во ноќта. Бам-бим-бам! - Мамо, слушај камбани! - Молчи, рече таа. - Некој умрел... - Молчи, рече таа шепотливо. - Некој умрел. Слушај камбани... - Навечер не ги закопуваат луѓето, рече мама. - Ѓаволите се шегуваат, помислив. Бам-бим-бам, биеја камбаните. Месецот мртов воденичен камен се кикотеше. Ноќ. Тивко. Поле. Огромно и тажно. Ние не одиме по патот. Некој изминува. Крцкаа сувите гранки. - Ѓаволите... - Некој е на патот, рече мама Легни во браздата Свети Клименте изварди нè! Лежиме. Ноќ. Глуво. Поле. Тажно поле. Некој на патот расплакува. - Другар, житцево е малку... само за проскура. Жими господ! - Ти веруваш во господ, рече гласот во ноќта. - Јас? - Имаш ли икона на градите, а? - Не, немам икона, жими господ, се бранеше слабиот женски глас. - Ако имаш? - Не, немам... Он, имам само тринаесет години. Немој! Немој! Ноќ. Поле. Трчаме. И тој трча месецот мртов воденичен камен. Бам-бим-бам камбаните ја процепуваа долината. - Мамо, некој умрел. - Што, рече татко ми, што се сторивте досега? - Пусти леб, рече мама, фрлајќи ја торбата од раце. Пусти леб, колнеше таа. - Не е тоа леб, рече стариот. Житото е мешано со песок. - Ох, писна жената. Змија ги каснала осојница! Песок! Песок! - рече жената и почна да гребе во земјата крај огништето. Кога се разбуди се тресеше и плачеше. Викаше: - Одете, ај одете, одете... и побегна некаде во ноќта. Потоа долго не се врати... ...Пролетните дождови шумеа, шумеа. Некој во ноќта истрча под прозорец за да се скрие од дождот. - Дојде, праша стариот. - Не дојде, рече момчето. - Изгасни ги кандилата, рече стариот. Излезе. За првпат го опцу и Св. Климента. ЌЕРКА Дождовите почнаа да паѓаат оној момент кога го убивме Бершеровото магаре. Долината тогаш беше пуста, секогаш е пуста пред пролет. Ископавме длабока јама и го закопавме Бершеровото магаре. На девојката ѝ рековме да појде од Пасквел додека врнат дождовите за да не ја видат луѓето. Во ноќта настана вистинска поплава. Старците нè пречекаа со пцости. Зборуваа: - Тие би го убиле и родениот татко! Зошто се врати повторно во Пасквел? Можеше да појде засекогаш, никој веќе не би ја барал. Навистина зошто се врати! Веќе седум дена и седум ноќи непрестајно врне дожд. Полето, градините, патиштата и куќите исчезнаа, - пред очите се открива огромно темно море. Водата бргу ги исполнува сокаците во населбата. Покривите на куќите личат на мали залутани кајчиња што ненадејна бура ги тргнала од мирниот брег. Седум дена и седум ноќи непрестајно врне, целото небо над Пасквел потреперува во претсмртна треска. - Потоп, - викаа исплашените луѓе. - Потоп, - избезумени пискаа жените. - Исус рекол илјада и... - рече некој зарипнат глас. - Потоп, - пискаа и мажи и жени исправени на покривите од куќите. Луѓето избезумени како чунари без весла мавтаа во воздухот со своите раце. Можеби се крстеа. Седум дена и седум ноќи непрестајно врне. Ги снемува благите очи на познатите предмети. Доаѓаат сите реки од стариот Пин и сè однесуваат. Да, тоа е потопот. - Не, - рече некој, - не е уште потопот. - Доаѓа, - рекоа жените, - доаѓа, проклет ѓаволе! - Доаѓа, - рече тој, - но не е уште потопот. - А што е ова, епитропе, - пцуеја луѓето. Кој ѓавол е ова? - Не знам, - итро одговараше епитропот потсмевајќи се за себе. - Ти знаеш, - рекоа луѓето. - Тоа проклето копиле секогаш така зборува за да го молиме, - пцуеше некој силен глас. - Зборувај, по ѓаволите, - навалуваа луѓето. Овој, горд дека сите луѓе гледаат во него како во некој пророк и свесен дека никој не може да му се доближи до неговиот покрив, да го зграпчи за гуша, сè уште ѓаволски се потсмевнува за себе. - Зборувај, епитропе пасквелски, - молеа жените. - Ќе зборувам, - рече тој важно. - Трудната младинка Евдокија Иванова се обесила. - Што, - прашаа луѓето изненадени и збунети. - Неа ја убија! - Го убија Бершеровото магаре, - рече овој кикотејќи се. - Господ, - рекоа жените успокоени. - Господе, казни ги проклетите ѓаволи што ги разградуваат светите огради на дедо Ное. - Каде се другарите младинци, - процеди зарипнатиот глас. Толку силно се кикотеше, што одвај се задржа на оџакот за да не се струполи во водата. - Одржуваат конференција, - се кикотеа и другите луѓе од покривите. Тоа беа наши дедовци, наши родители, ние бевме нивна крв и ги мразевме од срца. Молчејќи го слушавме нивниот отворен злобен кикот. Но тоа не беше никакво покорување. Секој од нас беше опфатен со подруги мисли, секој од нас во своите очи го имаше насмеаното лице на добрата другарка Евдокија Иванова, во своите мисли топло другарски ја довикуваше, долго и нежно шепнеше со неа, со себе... Ох, имаше толку многу прав... Навистина, зошто се врати? Можеше да појде засекогаш од Пасквел. Зошто се врати? Беше летна, доцна ноќ над Пасквел. Огромниот месец со бојата, на зрелите плодови во оградите тивко плива над сребренестите вршки на дрвјата. Смеејќи се си спомнувавме за заборавената идила од летните ноќи, кога по оградите крадевме зрели плодови за да им ги продаваме на војниците. Некаде во околината распукнува ѕвонлива смеа моминска, така ѓаволски се смеат нашите девојчиња од јужните села, или тоа беше само ненадејно топло отворање на летното небо. Ѓаволот ќе ја знае што, почнува конференцијата. Тивки чекори, потивки од одот на мачка, за миг не тргнаа. - Јас задоцнив - рече тихо другарката Евдокија Иванова. - Јас за малку задоцнив. - Што се случило, - праша Вапо. - Што се случило, другарке? - Но... ништо сериозно, другари, - рече девојката гледајќи во издупченото земјено душеме. - Јас првпат задоцнувам, - шепна. - Овој е прв случај воопшто, - рече Вапо. - Сепак нешто се случило. - Зборувај, другарке, - рекоа и другите. - Зборувај, слободно... - Ќе зборувам, - рече таа. - Слободно ќе зборувам. Ќе ви раскажам за сè што се случило. Тоа е многу смешно! Се смееше долго и непрестајно се превиткуваше од смеа, ги допираше со раце своите голи коленици што ѝ се подаваа под кусиот летен фустан и липаше како дете. Потоа замолча, го слушаше сопствениот безумен кикот и од тоа се исплаши, се згрчи од помислата што толку брзо и надмоќно ја покоруваше, ја обземаше и ја понесуваше во некој неповратно далечен свет. Чувствуваше како со неа заповеда некој друг, и секој час ја прогонува кон страшна пропаст. Слушаше: - Ти си моја ќерка, - рече нејзиниот татко. - Не те роди тебе организацијата. - Што ти е тебе, - праша девојката со треперлив глас. - Ти знаеш, рече стариот. - Како знаеш да ја добиеш таа проклета НАРОДНА ПРОПУСНИЦА. - Јас не можам, - се спротиви девојката. - Кој ќе ми ја даде мене? - Организацијата, - рече стариот. - Ти си должна да ја побараш. - Мене не ми припаѓа, - рече тихо, скоро со шепот девојката. Јас не можам да добијам НАРОДНА ПРОПУСНИЦА. - Како знаеш, момиче, - рече стариот со морничав глас. - Јас нема да дозволам малите да умрат. Ако можам на некој начин да ја добијам таа ѓаволска пропусница, јас не би се жалел себеси. Знаеш ли ти, момиче, дека една народна пропусница донесува трипати повеќе од целото наше следување. Трипати повеќе леб донесува една мочана пропусница! Го знаеш ли тоа, момиче? - Да, - рече девојката - Знам... трипати повеќе. Кога би била трудна веднаш би добила Само трудните добиваат НАРОДНА ПРОПУСНИЦА. - Биди трудна, - рече стариот, шепотливо, грозно. Повтори: - Биди трудна! Што чекаш, не губи време... - Татко, ти си будала, - рече девојката. Сакаше да побегне некаде далеку од Пасквел, од нивната куќа, од својот татко, од браќата... - Јас будала, - рече стариот безумно давејќи ја во своите раце. - Јас што сум те родил не знам што зборувам! Гледај, рече тој покажувајќји со рака на подот од собата каде што во мртвило лежеа децата, - тие проклети ангели зошто се мртви во својот сон... Тие се исушија, умираат, а ти сакаш да станеш светица во организацијата... Тивкиот плач на девојката го тргна и тој нежно ја зеде во своите раце. Одвај шепнеше: - Не плачи, дете... јас навистина побудалувам. Ти си мое прво дете... ти си моја ќерка. Мислев дека ќе можеш да ми помогнеш. Прости ми девојче... - Но, ништо татко, - рече девојката. - Сè ќе биде добро... - Да, - рече тој, - добро е што така ве тераат да мислите. Да, сè ќе биде добро. - Јас ќе појдам кај другарите, - рече девојката. - Секако, - рече стариот, - веќе задоцни. Седеше на своето место загледана во летната, тиха ноќ. Во градините сè патуваше кон топлиот сон на летото. Под мекиот сјај на ѕвездите се чинеше дека секој предмет има свој сон. - Што се случило, другарке Евдокија Иванова, - ја тргна тихиот глас на Вапо. - Зошто не зборуваш, другарке, - рече старата девојка Киша Ѓорческа. - Ние сме повикани за да ги разбереме народните маки. - Да, - рече некој. - Ние не смееме ништо да прикриваме од организацијата. - Не е тоа, - рече девојката решително. - Никој и не помислува на тоа. - Зошто не зборуваш, - прашаше некој. - Ќе зборувам, - рече таа тихо. - Ќе зборувам, другари. Тоа се сплетени работи. Често им се случува на младите. - Нормално, - рече старата девојка Киша Ѓорческа, - сè може да се случи кога луѓето се млади. Зборувај, другарке. - Да, - рече девојката. - Сè може да им се случи. Ете, - рече таа тихо, за себе. - Една вечер се сплеткавме со Лилјакон и долго останавме. Беше тажен и зборуваше чудно: - Ти, другарке Евдокија, зборуваше тој, почна да ги избегнуваш народните маси. А со мене дури и не зборуваше, се расплака Лилјакот како дете и си ја стави главата на моиве гради. А јас пак го утешував, го погалив по косата и вратот и така признавам, беше слатко и не мислев тогаш... - Кога се прави тоа не се мисли на ништо друго, - рече старата девојка Киша Ѓорческа издивнувајќи. - Тоа беше првпат, - рече девојката. - Ох, уште кога е првпат, - заносно шепна старата девојка Киша Ѓорческа. - Тогаш навистина не се помислува на ништо друго. - Јас се плашам, другари, - рече Евдокија Иванова. - И тоа е нормално, - рече старата девојка. - Сите што го направиле тоа само еднаш потоа се плашат. - Мене ми игра нешто внатре, - тихо прошепоте девојката. - Сосем нормално, ќе игра, - рече старата девојка Киша Ѓорческа, - ќе игра... Тоа може да се случи и само со еднаш. - Јас навистина се плашам, - шепна девојката. - Но, будалице, - ја успокојуваше старата девојка Киша. Потоа нежно ја зеде во својот скут и со раката полека, полека и мина по мевот. Тоа го направи неколку пати и откога беше сосема сигурна, нежно, другарски ја прегрна со солзи на очите. - Честитам, - липајќи рече старата девојка. - Честитам, другарке. Ти си прва наша другарка на тоа поле што ќе го поведеш целиот Пасквел. Ти си првата наша младинка што ќе го донесеш првото народно дете! Честитам, златна другарке! Бескрајна беше нашата радост. Беше пролет во Пасквел и повторно небото имаше зелена боја. Некој со треперлив глас предложи: - Другари, веднаш да се даде за другарката Евдокија Иванова народна пропусница. - Две, - предложи друг. - Две! - воодушевено рекоа другарите. - Првото народно дете треба да се роди како сокол! - Како сокол, чесен збор! - воодушевено рекоа другарите. Колку се радувавме таа ноќ и сите ноќи што доаѓаа потоа. Целиот Пасквел знаеше за нашата бескрајна среќа, за нашето прво народно дете. Ние од никој жив на земјава за тоа не се срамувавме, на сите право в очи им гледавме како победници. Расчиетивме со религијата Добра ноќ, уморни светци. Ние се крстиме и го пееме КАКО СЕ КАЛЕШЕ ЧЕЛИКОТ. Ние што до вчера пасевме кози и магарица... Ох, како нестрпливо го очекувавме тој ден на нашата голема радост. Тој ден со црвено беше забележан во нашиот младински календар. Ништо не беше заборавено. Колку се приближуваше тој ден, толку понестрпливи станувавме, тоа беше нашата прва мисла, нашата прва и најголема грижа. Нè опфати некој чуден, магичен трепет, поголем и посилен од оној на жените кога ги придобиваат мажите, понежен од трепетот на пролетните лисје. Доаѓаше во бранови, беше насекаде, во куќите, во срцата, на Баските полиња каде што по цели денови го засадувавме новото семе. Секогаш за добрата другарка Евдокија Иванова имаше повеќе следување во народниот магацин. Дојде и тој ден, денот на страшното сознание. Во нашиот крај беше пролет, а сонцето остана зад Пасквелскиот рид. Вторпат по толку години сонцето за миг потона зад Пасквелскиот рид. Којзнае што сè ќе се случи, навестуваа луѓето. Нашите срца беа покосени како младите цвеќенца во пролет од ненадеен мраз. Многумина не знаеја всушност, што се случи. Молчеливото момче Климовски со солзи на очите прашаше: - Што се случило, другари. Зошто не зборувате, другари. Јас прашувам, мајката! Никој не одговараше, никој не гледаше во расплаканото момче. Тој со морничав глас прашаше: - Што се случи со нашето дете? - Ништо! - речиси писна момчето. - Тоа, - рече тихо другарката Киша Ѓорческа - Евдокија Иванова излага. Таа не била трудна. - Ти си будала, - рече Климовски. - Ти не знаеш што зборуваш. - Не сум будала, другарче, - шепнеше старата девојк. - Навистина не беше трудна. - Солзите сами ѝ течеа по умореното и темно лице. - Како е тоа можно, - избезумено рече момчето. - Како е тоа можно, другари! - Можно е, - рече Киша умирувајќи го момчето. - Можно е кога под фустанот се носат партали. - Липаше. Ноќ доаѓаше над Пасквел. Ја поведовме девојката со нас и појдовме во долината зад Пасквелскиот рид. Го убивме Бершеровото магаре и длабоко го закопавме. На девојката ѝ рековме да појде до Пасквел додека е ноќ за да не ја видат луѓето. Тогаш дојдоа и дождовите. Секако можеше да отпатува. Веќе седум дена и седум ноќи непрестајно врне, се чини целото небо се отворило над Пасквел. Луѓето злобно довикнуваа од покривите: - Го убиле кутрото Бершерово магаре, а девојката се обесила. - Да живее НАРОДНАТА МЛАДИНА! Нема ли да престане овој проклет плискот на матната вода (Со нашите пароли нè удираат по глава). Пред очите се простира бескрајно темно море. Некој од другарите рече: - Што ќе правиме сега? - Навистина што ќе правиме сега, - повторија неколку гласови. - Ќе појдеме да ја поздравиме добрата другарка Евдокија Иванова за последен пат, - рече Вапо. - Преку оваа вода, - праша некој зарипнат глас. Сите погледнаа во него. Тој засрамено и тивко рече: - Ќе појдеме преку оваа вода. - Да, - рекоа другарите, - преку оваа вода. Старците истркалани на покривите од куќите, веќе не се смееја. Крвта им стинееше слушајќи го плискотот на разбранетата вода по која се токмевме да појдеме. Старите останаа со рацете во воздухот. Можеби се крстеа. ЛЕГЕНДА ЗА ПАСКВЕЛСКИТЕ МОМЧИЊА За да појдам на училиште во градот, добрите другари ми купија младо, јако магаре. Беше убав пролетен ден кога се разделувавме од Пасквел. Девојките плачеа од срце, одвај ги смируваа бујните гради. Се растопуваа како парче мраз на пролетното сонце. Капка по капка се растопуваа отворајќи ги своите прости и чисти срца. Се разделувавме пламено прегрнати. Тоа траеше подолго, признавам, беше слатко и дури занесно. - Ѓаволе, наш добар другаре, што ќе направат со тебе, - шепнеа кутрите девојки бацувајќи ме најпрво в чело, во очите и најпосле страсно, страсно љубејќи ме в уста. Тој ден можеше да се случи многу силни срца да проплачат, но чувството на младинците беше посилно. Другарите со ѕвонлива смеа ме прегрнуваа. Провикнуваа благородно и искрено ЗА НАШЕТО ДОСТОИНСТВО; тогаш девојките ги бришеа солзите, а од нивните усти се разлеваше песната на НЕПОБЕДЕНИТЕ. Сите пеевме во еден глас како малите ангелчиња на Исусовото воскреснување. Тоа беа навистина големи празници. Дрварот Спасе Лако, сега првиот ударник во целиот пасквелски крај, многу сериозно рече: - Ако не беше по младинска линија, јас никогаш немаше да гласам за училиштата. Никогаш не ќе дозволев еден наш другар да оди на училиште во градот. Јас знам што значи тоа. Но ние мораме да бидеме храбри и да ја исполниме задачата. Тој нема да ја посрами младината од Пасквел. Се разденуваше, ние само што ја завршивме вечерната конференција Свежиот бран на пролетното утро што надоаѓаше низ искршените прозорци ги отвораше дремливите очи, јас можев повторно да ги распознаам лицата на моите другари. Во тие мигови исчезнуваше сета ноќна навреда што ја носев во себе и омразата спрема другарите, се почувствував виновен поради она што се случи. * * * Ќе ви раскажам за безумни работи и можеби вие ќе се смеете. Но Барса е света земја и не лаже. Ќе ви раскажам за дрварите Спасе Лако и Вало Шикал, ќе ви раскажам за старата девојка Киша Ѓорческа и за сето тоа што се случи таа ноќ со ѓаволот. Ќе ви раскажам дека ѓаволот беше роден на седум месеци и не умре. Тоа првпат се случи во светиот Пасквел. Проклетите старци со пцости ја очекувале неговата смрт. Три дена и три ноќи жените злобно шепотеле: - Момичката Варвара родила ѓавол. И додека жените му се молеле на добриот светец за да го столчи поганото семе, момичката Варвара во жарот од огништето нагорувала керамиди во кои го повивала малото ѓаволче. - Да се убие поганата момичка, - безумно викале луѓето. - Да се обеси, - рекле жените. - И да се пушти по река за да истече лошото. - Да се обеси! Да се обеси! - Не, - рекол стариот епитроп, - треба да се запали. - Да се запали со сурови гранки, - рекле луѓето. Беше пролет во Пасквел кога луѓето безумно се приближуваа кон малата полска колиба, натоварени со млади гранки. И додека под нивните нозе пролетните цвеќиња паѓаа покосени, момичката Варвара пеела приспивна песна за малото ѓаволче. Луѓето како од ровја погодени застанале. Момичката тивко пеела: - За сè што сум ќе оставам по еден малечок знак во твоето срце, за да ме љубиш со денот и сонцето, безумно да ме мразиш со ноќта и темнината. За сè што сум да си спомниш со блага насмевка, да проколниш луто со пеколниот глас на громот како тоа што го правеа мајките од плодната Барса кога луѓето умираа од глад. Тихо, речиси молчејќи, луѓето се вратиле. Зошто го оставиле малото ѓаволче - никој не прашувал. Ќе ви раскажам за ѓаволот, за себе. * * * Никогаш не беше поубава Барса од тие денови. Ја навикувавме на име како наша другарка, како наша мајка ја сакавме. Со прости и пламени зборови ја повикувавме за да го отвори своето срце и да се приклучи кон Народната Револуција (тоа беше нашето име за изградбата, подруго име не знаевме). По цели денови ја довикувавме со нашите раце, со нашата крв. Не еднаш ѝ шепневме дека е највесело да бидеш во дружба со народот. Со песна ја пробудувавме секое утро пустата, изгорена Барса. Во тие денови не помислувавме на своите домови, залудни беа прекорите на нашите родители. Та тие ништо не знаеја! Колку беа тажни и смешни кога во ноќите прскаа светена вода за да го сотрат ѓаволското семе што го сеевме низ Барса. Ох, тоа беа големи празници. Пролетта доаѓаше сè поубава и поубава Со оној опоен мирис на цветовите што го испуштаат во овие денови. Колку е страшно кога доаѓа пролетта и со себе ја носи смртта. Кобниот ѕвон на камбаните седум дена и седум ноќи го раскинуваа мирниот сон на Пасквел. Од кој дојде оваа смрт како поплава. Безгласни како покосени треви чекорат луѓето кон пасквелските гробишта. Молчејќи тие ја оплакуваат смртта на младата другарка Васка Дукова. Пред поворката на бел коњ јава Тацко Настејчин. Овој е прв народен погреб. Комунистички, без поп и попадија. Без молитва и крст, по руски. Тацко е првиот народен комесар и првиот народен бог. Тој е првиот народен поп. Тихо. Почнува погребот. Гробарот Јонче Пало достоинствено објавува за редот и правилата на првиот народен погреб. Прва точка: - Прва точка е Тацко. Другарот Тацко има збор. - Да живее другарот Тацко! - се провикнува на сиот глас општинскиот курир Нело. - Да живее најпрво народот, - го поправа Тацко. На неговото лице лебди блага топла насмевка, тој задоволно се мешколи на белиот коњ. Убавото момче Стенковски праша: - Всушност, што правиме? Наместо одговор можеше да ја чуе страшната тишина на пасквелските гробишта. Луѓето молчеа како камења. Никој не знаеше што всушност се работи и каков е овој погреб. Единствено на сите им беше совршено јасно дека треба да се молчи. На крајот тоа е народен погреб и што има народот да се буни. Ваквите прашања изгледаа страшно бесмислени и опасни. Луѓето беа неми. - Што ви е, по ѓаволите, - рече момчето плачејќи. Јас веќе не можам да издржам. Овде е пекол. Чесен збор, ќе појдам од Пасквел. Јас ќе полудам ако сè уште останам. Убавото момче Стенковски липаше на глас. - Но кој те држи, будала, - рече неговиот брат. - Каде ќе одиш, момче, - прашаше добриот чичко Глог. - Сепак овде е поубаво. Јас знам едно полошо место од Пасквел. Во рајот е полошо. Таму ја нема нашава пасквелска ракија. Овде и децата можат да се пијанат како магариња. Момчето е пијано, - рече чичко Глог, кикотејќи се. - И ти си поулавен, чичко Глог, - рече момчето тажно, уплашено. Повеќе никој не проговори. Беше пролет и луѓето умираа за леб. Ѓавол да ја носи пролетта и сите миризливи цвеќиња. Пресушија нежните зборови со кои многу другарски ја повикувавме саканата земја. Веќе не беше наша другарка, безумно го раскинувавме секој нејзин дел, го оплодувавме со нашата крв, скришно ја пцуевме. Беше пролет и луѓето умираа од глад. Кој можеше во тие денови да помисли за училиште и букви од пластелин. Тоа беше толку смешно, безумно. Но некој како да сакаше да се потсмева со нас. Секој ден ни ги бодеше срцата доставувајќи куси лоши напишани наредби. ЕДЕН МЛАДИНЕЦ ДА СЕ ИСПРАТИ ВО ГРАДОТ ЗА ПОДИГНУВАЊЕ НА НАРОДНАТА ПРОСВЕТА (и потпис. Неразбирлив.) Ох, проклет скот! како се осмелил да се подбива со нас? Не, беше нашиот одговор. Ние во Пасквел немаме луѓе за такви лудории. Во утрините конференциите завршуваа и ние со песна се предававме кон црните полиња на Барса. И секоја вечер кога се враќавме наоѓавме по едно мало пожолтено парче хартија и неколку протегнати реченици. Сто ноќи НЕ беше нашиот одговор и... оваа ноќ сто и еднаш ја читаме познатата заповед. - Секоја задача мора да ја исполни младината, - рече Лако. - Еден од нас мора да појде, - рече Шикал решително. Старата девојка Киша Ѓорческа рече: - Ако мора, другари, тогаш да им го испратиме најслабиот од нас. - Златна другарке, Кишо Ѓорческа, - се провикнаа другарите. Тоа е најдобар предлог. Па, другари, најслабиот! О, како потреперував. Каде можев да побегнам од себе, од нивните очи, од сè што ме опколуваше. Ја проколнував момичката Варвара што ме роди предвреме со слаби раце, ја пцуев најдлабоко старата девојка Киша Ѓорческа и... навистина каде можев да побегнам. Сите гледаа во мене. Сите се против мене, помислив. Старата девојка Киша Ѓорческа во полутемнината ја бара мојата рака. Нежно ја потпира главата на моето рамо и нешто тихо ми шепне. Ќе ви признаам, бевме љубовници. Тоа по младинска линија; и беше убаво, - дури добро си ги поминувавме вечерите. - Колку ќе ми биде тажно без тебе, - шепна. - Ти си будала, - реков. - Јас силно те сакам, момче. Ела поблизу, - зборува и ме стиска во себе. Таа плаче тихо, тихо никој да не знае за нејзиниот плач. - Не плачи, - ја утешував. - Јас ќе се вратам, нели? - А јас пак ќе те чекам и ќе ти бидам верна, чесен младински збор. Се разденуваше, ние само што ја завршивме вечерната конференција. Беше убав пролетен ден кога се разделувавме од Пасквел. Девојките плачеа од срце, одвај ги смирував бујните гради. Се растопуваа како парче мраз на пролетното сонце. Капка по капка се растопуваа отворајќи ги своите прости и чисти срца. Се разделувавме пламено прегрнати. Тоа траеше подолго, признавам, беше слатко и дури занесно. - Ѓаволе, наш добар другаре, што ќе направат со тебе, - шепнеа кутрите девојки бацувајќи ме најпрво в чело, во очите и најпосле страсно, страсно љубејќи ме в уста. А пак добрите другари за да појдам на училиште во градот ми купија младо, јако магаре. ЈАБОЛКО Во пролет интернатската зграда беше слична на затвор за сите нас курсистите од село. Собрани тука по младинска задача задушувани секој ден со исти работи ние веќе и не се сеќававме зошто всушност бевме испратени во оваа грда и тажна зграда. Особено беа тешки саботните и неделните попладниња кога имавме по некој час слободно време, а точно тогаш не знаевме навистина што да се работи. Во прво време секој од курсистите со пламени зборови раскажуваше за својата организација, се разбира, збор стануваше само за големите успеси, а тоа се чинеше и беше доста забавно. Но само во почетокот. Набргу како по некој договор веќе, не си спомнувам, до крајот да зборуваше за слични работи. Тогаш најчесто појдував низ улиците на гратчето со помислата дека можеби ќе сретнам некој од другарите што почесто доаѓа со своите магариња за да ги достават извештаите. Понекогаш се случуваше долго да ги изминувам улиците. Тие беа пусти, луѓето ретко излегуваа, како и времето да беше ставено на купоните за леб и козја пастрма. Таа пролет, зборувајќи ја вистината, почна убаво и весело. Се случи да се загледаме со една девојка. Најпрво преку прозорец, потоа почна да доаѓа низ улиците по мене. Таа беше слаба и одвај се држеше на своите нозе и имаше големи и светли очи. Не знам дали беше заљубена или гладна. Сигурно ние курсистите бевме подобро нахранети. Не, навистина не знам што се случуваше со неа, но веќе не можев слободно и да шетам. За да се скријам, решив да не го напуштам веќе интернатот. Еден ден, тоа беше во попладневните часови, дежурниот курсист рече дека имам посета. Ех, како потреперував пред матното огледало во салонот. Можеби навистина бев заљубен. Смешни ли помисли... Тоа беа моите другари со своите кротки магариња. Во името на организацијата ме поздрави другарот Ефтинко Илиевски, член на Месниот комитет, потоа Малиот Шчипек, кандидат член и другарот Пандо Корунов, иден тракторист. Тоа навистина беше среќен ден. Ги дупнавме магарињата и весело тргнавме кон Пасквелијата. Почнав дури да потпевнувам некоја измислена ударничка песна и да им раскажувам на другарите за мојата љубов. Тогаш малиот Шчипек извади едно јаболко од својата пазува и ми го подаде. Рече: - Тоа е од твојата мајка... Мајка Весела Ангеловска рече дека тоа е поздрав од неа. Го зедов јаболкото и силно, силно го стиснав во своите дланки како тоа да беше нејзиното срце. Одвај ја прикривав возбудата во себе. Веќе така долго, така долго изгледаше дека не сме се виделе. - Мајка Весела Ангеловска, рече Ефтинко Илиевски, е најхрабрата мајка во целата наша Пасквелија. - Таа е нашата најдобра мајка, кимна со главата Панде Корунов. Секогаш кога некој ќе зборуваше за мајка ми, којзнае зошто, си спомнував на еден одамнешен ден во малата селска црква. Тоа беше толку одамна и тогаш луѓето не ме викаа наиме. Бев слаб како ѓаволот и всушност така ме викаа. Морам да признаам дека никој не ме сакаше, а девојките пак бегаа како од вистински ѓавол. Сите се плашеа од мојот допир, а јас пак сè посилно и посилно се заљубував. Кутрата Даринка Николовска секој ден се молеше за да умрам. Таа беше најнесреќното девојче затоа што јас бев заљубен во неа. Еднаш, за време на големите празници, сепак ја држев нејзината рака. Таа беше облечена како мало ангелче и со другите девојчиња го чуваа мртвото Исусово тело. Во црквата беше така празнично и занесно. Сосема слободно можев да ја штипнам одзади. Ангелчињата требаше да стојат мирно и да се молат за душата на божјиот син. Но кога веќе не можеше да издржи, кутрото момиче почна на глас да плаче. Од нејзиниот плач дури и се исплашив. Тогаш се чу гласот на стариот поп: - Луѓе, браќа мои, рече стариот поп, тоа е божјо претсказание... Добриот бог го испраќа по чисните и невини души. Изговорувајќи го тоа кутриот поп почна да липа на глас. Плаче Даринка Николовска, плаче и попот, плаче попот, плаче и целата црква. И мажи и жени и големо и мало плаче... Сите плачат на глас, пеејќи долги, неразбирливи молитви. Плачеше и мајка ми од срце и искрено. Се прикраднав до неа и тивко ѝ раскажав за сè. Уште потивко излеговме и си спомнувам добро ме дотера мајка ми, но тогаш уште немаше младинска организација и дури подоцна станав свесен дека неправедно сум бил казнет. Но тоа никогаш не беше горчливо сеќавање на овој ден, напротив, тоа беше секогаш радосно навраќање кон овој одамнешен празник на пролетта. Од срце ми доаѓаше да се насмеам весело и среќно. Другарот Ефтим Илиевски ме погледна со своите влажни очи и мачејќи се да изнајде насмевка рече: - Мајка Весела Ангеловска навистина е најхрабрата мајка. - Секој ја сака мајка Весела Ангеловска, рече идниот тракторист Пандо Корунов. - Сите момчиња ја викаат како своја мајка, рече малиот Шчипек шмркајќи со носот. Таа е најдобрата наша мајка. - И жената на Анте Петличковски, рече Ефтинко Илиевски, членот на Месниот комитет, и таа рече дека мајката Весела Ангеловска е најдобра во целата наша долина. - Да, рече малиот Шчипек, можам и да се заколнам за тоа. Жената Петличковска тоа го рече пред сите луѓе. Само колку бев горд во себе со својата мајка. Ги слушав раскажувањата на моите другари и ми доаѓаше да ги прегрнувам. Навистина тоа беше среќен ден. Силно, силно го стискав јаболкото в пазува. Одвај чекав да пристигнеме во долината. Веќе и градините се наѕираа разбушавени и шумни. Приквечерното сонце е така големо и топло. Небото е сино, големо и ничии очи не можат да го догледаат. Пасквелските градини, начичкани во долината како китка цвеќе, оддалеку личат на една расцутена бавча со илјади заруменети крошни. Но откога човек ќе ја измине реката, тие сосема се откриваат во својата вистинска слика. Насекаде наоколу сè уште се забележуваат црни трупишта јаболкници како мртви селани. Војниците веќе одамна ги нема, но на младите вишни, излушпени во стеблата до горе, се чини дека сè уште се приврзани тешките австриски коњи. Нивната расцутена крошна, што толку примамува од страна, личи на збрчкано старечко лице. Градините сè уште мирисаат на војничка помија и коњска нечистотија. Повремено приквечерниот ветер го донесува благиот мирис на цветовите како некакво смело бегство од болното тело на земјата. А над селото се протега далечно и продолжително ѕвонење на камбани. Тој приквечерен ѕвон на камбаните се слуша само кога ги закопуваат луѓето. Сигурно некој умрел. Слеговме од магарињата и молчејќи појдовме по патот. Најпосле одвај изустив гледајќи право во другарите. Реков: - Некој умрел. Другарите гледаа во земјат. Малиот Шчипек шмркајќи сосема тивко рече: - Навистина мајка Весела Ангеловска беше најдобрата мајка во целата наша Пасквелија, рече малиот Шчипек. - Нема подобра мајка од Весела Ангеловска, липаше Ефтинко Илиевски, оставајќи солзите да му течат низ лицето. - Таа беше нашата најдобра мајка, исто така плачејќи рече Пандо Корунов, идниот тракторист. Веќе и не ги слушав што зборуваа. Насекаде наоколу трештеа камбаните со својот пеколен глас. Непрестајно биеја камбаните. Ја распарчуваа целата долина со својот тежок глас. И градините липаа таа приквечерина... Мојата мајка беше мртва. Тоа беше последниот ден од неделата и сè што ми остана од тој ден беше само она големо, зрело јаболко. ПРАЗНИЧЕН ДЕН Беше пролетен, празничен ден. Уште во раните утрински часови го напуштаа Пасквел и наскоро улиците останаа празни. Во овие денови селото го добива вистинското лице - во овие денови има тажна муцка. Посивено од првите кичури прав што повремено ги донесува ветрот од речниот брег, каде што навечер децата и магарињата се тркалаат, тоа добива крастава боја и безгласно, покорно се завива под темното небо, ширејќи тежок мирис на запалена млада трева (еден човек уплашено ја подава главата низ прозорец) - се чини дека наоколу гори. Меѓутоа, сè е толку тихо и мирно, дури во центарот на селото продолжува животот, доаѓаат старците што сакаат да си поприкажуваат за изминатите времиња, за прекрасните светли денови и тоа само за да ги осудат неверните луѓе што ги празнуваат овие ѓаволски пролетни празници. Онака како стариот поп што за време на гладните години проповедаше меѓу луѓето да веруваат во господа, да бидат истрајни во маките и страдањата. Старите набљудувачи на животот незадоволно мрморат тресејќи ги сувите вилици. Животот на Пасквел секогаш бил сврзан со светците; во лоши времиња тие го избавуваа од секое зло и за сето тоа каква неблагодарност - луѓето веќе веруваа во Тацко Настејчин, народниот комесар, и ги прославуваа овие проколнати пролетни празници. Старите набљудувачи стануваат неспокојни. - Блазеси му на тој што може да истрпи, зборуваат на глас за да ги чујат луѓето. Пролетната река од луѓе, полупијани од празнична расположба, бргу истекува - во далечината златесто потреперуваат топлите зраци на утринското сонце. Млади жени, заруменети во лицата како јагоди, сеедно и непотребно застануваат пред малата слаткарница за да си ги дотераат црвените шамии и потоа, се разбира, да си ги поправат чорапите сосема догоре откривајќи ги јаките, убави нозе. Чесните и вредни мажи, мирни и вековно добродушни, тоа веќе им станало наследно, полека ги тераат магарињата, на кои во две градинарски кошиња ги натумбале дечињата. Тие, пак, од своја страна, не заборавиле да го понесат палавото куче. Настанува страшна мешаница, од што едното коше се издига во воздухот како балон. Случајот го присилува кутриот човек да воспоставува рамнотежа. Но, тој тоа го прави на генијален начин, полнејќи го камења кошето што се издига. Но, ете несреќа. Децата за миг се смируваат и целиот товар се ничкосува. - Еј, - воздивнува човекот, викајќи по жената. - Другарке Спасенија, мажот ве чека, - ѝ се обраќа на младата жена едно убаво момче. - А, - прашува жената. Таа полека со тенок сиџим си го врзува чорапот што ѝ се отпуштил. - Мажот ве вика, - повтори момчето. - Досаѓа, - му шепна жената доверливо на момчето. Потоа праша: - Си ли ти член на младината? Момчето молчи, недоверливо ја гледа жената. Рече: - Што ви паѓа на ум, другарке? - Ништо, другарче, - рече жената лутливо. Јас само прашувам дали си веќе член на младината. - Да, - рече момчето. - Од минатата пролет. - Сигурно, - рече жената со блага насмевка. - Сигурно си ти веќе младинец. Ти не смееш да пиеш, нели? - Не, - рече момчето. - Не смеам да пијам. - Но ти пиеш, - рече жената. - Понекогаш се опиваш. - Да, - рече момчето, - тоа сите го прават. Особено на празничен ден. - Денеска сите ќе бидат пијани, - рече жената тажно. - Секако, - рече момчето, - сите ќе бидат пијани како прасиња. Никој на ваков ден не пожалува што ќе одлежи два дена во милиционерската станица. Денеска сите ќе бидат пијани. - Ако не пиеш, - рече жената, спуштајќи го летниот кус фустан - ако навистина не се пијаниш, дојди вечер, - рече многу тажно. Момчето гледаше во жената, што изминуваше фрчејќи со колковите и тихо, тихо потреперуваше. Во мислите му се плеткаа убави слики и за да не се сруши на земјата од утринскиот повеј на ветрот, се опре на ѕидот од слаткарницата. - Што зборуваше, - праша дебелата слаткарка Анастасија. - Што зборуваше никаквицата? Таа зборуваше за мене, нели? Зборуваше дека сум пијана, нели? Момчето, намигнувајќи и весело, потрча низ пустиот прашлив пат. Луѓето веќе беа изминати далеку од Пасквел. - Ороспија, - повторуваше дебелата слаткарка, речиси брефташе задушувајќи се од врелината на денот. Анастасија слаткарката веќе седум години седи пред својот Блажен паун и исто толку години била набљудувач на луѓето од Пасквел. Тој ден таа исто така седеше пред својата слаткарница и потсмешливо ги гледаше луѓето што изминуваа надвор од селото. Одвреме навреме испиваше по една лимонада, половината сипајќи ја во градите за да се освежи. Слаткарката Анастасија беше разбеснета, - една ороспија се потсмеваше со неа, една курва ѝ ги топореше нозете пред нејзиниот излог, една селанка што вчера облекла фустан од УНРА ѝ ја покажуваше својата вита, убава снага, и тоа само за да ја навреди. Кога веќе се чинеше дека ќе се сруши од столот, ја задржа една рака за рамото. Го забележа стариот љубовник Јандриковски. - Честитам, - рече достоинствено Јандриковски, подавајќи ѝ едно мало цвеќенце. Таа со поглед покажа на своите јадри гради. Стариот љубовник, разбирајќи ја нејзината мисла, сосема внимателно со шпенадла го закити цвеќенцето на белата блуска од слаткарката. Во знак на благодарност, дебелата Анастасија го покани под сенката на малото италијанско чадорче за пролетно време. - Господине Јандриковски, - рече слаткарката и тивко и несреќно. - Молам госпоѓо, - многу љубезно овој ја подаде муцката. - Господине Јандриковски, - повтори Анастасија, - јас имам една малечка желба. Да, само една малечка желба. Јас ќе издивнам и вие погодете во каква состојба се наоѓам. Дали сум пијана? Зборувајте отворено, душичке... ќе зборувате отворено, нели? - Господе боже, - шлапна со рацете стариот љубовник. - Вашата слатка душичка, што опојно мириса како пролетен цвет... на што помислувате, драга? Вие сте наполно исправна жена. - Секако, - рече дебелата Анастасија поспокојно. - Имате совршен нос, честитам, господине Јандриковски. - Таа нежно ја зеде неговата малечка рака и силно, силно ја стегна на своите гради. Стариот љубовник си дозволи да ја бакне во десниот образ. Сега навистина можеше да ја љуби цел ден, но требаше да се посвршат други работи. Слаткарката замислено погледна кон малите, ниски куќи и наеднаш слатко, длабоко се закикоти. Рече: - Дојдете, ангелче мое... - Каде, - треперливо праша стариот љубовник. - Дојдете, - рече Анастасија, одлепувајќи се со мака од столот. - Дојдете, - рече слаткарката земајќи го за рака. - О, господе, - воздивнуваше Јандриковски. - Потивко, - рече Анастасија - Може да се разбуди Кузе. - Ох, - шепна стариот љубовник. - Вашиот маж е бескрајно љубоморен на мене. - Тој е магаре, - рече Анастасија и се проѕевна. - По цел ден и по цел ноќ се тркала в постела. Тој е вистинско магаре. Пострашен е од пасквелските пијаници. Ох, јас сум несреќна, господине Јандриковски. Ти единствено можеш да ме спасиш. Ако овој ден го преживеам, ќе ти бидам верна целиот живот. - Што можам да направам јас, - рече погоден стариот љубовник. - Ако навистина ти ме сакаш, господине Јандриковски, можеш сè да направиш. Јас кога сакам некој човек, сè правам за него и ништо не зажалувам никогаш. Го стисна до себе и како ненадеен пролетен плискот истури неколку бакнежи на неговото чело. - Кога љубам навистина сум безумна, - шепнеше дебелата слаткарка. - Јас за малку што не задавив едно убаво војниче. Можев по цели часови да го држам меѓу нозе и така да се забавувам со него. Навистина тоа беше така, господине Јандриковски. Ах, како сум уморна и тажна. Никој не може да ме спаси освен вие, господине Јандриковски. Извади едно плетено шише и му го подаде на стариот љубовник. - Што е тоа, - со возбуден глас прашаше тој. - Бензин, - рече мирно Анастасија. - Погодуваш, нели? - Не, - рече господин Јандриковски. - Не погодувам. - Со таков нос, - рече слаткарката благо смешкајќи се - со таков нос би требало веднаш да погодите. Погодувате, нели? - Не, повтори стариот љубовник, - сè уште не погодувам. - А, јас ќе ви го одземам вашиот прекрасен нос, господине Јандриковски, - рече дебелата слаткарка слатко кикотејќи се. - Како можете да не погодите? Стариот љубовник плашливо со дланка го допре својот нос и збунето мрмореше нешто неразбирливо. Рече: - Задушно е. Јас ништо не можам да погодам кога е ваков воздухот. Излезе носејќи го полното шише со бензин в раце. По него Анастасија викаше на сиот глас: - Вие, господине Јандриковски, денеска ќе направите големо дело. Само за неколку минути ќе го грабнете моето срце и јас ќе бидам ваша робинка. Вие сте достојни за големи дела. Ги гледате ли крајните куќи на селото нели? Да, господине Јандриковски, вие веднаш ќе ги запалите за моја љубов. Појдете веднаш, душичке слатка... Стариот љубовник збунет застана на вратата од Блажениот паун и не можеше да мисли на ништо. - Појдете, - настојуваше Анастасија. - Летај, ангелче, и брзо доаѓај. Ќе бидам нестрплива. Потоа таа задоволно се спушти на малиот стол, го откопа италијанското чадорче и дури почна да потпевнува некоја весела песна. Старите пророци, што се истркалале пред општинската зграда, ги топлеа грбовите на пролетното сонце, ја исфрлаа кашлицата и пцуеја некого најлошо. Еден ја чита (којзнае по кој пат) плакатата на општинската зграда што треба да значи повик за сеидба: ЗЕМЈОДЕЛЦИ, КУПУВАЈТЕ СОЦИЈАЛИСТИЧКО СЕМЕ. Потоа со длабок и зарипнат глас им се обраќа на оние што задремале на сонцето. - Ќе нè јармосаат во колектив. Задреманите старци потскокнуваат од своите места како да сонувале најстрашен сон. - Што, - прашуваа. - Ќе нè јармосаат во колектив, луѓе, - овој многуз начително повторува. - Ќе нè смешаат како стоката Мојата жена ќе биде твоја, твојата моја и ќе правиме како кучињата на коложег. Тоа ти е социјалистичко семе. - Е, да го мочам, - пцуеше некој пискливо, се чинеше дека плаче. Старците неспокојно ги нишаа главите погледнувајќи во каменот на светецот и секој час исчекуваа да се случи некое големо чудо, што би ги предупредило неверните луѓе за да се вратат на правиот пат. Веќе долго го исчекуваа божјиот знак. Старците беа загрижени, - никое дете не умре што го крсти Тацко, никоја невеста не пометна што ја венча тоа куче, ништо особено не се случи. Тие тажно гледаа во далечината, бришејќи ги насолзените очи од пролетниот оган на сонцето. И кога ја изгубија и последната надеж дека ќе се случи некое чудо, пискливиот глас извика: - Пожар! пожар, луѓе! - О, пожар, - радосно извикаа старците, крстејќи се во каменот на светецот. - На ваков ден го испраќа добриот господ својот знак, - рече Анастасија слаткарката одлепувајќи се од својот стол. Старите скокаа од радост и со весел глас им дофрлаа на исплашените луѓе што се враќаа: - На ваков ден господ го испраќа својот знак. ДОЛЖНИЦИ По толку години, таа пролет, беа повторно одржани коњските трки во долината. Победникот, црвеното ждребе на Симон Бочкар доби црвено знаме. А самиот чичко Бочкар се чувствуваше доста достоинствено и целиот тој ден гордо јаваше на своето доодено кобилче изодувајќи ја долината од едниот до другиот крај. Веднаш по него, тупотливо поигруваше ждребето победник, а Ангел Бочкар, помладиот Симонов син, гордо го вееше црвеното знаме високо до небото. Но кога силното ждребе ќе за'ржеше потскокнувајќи на предните нозе лесно и итро, тогаш чичкото Бочкар се топеше од некаква неизмерна среќа. Најпрво, божем, преплашен ги собираше рамениците, а потоа, смешкајќи се задоволно ја нишаше главата лево-десно. Очито расположен почна да потпевнува наглас: Мер фер дер грми грми фер дер мер грми грми дер мер фер што не врне. Потоа фрлајќи од високо по еден важен поглед кон луѓето со весел глас довикуваше: - Еј момче, пушти го тој ѓавол нека летне! Не знае да оди тоа ѓаволско животинче. Оган е пустината... Жив пламен му лази низ крвта, зборуваше Симон намигнувајќи им на луѓето. Насекаде по патот беа излезени луѓето за да го поздрават победникот. Но Бочкар овој ден беше особено надуен и точно така се однесуваше спрема луѓето како воопшто да не ги познаваше. Ах, како знаеше да се преправа тој стар демон! Умееше тој да ги подгибнува луѓето точно в срце. Знаеше дека никој не може гласно да опцуе заради црвеното знаме. А кога проаѓаше покрај куќата на Исак Калејчин, почна да се искашлува најсилно што можеше. А попрво, му доаѓаше да прсне од смеа. Кашлаше сè додека не го примора Исака да излезе од куќи. - Бутур те откорнал, мрмореше лутливо Исак чистејќи го нарасеното око со едниот крај од ленената кошула. - Бутур те откорнал, стар вампиру, пцуеше Исак црвен од лутина. Неговите детски, меки образи беа наежени како во јануари. Симон полека се дотокми со своето доодено коњче токму пред носот на човекот. Се потпре на предниот дел од самарот и намигнувајќи весело де со едното де со другото око, почна да го мерка Исака од глава до петици. Го гледаше непрестајно и сè така се смешкаше не прозборувајќи ниту збор. - Но, што е, пријателе, промрмори Исак, мижуркајќи на едното око косо и намуртено. Бочкар воопшто не се брзаше со одговорот. Изгледаше дека е пресреќен што го гледа намуртеното лице на Исак. - Ја носи ли некој главата на високо, знај дека е будала, рече Исак лутливо и пцуејќи. Чичко Бочкар полека ги испружи своите долги нозе сосема на земјата и смеејќи се рече: - Тргај ми се од патот, несреќно момче, на живот ќе те погазам. Ќе те здробам како прашинка... 3ар не гледаш каква сила доаѓа. Потоа со насмеан, пријателски глас му шепна на уво: - Ова проклето кобилиште прави чуда, пријателе мој. Ова доодено животинче раѓа најсилни ждребиња. Гром! Требаше само да видиш... Гром, ѓавол да го носи! Исак за првпат, против својот обичај и карактер, не се спротиви. Напротив, ги рашири своите тенки усни и на нив светна кратка мигновена насмевка. - Проклет да сум, рече тој со посмирен глас, проклет да сум довека, ако некогаш би помислил дека оваа пастрма вреди за нешто... Кој можеше да помисли дека оваа проклета краста ќе донесе така здраво ждребе. Нема таков човек да најдеш во долинава што би поверувал. Не, никако, проклет да бидам! Симон сега задоволно гледаше наоколу во луѓето и слатко се потсмевнуваше под мустаќ. Гледаше од човек до човек сè така весело намигнувајќи. - Ете, како да им велеше, најпосле и овој скот, Исак Калејчин, призна. А кога нешто ќе признаеше тоа човече, тогаш веќе никој не ќе се противеше. Затоа за сто години пред него и сигурно уште за сто години по него не ќе се најде во долината посвоеглаво маже. Но овој ден и ова признание Симон го чекаше веќе со години. Го чекаше од онаа пролет кога со истото тоа кобилиште самиот тој го доживеа најголемиот срам во животот. Стигна последен а уште требаше и да го влечка тоа тврдоглаво животинче! А само што беше оженет и колку сакаше да се покаже пред својата невеста Тоа беше вистинско проклетство! Сите луѓе се смееја со него и со кобилчето. Ох, тоа не можеше да се заборави толку бргу и така лесно! Не, во Симоновата душа се криеше цела рана, го печеше во срцето како грст живожарица. Како му беше тешко кога доаѓаа пролетите. Не, никогаш нема да го заборави тој ден. Секогаш кога ќе си спомнеше за тоа дека точно на половина пат остана со своето кобилче и дека мораше да слезе и со раце да го турка, на неговото чело се појавуваа крупни капки пот. Тоа навистина беа негови најсреќни часови во животот. А уште повеќе го печеше онаа проклета смеурија што ја приреди никој друг туку овој ѓавол, Исак Калејчин. Тогаш му доаѓаше да излезе од кожа. Да, да ова итро ѓаволче, Исак Калејчин, тогаш добро го насамари. Го дочека со низалка суви пиперки. Тоа навистина беше страшно и Симона силно го погоди како млад зет. Но тоа беше одамна и Симон сега не беше зол, не беше намуртен, напротив беше пресреќен што ждребето точно на ова кобилиште ги победи најдобрите коњи во долината и тој, просто-напросто, сакаше малку да си поигра со луѓето како тие некогаш со него. А најмногу го пецкаше овој мижурко Исак. - Господ да ти прости, пријателе мој, промрморе Симон преправајќи го гласот и крстејќи се. - Господ грев да не ти пише, добар човеку. Исак навистина беше победен овој ден и никогаш така обезглавен не изгледал во животот. Се случувало да изгуби дури и многу поважни работи, но никогаш не се предавал така брзо како жена. Овој Симон добро го начека, мислеше премислувајќи во главата некаква измислица за да го замолчи стариот брборко. Но, ѓаволска ли работа, ништо не му истекнуваше. Најпосле со мака рече: - Ова сигурно со години го чекаше, Симоне! Ова си го подготвувал целиот живот, стар ѓаволе. Но ние уште ќе поразговараме, сепак се закануваше Исак со својата слаба рака. Симон се преправаше дека не го слуша. Гледаше во небото како да бараше ѕвезди и зборуваше нешто неразбирливо сам за себе. Тоа навистина го разлути Исака Калејчин. Рече: - Слушај, ти стар ваперу, рече Исак поткревајќи се на прсти и шибајќи го со лактот по половината. Сепак немој да се правиш толку важен. Престани еднаш да свириш! - Нешто сум многу жеден, рече Симон. Дојди со мене пријателе мој... Изгорувам. Потоа си намигнаа еден на друг и тргнаа кон градините. Симон Бочкар повторно запеа со својот длабок, рапав глас. Исак се почеша по тилот и собирајќи ги рамениците рече: - Па пеј Симоне, ѓавол да те носи. Ова е твој ден... Нема многу вакви денови во животот. Симон задоволно кимна со главата и прегрнувајќи го Исачето околу вратот рече: - Слушај, добар човеку... Слушај и запамети добро што ќе чуеш од твојот стар Бочкар... - Немој да се правиш филозоф, мавна со рака Исак лутливо. Ништо паметно нема во твојата глава. Ти си само еден обичен дрдорко. Симон се насмевна вистински весело и придржувајќи си ја својата небричена брада сосема сериозно рече: - Слушај пријателе, ова е чиста вистина што ќе го речам сега. Господ нека ме казни ако не е вистина, рече и свирна низ нос. - И за господа вакви луѓе се голема невола, рече Исак. Зборувај еднаш како човек... - Имаш право, рече Симон смеејќи се весело. Ќе зборувам точно како човек... Зборувајќи ја вистината, колку што си спомнувам јас со мојава проста глава, никој така сигурно не победил досега. Баш никој! Човек да не поверува. Тоа е сè што сакав да ти кажам, рече Симон и повторно свирна низ нос. - Одново почнуваш, значи, рече Исак поткашлувајќи се. Но јас ти велам, човеку божји, престани еднаш да свириш. Не заборави дека тоа не беа никакви коњи. Сè некакви доодени ѓеремиња. Не остана веќе добар коњ во долинава Симон сосема реско го пресече воздухот над себе свирнувајќи низ нос најсилно што може. Рече: - Тоа е измислица, пиленце мое... Знаев дека нешто ќе измислиш. - Не, рече Исак, не е тоа никаква измислица. По секоја војна човек не може да најде ниту една сврзана работа. - Но тоа беше победа, рече Симон. И тоа каква! Не може да не зборува... Го слушаше ли говорот на другарот Лако. - Не сакам име да му чујам, рече Исак вистински луто. - По ѓаволите, рече Симон, што ти е тебе. Исак незадоволно ја затресе главата па сосема тивко, дури со мака изусти: - Мислам, тој ѓавол, стана шпион... Шпион стана Лако Настејчин. Не е веќе човек. Симон беше вистински вчудовиден. Непрестајно дуваше и свиркаше низ нос. Но потоа брзо се засмеа. - Една педа човек си, Исак Калејчин, рече Симон, но никој така ѓаволски не знае да измислува како тебе. Не си ти чисто семе, проклетнику. Ти си некое пијано копиле. - Ти си будала, рече Исак. Ти си колку едно бичиште, ама ум немаш ниту за кокошка. Будала си ти штом не веруваш во тоа. Кога ти велам дека е така, тогаш мораш да поверуваш... Симон поколебано рече: - Тој беше добар човек. Сиромав човек беше. Што му требало такви гнасотилаци. - Беше, призна Исак издивнувајќи. Но сега веќе не е. Оди тој под прозорците и прислушнува што зборуваат луѓето. Како загар нушка по амбарите. Бараат семе, пријателе мој. Немаат со што да се посеат полињата. Разбираш ли, човеку... Симон ништо не рече. Со замислен и тежок поглед гледаше низ градините кон полето. Тоа беше мртво и пусто. Нивите беа запуштени и изгорени. Тоа е лошо, помисли и му доаѓаше да се помоли. - Одвратно е тоа, го тргна гласот на Исак. Срамота е народната власт да го зема лебот од уста... - Полињата треба да се посеат, рече Симон сè така гледајќи некаде преку градините. - Треба да се посеат, рече Исак, но и народов треба да се остави еднаш на мира. Доста боботи, сакаше да рече Симон, но тој само ја испружи својата голема рака кон својата куќа во градините. Покажуваше на луѓето што се беа собрале во малата бавча пред куќата. Под расцутената праска луѓето слатко си мезетеа расол и пиперки туршија со лута пасквелска ракија. - Секој го гнети народецов наш, продолжуваше Исак. Никогаш мир, никогаш спокој... - Предај си го житцето што го криеш, пријателе мој, рече Симон смешкајќи се, и ете ти мир, ете ти покој до гробот. - Симон Бочкар! - рече изненаден Исак Калејчин. - Зар и ти си во партијата? - Ете ти сега, рече Симон искашлувајќи се. Јас сум само многу жеден. Тоа е мојата мака. Кој многу брбори секогаш задоцнува. Друг ќе го изеде зелчето и ќе ја исцица лутата ракија. Мораме да побрзаме, врашки поете! - Не викај ме така, рече Исак посмирено. Јас не сум поет, туку обичен епитроп. - Ѓавол нека те носи, рече Симон, само ти не си обичен епитроп. - Ти уште и бога го кудиш, рече Исак нишкајќи ја главата заканително. - Добро, добро, рече Симон, сакав да речам дека ти не си обичен епитроп. - Знам што сакаше да кажеш, рече Исак потсмевајќи се благо. Но твојот јазик е кус како и твојата глава... Ти не си за такви умштилаци. - Е, е, тоа, рече Симон, како ги викаа старите Грци тие со голем ум... - Ах, рече епитропот со вистинско задоволство смешкајќи се, и ти по нешто знаеш... Тие се викаат, пријателе мој... Гласот му запре пресечен и повеќе не излезе од него. Од градините, како да изникна од земјата, се појави другарот Лако. Смеејќи се тој весело довикна: - Таквите луѓе старите Грци ги викале филозофи. Симон Бочкар и Исак Калејчин застанаа како гром да ги погоди. Од каде тој сега наеднаш, помислија двајцата и се погледнаа со зачудени очи. - Ете така, рече најпосле Исак сосема тивко. Нели е одвратно да се прислушкува. - Добро, рече Симон соземајќи се. Ѓавол нека го носи... Денеска никого не можам да вратам. - Јас ќе се вратам, рече Исак чекорејќи назачки. - Еј, не будали се, рече Симон потерувајќи го коњчето назачки за да го достигне Исачето. - Не, рече Исак, не би сакал да се сретнам со овој ѓавол. Симон одвај успеа да го зграпчи и држејќи го за едниот ракав од провиснатото палто почна силно да го влече. Коњчето тупотливо забрза. - Пушти ме, стар ѓаволе, викаше Исак истргнувајќи се. Пушти ме ѕверу ѕверосан! Но веќе беа сосема блиску до Лако и тогаш двајцата, најпрво искашлувајќи се, а потоа во еден глас со подигнати глави поздравија јасно и гласно: - Здраво, другар Лако! - Да живее, се провикна Лако. Симон и Исак како вкопани застанаа на местата и исто така се провикнаа: - Да живее, другарот Лако! Потоа тупотејќи како војник пред својот старешина, Исак појде напред пред коњчето, Лако остана одзади, а Симон беше на средина како некој светец. Не знаејќи што да зборува, тој повторно запеа: Мер дер фер грми грми фер дер мер грми грми дер мер фер што не врне. - Убава песничка, пријателе, рече Исак пцуејќи. И двајцата најлошо ги пцуеше во душата. Тоа Симон многу убаво го знаеше по црвенилото на неговите образи. Знаеше дека тој е вистински разбеснет и затоа му доаѓаше слатко да се засмее. Но тој само се поднакашла криејќи ја насмевката во неговата широка дланка. - Ете така, рече Симон, најпосле, стигнавме. Бог нека ми е сведок колку ожеднев! Симон Бочкар зеде едно плетено италијанско шише и им го подаде на Исак и Лако. Рече: - Само пијте, добри пријатели! Од едно шише да пијам заедно со овој пес, помисли Исак и му се накостреши кожата. Раката така силно му затрепере, што за малку ќе го испуштеше шишето. - Пиј, пријателе, рече Симон смешкајќи се под мустаќ. Пиј, господ да ни прости... - Никогаш нема да ти прости, верицата твоја, сосема тивко опцу Исак кревајќи го шишето. - Чекај, другар епитропе, рече Лако. Не, не се пие така. Ете ти сега, помисли Исак, овој уште ќе ме учи како се пие. Но не се помрдна од местото. Гледаше во Лака со побелени и замрзнати очи. Лако го зеде шишето и наздравувајќи им на луѓето се провикна: - Да живее! - Да живее, се провикнаа луѓето подигнувајќи ги шишињата. Исак ја стресе главата како да се разбудува од страшен сон и почна да се закашлува. - Ова не е ракија, рече газејќи го со нога Симона. - Ова е оган, пријателе врашки... - Да живее, се провикнуваше Лако право во лицето на Исак. - Да живее, рече најпосле и Исак подигнувајќи го шишето. Откога добро се изнатрескаа, кај Исак се поврати старата храброст и кикотејќи се право во лицето на Лако рече: - Ти другар, имаш мајмунско лице, лебецот твој. - Да живее, се удираше по гради Лако. - И забите ти се мајмунски, житцето твое, пцуеше Исак. - Да живее! Да живее! - И гласот ти мајмунски, брашненцето твое ситно, пцуеше од срце Исак. - Ти си целиот мајмун, класот твој... - Сакам да те бацам, рече Лако и тетеравејќи се појде кон Исак. - Не, рече Исак. Ниту за жива глава! - Во името на народот сакам да те бацам, рече Лако подавајќи ја својата пијана муцка. - Во името на народот, промрморе Исак трезнејќи се. - Во името на народот, повтори Лако и ја зеде Исаковата глава. Тој веќе ништо не рече и не се подмрдна од местото. Остави да го љуби другарот Лако, а од очите непрестајно му течеа крупни солзи. - Проклет да бидеш Симоне, и колнеше и пцуеше во својата душа. - Проклет да бидеш стар демоне. Луѓето се превиткуваа од смеа и шлапкаа со своите широки раце извикувајќи некакви бучни пароли. Но добриот стрико Бочкар не даде во тоа да се претера. Го сакаше тој овој проклет мижурко Исак. Го сакаше тој повеќе од сите други, иако цел живот се пречкаа од дамка до сламка. - Пријатели мои, рече Бочкар развевајќи го црвеното знаме. Тогаш луѓето за час молкнаа застанувајќи мирно. Сè тоа беа сиромашни градинари и стари добри воини. Секој од нив имаше изминато по неколку војски и по неколку војни. Петре Беличот, како постојан трубач во касарните и на бојното поле, по навика, ги стави рацете на уста и затутка поздрав кон знамето. Очите на луѓето беа свртени високо кон знамето. - Браќа мои, рече со возбудлив глас Симон Бочкар, браќа мои, доживеавме за да го развееме нашето знаме. Што бевме ние Македонците на овој бел свет. Едно мало, кутро мравче...Тоа ние бевме и ништо повеќе. - Зборувај Симоне, рече исто така возбуден и со солзи во очите Исак Калејчин. - Зборувај, добар војнику. - Си спомнуваш ли, пријателе мој, рече Симон свртувајќи се кон Исак, си спомнуваш ли кога јуришавме за да го спасиме знамето. Рекоа дека македонското знаме било заробено... - Да, рече Исак, тогаш ѓаволски не излажаа Сите најдобри изгинаа. Симон потврдно кимна со главата и имаше таков израз на лицето, како тоа да било тој ден изутрина, како тој миг да излегуваше од пеколниот и крвав јуриш. Едно затаено пламенче се распали некаде во душата на луѓето и почна да лази од човек на човек. Се чинеше дека постои некоја голема согласност меѓу луѓето кога зборуваат за тие времиња. И никој веќе ништо не проговори. Тие како да се разбираа и молчејќи. Стоеја неподвижни и мирни како да се скаменуваа. Секогаш веселото лице на чичко Шчипек, со голема лузна на десното око, како да беше мртво и претворено во земја. Кирил Денго, најтивкиот маж во долината, гледаше кон небото како да ги бараше своите синови. Фиданко Лозанковски можеби си спомнуваше за жената. Веднаш по женидбата мораше да ја остави. Никогаш веќе не се виде. Кога се врати беше веќе старец и никого не најде во својата куќа. Лако исто така гледаше кон земјата и одвај се задржуваше да не заплаче. Сигурно си спомнуваше за децата и жената. Нив војниците ги одведоа една ноќ од долината и веќе никогаш не се вратија. Здравко Латко, Санде Немицата, Јонче Ѓоргов, Јонче Речков, Ангеле Ристески, Стојан Латковски, Климе Цацот, Коле Бубе, Петре Беличот сите тие добри и кротки мажи како магариња гледаа кон земјата и молчеа како да се стопуваа со неа. Сите тие личеа на дрвја погодени од некаков страшен гром. Во малата Симонова бавча беше сосема глуво како и небото и воздухот да беа мртви. Само некаде од градините, во правец кон Симоновата куќа, доаѓаше нечиј зарипнат потпевен глас. Тој пееше некаква борбена, војничка песна. Луѓето погледнаа кон таа страна и повторно останаа како занемени. Во стара, дотраена бугарска униформа нишкајќи се лево-десно кон нив доаѓаше најстариот Симонов син. - Гледај, рече Симон соземајќи се и засвирка низ нос. Гледај, па тоа е Петар! Тој е жив! Потоа исфрлајќи го знамето од раце се стрча кон синот. Но војникот како воопшто да не го забележуваше доаѓањето на Симона. Тој продолжуваше да издава команди и сè така да потпевнува некаква борбена бугарска песна. - Сине, рече Симон, сине мој... Петар, родено момче мое... Војникот ги собра рамениците и со своите побелени зачудени очи почна да се смее. Потоа ја заниша главата и повторно појде чекорејќи лева десна. - Петар, дете мое, го повикна Симон на име со глас што доаѓаше како од корен на некое старо дрво што се руши. Но војникот и сега не застана. Одеше сè така нишајќи се и трудејќи се да го задржи војничкиот чекор. Симон се стрча по него и силно, дури грубо го грабна во своите прегратки. - Ти си мојот син, рече Симон. Ти си мојот син, повторуваше силно и долго гушкајќи го во себе. Потоа го зеде под мишка и полека се упати кон куќата Симон смешкајќи се и плачејќи им рече да луѓето: - Тоа е Петар... Тоа е Петар, првото мое дете... Тој е жив... Најпосле се врати, родениот мој... Тој е жив, браќа мои... Луѓето потврдно климнаа со глава и еден по еден појдуваа кон војникот бакнувајќи го во челото. Војникот зачудено гледаше со своите побелени и преплашени очи. - За добредојде, рекоа луѓето и кришно изминуваа како да беа виновници за нешто. А Симон сеедно повторуваше со расплакан глас: - Тоа е Петар... Тоа е првото мое дете... Тој е жив. Најпосле се врати, саканиот мој... По Симоновите бакарни образи се тркалаа крупни, запалени солзи. Под расцутената млада јаболкница, зад Симоновата плевна, стоеше Марија Вецеска откривајќи си ги набрекнатите гради за да ги погледа со своето мало огледалце, што секогаш го држеше в пазува. Насекаде наоколу благиот приквечерен ветер лесно ги забрануваше расцутените дрвја. Марија Вецеска тивко, сосема тивко запеа некаква песна љубејќи го со своите усни малото огледалце. Пееше: - Ај ѓаволе, ѓаволе. Чекорите на таткото Симон Бочкар и неговиот син Ангел Бочкар ја тргнаа. Таа посрамена го испушти огледалцето од своите усти на земјата. Прошепоте со зарипнат глас: - Излегов на ветер, рече таа. Не можев да останам веќе дома... Додека зборуваше целото нејзино тело потреперуваше како заруменетите цветови на приквечерното сонце. Симон Бочкар застана малку подалеку од Јаболкницата и молчејќи гледаше кон небото. Потоа со поглед ги измина градините наоколу и гледајќи дека сонцето веќе заоѓа, се прекрсти со строг и уморен израз на лицето. По неговата густа и небричена брада засветкаа мали искри црвенило, беше лут до беснило. Причека додека Марија Вецеска ги закопча своите гради и потоа ги впери во неа своите уморни, широко отворени очи, безбојни, слични на летна прашина. Одвај прикривајќи го бесот прозборе нешто неразбирливо. Синот со својата дланка го чистеше испрашеното и распукано огледалце. Симон тресејќи го веќе испразнетото крпче со тутун во своето луле со студен поглед се сврти кон синот. Неговата жолта брада, цврста како ореова штица, се поткрена лево-десно и закрцка. Симон за час ја зграби синовата рака и земајќи го огледалцето го стави под нога. - Врати се дома, потоа со лутлив глас ѝ рече на Марија Вецеска. Врати се дома и не излегувај во вакво време, прошепоте со придавен глас. Во ова време не е убаво тоа што го правиш. Ѓаволот го каниш на гозба. Не сакам никаква срамота додека си во мојата куќа. Сакам да бидеш честита и добра девојка... Тоа сакам и ништо повеќе. Тој пријде поблиску до неа и подавајќи го лицето напред застана како вкопан и како маѓепсан стоеше пред нејзиното тркалесто, бледо лице, поднадуено од солзите што непрестајно ѝ течеа. Симон не можеше да не дувне низ нос. Секогаш тоа го правеше кога беше вистински изненаден од нешто. Со зарипнат и длабок глас рече: - Ти плачеш дете... Нешто се случило... Во тој придавен глас како да беше целата топлина на пролетното сонце што така долго, така долго пловеше над хоризонтот како голем, зрел плод од кајсија. - Ти плачеш, дете мое, повтори Симон Бочкар и ја зеде со своите големи опалени раце во себе. Потоа уште потивко, нежно ѝ рече: - Беше толкава кога те најдов во полето... Беше толкава, Симон покажуваше со рака кон земјата. Како ветер да те носеше низ полето. Синот на Симон Ангел Бочкар, за цело време гледаше на она место под ногата на својот татко каде што се наоѓаше здробено огледалце. Се сеќаваше за својата прва средба со неа. ...Тоа беше онаа година, некаде при крајот на пролетта, кога цели семејства беа иселувани по ноќите. Потоа и по самите денови војниците ги прогонуваа луѓето од родните куќи и ги носеа во непознати краишта. Некои зборуваа дека ги носат во бугарско, други пак во италијанско и Абисинија Но можеше да се случи да ги истераат во некоја глува ноќ и да ги закопаат длабоко во градините. Зашто во пролетно време кога надоаѓаше реката низ градините често отвораше цели гробишта. Градинарите тогаш си спомнуваа за сите исчезнати во долината и се чинеше дека ја препознаваат секоја коска. Тие денови, во една ноќ. исчезнаа и Дуковите, нивните најблиски соседи. Попусто тој таа изутрина ја очекуваше Васка Дукова за да појдат по лов на жаби во мочуриштето. Нивната куќа беше пуста и празна. Сигурно ги убиле, мислеше. Сигурно ги убиле. И од тој ден почна долго да скита низ градините за да ги пронајде нејзините коски. Мислеше дека лесно ќе го препознае секој нејзин дел. Одеше по градините од едниот до другиот крај на долината и со часови ги бараше нејзините коски. Најпосле, под големата плоча, на крајот од долината, најде некакви коски. Се мислеше дека тоа се нејзините. Ги прибра коските и од тој ден се затвори во напуштената плевна на Дуковите. Почна да прави мртовечки сандак за да ги закопа коските на Васка Дуков. Тоа го правеше неуморно и со занес по цели денови. Сакаше тоа да биде убав трон*. Еден ден, додека трескаво го шареше тронот со секакви цветови, во плевната дојде неговиот постар брат Златко Бочкар држајќи ја за рака неа, Марија Вецеска. Златко пееше некаква песна за птиците и скокалците. - Ќе биде ли еднаш готово, ѓаволе, рече постариот брат и прсна во смеа. Неговото црвено лице, како презреан патлиџан, целото се тресеше и се чинеше дека ќе пукне. Потоа бришејќи ја устата со својата широка дланка и одвај придржувајќи се за половина рече божем со сериозен глас: - Секој ден работи на овој проклет сандак. Величко Атанасовски вели дека тој полудува... 3ар не, ѓаволе? - Што тоа, рече Ангел безволно. - Дали е вистина дека полудуваш, рече постариот брат и повторно прсна во смеа. - Тоа е страшно, рече таа. Од тоа се изгубува сонот. - Ох, рече постариот брат. Тој од ништо не се плаши. Тој е ѓавол... - Ѓавол, рече таа загледувајќи се во долгунестото, бледо лице на Ангел Бочкар. Постариот брат се превиткуваше од смеа Тој се држеше за раскопчаниот мев. - Ѓавол, повторуваше тој. Ох, ама убаво име! - Ти си ѓавол, прашаше таа. - Која си ти, рече Ангел. - Јас сум од градот, рече таа. - Мачко една, рече Ангел. - Чичко Симоне, викаше таа со плачлив глас. - Тоа е мојот татко момиче, рече тој. - Јас овде живеам, рече таа. Јас сум неговата ќерка. - Ох рече тој, смеејќи се. Тоа не го знаев. - Зошто се смееш, прашуваше таа. - Зошто дојде кај нас, рече тој. - Во градот е војна, рече таа сосема тивко, речиси со шепот. Во градот е војна и нема луѓе, повтори таа. Ангел сега го остави тронот и подигнувајќи ја главата погледна право во нејзиното лице. Праша: - Каде е твојата мајка? - Таа умре, рече девојчето берејќи ги своите слаби раменици. - Каде е твојот татко, прашаше Ангел. - Тој умре, рече девојчето сè така берејќи ги своите раменици. - Тоа е лошо, рече тој шепотливо и сосема тивко. Овде ќе биде весело, момиче. - Би сакала да бидам на тој погреб, рече таа гледајќи право во неговото лице. Тој не одговори одеднаш. Најпрво со јазик ги полижа своите суви усти и заплеткувајќи рече: - Тоа ќе биде утре кога ќе зајдува сонцето. - Добро, рече таа, ќе дојдам утре кога ќе заоѓа сонцето. Кога другиот ден приквечерината таа дојде, тој беше изненаден, но и радосен. Иако беше доста уморен, ѝ се насмевна пријателски и топло. Таа беше изненадена од длабочината на гробот. Никогаш пред тоа не видела како ги закопуваат луѓето. - Тоа е вистински гроб, прашаше таа. Тој потврдно климна со своето испотено лице. Рече: - Тоа е вистински гроб. - Ама е длабок, рече таа исчудувајќи се. - Така треба да биде, рече тој. - Зар толку длабоко ги закопуваат луѓето, прашуваше таа. - Да, рече тој, многу длабоко. - Зошто ги закопуваат толку длабоко, прашуваше таа. - Сигурно да им биде топло, рече тој. Таа потоа лизгајќи се низ земјата се спушти во гробот. Топлата запара од земјата ја удри во лицето и таа со придавен глас рече: - Сигурно затоа... Потоа се искачија и застанувајќи на купот од исфрлената земја почнаа длабоко да вдишуваат од слаткиот мирис на расцутените градини. - Убаво мирисаат, рече тој. Убаво мирисаат, мачко една, помисли таа спомнувајќи си за изминатиот ден. - Нели убаво мирисаат, повтори тој. - Убаво мирисаат ѓаволе, рече таа и нежно се опре на неговото рамо. Тој се поднаведна за да го подистави своето рамо и отскокна на страна. - Ѓавол, рече таа и ја зеде неговата глава. - Не викај ме така, рече тој. - Ама имаш слаб врат, рече таа. Ангел потврдно ја заниша главата. Навистина имаше слаб врат. Личеше на вишнова шишка. Кога ќе задуваше посилен ветер се криеше на некое сигурно место. Сè се плашеше дека еден ден ќе остане без глава. - Навистина имаш толку слаб врат, повторуваше таа не тргнувајќи ги очите од неговото лице. - Знам, прошепоти најпосле тој. Тоа не изгледа многу убаво. Јас имам најслаб врат од сите луѓе. Тоа е многу лошо. - Убав си, рече таа и почна да му ја поправа разбушавената коса. - Не сум убав, рече тој вистински засрамен. Не сум убавец. Сите момчиња од нашата долина се плашат од мене. Но јас не сум ѓавол, момиче. Неговите очи светкаа како младите цветови изутрина кога ќе го почувствуваат првиот сончев зрак на себе. Се чинеше дека се растопуваа во чиста утринска роса. - Не, рече таа. Ти не си ѓавол. Како сакаш да те викам? - Ќе ме викаш Ангел, рече тој. - Ангел, рече таа и повторно се засмеа. - Не смеј се, рече тој налутено. Такво ми е името. Така сакам да ме навикуваш. - Ангел, повтори таа сè така загледана во неговите заискрени очи. - Викај ме така, рече тој, сакам и пред луѓето така да ме викаш. - Ќе те викам Ангел, рече таа. Ќе те викам секогаш така и пред луѓето. Потоа таа се подигна на прсти и го бакна в чело. Тој почна со дланка да се брише по челото. - Тоа е лошо, рече тој со возбуден глас. Пред мртовец тоа не смее да се прави. - Тоа се само коски, рече таа исто така исплашена. - Не се само коски, рече тој. Во нив се крие и душата. Таа се гледа... Луѓето немаат душа, луѓето станаа волци, ѕверови, убијци, од некаде дојде во неа оној глас на жената што живееше на спротивната страна од нивната куќа. Жената излегуваше пред својата куќа и секоја ноќ тоа го повторуваше. Понекогаш тоа го слушаше и во сонот. Но сега тоа не беше никаков сон, таа јасно го слушаше оној писклив, неприроден глас на жената. Прилепувајќи се во него сосема тивко рече: - Сигурен ли си дека луѓето имаат душа... - Сите луѓе имаат душа, рече тој. Сега треба да се помолиме. Се спуштија на коленици пред мртовечкиот сандак. Тој почна да изговара некои неразбирливи молитви, а таа пееше некакви војнички мелодии што секој ден ги слушаше во нивната улица. - Пеј нешто друго, рече тој. - Не знам, рече таа. Не знам ништо друго. - Тогаш молчи, рече тој. - Сакам да се помолам, рече таа со плачлив глас. - Добро, рече тој. Тогаш моли се. - Ама како, рече таа. Тој ѝ ги прекрсти рацете на гради и рече дека треба само да гледа во небото. - Но јас сакам да се молам, плачливо рече таа. - Молчи, рече тој, треба да побрзаме. Сонцето заоѓа. Стани и собери ги најубавите цветови... Тоа ќе биде доста за твојата молитва. Девојчето стана и речиси со радост се стрча кон градините. Се врати целата натоварена со цветови. Радосно довикуваше: - Тоа се најубавите цветови... Ангел сосема тивко ѝ даде знак да молчи. И таа замолче спуштајќи се до него. - Проклети мочуришта, проколнуваше Ангел. Проклети мочуришта, зборуваше тој, а очите му беа влажни и светкаа. Каква врска имаат мочуриштата со оваа работа, одненадеж помисли таа зачудена и исплашена. Еден час не трепнувајќи гледаше во Ангел со своите крупни, црни очи, но ништо не можеше да разбере. - Проклети мочуришта, повторуваше тој, а солзите му течеа низ тенките образи. Тогаш таа се прилепи уште поблиску до него и исто така почна да проколнува: - Проклети мочуришта, шепнеше и таа. - Таму одевме да ловиме жаби, рече Ангел, проклети мочуришта. - Таму одевме да ловиме жаби, повтори таа, проклети мочуришта. - Проклети мочуришта, шепнеше тој. Никако не можеше да се ослободи од нивните огромни блатниви очи. Тие пусти и зовриени од топлото сонце се кикотеа право во неговото лице. Беа така огромни и пусти. Само понекаде како случајно залутана меѓу жабјите цветови се забележуваше бледата лика на децата што ловеа жаби. Децата ловеа жаби за војниците. За тоа добиваа корка леб. Секој ден изутрина и сè до првата приквечерина децата квекаа низ мочуриштето за да ги примамат жабите. Понекогаш сонцето беше толку блиску над нивните глави и се чинеше дека ќе ги стопи. Тогаш тие како вистински жаби потскокнуваа насекаде по мочуриштето. Тој ден Васка Дукова ги украдна жабите на Велчо Игнатовски, си спомнуваше Ангел. Така со украдените жаби како мала, прогната ѕверка криејќи се низ мочуриштето и лазејќи низ блатото бегаше од стрвните очи на детето. Ох, тоа беше пеколен лов. Тие лазеа по блатото слаби и гладни. И кога се чинеше дека потопуваат и исчезнуваат во мочуриштето, тие повторно се подаваа со своите слаби тела и лазеа. Лазеа. И целото мочуриште по нив беше подигнато и лазеше. Се чинеше дека жабите учествуваат во оваа проклета игра. - Тоа се моите жаби, рече Белчо Игнатовски достигнувајќи ја зазбиван и целиот во кал. - Ти ги украдна моите жаби, пискаше тој со својот запален глас. Таа исплашена и немоќна, како уловена мала птица, молчеше силно притискајќи ја торбата со украднатите жаби на своите гради. - Врати ги моите жаби, рече детето со плачлив глас. Таа сè уште молчеше одречно нишкајќи ја главата. Едно искубано жолто перче ѝ паѓаше на лицето и го исполнуваше целото нејзино суштество со некаков потаен морничав немир. Прозборе нешто неразбирливо издишувајќи длабоко. Потоа повторно почна да бега низ мочуриштето. Но момчето беше цврсто решено да си ги поврати жабите. Цврсто беше решил да ја прогонува сè додека не цркне. Знаеше дека таа не ќе може далеку да побегне. - Мала вештице, рече тој и почна повторно да ја прогонува. Кога ја достигна најпосле таа сосема преморена седеше во блатото. Жабите ги држеше на своите гради. Беше решена да се бори за тие жаби. - Сега нема да ми побегнеш, рече детето и профуче со својот железен стап за ловење жаби право во нејзиното лице. Железниот стап за ловење жаби остана во нејзиното десно око. Илјади жаби наеднаш поскокаа и закрекаа Насекаде беа само жаби. Жаби. Целото мочуриште се претвори во огромна жаба. И сонцето и небото доби крастава боја на жаба. Сите предмети наоколу станаа жаби. И децата. Цели денови потоа децата неуморно го бараа нејзиното око во мочуриштето. Го бараа со своите раце превртувајќи секој жолт цвет во мочуриштето. Никаде го немаше нејзиното око. - Ќе го најдеме, ѝ зборуваше тој сосема тивко. Ох, сигурно ќе го најдеме. - Можеби е во некоја жаба, рече таа преплашено. - Ќе ги распараме сите жаби, рече тој. - Можеби војниците го изеле со некоја жаба, рече таа липајќи. - Не, рече тој. Сигурно тоа е овде некаде. И повторно почнуваа неуморно да го пребаруваат огромното мочуриште. - Ќе го најдеме, сеедно повторуваше тој водејќи ја за рака Ќе го најдеме во некој цвет. Таа одеше по него и шепотеше: - Златно мое дете... Златно мое дете. Беше за неколку години постара од него. А изгледаше толку мала и изгубена И тој беше слаб како ѓавол. Нејзината појава го утешуваше. - Златно дете, шептеше таа сè така цупкајќи низ мочуриштето. - Не викај ме така, рече тој, не сум златен... - Златно мое дете, го слушаше нејзиниот глас и сега додека се молеше на добриот господ за нејзината душа. - Проклети мочуришта, рече тој и се прекрсти. - Проклети мочуришта, рече и таа прекрстувајќи се. - Сега треба да завршиме, рече Ангел. Сега за сè знае добриот господ. Тој уште еднаш се прекрсти и полека се наведна на тронот за да го спушти во дупкат. Потоа и двајцата заплакани почнаа да ја сипат земјата. Тоа траеше долго, долго... Гласот на таткото Симон како да го тргна од некој далечен и тежок сон и тој потскокнувајќи на една нога рече: - Ти не знаеш како беше... Симон понесен од сопствените мисли и не обрна внимание што зборува синот. Поправо, воопшто не го разбра неговото мрморење. Симон сеедно повторуваше: - Беше така малечка и паметна, се насмевна и неговите големи очи со чудна топла насмевка ја погалија по лицето. - Беше како верверица, рече Симон милувајќи ги нејзините коси. Таа гледаше со неподвижен поглед во Симоновото лице и како човек што не разбира ништо тажно ја заниша главата. Личеше на преплашена бедна животинка што тешко го поднесува укорот на својот стопанин. Сега таа на глас заплака љубејќи ја грубата, рапава Симонова дланка. - Не плачи, рече Симон сосема тивко. Не плачи дете мое. - Ох, рече таа липајќи. Ќе родам дете, чичко Симоне... - Ќе родиш дете, рече Симон и свирна низ нос еднаш од едната, потоа од другата страна. Беше вчудовиден и избезумен. - Еј ѓаволе, рече Симон, чу ли што рече. Ќе има малечко... - Знаев, рече Ангел, јас го знаев тоа. - Што, рече Симон мавтајќи со рацете во воздухот како да се бранеше од некое разјарено осило. Што, повтори тој, ти знаеше. Потоа Симон се сврте кон синот и со треперлив глас рече: - Слушај, рече тој тешко издивнувајќи. Од каде ти го знаеше тоа? Ангел стоеше понастрана со рацете под мишки и како избрливено куче потскокнуваше на една нога. Се чинеше дека е роден на една нога. Непрестајно потскокнуваше во круг и мрмореше нешто нејасно што сигурно само тој го разбираше. - Сакам да знам, викаше Симон, сакам да знам од каде ти знаеш, проклет ѓаволе... ... Кога дојде пролетта, си спомнуваше Ангел, но никако не знаеше да си спомне која година беше тоа... Знаеше дека тоа беше во некоја ѓаволска пролет кога луѓето ги напуштија своите смрдливи колиби и заедно со сонцето се истркалаа на плуските. И млади и стари жени и деца дојдоа на плуските и секој ден и секоја ноќ се вареа на жешкиот песок. Градините беа пусти и мртви. Во нив беа сместени уморните коморци. Секој ден доаѓаа сè нови и нови војски. Едни доаѓаа, други си одеа. Непрестајно. Градините беа претворени во касарна. Тогаш никој од луѓето не навратуваше во градините. А сега и војниците беа сè повеќе злобни и изгледаше дека никако не можеа да ги гледаат луѓето. Никој, никој не се осмелуваше таа пролет да појде во градините. Сите луѓе беа на плуските. Една жена се превртува де на мев де гледа со ококоравени очи кон белузлавото небо над плуските. Жената испушта некој неподнослив крик од себе и се превртува. Со нечовечки очи бара некого удирајќи со челото по врелата песок. - Трудна е, рече Голтакот Пумпалоски одлепувајќи се од земјата. Ја извади капата и крстејќи се почна да пее некоја молитва. - Што, прашуваа пробудените луѓе триејќи си ги очите. - Молк, рече Голтакот прекрстувајќи се. Таа се породува. - Што, рекоа луѓето изненадени потскокнувајќи од своите места како да беа опечени од живожарица. - Ти секогаш нешто измислуваш, рече еден од луѓето. - Престани, рече Голтакот со лутлив глас. Замолчи еднаш и прекрсти се. Таа се породува. - Таа е улавата Устијанка, рече некој од луѓето. - Таа е улава, рекоа и другите луѓе. - Ќе роди улавата Устијанка, рече Голтакот. Жената офкаше, лазеше по плуските, гребеше со рацете по земјата и липаше на глас. - Проклети, рекоа луѓето. Кој можел тоа да го стори. - Можеби ѓаволот, рече стариот епитроп. Тој сега владее со земјата. - Замолчи, проклета пијаницо, рекоа луѓето. - Можеби војниците, рече стариот епитроп кикотејќи се. Луѓето молчеа како занемени. Гологлави чекаа да се породи улавата Устијанка. Но таа не се породи тој ден. Таа не се породи ниту другиот ден. Се чинеше дека се породува целата таа пролет. Таа пролет беше чудна пролет. - Ѓаволе, го слушаше нејзиниот глас, се плашам, да појдеме одовде... - Не, рече тој, не треба да се плашиш. Тогаш ја земаше за рака и ја поведуваше нагоре кон плуските. Бескрајно долго се влечеа по усвитената и мазна површина на плуските. Се искачуваа на највисокото место. - Гледаш, момиче, ќе речеше тој, сега сме далеку од сите... Сега сме сами. - Да, зборуваше таа, сега сме далеку од сите. Добро е што сме заедно. Гледаа кон долината што бесшумно се затвораше заедно со молкот на приквечерното сонце. Над реката доаѓаа птиците и долго кружеа. - Гледај, рече таа, дојдоа птиците. - Секогаш во ова време доаѓаат, рече тој. Секогаш во пролет доаѓаат. - Пролет, шепна таа не иставајќи го погледот од птиците што долго, долго кружеа над реката. - Пролет, сеедно шепнеше таа. - Да, рече тој. Доаѓа пролетта... - Тогаш луѓето си ветуваат дека ќе се сакаат, рече таа, дека секогаш ќе бидат заедно. - Добро е тоа, рече тој. Добро е што луѓето ја избрале пролетта. - Заколни се дека ќе ме сакаш, ѓаволе, рече таа. И јас ќе се заколнам. - Стрикото Шчипек вели, рече тој, дека тоа се прави изутрина. Тогаш господ сигурно ќе ја послуша молитвата. - Тогаш ќе го чекаме утрото, рече таа сосема тивко. Цела ноќ ќе го чекаме... - И нема да заспиеме, рече тој земајќи ја нејзината глава во себе. Таа го бакна неговото чело и тивко запеа некаква песна за пролетта и птиците што ја пееја градинарите кога изутрина појдуваа во своите градини. Пролетта доаѓаше растурена и шумна. Тие, пролетни денови донесоа и голема возбуда за луѓето. Тоа беше радосна возбуда. Луѓето ја очекуваа и ден и ноќ. Таа секогаш беше во нив. Гладните луѓе, истераните луѓе од своите градини, понижените луѓе се прегрнуваа на плуските и се љубеа како првпат по толку години да се виделе. На италијанските и бугарските војници им беа одземени пушките и тие послушно чистеа грав и лупеа компири за германските колони. Тие сега изгледаа многу љубезни спрема луѓето. Понекогаш се искачуваа на плуските и долго и со благ глас раскажуваа за својата земја и за своите домови. Пушеа дробен тутун што им го даваа луѓето и непрестајно климаа со глава заблагодарувајќи се. Откого почна да се породува Устијанка тие поретко доаѓаа на плуските. Изгледаа како избрливени кокошки и сеедно ги береа рамениците божем не разбираат ништо. Умилно се крстеа кон небото. - Проклети ѓаволи, ќе речеше некој од луѓето и ќе им плукнеше пред носот. Тогаш тие покорно стануваа од своите места и тешко и тажно слегуваа кон градините. Распашани и раскопчани без својата војничка палета, со тешки дрвени налани на босите нозе, тие веќе не личеа на војници. Тие веќе не личеа ни на луѓе. Така беа тажни и несреќни кога слегуваа низ плуските тромо нишајќи ги рацете кон земјата. Тогаш луѓето повторно ги довикуваа да се вратат. Тие уште понесреќни и потажни повторно се враќаа кај луѓето. Потоа долго никој ништо не зборуваше. Можеби беше страшно по цел ден да се лупи компир и да се чисти грав. Можеби беше ужасно што беа сами и што тие убави и здрави мажи мораа како нечесни жени да вршат само една работа. Сигурно тоа беше проклета работа. Еден ден, можеби тој ден се породи и улавата Устијанка, малиот карабинер Фабрицио на глас почна да провикува: - Мама миа... Зошто не убите нас... убите нас... убите мене... Мама миа, убите, убите... Кутриот мал Фабрицио, рекоа луѓето, кутриот мал Фабрицио се помрднал од умот. Неговите зелени, секогаш насмеани очи, полни со треперливи италијански мелодии пресушија како најсилен пожар да беснееше во нив. Гологлав и бос одеше низ долината карабинерот Фабрицио и им ја подаваше на луѓето својата убава глава. - Кутриот мал Фабрицио, зборуваа луѓето. Тој ден карабинерот Фабрицио се застрела на плуските. Кога умираше рано изутрината очите повторно зелено му светкаа, во нив се насмевнуваше благ поглед што полека, полека гаснеше. Луѓето го променија во нова облека и по сите пасквелски обичаи го закопаа под големата плоча надвор од гробиштата. Тука ги закопуваа сите туѓинци и несреќно изгубени животи. Целата таа изутрина камбаните ѕвонеа за мир и покој на душата на малиот карабинер Фабрицио... Тоа беше некакво проклетство што ја запознавме пролетта во тие денови, мислеше Ангел сè така потскокнувајќи на една нога. - Зборувај проклето копиле, го штрекна силниот глас на таткото и тој потскокнувајќи на една нога почна да се оддалечува. - Знаев, рече тој берејќи ги рамениците. Неговото долгунесто слабо лице со детска кожа се коштавеше како да беше погоден од најлут ветер. - Знаеше, проклетнику, рече Симон кршејќи една голема гранка од јаболкницата. - Знаеше, проклет ѓаволе... Тој сè уште потскокнуваше на едната нога и ги береше рамениците молчеливо поднесувајќи ги жестоките удари на таткото. А кога веќе не можеше да ги издржи бесните налети на Симона со плачлив глас рече: - Немој да ме повредиш, стари... Ќе одговараш пред младинската организација. Сигурно ќе одговараш. Зашто јас сум одговорен по чистотата... - Птуј, ѓаволско семе, рече Симон зазбиван фрлајќи го стапот. Потоа со наведната глава, потсмевајќи се под мустаќ, ѝ пријде на Марија Вецеска и земајќи ја за рака ја поведе низ градините кон својата куќа. Таа сакаше нешто да рече, но неговиот глас ја замолчи. - Само мир, рече тој смешкајќи се засрамено и непрестајно нишкајќи ја главата лево-десно... Веќе беше ноќ и над градините јуреше јужниот ветер. Тие молчејќи брзо и лесно чекореа кон куќата. По нив потскокнувајќи на една нога доаѓаше Ангел. Симон стоеше на прагот од вратата со наведната глава и спуштени раце кон земјата. Ангел се искачува на прозорец за да излезе од куќата. Тоа го прави за да не се сретне со таткото. Со кришен поглед гледа во Симоновото лице. Симон е голем и со растурена коса над чело. Златни кичери коса сè уште му се искраднуваат од под капата како на некое момче. Криејќи ја насмевката под скастрениот мустаќ тој гледа во жената отспротива Тоа е неговата снаа. Таа со отворени коленици лежи на сонце како божем да се моли за дожд. Темниот сјај на нејзините убави нозе потсеќава на запаленото небо провиснато над ниските сламени покриви. Секој час може да избувне пожар. Од куќата излегува најстариот Симонов син и тупотејќи со војнички чекор застанува мирно пред отворените нозе на својата жена. Ја поздравува исто така војнички и потоа се свртува кон таткото. - Господ да те благослови, вели Симон сосема тивко како за себе. Во негова рака сме сите... Сите ќе свршиме кој од ум кој за ум... Жената се протегнува и се собира како млада јуница на сонце. Таа го доловува секој поглед на Симон со нејзините светли, водени очи. Таа праша: - Рече нешто? Симон сè така се смешка подигнувајќи ја косата над чело. Се чешка по раскопчаните гради и дувка во пазувите. - Рече нешто, повторува жената. Тој висок и поднаведнат стои на вратата и не се помрднува. - Јас ќе појдам до плевна, зборува жената и тромо се одделува од топлата земја. Целата снага ѝ крцка, земјотрес ја зафаќа целата земја. Фрчејќи со широката задница оди кон плевната. Сонцето лази по земјата и ја запалува. Небото пламено се приближува кон земјата. Од куќата доаѓа плачот на Симоновата ќерка. Седум дена и седум ноќи веќе очекуваат да се роди нивниот славен внук. Ох, ќе биде тоа весела гозба. Сите ќе се испијанат. Ќе пијат за душата на доброто зетче Васил Глог. Бог душа да му прости. А весело момче беше зетчето и имаше убаво лице како девојка Можеше да се рече дека тоа беше најлично момче кога ќе се насмевнеше. Ѓаволски сакаше да се смее зетчето, бог душа да му прости. Така и заврши. Кога се врати од планина со борците, а само што беше појден, зетчето сè претури во својата куќа од радост и накрај се прострела... - Се вратив, мајчеле мила, викаше пресреќното зетче љубејќи ја својата мајка. Се вратив здрав и жив. Беше толку среќен што си втера цел куршум право в чело. Се разбира, тоа беше не сакајќи, играјќи со пушката, и кога умираше долго му се исповедуваше на добриот бог и го молеше да му прости за глупоста. Та тоа беше само смеа, бладаше тој. Тоа беше веселба, шепнеше издивнувајќи. Човек не знаеше дали да плаче или да се смее, помисли Симон. Од куќата сè посилно доаѓаа плачовите на ќерката. Се имаше впечаток дека таа поулавува. Ангел одвај се држеше на прозорец. И најтивок ветер би можел да го сруши на земјата. Некој во околината свири на армоника. Сигурно тоа е постариот брат. Браво, другар Златко. Тој се приготвува за настапот на младинските смотри, а се случи и да се заљуби таа пролет. Браво, другар Златко... Прекрасно свириш на армоника. Ако така продолжиш, сигурно далеку ќе дотераш. Неговата песна ја исполнува целата околина. Симон сè уште не се помрднува од вратата. Гледа во малото парче небо што се наѕира низ свенетите гранки на дрвјата. Плодовите капат изгорени и суви. Во градините како да има погреб. Пусто е и глуво во градините. Само повремено доаѓа војничкиот чекор на Петар. Тој шетка низ градините со својата коза во која е страсно заљубен. Со своите раце ја нахранува и исто така нежно ја милува... Жената се појавува пред врата и мавта со своите голи раце. Вика: - Дојди човеку, зборува таа раскопчувајќи ја својата ленена кошула. Градите ѝ се бели како небото во рано лето и исто така ѝ светка кожата како да блескаат сто утрински сонца од неа. - Дојди жити крст, шепне снаата. Симон одречно ја нишка главата и како фатен во забран сосема тивко рече: - Зошто, ѓаволска жено, ме избра мене. - Ти си мирен човек, татко, рече снаата, ти си мирен и добар човек. - Врашка жена, рече Симон и се прекрсти. Жената паѓа на коленици, налегнува на земјата и силно ја гмечи со своите гради. Еден глас како гром откорнат од срцето на свети Илија со виорна брзина се шири во куќата. Мајката Глогова насмеана го држи внучето во своите раце, а низ нејзините избраздани образи, со топла боја на земја, непрестајно течат крупни солзи. Внукот е грласто дете и ја заглушува целата околина Од неговиот глас сите предмети се поместуваат од првобитната положба и патуваат без врска наоколу. Симон како поулавен ја напушта куќата и бега низ градините кон полето. Симоновата снаа проколнува по него. Таа се тркала на земјата целата избрливена и во пламен. Некаде од околината доаѓа песната на постариот брат. Таа е некоја нова, ударничка песна. Никогаш така убаво не свирел, тој проклет ѓавол, рече Ангел спуштајќи се од прозорецот. - Нели убаво свири, ја праша снаата. - Убаво, рече таа, ти можеш. - Можам, рече Ангел, и јас можам. - Сигурен си, прашува жената благо смешкајќи се. Тој ѝ го подава јазикот и потскокнувајќи на едната нога појдува низ градините кон долината. Насекаде по патот жени и мажи, деца и старци се влечат како црна глутница. Силни бучотии ја распарчуваат мирната долина. Веќе неколку дена по ред траеше преселувањето на луѓето. Насекаде заглушува бучотијата на големите автомобили. Уморните и небричени мажи потсеќаат на разбиена војска, парталави остатоци на столчени воини што грчевито отстапуваат пред некаква силна наезда. Се имаше впечаток дека долго време сиве овие луѓе не спиеле, дека на нозе поминале многу денови и многу ноќи. Мажите со изгаснати очи зачудено гледаа едни во други. Наоколу беа градините напуштени и пусти. Луѓето сигурно станале неспособни да ги препознаат околните предмети. Градините се исечени и изгорени. Сè уште мириса на војничка помија и барут. Луѓето око не изваваат од градините. Повеќето од нив се градинари, аргати, сиромашен свет, добри лозари. Свиткани под тежината на црвените знамиња се печат на пролетниот припек. Се забележува и по некој тажен тапанџија од планинските села кој со мака се придржува да не излета во некоја бразда. А одвреме навреме се слуша и пискливиот глас на пасквелските трговци и контрабандисти. Тие паднати во безнадежно тараликање, а не сакајќи така скотски да се помират и толку бедно да завршат со својата надуеност и гордост, сметаат дека во овие моменти е најхрабро да се пцуе и проколнува ова расипано племе македонско, без цар и царевина, испогането семе балканско. Се разбира, тоа го чинеа на полуглас. О, колку беа несреќни што се родиле во оваа земја македонска, заборавајќи дека само пред малку време силно бректеа на сиот глас за да ја истакнат својата топла јужна крв на тој начин што си ги продаваа жените и сестрите за едно шаторско крило. Нивните грашести мешиња се покажаа дека се могу незгодни за вакви прилики. Навикнати на шпекулации и безделничење, родени само за сенка и измама, именувани во селските совети заради парите, сега пристегнати и згмечени во оваа шарена маса од луѓе, тие многу тешко дишеа. Но, тие не беа ја изгубиле сосема својата надеж и присебност, не, - тие не заборавиле да ги понесат своите книги на должниците. Ги имаат изнастегнато по своите џебови и пазуви, речиси, беа натоварени со нив од глава до петици. Ќе помине оваа матна река, зборуваа нивните матни, запалени очи. Краток ќе им биде животот на овие црвени ѓаволи. Тогаш повторно ќе се пресметаат, повторно ќе си ги видат сметките. Така стегнати овие мали човечиња со слаби и меки мускули, како и нивните помисли никако не можеа мир да најдат. Жените им изгледаа огромни и не можеа да седнат на едно место. Тие се облечени во по неколку пара секакво здолниште и редени фустан врз фустан. Така им беа облечени и нивните ќерки и синови. Се потеа и пукаа зазбивтани како прехранети животинчиња. Сигурно секој дел од таа облека цел живот ќе им тежи. Тие беа најнетрпеливи и одвај чекаа да појдат. Но одредот на младите ударници: - курсисти ѕидари, курсисти слаткари, курсисти сликари, курсисти поети, курсисти свирачи, сите тие без никаква забуна и сосема спокојно ја исполнуваа секоја точка од предвидената програма за оваа прилика. Курсистите трактористи се доста весели и непрестајно како навиени пеат некакви чудни песни, курсистите агитатори го испробуваат својот силен глас, - земјата се тресе од нивните пламени и искрени пароли, - а пак курсистите поети со миловиден збор ги будат поспаните и уморни луѓе. Сепак, најголема улога си одиграа курсистите свирачи со својата весела музика. Се отвораат очите, светкаат радосно и весело лицата на луѓето. Рацете се извиваат високо кон небото и песната се шири високо до небото. Луѓето весело и среќно пеат. Сите тие се доброволци и патуваат по леб, по ветената земја, по бескрајното небо на сремската земја. Патуваат кон сонуваната златна земја. А малку кој од нив и знае нешто за таа земја. Но повеќе ништо не може да ги врати, тие раскажуваат на глас за својата нова земја страсно и со љубов, ги претскажуваат годишните времиња и нагодуваат за плодноста. Зборуваат како да се враќаа во својата земја. Изгледаа весели и среќни, дури можеа и да се смеат. Сигурно тие беа многу тажни за градините иако целиот живот само аргатувале од глад. Можеби се смееја за да не плачат. А беше веќе сè готово и требаше да појдат. Се чекаше на младинскиот одред што беше испратен за да набере цвеќе. Тоа беше последната точка од програмата. - Никогаш да не го соберат, мрмореше Ангел потскокнувајќи на една нога од автомобил до автомобил и барајќи ја Марија Вецеска. Насекаде натрупани немоќни човечки тела. Уморни и безживотни. Ангел сè така потскокнувајќи продолжи да ја бара меѓу луѓето. Насекаде наоколу се простираше пасквелското поле. Пусто и пожарено. На тврдата распукана земја лежеше Симон грицкајќи некаква спржена трева во устите. Гледаше некаде во далечината со брадата удирајќи во земјата. Во полето немаше ниту жива душа. Се чинеше дека тука поминал некаков страшен пожар и сè изгорел. Сите бубачки беа стопени и црна прав беше налегната по полето. Полето беше мртво и напуштено. Глуво. Само повремено доаѓаше некакво нејасно подземно боботење. Можеби земјата се руши, помисли тој, а во очите му се плеткаа неколку недоорани топли бразди... „Некаде од долината доаѓаше ѕвонот на камбаните“, си спомнуваше. Беше летна изутрина и зароси ситен, топол дожд како во пролетно време. Тој се враќаше од полето качен на своето коњче. Во скутот цврсто го држеше мирното тело на жената. И тивко, сосема тивко и пееше некаква песна како да сакаше да ја заспие. А таа веќе беше заспиена и камбаните непрестајно биеја и со својот бакарен ѕвон ја распарчуваа неговата песна. Тој пееше некаква песна што се пее во деновите кога момчињата за првпат се испраќаат војници. Којзнае на што си спомуваше во тој миг. Пееше и плачеше. Луѓето по патот што го пресретнуваат молчејќи ги вадеа капите од своите глави и се прекрстуваа. - Ти си ловец, го праша еден непознат човек со перје на главата. Симон потврдно ја заниша главата, исцедувајќи ја од себе последната насмевка. - Ѓавол да те носи, помисли, од каде сега ти... - Тоа веднаш се гледа, рече непознатиот. Сигурно си добар ловец. - Ох, рече Симон насмевнувајќи се гласно, јас сум најстрашниот ловец во оваа долина. - Јас сум даночник, рече непознатиот издолжувајќи го вратот, но го сакам ловот. Има за тоа полно убави приказни. - Да, рече Симон, ловот е убава работа. Во оваа планина има полно дивеч. Полно дивеч, пријателе... Даночникот потврдно и весело климна со главата. Можеби во тој миг си спомна за некоја убава ловџиска приказна. - Дивечот, тоа ти е слатко месо, рече мудро даночникот. „Ох, тоа е многу слатко месо“, му доаѓаше да крикне на Симона, но тој ништо не рече. Си спомнуваше за онаа година кога беше одржан големиот лов... ...Беше тоа во лето, некаде пред почетокот на жетвата, во една ноќ, полна со месечина и распеани штурчиња. Тогаш низ долината како од бура дотерани дојдоа гладните момчиња. За нив луѓето ништо не знаеја. Момчињата биле од далечна земја. И зборуваа на друг јазик. Момчињата дојдоа таа ноќ во долината во кратки панталонки и летни кошули. Нивниот зарипнат глас го разбуди целото село. Тие беа гладни. Момчињата беа многу гласни. И уморни. Којзнае колку долго бегале. Се чинеше дека беа прогонувани од најчудовишна ѕверка. Одвај пекајќи изговараа: - Мајко, молеа гладните момчиња со подадени раце, мајко дајем ти кошуљу за хлеба. Гладните момчиња ги слекуваа своите летни кошули и им ги подаваа на луѓето. - Држи мајко, липаа крвавите усти на децата, то је нова кошуља. Луѓето мафтаа со рацете во воздухот како од оган да се бранеа. - Не, рекоа луѓето. Држете ги своите кошулчиња. Потоа се чуја пукотниците на војниците што слегуваа низ ридот. Гладните момчиња заборавија на лебот и безглаво почнаа да трчаат надолу низ градините кон полето. Тука ги пристигнаа војниците. Момчињата беа прикриени низ житата како мали зајачиња. Седум дена и седум ноќи траеше големиот лов. Кучињата и војниците непрестајно ги бркаа гладните момчиња низ житата. Тие лазеа и се прикриваа како мали тишки. Понекогаш штом ќе молкнеа гласовите на војниците и лавежот на куќињата, тие измамени ги подаваа своите глави како изгорени цветови на перуника. Тогаш војниците се закикотуваа и нишанеа од сите страни на тоа место. Лелекаа житата и паѓаа мртви. Покосени паѓаа зазреаните жита. Седум дена и седум ноќи непрестајно низ полето течеше крв. И лебот стана крвав. О, тоа беше солен леб. - Дечиња како зајачиња, шепнеа луѓето. - Дечиња како добри зајачиња, повторуваа луѓето со глас како да беа побркани во умовите. - Дечиња како зајачиња, повторуваа луѓето и липаа на глас. - Мамката мрсна, пцуеја војниците. За кого бе тоа плачете? За тие ли мрсници? - Дечиња како зајачиња, повторуваа луѓето. - Мајко, липаа жените, мајко дајем ти кошуљу за хлеба. Децата беа гладни, раскажуваа мајките. Разлутените војници ги разделија мажите од жените и ги построија во долга колона. Со своите искрвавени штикови ги потераа градинарите назад во селото. - Сега ште се проверим, рекоа војниците. Ште видим кој е Б'лгарин, а којто не... Луѓето мирно го слушаа пискливиот глас што излегуваше од надуеното, како дунче, лице на старшијата. Тој нервозен и накострешен прелистуваше некаква дебела книга. - Леон Бандев, читаше тој. - Јас, господине старшија, рече Леон полека-полека чекорејќи напред. - Ти си Б'лгарин, Леоне! - Како ќе повелате, господине старшија, рече Леон со мирен глас. Ние сме должни да слушаме. - Потпишете. - Неписмен сум, господине старшија, рече Леон гледајќи го право в лице со своите зелени очи. - Андон Дуков! - Андон Петрев Дукоски, господине старшија, рече Андон криејќи си го со рака голото место на левата нога што се гледаше низ отпуштената олтица. - Андон Дуков, повтори старшијата. - Тука де, рече Андон. Ама сакав да речам, господин старшија, дека дедо ми Перо, значи, оставил завет со баба ми Пера да се викаме по презимето на прадедото наш Дуко... - Калпазанин, рече старшијата Б'лгарин ли си ти ил не? - Тоа се знае што сум, рече Андон. Уште дедо ми Петре, бог да му душа прости, за тоа нешто зборуваше... Тој велеше... - Потпиши, викаше старшијата. - Е, неписмен сум, господин старшија, ги собра Андон рамениците. Како што велеше дедо ми Петре, бог душа да му прости, очи имам очи немам... - Белчов Петар! Напред Белчов Петар! Стариот Белч со подигната глава и војнички тупотлив чекор му пријде на старшијата. - За Б'лгарија, се провикна Белчо со отсечен глас на бугарски, а одвај се задржуваше да не прсне од смеа. Старшијата вистински изненаден и со почит застана мирно пред старецот. Провикна: - За Б'лгарија! За неа ниј живеем! Стоеја така подолго во став мирно еден спроти друг гледајќи се право в очи. Племето твое, пцуеше Петар во душата. - Ти си доб'р Б'лгарин, рече старшијата благонаклоно. Ште б'деш пандур в Пасквелијата. - Сполај ти, рече Беличот, јас повеќе сакам да свирам на гајда. Повторно се поздравија по војнички и се разделија. Луѓето одвај се додржуваа да не прснат во смеа. - Сега сичките сте Б'лгари, рече старшијата шлапкајќи со своите полни раце, задоволно и победоносно. - Дајте веселба за сичките! Симон сосема се испружи на земјата и како да му прикажува на некого рече: - А веќе по неколку пролети дојде друга војска. Целата долина беше опколена и живо пиле не можеше да претне. Луѓето повторно беа собрани насред село и изнабуткани еден врз друг како стока. - Мајку вам вашу бугарску, се дереше бркалијата мавтајќи со својата сабја во воздухот. Мајку вам вашу, све ќу вас поклати. Све ќу вас раскомадати. Све! Чујте ме добро... Запамтите бога Србина! Луѓето молчеа гледајќи го под око. Се чинеше дека беа отсутни. Секогаш истата песна. - Ко је убио српске дечаке, пцуеше наредникот и ѕверски закануваше со сабјата. - Леон Бандевиќ! Напред! - Јас, господине наредниче. - Је си ли ти убио? - Не, господине наредниче, рече Леон со мирен глас. Јас сум сиромав човек. Имам само едно лозјенце. И една кошара деца. - Вежи га! - Андон Дукавиќ! - Андон Петре Дуковски, господине наредниче, рече Андон мижуркајќи и нишкајќи се лево-десно. Сакам да речам, значи, дека дедо ми Перо ѝ оставил завет на баба ми Пера... - Све ќу вас побити, вистински лутливо викаше наредникот. Све! - За краља и отаџбину, провикна Петре Беличот на српски и се исправи во став мирно пред наредникот. - Хм, закашла тој задоволно смешкајќи се. - За краља и отаџбину, повтори строго војнички Петре Беличот застанувајќи мирно како свеќа. Тогаш наредникот ја спушти сабјата и застана мирно. Рече: - За краља и отаџбину! Је си ти Србин? - Што бог ме дал, рече Петре Беличот. Луѓето со рака се придржуваат по устите. Одвај се задржуваа да не прснат во смеа. Итрото око на наредникот заигра. Тој целиот поцрвене од бес. - Све ќу вас побити, почна да вика вистински бесен. Све! Вежи га! Долгата колона од мажи изврзана со колска ортома мирно зачекори кон долината под штиковите на џандарите. Жени и деца, целото село се крена и лелекаше по луѓето. Црнила беше целото село. Го убиваа секој петти маж. - Не, се јави момчето на Илинка Петреска, никого вие нема да убиете од овие луѓе. Тие никого не убиле! Не, тие не ги убија момчињата. - Шта, рече наредникот и ги исфрли очите. - И јас сум Србин, господине наредниче, рече момчето застанувајќи пред носот на наредникот. - Шта, рече наредникот, шта си ти, копиљан један! - Србин сум, рече момчето. И мајка ми и татко ми се српска челад. - Ондак ти је и бог Србин, рече наредникот. Вежите га! Шта мисли он... Зар свако може да буде Србин!... Србин, знаш ли доѓавола, шта је Србин! - Тој е уште млад, господине наредниче, рече Илинка Петреска. Тој е уште дете и ништо не знае. Простете му, господине златен. Тоа навистина е ваше дете. Србинче. Целото село тоа го знае. Само тој се спаси од момчињата Целиот во крв го најдов во моето житце. Само како тешко го дочував досега. Одвај чекав да дојдете заради него, господине златен... Старата клечеше пред нозете на наредникот и му ги љубеше тешките чизми. Тој презриво ја тргна од себе. - Немој да ми прљаш ципеле, дрекна тој. Говнаријо једна! ...Целата долина лелекаше од пукотници и плачење, си спомнуваше Симон. Оф, каков ѓаволски лов. - Незаборавен лов, рече наглас. - Сигурно се работи за ретки видови, го слушаше гласот на даночникот. Симон ја заниша својата глава и потврдно климна. - Да, рече тој, се работи за ретки видови. Во оваа планина живее рајската птица. Тоа е ретка птица. Кој ќе ја улови рајската птица и кој ќе касне од нејзиното срце, тој вечно останува млад и весел. Тој ќе биде бесмртен. Ете каква птица се крие во оваа планина. Даночникот заинтересирано го издолжи вратот кон Симона. - Тоа би било добро, рече тој вистински изненаден. Тоа навистина би било добро... човек никогаш не би пожалил да проскита подолго низ оваа планина... - Јас долго ја барав, рече Симон. Долго, многу долго. - Зар толку долго, рече даночникот. - Цел живот, рече Симон, и сега е веќе крај. (Но не беше крај, помисли Симон. Никој не знае кога доаѓа крајот...) - Сигурно некој ја видел штом веќе била во планината, рече даночникот. - Ох, рече Симон, само колку пати ја имав нанишан. - А така, рече даночникот изненадено и прашално. - Така, рече Симон. Таа сака пеење. Кога ќе чуе песна, излегува од планината. Тоа е чудно убава птица. Човек само кога ќе ја погледа и веднаш се заљубува во неа. Човек не може да ја убие таа птица. Ако си спомниш на пушка таа веднаш одлетува. Се чини дека е таа во душата на секој човек и знае за секоја помисла. Тешко е да се излаже. Даночникот премислуваше: како би било кога човек би мислел на некој даночен должник, а потајно да нанишани во птицата. Тоа би била добра стапица, помисли даночникот. Тоа сигурно би било добро. Оваа помисла особено му се допадна на даночникот и со нескриена радост и весел глас рече. - Може тука нешто да се направи. - Тука ништо не може да се направи, рече Симон. Тука навистина ништо не може да се направи. Наоколу беспрестано трештеа селските камбани и ја расцепуваа долината на илјади црни делови. Патот низ балето се издолжуваше до бескрај. - Раскажи човеку, рече даночникот, раскажи каде таа најчесто се гледа. Симон климна со главата и подавајќи ја раката кон планината рече: - Таа е некаде низ планината, рече Симон спомнувајќи си за Груловата приказна. Тој стар ѓавол ја измисли таа приказна за рајската птица. Секогаш кога ќе се развеселуваше стариот Грул ја раскажуваше оваа приказна. ...Нашата планина е света планина, зборуваше чичкото Грул. Во неа живее рајската птица. Одам јас еднаш низ висока трева, низ зелена трева длабоко во планината... - А над тебе е небото само колку едно светло човечко око, го позеде Зурло свирачот. И насекаде наоколу стари дрвја и веќе настанува некаква чудна тишина... - Да, рече стариот Грул. Тогаш исчезнува и небото и сите предмети добиваат темнозелена боја. И сувиот папрат дури не е повеќе црвенкаст. - Некакви тешки води горчливи и топли капат на земјата и испуштаат чудни мириси, рече Зурло. Земјата мириса на смреков плод и човек може да се опијани од тој мирис. - А одеднаш, некакви зелени птици на небото, продолжуваше Грул... Од тоа на човека сама му се отвора душата. - Да, душата сама се отвора и провикна: - Еј птици! Птици! Не плашете се. Јас не сум никаков ловец. Јас дојдов само да ја видам рајската птица. Јас не убивам. Свирач сум јас обичен. - Тогаш долетува рајската птица и се смее како добро момиче, рече Грул топејќи се од среќа. Има глас ист како момиче. - Ах, рече Зурло, блазе си му на тој што ќе ја улови. - Ех, божем тажно издивнуваше стариот Грул. Остави се Зурло од тие будалштилаци. Тоа веќе не е работа за нас. И вака ние доста проживеавме. Зурло исто така го направи тажно лицето и берејќи ги рамениците изусти: - Тоа ќе биде некој од момчињата. Така сигурно е писано од бога. - И не е за лутина, ќе речеше Грул, тие нека се поживи. - Абе така си е, се сложуваше Зурло, ама и мене ми се посакува да останам млад. Потоа весело смеејќи се полека-полека појдуваа кон градините. По целиот пат се смееја дупкајќи се со лакти по слабините... - Чудна приказна, рече даночникот. - Да, рече Симон, нашава планина е света планина. Има секакви чуда... Во очите му се плеткаа неколку недоорани бразди и тој пуст, полски пат. - Нашата планина е чудна, повтори тој, а мислеше на жената што ја држеше во своите раце. „Пред некој час заедно одеа по тие бразди и ги засадуваа со златно семе. Таа ги водеше воловите низ браздите и нешто тивко потпевнуваше. Секогаш потпевнуваше кога работеше. И знаеше да се смее некако ѓаволски весело за да помине времето побрзо. Тој ден таа ниту пееше ниту се засмеа. Сеедно мрмореше нешто неразбирливо. Најпосле рече: - Појдов јас, бале... Во нејзините крупни очи засветкаа неисплакани солзи. Лицето ѝ беше меко и кадифено како грутките земја во изутрината пробудени од орачот и топлото сонце. - Не лути се, добар мој човеку, шепотеше таа. Те оставив јас, не лути се, така било од бога напишано. Требало да се разделиме... - Не зборувај така, мајче ле, рече Симон, ќе ораме уште многу бразди заедно. - Не баљка, не златен мој, готово е со мене, рече таа и мирно се спушти на земјата. - Тоа е од сонцето, Баженце, рече тој милувајќи ја по лицето. - Не ми е тешко што умирам татко, рече таа. Фала на бога добро проживеавме. Тешко ми е што те оставам сам со децата на средпат... - Не, рече Симон земајќи ја во своите раце. Ти нема да појдеш. Не, рече тој, нема да те дадам... - Збогум човеку, шепна жената и лесно како посланет цвет капна во браздата. - Божа Николоска, крикна Симон, силно грлејќи ја на своите гради. - Божа Николоска, ја будеше тој со својот зарипнат глас. А насекаде наоколу грмеа камбаните непрестајно и тешко. Камбани. Камбани и тој пеколен ѕвон!... - Јас ќе ја победам рајската птица, го тргна гласот на даночникот. - Не, рече Симон, никој не ќе ја победи рајската птица. Потоа слезе од коњчето и со брзи чекори појде кон селото носејќи ја жената во своите раце. Изгледаше дека го прогонува пустото, мртво поле. Потрча. Даночникот зачудено гледаше во Симоновото прекршено тело. Од селото доаѓаше бакарниот ѕвон на камбаните. - Некој умрел, рече даночникот и поднаместувајќи си ја ловџиската капа мирно продолжи кон долината. ...Одзади остана само мртвото поле. Секогаш исто, помисли Симон. Гледаше кон полето испружен на тврдата и испукана земја и му доаѓаше да вика на сиот глас, да го истури сето молчење што му лежело во душата. Толку многу години... После, пусто поле, му доаѓаше да вика. Ние те садиме со златно семе а ти ни ја земаш и крвта и душата. Никогаш плод, никогаш радост. Секогаш пожарени, секогаш ограбани... Еј, поле... Но Симон Бочкар не испушти глас од себе. Полека се исправи и тетеравејќи се како пијан појде назад кон долината. Одеше долго и тешко. Се враќаше во својата куќа. Марија Вецеска седеше шчучурена во еден агол од предните автомобили и за цело време не се помрднуваше од своето место како да беше препарирана. Одвај чекаше да појде. Одвај чекаше да побегне од Пасквел, од сè што ја опкружуваше наоколу. Да се појде што подалеку, мислеше. Да се појде што подалеку од Пасквел, од овие луѓе. И сега кога реши да ги напушти за секогаш, таа нетрпеливо чекаше да појде еднаш за секогаш. Во устите грицкаше младо гранче јаболково. „Беше така мала и слаба, го слушаше гласот на Симон Бочкар. Одеше низ полето како мал откинат цвет понесен од ветерот. Така изгледаше кога те видов првпат. Се лулееше токму како откинат цвет. Кога те стигнав лежеше на земјата и грицкаше некаква сува трева. Беше преплашена и изгорена од сонцето. А можеби се исплаши и од мене. Јас секогаш кога сум на моето коњиште личам како арап. Можеби беше исплашена. Кога дојдов лицето ти беше скриено во земјата“ „Така се плашев од сè“, помисли Марија спомнувајќи си за тие денови. Тоа беше првата средба со Симона Бочкар. И таа за сè толку убаво си спомнуваше. Симон смешкајќи се слезе од своето коњче и тивко се наведна над неа. Рече: - Стани, ќеркичке моја, треба да појдеме. - Сакате да ме убиете, рече таа, не одлепувајќи го лицето од земјата,. - Ах, проклетство, рече чичко Симон, вистински изненаден, кој те научил така да зборуваш. - Кога ќе ме убиете, прашаше таа покажувајќи ги своите големи очи топли и светли како земјата изорана пред изгрејсонце. - Никогаш, промрморе Симон свиркајќи низ нос. Никогаш дете мое, сеедно повторуваше тој. „Луѓето се ѕверови, кучиња, волци, луѓето се убијци“, го слушаше таа оној глас од жената. - Што си ти, праша таа. - Што сум јас, рече Симон поткашлувајќи и премислувајќи што да одговори. Што сум јас, повтори тој. - Така, рече таа, што си ти. - Убаво, рече Симон чешкајќи се по небричената брада, убаво ќеркичке, тогаш ќе ти речам... Таа сè уште го гледаше не трепнувајќи со очите. Се чинеше дека го следи секое негово движење. Најпосле Симон издивнувајќи промрморе: - Јас сум, чичко Симон Бочкар, рече тој сосема сериозен. Ова е моето старо коњиште Арап. Секогаш изутрина сака да прошета и да му потпевнувам некоја песничка Тоа е чудно животинче. Ако не му запеам никогаш нема да појде. И тој тивко, тивко почна да потпевнува: Мер дер фер грми грми дер фер мер што не врне. Додека пееше коњчето весело потскокнуваше околу нив. Тогаш таа се подигна од земјата и почна весело на глас да се смее. - Ете, рече Симон, гледаш какво е тоа чудно коњче. - Пеј уште, рече таа. Пеј уште, чичко Симоне. - Добро, рече Симон земајќи ја во себе и нежно милувајќи ја по косата. Потоа ја подигна во своите раце. Така држејќи ја во своите гради тој тивко и весело продолжуваше да пее. Коњчето поттупнувајќи сврти кон градините. - Тоа беше тој прв ден, тој толку убав ден, помисли Марија. Таа сè посилно и посилно го грицкаше младото зелено јаболково гранче. Го сакаше тој сладок и горчлив сок што се лепеше по устите. Мислеше дека е тоа здивот на пролетниот ветер што го остава по младите дрвја. Често за тоа стрикото Симон и Исак Капејчин се пречкаа. Исак секогаш зборуваше дека тоа е нешто друго. Таа веруваше во чичкото Симон и мислеше дека ветерот може да се претвори во сок од што се раѓаат многу цветови. Низ нејзините тенки, долгунести образи се тркалаа крупни солзи. Плачеше притаено и за себе. Плачеше и се молеше за Симоновата куќа. Како чума да удри, помисли. Речиси ништо не разбираше што тоа се случи со Симоновите. Можеби јас им донесов несреќа, силно го грицкаше гранчето во својата уста. Сигурно тоа е голем грев што ќе има дете со Ангела. Не, не можеше веќе да остане во Пасквел. Сакаше што побргу да одмине. Некаде далеку, некаде многу далеку од Пасквелијата. Најтешко ѝ беше да го одврати Ангела. Зашто тој беше неразбирлив, тврдоглав и добар како вистинско дете. Но тој не смее да појде со неа. Не, стрикото Бочкар не смее да остане без никого. Тоа би било проклетство. Ја подаде главата низ натрупаните тела и виде како Ангел потскокнува на една нога барајќи ја низ луѓето. Сигурно не можеше да се пробие напред. Стоеше на исто место и потскокнуваше на една нога. - Ѓавол, рече сосема нечујно, а очите и блеснаа со радосна насмевка. ...Таа изутрина, си спомнуваше, тој целиот треперејќи од среќа ја разбуди уште пред зори за да го гледа кога ќе се бричи. Таа пролет тој за првпат почна да се бричи. - Цела ноќ око не склопив, рече тој со сосема се риозен глас. Цела ноќ нешто ме чешка под носот... Ох, како бев зачуден. Не можев да поверувам дека ќе имам мустаци. Никој во нашето семејство немал мустаци. Таа посака да го прегрне, но само го помилува со своите долги, слаби раце неговото зацрвенето лице и почна тивко да зашмркува. - Не плачи, Марија Вецеска, рече Ангел исто така држејќи ја за лице. Не плачи, девојче, на сите мажи им никнат бради... - Ох, рече таа насмевнувајќи се и бакнувајќи го во брадата. - Како само прободува, шепнеше таа, расплакана и насмеана. - Имам страшна брада, рече тој. Потоа со рака помина по своите меки, сè уште детски образи засадени со ретки црвенкасти брадулки и посрамен сосема тивко изусти: - Мислам дека ќе имам јака брада кога ќе остарам, дополни тој. - Ѓаволе, рече таа сосема тивко, јас си одам ѓаволе. - Што, рече Ангел и како секогаш кога нешто не разбираше или кога не му се допаѓаше некоја работа тој почна да потскокнува на една нога. - Ќе појдам од Пасквел, рече Марија Вецеска. Ќе појдам некаде далеку од Пасквел. - Што, повтори тој зафрлајќи го бричот преку чардакот во бавчата пред нивната куќа. Потоа наглавечки истрча во бавчата зашто тоа беше Симоновиот брич и се плашеше да не се изгуби. Кога се враќаше чекореше со тежина и мака. Изгледаше дека разбрал сè. Тивко прошепоте: - Би сакал да останеш, рече тој. Би сакал навистина да останеш... Така рече и таткото Симон... Рече дека е убаво што ќе бидеш моја жена. Вели дека ќе направи голема свадба како никој друг во долинава... - Не ѓаволе, рече таа, не можам да останам. Тој ја потресе главата и со тажна насмевка праша: - Повеќе не ме сакаш, Марија Вецеска. - Молчи, рече таа и се наведна над неговото уво. Додека му шепнеше нешто тивко, нечујно, тој целиот се топеше и весело се смешкаше како да го гадулкаше топол пролетен ветер низ телото. - Многу те засакав Марија Вецеска, рече тој. Лажев кога се колнев дека организацијата ќе ја сакам најмногу во мојот живот. Тебе те сакам најмногу. - И јас ѓаволе, рече таа. И јас лажев... Бучното доаѓање на младинскиот одред што беше натоварен со секакви цвеќиња ја тргна. Поправо, таа беше загледана во Ангел. Тој беше недалеку и потскокнуваше на една нога. Таа брзо се спушти на своето место. Но веќе тој ја догледа и тетеравејќи се појде право кон неа. Слушаше како луѓето го пцујат и го навикуваат ждребе. Се чинеше дека долго траеше неговото доаѓање. Кога стигна, беше целиот зазбиван и тешко дишеше. - Никогаш немало толку луѓе, рече тој со мака. Секогаш кога луѓето не знаат каде одат, појдуваат најмногу. Така вели чичкото Исак... Таа молчеше сè така стисната во аголот грицкајќи го зеленото јаболково гранче. - Никогаш не би помислил дека има толку луѓе во нашава Пасквелија, рече тој, дека толку живеат на оваа земја. Но во тој миг сите луѓе замолчеа и изгледаше дека занемеа. Одредрт на младинки одеше од автомобил до автомобил и им делеше на сите што патуваа пролетно цвеќе и млеко во прав од УНДРА. Кога најпосле заврши цвеќето и млекото и кога кутрите девојки немаа што веќе да им делат на луѓето, тие почнаа силно да ги прегрнуваат и да им подаруваат по еден страстен и растреперен бакнеж во челото. По секое бакнување со дланка се удираа по своите јадри ударнички гради извикнувајќи на сиот глас: Напред, другари! Наша е победата Напред! Тогаш сите срца се отвораа, сите луѓе почнуваа да пеат, пееја и жени и мажи и деца и старци и небото и земјата Се чинеше дека пееја и оние што никогаш уста не отвориле. Пееја луѓето и липаа на глас како мали деца. Се чекаше секој час да појдат. Од езерото задува некој силен ветер син и црвен и почна да ги изгорува цветовите по градините. Тоа ѓаволот доаѓал во долината. Луѓето пркосно повторно запеаја некоја машка, ударничка песна Првите автомобили веќе појдоа. - Збогум ѓаволе, рече Марија Вецеска бацувајќи го в чело. Збогум, добар мој ѓаволе, рече таа липајќи на глас. Ангел одречно ја заниша главата и мирно се спушти до неа. - Ќе појдеме заедно, рече тој пелтечејќи. Ќе појдеме за секогаш од Пасквелијава. Зборуваше и шмркаше. Солзите ги голташе во себе. Потоа ја извади црвената шамија што ја носеше околу вратот, како одговорен по хигиената во младинската организација, и со неа ја приврза расталасаната златна коса на Марија Вецеска. Така забрадена во црвената шамија се чинеше дека нејзиното лице расцутело, личеше на чудно нежниот руменкаст праскин цвет. - Ох, ѓаволе, шепна Марија Вецеска силно притискајќи се во него. - Тоа е добро, ги тргна Симоновиот глас. Тоа е добро, деца мои. Добро е да се сакате... Тој беше качен на своето коњче и смешкајќи се гледаше во синот и Марија Вецеска. - Татко, рече Ангел. - Молчи, рече Симон, би сакал само да бидеш секогаш така добар. И добро да ја чуваш Марија Вецеска... Зашто господ никого да не остави без жена. Човек без жена е како пресечен на половина. Го притера коњчето поблизу и насмевнувајќи се благо ѝ рече на Марија. - А ти, маченце едно, ти беше така малечка и изгубена. Гледај како израсна убави и добра... Тој и не заврши кога го слушна гласот на вториот син, Златко Бочкар. - Еј, сине Златко, свирна низ нос Симон, зар и ти ќе појдеш сине? Златко молчејќи ги спушти очите кон земјата, а неговото црвено лице изгледаше замрзнато и бело. - Но, рече чичко Симон, зборувај сине, зар нема да се ожениш за Ајтана Калешеска... - Не, рече Златко со плачлив глас. Нема да се оженам со Ајтана Калешеска. Ќе појдам одовде... - Да, рече чичко Бочкар, ќе појдете одовде... И тоа е сè... И како да се ослободува од страшен сон праша за својата ќерка: - Каде е сестрата? - Таа е со Глоговите, рече Златко. Ќе појде со мајката Глогова. „Проклетство“, му доаѓаше да пцуе, да се развика на сиот глас, да ги изгази сите наоколу со својот Арап. - Проклетство, промрморе и се заниша како високо дрво засечено во коренот... И откога автомобилите појдоа, тој сè уште стоеше на своето место така поднаведнат и замислен, како да имаше решено точно на тоа место да го допуши лулето. - Тоа е сè, сеедно повторуваше. Тоа е сè... А кога луѓето веќе не се гледаа, тој полека појде низ градините кон својата куќа. Одеше и гледаше во празните градини, во празното поле, во празната куќа... Ништо не е животот без луѓе, помисли, тргајќи го инатливото коњиште по себе. - Сосема е ништо животот без луѓе, рече на глас. Неговите избраздени бакарни образи засветкаа. Никогаш порано не се сеќаваше дека толку многу му било тешко како сега за децата. - Ди, рече со мака тргајќи го коњчето по себе. - Ди, пустина... Ди, ѓаволе крастав... По него на прсти и кришно доаѓаше Исак Калејчин. - Ди, ѓаволско коњиште, рече Симон, за ништо не вредиш. Тогаш Исак не можеше да издржи. Рече: - Силно коњче ѓавол да го носи, пријателе. Вакво кобилче не памети долинава од памтивека... Симон Бочкар застана како вкопан на местото и не можеше да не се насмевне слушајќи го гласот на Исак. Со насмевнато лице се сврти кон него намигнувајќи му весело. - Оган! Гром пријателе мој, продолжуваше Исак. Каква жешка крв. Не знае да оди ѓаволското. Ќе летне, ќе погази сè... Навистина силно коњче! - Господ да ти прости, рече Симон, а на неговото лице сè така лебдеше весела насмевка. - Господ да ти прости, пријателе мој... - Господ тебе нека ти прости, рече Исак лутливо, што има само мене да ми проштава. - Така е тоа Исаче, рече Симон со помирлив глас. На сите да ни прости. Ние сме негови должници... Исак гласно се насмеа. Рече: - Ѓавол нека те носи, Симоне, рече тој. Понекогаш можеш и нешто паметно да речеш. И тогаш човека вистински го збунуваш... Човек тогаш не знае што поправо да помисли за твојата дебела глава. Симон ја заниша главата припретувајќи му на Исак. Но тој храбро се исправи на прсти и достигнувајќи го Симоновото рамо, сосема тивко промрморе: - Немој да избрлуваш, Бочкаре. Ние веќе исплативме сè... Исплативме сè и за секого. Нема што повеќе да ни проштева господ... Ние добро се оддолживме... Потоа тој од пазувите извади шише ракија и му го подаде на Симон. Пиеја подавајќи си го шишето од рака во рака и смеејќи се гласно за нешто се потчукнуваа по слабини благо и пријателски. А кога стигнаа во долината веќе беа пијани. Никогаш толку пијани не ги виделе луѓето Симона Бочкар и Исак Калејчин. Беа пијани и прегрнати. Нишкајќи се лево-десно ја пееја измислената Симонова песна. Мер дер фер грми, грми Дер фер мер грми, грми фер дер мер што не врне. Два гласа, едниот, длабок и рапав, Симоновиот, другиот слаб и писклив, Исаковиот, ја пробудуваат долината во ноќта. Симоновото коњче понесено од песната разигруваше растопено и весело фрлајќи назадници. _____________ * мртовечки сандак 104 nx2t40sybxqy45mer8faa7zhhdzkxfl 22516 22491 2026-09-15T11:00:31Z MacedonianBoy 149 22516 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Пасквелија |глава = |претходна = |следна = |автор =Живко Чинго |текст= <poem> СЕМЕЈСТВОТО ОГУЛИНОВЦИ Проста е приказната за Огулиновци, како и за целиот наш крај. А имаше нешто во ова семејство што го разликуваше од другите. Секоја пролет се раѓаше по едно Огулиновче. Доаѓаа пролетите, доаѓаа и Огулиновите синови. Еве во што беше работата. А не беа лош сој Огулиновците. Господ да чува, та ним и светецот им попушташе. Се случуваше мајката Огулиница да роди ненадејно, така седната пред врати и дури со работа во рацете. Еден пролетен ден таа мирно, спокојно и дури многу задоволна, со лице како зрела вишна, седеше спроти сонце. Беше приквечер, во најубавите мигови на пролетните денови, кога небото ниско паѓа над градините и сè наоколу станува зелено и шепотливо. Тогаш, всушност, се роди и последното Огулиновче за кое знае целата Пасквелија. Стариот Огулин, пресреќен како тоа да му е прва рожба, а не единаесетта, господ да ја почува, го покани целото село на веселба. Луѓето нежно пристапуваа кон мајката Огулиница и ја бакнуваа в чело како некоја светица. Стариот Огулин се топеше од среќа. Тој плачејќи прозборе: - Ова кученце ќе ми донесе голема среќа... Погледнете го само, мајката негова ѓаволска. Малиот Огулин навистина беше Огулин. И веќе луѓето го гледаа како се кашка по браздите шлапкајќи по своето голо меше, со насмеано тркалесто лице како зрело јаболко, мирно, црвенокосо момче со живи и светли очи како таткото Огулин. Тоа беше истата огулинска крв. Онаа блага, добродушна лика што ја имаше стариот Огулин. Во големите зелени очи на Огулиновите имаше нешто топло, чисто и нежно што ги приврзуваше луѓето кон нив. Затоа сите го сакаа Огулиновиот род. И најмалиот Огулин уште мижав ја имаше таа љубов на луѓето. - Нели е убаво, - сеедно повторуваше Огулин бришејќи ги солзите. - Убаво како ангелче, - повторуваше мајката Огулиница, Стариот Огулин наеднаш провикна: - Ама ќе го заколам јас јуничено, добри луѓе, за ова детенце! - Ќе го заколиме, ами како, - одобруваа Огулиновите синови. - Ќе го заколиме за нашето батенце. Во малата Огулинова градина за миг беше толку светло и топло. Луѓето запалија големи огнови и ги поставија ѓумовите со ракија. Толку пријатен мирис ја исполнуваше целата околина. Зацрца младото јунешко месо, кипи и се топи на жарта, слатко ги залажува срцата на луѓето. Пијани се и жени и мажи. - Леоне, ѓаволе, - Павлина Настеска, поднапиена и раскопчана во градите, викаше по младиот свирач. - Леоне, врагу ѓаволски, знаеш ли ти да свириш там-па-там- па... Жените ги испрчија градите напред и нежно, нежно се лулееја лево десно. - Ама италијанската, - рече некој, - Ах, проклети вештици! Жените незадоволно ги стискаа во себе своите мажи. Една рече плачејќи: - Мојот Нело е како коњ. - А Петре се срами да се стисне, - се раскикоти кумата Петроица Занговска. - Ќе го напуштам, - се разлути кумата. - Немој жити иконата, - молеше кумот Петре нишкајќи се како јасика на есенскиот ветар. Тој пееше: там-патампа. - Ха, ха, ха - се превиткува женичката од смеа. Пролетна ноќ се спушташе над градините. Луѓето го почувствуваа лесниот и благ ветар што доаѓаше од полето, која огнениот ден набргу го стопува. На небото и на земјата како да остануваше само малата Огулинова градина, луѓето и оној сладок мирис на печеното месо што толку силно се ширеше во околината. - Јуничето, - луѓето го побараа печеното месо. Стариот Огулин пијано нишкајќи се со полна стомна вино, стегната на гради, многу тажно им рече на луѓето. - Браќа мои, јуничето се стопи. - Се стопи, - се зачудија луѓето. - Ете, се стопи, - мрмореше стариот Огулин. - Се стопи, - потврдија и Огулиновите синови лижејќи ги прстите. - Ах, проклети ѓаволи, - пцуеја луѓето. - Гладници! Го изеле, а гости прават. - Го изедовме, - потврдија Огулиновите синови благо смеејќи се. А стариот Огулин за да ги смири луѓето рече: - Добро де, нема да оставиме покусо... Ќе испечеме некоја кокошка. - Кокошки, - рекоа жените. - Кокошки, какви кокошки кај Огулиновци... Пијаните жени бргу се отрезнија. Почнаа по перјето да си ги распознаваат кокошките. Ах, каква борба направија жените заради ѓаволските кокошки. Раскракараните женски гради низ кои кокошките исплашено си ги подаваа своите глави, ништо не можеше да ги смири. Трчаа по Огулиновите синови и најлошо колнеа. Момчињата весело изминуваа кон реката. Таму ги пречекаа војниците и Огулиновите синови се најдоа во клопка меѓу пушките и жените. - Црвенковци проклети, - зазбивани и уморени надаваа жените по Огулиновите синови. - Црвенковци, ѓаволи црвени, - колнеа жените. Војниците прашаа: - Има ли црвени во вашиот крај? - Огулиновци, - рекоа жените. - Кој, - рече строго војникот. - Јас, - рече стариот Огулин. - Ти ли си црвен, - изненаден запраша војникот. - Јас, - повтори Огулин со глас како да беше навреден што го препрашува. - Црвен сум како петринско вино. - Огулин го подаде своето црвено, тркалесто лице кон војникот. - Тој е црвен, - опцу војникот. - Не си слеп, - се замеша и мајката Огулиница намигнувајќи му на својот Огулин. - Што, - праша војникот. - Црвен е, велам, нека ми е жив. - И жена ми е црвена, - рече стариот Огулин среќно и со некаква гордост во гласот. - И децата ни се црвени, - рече мајката Огулиница покажувајќи на својот личен род што беше наоколу собран. - Таква ни е крвта, - рече Огулин задоволно смешкајќи се. - Таква ни е крвта, - повторија и Огулиновите синови. - Таков ни е воздухот и водата, - рече мајката Огулиница. - Тие сите се црвени, - процеди војникот. - Тие се гадови. Стариот Огулин не се ни помрдна кога војниците му ги врзаа рацете одзади. Потоа мирно појде кога го поведоа. По него, исто така мирно, зачекори и мајката Огулиница со најмалиот Огулин в раце. Еден по друг појдоа и другите Огулинови синови. Жените со треперливи раце им ги подаваа кокошките на Огулиновците. - Не, - рече стариот Огулин. - Сити сме до грло. - Сити сме до грло, - рекоа и Огулиновите синови одејќи по него. - Земете, ѓаволи едни, - им довикнуваа жените. Огулиновците тогаш за првпат, за чудо, ништо не зедоа Можеби навистина беа сити. Во долга колона, нишкајќи се лево-десно, ја изминаа реката и веќе никогаш не се вратија назад. Само понекогаш наутро, кога над реката ќе се појави големото сонце, како нежен црвен цвет, ги измамува луѓето на помисла дека тоа е можеби насмеаното лице на некое од Огулиновите деца. НАЈУБАВИОТ ДЕН НА ЗУРЛО Беше при крајот на летото, во една приквечерина, црвена како зрелите патлиџани во градините. Потпевнувајќи некоја весела песна, Зурло, свирачот пасквелски, се враќаше во својата куќа. - Еден ваков ден - мислеше тој - чини колку еден беден живот. Потоа се загледа во малото парче небо над градините, - единствено бело и исполнето со птици. Тоа беше малата река што минуваше низ долината испресечена со безброј бразди, што градинарите ги направиле за своите бавчи. А во приквечерните часови од реката доаѓаше некаква чудна блага свежина и птиците долго кружеа над градините. - Ќе станам птица, - пееше тој и го дупкаше магарето под опашката за да побрза. - Ќе станам птица, - пееше тој, - тоа ќе биде во пролет. Вечерта тукушто се спушташе. Тој тоа го знаеше, иако небото сè уште беше бело. Знаеше по мирисот на градините, по дувањето на ветерот и најпосле по птиците и она мало далечно пламенче на небото што полека со приквечерината се ширеше во оган. - Ќе станам птица, - сеедно потпевнуваше, - а потоа како да се присети на нешто заборавено, ги дигна своите долги нозе што ја допираа земјата и божем прекорно подвикна по магарето. Рече: - Побрзај, стопанкино магаре... Греота е од бога да ме чека жената. Еј, цел ден без маж, кутра жена... Побрзај магарче... Зурлоица беше на прозорец и исто така со песна го пречекуваше својот маж. - Доаѓа мојот мил сокол, - пееше таа некаква старинска јужна песна, - доаѓа да ме понесе на своите силни крилја. - Доаѓа тој како врапче, - рече Зурло, се така дупкајќи го магарето под опаш. Доаѓа како искубано врапче. Зурловите деца, кога го чуја гласот на таткото, во весела пискотница истрчаа по него. Почнаа да му се обесуваат по вратот и да му шепотат нешто кришно на уво. Тоа траеше подолго и тој одвај се иставаше од нивните раце. Најпосле сосема изморен се опре на рамото од својата жена за да го добие заслужениот вечерен бакнеж. Жената по обичај го бакна во челото, потоа во очите. Најпрво го љубеше неговото лево, а потоа десното око. Го бацуваше виделото. Над градината веќе се растопуваше златото на денот и се чинеше дека илјада сонца се кријат низ зрелите круни на дрвјата. Приквечерното сонце долго се нишкаше над езерските води. Се чинеше дека тие го приспиваат. Некој топол ветар го враќаше кон градините, го мамеше, за да не зајде. - Еден ваков ден, - повтори Зурло, - еден ваков ден чини колку целиот живот. - Еден ваков ден никогаш не зајдува, - рече жената, а потоа, сосема тивко запеа: - Бакни го виделото еднаш и уште еднаш, не пуштај го виделото. - Стопанкини жени, - рече Зурло смешкајќи се, - само на тоа мислите. Бакни ме и бакни ме, - запеа и тој - тивко, заедно со жената. - Додека сонцето не зајде, - пееше жената откопчувајќи ја Зурловата летна кошула. - И откако сонцето ќе зајде, не пуштај го виделото, склопи ги очите, сонувај видело... А веќе сонцето беше зајдено и низ градините задува вечерниот ветар. Дуваше од езерото кон долината и носеше сладок мирис на зрело грозје. Тоа велестовските лозја, насадени на самиот брег од езерото, се распукнуваа во приквечерината и испуштаа младо вино на земјата. - Сигурно ќе измени времето, - рече Зурло и го размеша огништето со една гламна. - Сигурно ќе измени штом прокапуваат лозјата. Наскоро ќе дојдат и дождовите. - Оваа година ќе биде убава, - рече жената истресувајќи ја пепелта од погачата што се зореше на огништето. Децата нестрпливо ја очекуваа мајката да им го подели лебот. Тие седеа на сламената рогузина крај огништето и слатко ги шмукаа зрелите патлиџани што им беа во пазувите. Лебот го јадеа мигум и лакомо. Детето што најпрво ќе го изедеше своето парче, сосема тивко мрмореше: - Јас најмалку добив, - мрмореше детето, - јас сум гладен. Детето ја раскопчуваше својата кошула и го покажуваше своето голо меше. - Јас сум гладен, - повторуваше детето. Другите деца се смееја. Бришејќи ги своите поцрвенети муцки, децата низ полните усти зборуваа: - Биди питач, батенце. - Биди питач, - навалуваа децата. - Можеби ќе добиеш. - Добро, - рече детето, - ќе бидам питач. Тој ја протегнуваше својата слабичка рака и со зарипнат глас на питач ќе почнеше да моли: - Мои добри луѓе, смилувајте се... Стрико Пане, ти што имаш душа како ангел, отвори го својот амбар... Детето што беше стрико Пане ќе го натопореше своето меше и дувајќи низ носето ќе речеше: - Ах, добар човеку, сè би ти дал, но сè изедов... Тој задоволно се удираше по своето меше. Другите деца се превиткуваа од смеа. - Проклет ти, - ќе речеше питачот и ќе продолжеше да проси со својата подадена рака. - Вие, стрино Николице, за покој на нашиот добар стрико Никола Савески, одделете корка за сиромасите за бог душа да му прости. - Никола Савески имаше чиста душа, ѓаволе еден, - ќе речеше со писклив глас една од сестрите. - Тргај ми се од очиве, ѓавол ѓаволосан, - го туркаа питачот. Сестрата навистина зборуваше како стрина Николица. Децата весело се смееја покажувајќи ги своите празни раце. - Вие изедовте сè, - плачливо рече детето. Децата останаа со своите празни, протегнати раце. А детето сеедно повторуваше: - Вие изедовте сè. Во куќата потоа се вселуваше глувотија и тишина од пасквелските гробишта. - Престанете со таа проклета игра, - ќе речеше Зурло и ќе им го поделеше својот леб и лебот од жената. - Престанете еднаш со таа игра... - Јас тоа сакам да го слушам, татко, - тогаш се слушаше гласот на парализираната Грозда, што лежеше веднаш до самото огниште. - Тоа јас сакам да го слушам, - липаше девојчето мачејќи се да се подигне од своето место. - Сакам тоа да го слушам, пискливо зборуваше таа. - Добро, - ќе речеше мајката умирувајќи ја. - Ќе слушаш утре. Ќе слушаш секој ден. Децата молчејќи послушно легнуваа. Полека и огнот догоруваше. Во собата беше така празно, пусто. Имаше само четири камари по ѕидовите. Едната беше седело за квачење јајца. Секоја пролет Зурловите ќе изведеа пилиња. Во другата се чуваше газијата и солта. Таа имаше и вратниче и се заклучуваше. Клучовите ги држеше мајката А во другите пак се наоѓаше сув босилек и свадбените алишта на Зурло и Зурлоица. Ноќвите беа свртени ничкум и ногалките стрчеа како црни ножови. Празно беше и бочвето од три страни стегнато меѓу магарчето и саженот дрва. Во куќата беше глуво и пусто. Само одвреме навреме се слушаше гласот на парализираното девојче: - Боже, спиеш, - шепнеше девојчето. - Не, - рече детето, - не спијам. - Не заспивај, батенце, - шепнеше девојчето. - Не заспивам, - се проѕеваше веќе сонливото дете. - И јас не спијам, - рече девојчето. - Никогаш не спијам. Се плашам да заспијам. - Од што се плашиш, - прашаше детето. - Од змиите, - рече таа. - Змиите доаѓаат и ми ги сплеткуваат нозете. - Спиј, - рече детето. - И јас се плашам од змии. - Земи го мојот леб, - рече девојчето за да го задржи да не заспие. - Не, не сакам, - рече детето, - кога ќе умреш тогаш. - Земи го и сега, - рече девојчето, - јас сум сита. Можеби ќе умрам. - Кога ќе умреш? - праша детето. - Не знам, - рече девојчето, - можеби изутрина. - Тогаш добро, - рече детето, - ќе видиме дали ќе умреш изутрина. Потоа детето нежно ја потпре својата глава до главата на својата сестра. - Можеби изутрина, - сеедно повторуваше девојчето силно, силно стискајќи се во детето. Зурло и Зурлоица сè уште беа будни. Жената го молеше човекот да зборува нешто. - Татко, - рече таа, - што онеме, проговори нешто. - Спиј, - рече Зурло со тивок глас. - Се ќе биде добро. - Оваа година ќе биде добра, - рече жената. - Да, - рече Зурло, - оваа година навистина ќе биде добра. - Оваа година ќе има многу свадби, - рече жената. - Ќе биде весело, - рече Зурло насмевнувајќи се со мака. - И кметот има свадба, - рече жената со нескриена радост во гласот. Зурло не одговори. Молчеше. Жената сосема тивко, речиси шепотливо повтори: - И кметот ќе има свадба, татко... - Добро, - рече тој. - Сега спиј. - Зурло, - рече жената со возбуден глас, - кметот те покани да свириш во неговата куќа. Зурло сè уште не отвораше уста. Изгледаше како на градите да му стои огромна карпа. Дишеше тешко и уморно. Изгледаше како човек на кого му се случило нешто многу лошо. Жената сега попусто ја бараше неговата топла рака Таа беше студена и згрчена во тупаница. - Старче, - рече жената, - сигурно нешто се случило. - Не, мајко, - рече тој, - ништо не се случило. - Не, мајче, - рече тој издивнувајќи, - Зурло нема да свири кај кметот. Во неговата куќа не правам веселба. - Нело, - сега жената го навика на име. Беше изненадена и исплашена. Зурло ги протегна своите раце кон жената и сосема нежно ја прегрна. Таа добро знаеше што значи тој додир. Знаеше дека нешто тешко лежи во неговата душа и дека ништо не ќе го натера да се одрече од својот збор. Жената липајќи рече: - Добро, татко, како што си решил... Прави како што ќе знаеш. И досега не ни беше така лош животецот. И отсега ќе проживееме некако. Ќе проживееме некако, нека ни се живи децава... - Ќе живееме, мајко, - рече Зурло насмевнувајќи се. - Ќе живееме додека зреат патлиџаните во градините. Целиот Пасквел на другиот ден зборуваше за Зурло свирачот пасквелски што не сакаше да свири кај кметот Најденко Исаилоски. Господе, поулавел човекот. Живи си ги закопува децата в земја. Нагодуваа луѓето, но никако не можеа да ја дознаат вистинската причина што толку го налутило Зурло. А и тој како да не беше веќе меѓу живите. Се затвори во својата колиба и оттогаш не се случуваше да се чуе неговиот весел глас во долината. Секна неговата песна за птиците и патлиџаните. - Бил пијан кога тоа го зборувал, - се пренесе низ целиот Пасквел. - Пијан бил и се изнатрескал. - Пијан, - пцуеше Зурло кога слушна што сè измислија луѓето. И веќе истата вечер појде на казани каде што обично во тоа време се собираа градинарите. - Зурло, - го дочекаа луѓето вистински израдувани. Но, тоа веќе не беше Зурло. Неговото тркалесто и светло лице како зрело јаболко беше потемнето и многу бразди го имаа ишарано високото чело на свирачот. Само очите, неговите големи, зелени очи сè уште го имаа оној топол пламен на сонцето наутро во летен ден. Тие светкаа, тие беа полни со искри. - Добредојде, стопанка му, - рекоа луѓето. Тој не ги погледна. Беше сив и молчалив како таа есенска приквечерина. - Зурло, човеку, - рече Ангеле Јорданоски, - што се случило пријателе. - Пијан е Зурло, - рече свирачот со зарипнат глас. Потоа ја зеде полокарницата и ја испразни. Викаше: - Пијан е Зурло. Не знае што зборува тој, кучкин син... Стара шуплива глава. Брборко е тој Зурло и знае само да дува и ништо друго. Пијаница е Зурло и зајак што само се коти по градините. Зурло таа вечер навистина беше пијан. Никогаш толку пијан не бил свирачот пасквелски. - Ангеле Јорданоски, си спомнуваш ли ти за онаа зима кога падна голем снег, кога Божа Невеска се обеси... Си спомнуваш ли човеку кога едни војници си одеа, а други пак доаѓаа. Не се знаеја кои беа кои. Едни доаѓаа други си одеа и ги сечеа градините до корен за да си ги испржат вошките. Си спомнуваш ли... - Тоа беше одамна, - рече човекот. - Тоа беше одамна и ништо не си спомнувам. - Одамна, - рече Зурло и пијано се закикоти. - Како да беше вчера, како да беше во овој ден... - Тоа навистина беше одамна, - рекоа луѓето. - Тоа беше многу одамна. - Да, - рече Ангеле Јорданоски бришејќи го своето солзливо, слепо око. Тоа беше толку одамна и кој може да си спомни за сè... - Ангеле Јорданоски, ти не си спомнуваш, значи, - рече Зурло сè уште тресејќи го за раменици. - Ти, Ангеле Јорданоски, не си спомнуваш а... И сите вие... И ти Ране, и ти се правиш ќуче. - Зурло, ти имаш полна куќа деца, - рече Ране, - биди паметен човеку. - И така ќе пцовисаме како глувци, - рече Дафинко Петрески. - Како сега да беше, - продолжуваше Зурло. - Онаа ноќ кога Најденко го поставија за кмет, кога дојдоа со она офицерчето што не се бричеше и со оние други кучиња овде на казанов... Си спомнуваш ли Ангеле Јорданоски... Најденко почна прв: - Ќе ви раскажам цела историја, - рече тој, бришејќи ги гурелките од своите очи. - Ах, каква чудна историја е тоа, господин офицере, така тој велеше. Потоа гласот го правеше како курва белосветска и задникот го топореше како Павлина Ширгоска. - Момчето, синето мое излегло на лов во шумата... И ете ти какво чудесно чудо... Зад една смрека нешто шушка... Волк ли е тоа, човек ли е, премислувало момчето. А тоа нити волк, нити човек - туку војник. А, тоа бил војник! Непријател наш! Бегалец! И тогаш момчето се провикнало: - Ти ли си тој што го мачеше народот мој... Се возбудила крвта во момчето и грмнало право в чело. Војникот како куче скокнал, како куче се тркалал низ долот... Како куче ха, ха, ха... - Молчи, Зурло, - рече Ангеле Јорданоски сега тој тресејќи го за раменици. - Молчи, стара пијаницо. - Браво, добро момче, рече тогаш офицерчето што не се бричеше, - продолжуваше Зурло. - Си спомнуваш ли, Ангеле Јорданоски... Така рече офицерчето и го потчукна по рамениците кметовиот син. Тоа ѕверето си ги покажа жолтите заби и исто така се закикоти. А стариот Најденко веќе се превиткуваше од смеа. Тој сеедно повторуваше: - Како куче, ха, ха, ха... - Не е тоа смешно, рече ти тогаш, Ангеле Јорданоски. Не е тоа смешно, Најденко Исаилоски, вака рече ти и застана пред него. Лесно е да се убие така човек... Гнасотилак е тоа... Си ги расипувам... Проклети ѓаволи! Вака рече и му плукна в лице. Најденко те залепи на ѕидот со железната бастуница. Рековме дека си бил пијан за да те извлечеме. Но тебе ти истече едното око како капка. Едното око ти остана на врвот од бастуницата. Си спомнуваш ли, Ангеле Јорданоски... Зурло потоа замолче. И другите сега молчеа. Ноќ беше над Пасквелија и се испреплеткуваа секавици како црвени конци над градините. Прскаше ситен и студен Дожд. - Зурло, - рече најпосле Ангеле Јорданоски бришејќи го солзливото око. - Да одиме, човеку, веќе е доцна... Одеа низ градините и пееја некоја стара песна за птиците и патлиџаните и тонеа во калта. Низ голите круни на дрвјата спиеше црн дожд и земјата ја претвораше во тесто. Се чинеше дека ќе пропаднат градините, дека ќе исчезнат засекогаш од земјава. - Поубаво е така, - рече Ангеле Јорданоски, - ако не свириш кај него, никаде веќе во Пасквелијава не ќе засвириш. Тој ќе им забрани на луѓето да те викаат. Поубаво е така, пријателе, - зборуваше човекот или плачеше. - Поубаво е така... Јас тоа го измислив со пијанството... - Не, Ангеле, не брату, - рече Зурло, - не можам да свирам кај оној пес. Ќе издржам некако до пролет, а потоа ќе појдам од Пасквелија некаде далеку... ќе кршам ден далеку од Пасквелијава. - Ти плачеш, - рече Ангеле Јорданоски. - Не, - рече Зурло, - не плачам. - Ти плачеш, - повтори човекот. - Тоа од дождот, - рече Зурло и полека, полека се упати кон својата куќа. А дождовите непрестајно врнеа, врнеа... Таа година свадбите во долината како да минаа молчаливо и глуво. Не се слушна свирката на Зурло што можеше да ги пробуди луѓето и од најтежок сон. Луѓето со тага си спомнуваа за тој златен глас што излегуваше од Зурловата грнета. Не, Зурло не беше обичен свирач, со тага си спомнуваа луѓето. Пролетта, оној ден, кога се приготвуваше да ја напушти Пасквелија, Зурло сепак не издржа. Тој ден неговата грнета повторно го разбуди целиот Пасквел. Стоеше тој така висок и исправен, како некогаш, со раскопчана кошула, со отворени гради и долго, занесено свиреше со својата грнета. Градинарите ги оставаа своите работи и доаѓаа во малата Зурлова градина. А тој непрестајно извива, се простува од луѓето, од градините, од дрвјата и од птиците, од својата Пасквелија, се простува од сè што го опкружува, - неговиот златен глас зафаќа сè наоколу, ги разбудува сите предмети и ги раздвижува во просторот. Срцето на веселиот свирач беше пак полно со радост како некогаш, и тоа измислуваше толку чудни и убави песни. - Никогаш поубаво не свирел Зурло, - зборуваа луѓето. - Никогаш толку убаво не свирел како оној ден, - со радост зборуваа луѓето. Потоа долго во ноќта беше весело во малата Зурлова градина. Мажите бараа вино и печено свинско ребро. Градинарите повторно ги запеаја своите песни за птиците и патлиџаните. Тоа беа Зурловите песни за градините. Однекаде дојде и шумот на топлиот ветар и така долго шумеше понесувајќи ја песната на луѓето насекаде низ градините. А веќе изутрината железниот звук на камбаните ја распарчуваше долината на илјади делови. - Умрел Зурло, - шепнеа градинарите. - Умрел со свирката и насмевнат. - Тоа беше негов ден, - рече некој. - Тоа беше неговиот најубав ден, - рекоа луѓето. А ветрот долго шумеше низ градините ширејќи го златниот глас на Зурловата грнета. И секогаш во пролет кога доаѓа овој ветар луѓето помислуваат дека тоа е Зурловата душа неизнасвирена, неизнапеана. ПОНЕКОГАШ КОГА ЌЕ ЗАДУВА ЈУЖНИОТ ВЕТАР Веќе неколку месеци никој не беше навратил во нашата куќа. Иако таа се наоѓаше на главниот пат за долината, живеевме во вистинска глувотија. Беше зима и земјата ја покри дебел снег. Наоколу се простираше огромна снежна пустелија. Насекаде само снег. Големото небо над градините исчезна, - од него остана само едно темно, парталаво клопче. Секој ден непрестајно паѓаше снег. Воден и тежок. Во тоа попладне задува некој украден топол ветар и снегот набргу почна да прокапува. Беше тоа убаво попладне и така долго го прислушкувавме доаѓањето на јужниот ветар. Човек имаше впечаток дека сето тоа е само некаков нестварен сон. - Ѓавол да го носи, - рече брат ми Илко пелтечејќи. - Ѓавол да го носи, каков ветар. - Дете, - рече мајка ми прекрстувајќи се, - немој да го споменуваш името на ѓаволот. - Добро, - рече Илко. - Но навистина го сакам овој ветар. Цела ноќ не би спиел за да го слушам. - Тоа е добар ветар, - рече постариот брат. Тој имаше четиринаесет години и всушност беше најстар меѓу децата Но тој секогаш најмалку зборуваше. Можеби затоа ние сите за сè многу го слушавме. Но беше вреден и, откога татко ми беше земен вежба, целата таа година, тој го замени во многу работи како вистински маж. А имаше и рапав, длабок глас што не личеше на детско пискало. Зборуваше полека и се чинеше со мака. Вадејќи збор по збор од себе како од бунар, тој повтори: - Тоа е навистина добар ветар. Ние помалите во еден глас исто така рековме: - Тоа е навистина добар ветар. - Ѓаволски добар ветар, - рече Илко, - дува од езерото. Дува точно од езерото и ги превиткува дрвјата кон долината. Секогаш така се превиткуваат кога дува од езерото. - Само во пролетно време, - рече постариот брат. - Сега не е пролет, - рече Илко. - Не, - рече постариот брат, - овој ветар секогаш доаѓа пред пролетта. - Добро е што доаѓа пред пролетта, - рече Илко. - Тоа е навистина добро. Сега и ние помалите за првпат ги повторивме и Илковите зборови. Рековме: - Добро е што доаѓа пред пролетта. Постариот брат насмевнувајќи се рече: - Но пролетта е уште далеку... Би можело овој ден да се појде во шумата за дрва. Илко се почешка малку по тилот и клепкајќи со очите, секогаш потклепнуваше со очите кога не му се допаѓаше некоја работа, сосема тивко изусти: - Јас повеќе би сакал да го слушам овој ветар. Гледаше низ прозорецот кон градините и полето. Толку е убаво да се слуша овој ветар, - повтори како за себе. - Ќе го слушаме надвор, - рече постариот брат. - Ќе го слушаме така од поблиску. Илко повеќе ништо не рече. Потврдно кимна со главата и нишајќи се појде по најстариот брат. Само кога изминуваа тој не заборави весело да довикне: - Еј, деца, ова ти е ветар, - рече тој мавтајќи со рацете во воздухот. Мајка ми се помоли на господ припалувајќи го кандилото пред иконите. Потоа убаво го облече Масларот, нашиот најмал брат, и заедно со сестра ми Елена го допрати до бавчите за да пронајдат незамрзнати кочани зелка. Од нив мајка ми знаеше да направи топла чорба и секогаш зборуваше дека тоа е најубавото јадење за деца. Сепак, јас чувствував поголемо задоволство кога ги баравме низ длабокиот снег отколку кога ги јадевме. Особено ми се допаѓаше долгото рошкање по снегот. Но тој ден јас морав да останам дома со другите деца за да ги учам молитвите. Никако не можев да ги задржам в глава тие проклети молитви што ги пеевме пред секое јадење и легнување. А мајка ми поради тоа беше многу несреќна и дури, чинам, патеше. Често се молеше на бога за мојот живот. Но мене ништо лошо не ми се случи. - Дете, - рече мајка ми земајќи ме нежно во својот скут, - дете мое, - повтори таа, - зар не би можеле малку да попееме. - Тоа би било добро, - ги промрморев овие зборови што често брат ми Илко ги изговараше за секоја работа. Тогаш молчејќи гледав низ прозорецот некаде далеку кон градините и полето. Над нив јуреше јужниот ветар и мислев како би било убаво да се излезе од куќата и долго, долго да се трча низ полето. - Зар не сакаш да пееш, - прашаше мајка ми сè така тивко и мило. - Сакам, - реков, исто така тивко како неа. - Сакам да појдам низ полето. Полето како да беше тука, пред нашата куќа. Во полето кога ќе задуваше топлиот ветар, житото се брануваше зелено и високо, се брануваше цел ден и цела ноќ и се чинеше дека околу нашата куќа кружат добрите духови на светците. А кога житата ќе добиеја бакарникава боја, кога отежнуваа и приклонуваа кон земјата, тогаш целата околина ја исполнуваше некаков тивок шепот. Којзнае за што си зборуваа зрелите жита со земјата. Можеби ги довикуваа луѓето. Тогаш навистина никој не спиеше во долината. Во долината секогаш беше живо и бучно. Но сега сè беше немо и пусто. Полињата беа тивки и глуви. Мртви беа полињата и ненасадени. Речиси сите мажи од долината беа вежбари. Децата не можеа да ги насадат сите полиња. Никој не знаеше зошто точно во тоа време мажите беа земани за вежбари. Сега навистина насекаде беше пусто. Никогаш нема да си спомнам зошто сакав да трчам низ полето. - Дете, - рече мајка ми мирно, - сега не е време за да се појде низ полето. - Секогаш е добро, - реков. - Сакам да појдам низ полето кога дува овој ветар... (И тоа беа Илкови зборови и се чинеше дека сите негови зборови ги знам напамет). - Ќе појдеме, - рече мајка ми, - ќе појдеме кога ќе дојде пролетта. Кога ќе се врати татко ти... Тогаш сите ќе појдеме. - Кога ќе се врати татко, - прашав. - Ох, ќе дојде веќе тој, - рече мајка ми бацувајќи ме в чело. - Ќе дојде тој, - повтори таа и запеа некоја молитва што, ако си спомнувам добро, и јас ја знаев. Пеевме заедно со мајка тихо и среќно. Веќе доаѓаше и првата приквечерина и бран по бран го снемуваше ветрот. Полека околината ја исполнуваше онаа позната самотија со која живеевме веќе неколку месеци. Насекаде беше снег и глуво како да бевме далеку од целиот свет. Само некаде од близината Елена потпевнуваше некаква весела песна и јасно се слушаше смеата на нашиот најмал брат. Пеејќи трчкаа за да се загреат. По нив исто така трчкаше стрикото Ангел со кошницата на неговото десно рамо. Се случуваше од кошницата да падне по некој кочан и да го погоди стрикото точно во неговата брада. Од тоа децата се превиткуваа со весела смеа. - Стрико Ангел, стрико Ангел, - извикуваа децата влегувајќи во куќата засмеани и весели. Стрикото веќе не се смееше и неговите очи не беа весели. Тој дури и ги затвори очите во еден момент како да се присетуваше што требаше да рече. Потоа со испитувачки поглед гледаше наоколу... Приземно студено душеме со неколку дупки на средината... Од неразгореното огниште мал сноп бледникава светлина лази низ ѕидовите од собата како отровна змија и исцртува чудни ликови чии очи беа празни и суви. Стрикото Ангел подолго остана така среде собата, не помрднувајќи се и не прозборувајќи ниту збор. Најпосле, со мака се спушти на триножното столче крај огништето. Рече: - Сано, - секогаш кога за нешто ѝ се обраќаш на мајка ми така ја навикуваше. - Сано, каде се децата, - прашаше буричкајќи го огништето. - Ѓавол да го носи какво време, - се чу гласот на Илко. - Ѓавол да го носи, - повтори тој. - Што тоа, - рече стрикото живо, божем весело. - О, стрико Ангел, - рече Илко и му ја подаде раката. Потоа повтори - Ѓаволско време, нели... цело попладне дува топол ветар и човек мисли дека ќе настане пожар, а веќе час потоа се боцка... Ѓаволско време. Постариот брат го потчукнуваше одзади за да замолчи. Замислениот поглед на мајка ми го тргна и тој посрамено рече: - Но стрико Ангел, нели времето е секогаш добро... Времето никогаш не може да биде лошо. - Не, - рече стрико Ангел, - времето никогаш не може да биде лошо. Потоа долго никој ништо веќе не рече. Беше доцна ноќ и децата веќе беа сонливи и слатко дрочеа заспани крај огништето. Само стрико Ангел, мајка ми и најстариот брат сè уште стоеја на своите места не помрднувајќи се ниту за миг, како да беа замрзнати. Сигурно тие не легнаа цела ноќ. Изутрината на истото место беше уште само постариот брат. Стрикото Ангел и мајка ми беа отидени некаде. - Еј, Николе, - рече Илко пелтечејќи. - Еј, зошто плачеш... - Молчи, - рече најстариот брат бришејќи ги солзите. - Молчи да не ги разбудиме децата. - Ама зборувај, ѓавол да ги носи, - рече Илко. - Веќе е ден. Постариот брат стана од своето место и дојде во постелата. Ја зеде Илковата глава во себе и нешто тивко му шепна. Потоа така долго останаа двајцата гушнати и расплакани. Ние помалите веќе бевме разбудени и со скрстени раце на градите ги гледавме постарите браќа. Ние сè уште не знаевме што се случило. - Зошто плачете, - рече Елена триејќи си ги очите со својата слаба рака. Нејзиниот глас ги штрекна браќата и тие набрзина се исправија бришејќи ги своите влажни лица. - Никој не плаче, - рече Илко. - Немој да измислуваш. - Вие плачете, - рече со писклив глас Елена. - Потивко, - рече постариот брат. - Доаѓаат луѓето... По патот навистина доаѓаа една мала група луѓе, црни и тихи. Напред одеше стрикото Ангел и вујкото Филип, со своето коњско лице, потоа доаѓаа стариот Грул и Зурло свирачот, куциот Шчипек со својата бастуница и Голтакот Пумпалоски, највисок од сите. Некој непознат човек тераше црн коњ впрегнат во една стара кола. Веднаш по колата чекореа стрина Ангелина, мајка ми и старата Грулица. Вујната Филипица беше трудна и тешко чекореше. Потоа јасно можеше да се види во колата еден голем мртовечки сандак. - Татко, - рече Елена и почна да плаче. - Татко, - рековме и ние помалите и сите почнавме да плачеме. - Потивко, - рече постариот брат плачејќи. - Потивко, - рече Илко, а солзите непрестајно му течеа низ лицето. - Потивко, - рекоа браќата шмркајќи. И ние сите замолчевме шмркајќи. Мислевме дека така навистина треба да биде. Потоа повторно почна да врне снег и долго, долго траеше зимата. Насекаде наоколу беше снег. Пусто и глуво. Само понекогаш во ноќите кога ќе задуваше јужниот ветар се чинеше дека под прозорецот довикува познатиот татков глас. Тогаш често останувавме будни цела ноќ. КОГА ДРВЈАТА УМИРАА Семејството Шчипекови - а тоа беше составено од благородни луѓе: мајката Шчипекова, неговата жена и петте деца, живееше недалеку од нас, исто така тивко и глуво. Може да се рече дека Шчипековите живееја осамени и заборавени. Чичкото Шчипек се сметаше за нешто победен човек од нас, та затоа тој некогаш беше многу чувствителен како и сите сиромаси. Тој претпочитуваше дека честа е единственото негово богатство што му го подарил добриот бог и поради тоа за ништо на светот не сакаше да ја извалка. Кога доаѓаше во нашата куќа никогаш не зборуваше за долгата зима, никогаш не спомнуваше дека одамна веќе нема зрно во неговиот амбар, - о, тој навистина беше чуден човек... Никогаш да се пожали, никогаш да го опцуе животот. Не, не беше чичкото Шчипек никаков чудак, не беше тој ниту надуенко, ниту тврдоглав човек, - едноставно тој мислеше дека е така напишано да се живее. Таква била божјата волја и попусто би било тука секакво оплакување од животот. А ѓаволска ли волја беше тој живот. Но тоа никогаш не го зборуваше чичкото Шчипек. Напротив, за цело време додека ќе останеше, ни прикажуваше некакви чудни приказни со волци и лисици. Тоа беа весели приказни и ние секогаш со срце ги слушавме. Убаво знаеше да прикажува чичкото Шчипек. Неговиот благ и длабок глас можеше да го придобие секое детско срце. Затоа ние сите многу го сакавме и искрено се радувавме кога чичкото Шчипек ќе се решеше да дојде во нашата куќа. Последен пат тој дојде еден јулски ден во самата изутрина Доаѓаше низ градините зборувајќи нешто сам со себе, - и ние веќе со сигурност знаевме дека тоа е чичкото Шчипек. По обичај, секогаш нешто си зборуваше за времето. Тој е висок и малку подгрбавен, има огромни долги раце и големи нозе, но одот му е лесен и брз. Кога оди ја граби целата земја под себе и како големо дрво се превиткува час лево, час десно. Гледајќи го оддалеку човек може дури и да се исплаши од неговата појава ако не го познава неговото добро лице, бакарните образи и неговото високо чело, преку кое постојано лебди некој неизгаслив пламен. Со тој пламен се чини се распалени и неговите очи, со блескотна боја на зрели смокви. Тој не знае да се мурти, човек има впечаток дека целото негово суштество се смее благо и пријателски. Тој ден исто така беше насмеан и весел и долго зборуваше за убавото време. Од своите џебови истресе цел куп зрели праски, какви што ретко се сретнуваа во нашата долина. Тоа беа убавите Шчипекови праски и ние децата со радост ги грабавме. Татко ми насмевнувајќи се но не многу весело рече: - Тоа е од она дрво, деца мои... Она дрво што го насади чичкото Шчипек со своја рака. Такво дрво е нешто чудо. Некогаш кога ќе зборуваа луѓето за ова дрво, сите се смееја. Оваа приказна за дрвото што ја измисли самиот тој веќе ја знаеја сите во долината и поради тоа често го подгибнуваа. Но тоа не го навредуваше овој добродушен човек. Ако некој го запрашаше, тој сеедно ја повторуваше својата приказна. Луѓето се превиткуваа од смеа. - Господ да ви прости, ќе речеше чичкото Шчипек, но навистина вакво дрво нема во нашава дрлина. Тој со своето огромно рачиште весело покажуваше кон тенкото стебло на праската, изникната веднаш пред прагот на неговата куќа. - Не, пријатели мои, ќе речеше тој. Никаде наоколу нема вакво дрвце. Татко му уште еднаш со сосема сериозен глас повтори: - Тоа е најчудното дрво, рече тој. И најубаво во целата долина. Но чичко Шчипек сега само се насмевна и одмавна со раката во воздухот, како да се бранеше од нешто непознато. Потоа сосема тивко изусти: - Остави го тоа, пријателе мој, рече тој, остави го за подруги времиња. - Молчи, рече татко ми. Тоа морам да им го речам. Тоа мора добро да го знаат... Тоа треба да го запомнат... - Зборуваш како да завршува животот, рече чичко Шчипек, и смеејќи се, му ја подаде својата голема, рапава рака. Потоа нè зеде сите нас во неговите широки прегратки и силно нè стисна. - Ќе изникнат уште многу такви, рече тој и измина. Чичкото Шчипек и уште пет други, сиромашни луѓе беа првите вежбари од долината. Секогаш најпрво ги земаа сиромасите, а потоа, редум, сите. Од фронтот речиси не доаѓаа никакви вести. Тоа беше некаде во близината и секој ден се слушаа пукотници. Жените рано изутрина излегуваа пред своите куќи и си ги раскажуваа соништата за мажите. Со тоа единствено се залажуваа дека по нешто знаат за нивниот жквот. Така минуваше секој ден, секој ден страшни пукотници и долги бескрајни соништа Понекогаш го измолуваа стариот да им свети масло. А кога еднаш, ноќе, жената на селскиот гробар се разбудила, сета избезумена од страв и солзи, стариот поп ја уништи сета надеж кај кутрите жени само со неколку зборови: - Нашите жени ги фатил бес, рекол попот. Соништата се од ѓаволот. Само на него мислат, проклетите... Пристигна и зимата. Веќе не се слушаа и пукотниците. Фронтот се префрлил на некое друго место. Тогаш старците, со коли и магариња, појдоа на Томорос за да ги соберат мртвите. Неколку дена по ред колите крцкаа претоварени со мртви човечки тела Тоа беа сè наши луѓе, од Прилепско до Охридско. Ги растовараа како цепаници дрва долж брегот на езерото. Крвта им беше сосема истечена. Луѓето тешко ги препознаваа. Татковци и мајки и жени и сестри и деца со часови изминуваа крај езерото. О, тоа беше долг, проклет пат. Се случуваше, понекогаш, човек да се препознае. Измамената мајка ги надминуваше ечењата на брановите. Тие неколку дена изгледаше дека се продолжија во безброј години. И зими. Тогаш, по неколку семејства живееја во една куќа. Маката луѓето ги собра во едно. Така, полесно го победуваа стравот и гледаа што ги косеше човечките животи. За да бидеме поблиску до селото ние се преселивме во Шчипековата куќа. Шчипековата куќа изгледаше како старо, трошно дрво, изложено на сите зимски ветрови. Ништо не можеше да ја затопли оваа зимница. Шчипековите веќе ги имаа исечено сите дрвја во нивната мала градина. Пред куќата беше вистинска пустелија. Но најстрашно беше еден ден во февруари. Тој ден, жената Шчипекова ја зеде секирата и молчејќи излезе од куќата. За миг застана пред нежното стебло на праската, а потоа силно зафуче како да сакаше да го исече од корен. Тогаш чинам, сите нас, нè опфати некоја силна треска, посилна од студот и зимата. Час потоа Шчипековата жена како вкопана остана пред дрвото. Стоеше пред исеченото дрво со чудно ококорени очи. Потоа погледна кон патот како да очекуваше некого. Но таму беше глуво и пусто. Само повремено доаѓаше ветерот и се чинеше тоа чичкото Шчипек зборува со луѓето застанат пред куќата. Доаѓаше неговиот глас: - Го гледате ли ова дрво, пријатели мои, им довикнуваше тој на луѓето. - Што тоа човеку, прашуваа луѓето божем не чуле. - Го гледате ли ова дрвце, повторуваше чичкото Шчипек. - Што има тука да се гледа, ќе речеше потоа обично татко ми. - Што има толку чудно во тоа дрвце. Праска како сите праски. - Ехе, ехе, пријателе мој, ќе речеше чичкото Шчипек, мафтајќи со својата голема рака и потсмевнувајќи се весело. Праска како сите праски. Не, не е тоа како сите други. Не е, пријателе мој. Тоа е нешто друго... Вакво дрвце не ќе најдеш во целава долина Тоа е измислено, пријателе мој... - Такво дрвце, ќе речеше татко ми вртејќи ја главата како да се исчудува. Кој би рекол... - Ах, кој би рекол, ќе воздивнеше чичкото Шчипек. Тоа ти е цела приказна. Ова е чудно семе. Сум го носел дури од море, од Солун. Само на море се најдува такво семе. Тоа е нешто за приказание, пријателе мој. - Ѓаволски знае да измислува, ќе речеа луѓето смеејќи се весело. Голем враг стана овој Шчипек. Тогаш Шчипек добиваше црвена боја по образите и со сосема сериозен глас ќе речеше: - Ништо не сум измислил, пријатели мои. Ова е навистина чудно дрвце и раѓа плодови колку една тупаница. Тој се удираше со својата голема тупаница по градите и смеејќи се повторуваше: - Точно колку една тупаница... И се колнам за тоа. - Добро, ќе речеше најпосле татко ми, тоа уште ќе го видиме. - Да, продолжуваше чичкото Шчипек. Точно на тоа мислев кога ти зборував за ова дрвце. Одвај чекам да го видам со плодови. Ѓаволски се плашев да не угине семето. Но сега, еве, израсна. Само гледај, пријателе мој. Ќе го запамети целата долина ова дрвце. Луѓето така и го завикаа ова дрвце Шчипеково дрво. Но сега тоа лежеше мртво на земјата пред нозете на жената Шчипекова. - Прости ми господе, шепна жената. Богородице, мајко наша! И ти, свети Климент... Потоа брзо ја зафрли секирата настрана и безумно залипа. - Тоа беше Шчипековото дрво, липаше таа на глас. Липаше и изговоруваше бесмислици, како пред неа да лежеше самото Шчипеково тело. Липаше: - Малечко мое... Мако наша... добро мое. СМРТТА НА ГРАДИНАРОТ Старата Грулица јаваше на магарче рано изутрина кон градините, потсмевајќи се за нешто по целиот пат. Беше август, најубавиот месец во годината. Тоа е времето кога во Пасквелија зреат смоквите. Навистина нема поубав месец од август, мислеше старата. Но таа имаше и своја причина така да мисли. - Груле, - рече старата Грулица, - каков убав ден човеку! - Тоа е август, момичко, - рече стариот Грул намигнувајќи со своето крупно, светло око. - Тоа е август, повтори старата Грулица и исто така намигна. - Време кога зреат смоквите, - дополни Грул. Потоа го зеде магарчето за огламник и тргнаа низ сувата бразда кон градините. Одеа полека по браздата што водеше до нивната градина, чудејќи се зошто војниците ги натопориле пушките кон нивните мали смокви. Во еден миг Грулица дури се исплаши да не пукаат. Таа налутено им довикна: „Еј, да не сте пијани...“ Кога стигнаа пред оградата, ги запре старшијата. Војниците им го затворија патот. - Старшија, што ви е утринава, - прашаше стариот Грул. Старшијата не одговараше, а оние другите сè уште не ги спуштаа пушките како навистина да сакаа да ги убијат малите, светли очи на смоквите. - Будали се овие кучиња, - рече старата Грулица. - Навистина, што станало, војници, - рече стариот Грул збунето. Војниците не се ни помрднаа, како да беа скаменети. - Мајчина ви, - опцу старата Грулица. - Мајчина ви немтурска. Таа ја подаде главата под мишката на својот маж и со весел глас рече: - Август е најубавиот месец во годината, старшијо... Тоа е времето кога зреат смоквите... Сакаш ли ти смоква, момче? Старшијата налутено ступоти како да сакаше да ја убие земјата под себе. - Прашувам, - рече Грулица мирно, правејќи се како да не разбрала најдобро, - прашувам дали сакате смоква... - Престани рече старшијата, - вештице ниедна! Таа ѓаволски подоко го гледаше и му се потсмевнуваше. Ах, како знаеше да се преправа старата Грулица. Таа сè така благо насмевната праша: - Навистина ли не сакаш смоква? - Не, - рече војникот пцуејќи ја старата Грулица. - Чудно, - рече Грулица и се закикоте. - Одвај можеше да рече: - Слушаш ли Груле... Маж да не сака смоква... Сигурно тоа војниците и не го очекуваа. Заштракаа и со заби и со пушки. Најпосле, старшијата со приглушлив глас процеди: - Ова е за последен пат, вештице. - Таа само се шегуваше, - рече стариот Грул. - Нели се шегуваше? - Сигурно, Груле, - рече старата. - Јас се шегувам со сите, сите мажи што не сакаат смокви. Тое е многу чудно, пустината. Пред да може да заврши, другите војници ја симнаа од магарчето и ја поведоа во караулата, наспроти нивната градина. Стариот Грул збунето се стрча по војниците за да открие во што е неволата. Командирот на караулата шеткаше по канцеларијата мавтајќи со рацете лево-десно како да бараше нешто изгубено во запурливиот, тежок воздух во собата. Кога влегоа Груловите, тој зазеде тврдоглава поза и необично пискливо заповеда: - Ваму, покажуваше во спротивниот агол од него. Груловите имаа обичај да работат против наредбите. И сега ги опфати тоа чувство и тоа посилно отсекогаш растеше во секоја нивна старечка жила. Не се ни помрднаа, се држеа за раце застанати крај вратата. Војниците попусто ги туркаа. - Што се будали, - му рече старата Грулица на својот Грул. Командирот, пцуејќи, зачекори кон вратата. Груловите мирно го очекуваа премислувајќи се што, всушност, згрешиле. Секоја година, секој август во годината кога ќе зазрееја смоквите, Груловите доаѓаа во градините за да ги чуваат малите зрели смокви. Ги чуваа како своите очи, иако од нив немаа никаква корист. Луѓето од Пасквелија ја знаеја тагата на старите и никогаш не се осмелуваа да ги одвратат од оваа игра што секако ќе потрае до нивната смрт. И сè додека не дојдеа првите есенски дождови и додека не попаѓаа веќе расипаните смокви, Груловите не ги напуштаа градините. Тоа беше времето кога се враќаа момчињата од војска. Тие го очекуваа и својот син, иако знаеја дека тој никогаш веќе нема да се врати. Но во август, секој август во годината ги измамуваше двајцата стари. Можеби ќе се врати, им шепнуваше август, им ветуваа светлите очи на смоквите. Понекогаш се опиваа и тогаш долго прикажуваа за август, за најубавиот месец во годината. Грулица, тетеравејќи се, ќе појдеше кај стражарот од караулата и долго, долго му зборуваше за август, за смоквите и најмногу за својот син. Стражарите секогаш молчеа како да беа неми. Тоа ја разлутуваше старата. Лутливо ќе речеше: - Слушај ти момче... и јас имам син војник... Но тој никогаш не беше ваков труп. - Да, - потврдуваше стариот Грул со гордост. Моето сине никогаш не се лутеше. Вас како мајка да не ве родила. - Замолчете, - заповедаше стражарот. - Полека, војниче, полека, - го умируваше старата Грулица. - Јас имам уште што да зборувам. Ако сакаш да знаеш, мене ми е должен за еден збор и самиот цар. - И самиот цар, богами, - потврдуваше стариот Грул. И тој требаше тоа да го знае. Моето сине навистина беше добро момче. Кротко како магарчево. - Слушаш ли, војниче, - зборуваше старата Грулица, а гласот ѝ потреперуваше. - Тоа ни беше единствено дете, - рече стариот Грул. - А сега и гроб не му знаеме, - рече старата. - Во друга земја умре, - рече стариот Грул. - Слушаш ли војниче, - одвај чујно шепнуваше старата. - Слободно тоа ќе му го речам и на вашиот цар. Еден ден ќе се испијаниме јас и мојот Грул и чудо ќе направиме! - Гологлав ќе бега стопанкиниот цар, - рече Грул. - Гологлав сосе царица, никаде место не ќе го собере. - Жими виделинава - рече Грулица. - Еден ден ќе се испијаниме и чуда ќе направиме... Потоа задоволни се враќаа под сенката на малите смокви. Тој, тогаш, беше повторно тука во градините, го слушаа неговото потсвиркување, неговото ѓаволско убаво потсвиркување, носејќи ја водата низ браздите од стебло до стебло. Гласот на командирот ги штрекна. - Имате ли деца, - прашаше тој. Во канцеларијата стануваше несносливо. Грулица го избриша влажното чело со дланка, погледнувајќи во својот Грул. Тој благо ѝ се насмевна земајќи ја со себе како да сакаше да ја прегрне. - Имаме, - рекоа старите во еден глас. - Колку ги имате? - Се вика Спаско, - рече Грулица тивко. - Каде живее, - процеди командирот. - Овде, со нас, - рече стариот Грул. - Во градиниве, - рече старата. - Лажете, - процеди командирот. - Гадови! - Тоа е вистина, - рече Грул мирно. - Тоа... и не сме гадови. - Гадови сте, - рече командирот. - Ти си гад, - рече старата Грулица. - Ти и твојот цар. - Сега не сте пијани, - процеди командирот. - Сега не сте пијани, нели? - Не, - рече Грулица - Сега не сме пијани. Командирот замавна со раката кон пркосното лице на старицата Пред да може да го достигне, Грул го зграпчи со своите раце. - Не така, - рече Грул. - Додека јас сум жив не оставам прав да падне... Грул не заврши. Војниците веќе го кутнаа на подот. Грулица мирно се спушти до него и со раце ја зеде неговата глава. Не писна, ниту пак прозборе, само усните тивко го произнесуваа Груловото име како да сакаше да го разбуди за да појдат во градините. Командирот им нареди на војниците да го изнесат додека луѓето не се собрале од градините. - Преку задната врата, - нареди тој. Војникот ја отвори задната врата. Кога погледна, надвор на патот беа сите градинари како од земја да изникнаа. Тие доаѓаа кон караулата. И не одеа многу брзо. Кога стигнаа сосема блиску, дури тогаш стражарот си спомна за војничките правила, но веќе беше предоцна, остана нем на местото. Другите војници изгледаа како избрливени деца од глад... во рацете цврсто ги држеа пушките за да не им испаѓаат на земјата. А луѓето сè поблиску и поблиску доаѓаа... - Пци, никогаш ги немало толку, - рече еден од војниците сосема тивко. На јунаците срцето им слезе в петици. Луѓето доаѓаа и молчеа. Никој не можеше да ги запре. Тие се разбираа и без зборови. Застанаа пред вратата и така насобрани и мажи и жени и деца изгледаа како да израснуваат во едно високо дрво, највисоко од сите дрвја во долината. Офицерот, стоејќи крај вратата, прикован од надојдените и удиран од зажарениот воздух на луѓето што им излегуваше од нивните запалени аргатски срца, гледаше кон своите војници, не можеше да ги види, тие како да се стопија под босите нозе на градинарите. - Тој го пцуеше царот, - рече зашеметен командирот. - Се закануваше дека ќе го убие. Луѓето и не погледнаа во него. Молчејќи го понесоа телото на стариот Грул сè така стиснати еден до друг. Потоа бавно зачекорија кон Пасквелските гробишта. Тоа беше август, најубавиот месец во годината, август кога во Пасквелија зреат смоквите. ПОЖАР - Војната заврши, - шепнеа пробудените луѓе. Војниците си одеа скришно. Бегаа во ноќите како крадци. - Ќе дојдела гола и гладна војска... Ќе дојдела безбожна војска, - рече стариот епитроп. - Не, тоа не е никаква војска, - рече Голтакот Пумпалоски, идниот народен поет. - Тоа се наши луѓе. Доаѓа слободата. - А каде е сонцето, човеку, бог те простил, - се прекрсти поп Антим со тажен поглед кон небото. Сонцето го немаше на пасквелиското небо. - Уште никој не знае што ќе биде со нас, - рече епитропот прекрстувајќи се. Тихичко, само за себе се помоли. Продолжително гледаше во небото. - Се знае, - рече поп Антим, - доаѓа второто пришествие. Гледајте како остинува земјата и небото. Од езерото задува студен ветар и почна да зафаќа мраз по предметите наоколу. Селските камбани сами заѕвонија со својот железен глас. Луѓето не можеа да се помрднат од своите места. Се чинеше како и тие да замрзнале. Земјата почна да распукнува на илјади делови и насекаде ползеа змии. Преку небото за миг пролета голем пламен и од него некој силен глас пророкуваше: - Оваа земја ќе ја снема од светот. Не ќе остане ниту камен, ниту дрво. Пустелија ќе биде оваа земја. Нејзината судбина определена е еднаш засекогаш по божјото претсказание и ништо не може да го спаси овој ѓаволски народ. Амин! - Што се случува ова со нас, господе, - праша еден глас. - Толку ни е голема макава, - рече еден друг, - зошто не нè оставиш ти барем на мира? - Куче да го држиш врзано со денови ќе поулави, а не човек, - рече Диме Кушелев. - Луѓе сме ние господе, - рекоа луѓето, - луѓе, а не жаби змии да не јадат. - Луѓе, луѓе, луѓе, - од илјади грла се тргна овој глас под небото, еден страстен, силен глас ја цепеше замрзнатата земја. А веќе приквечерината, Веселникот, синот на Иванка Трајческа, најпрв стигна од борците во Пасквелија и лутливо ги пцуеше луѓето. - Еве, - вели Веселникот, - мајката ваша, ве ослободивме! А вие ваму ја предавате револуцијата. Коленичите пред поп Антим и пеете молитви... живеете по старо... Чекајте само да пристигне другарот Тацко, мајката ваша! Тој сите ќе ве дотера! Не сте вие луѓе, срамота сте, вие ѓаволи. Димко Костејчиноски Плосков, шлапкајќи со своите боси нозе во светлиот, студен и тежок пролетен шамак, мавтајќи со рацете некаде неопределено кон небото како ранета птица што се обидува да се врати во височината, веќе цел век се готви да отвори уста. И тој сака да знае, да му се одговори, збор да чуе. Подзинува и подголтнува, но гласот никако не му излегува. Прска светлиот, студен шамак на пролетта ги валка рацете, го валка човечкото лице. Тоа е темно, кално, згрчено. Сака да проговори, не можел. Глас не излегува од шамакот, од душата. Најпосле се јави неговиот глас, - експлозија од карбитна ламба. Оган на небото, оган на земјата, човекот со мака рече: - Немој ти така, Веселниче, чинчим, луѓе сме ние од памтивека, - искажа во реки пот, - луѓе сме ние, ами што сме... - Ако сте луѓе, мајката ваша, - вели Веселникот, ја тресе својата убава кадрава глава, смеата му блика како од полн извор, чиста, ѕвонлива, весела, непокорно летка неговиот блескотлив поглед, намигнува, во воздухот се раѓа цвет, окце не одделува од цветот, ѓавол, на делото не заборава, - ако сте луѓе, браќа мои, тогаш бидете луѓе! Запејте! Сега сте слободни и пејте колку душа ви држи! - Како така, - зачудено праша Алексо Ристески мижуркајќи со своите гурелави очи, секогаш во крвца обоени, малечки очиња што гледаат, што не гледаат, сакати, - како така, човече божји, од небо слободни сте, - со недоверба рече, а неговите очи непрестајно ронеа. - Чунким, секогаш така ни велеа, - рече Димо Плосков, - чунким, и во српското и во бугарското истото го говореа... - Ама секој си игра со нас како што сака, - вели Алексо и си ги брише солзите од очите. Стакленца Мраз. - Ти си барем наше дете, Веселниче, - вели Димко Плосков - па кажи ни ја вистината... Кажи каде глава да кршиме. - Секогаш бевме измамени, - рече Алексо Ристески, цуцак бевме слободни. Во човек како нас не останува верба... Не остана никаква верба, Веселниче сине! - Слободни сте, - се провикна Веселникот со сиот глас, со сè што имаше во него, со сè живо што тупкаше, што течеше во неговите жили, слободни сте, така вели револуцијата. Слободно ќе живеете. А штом вели револуцијата, треба да верувате. Таа никогаш не излажала. Да живее револуцијата! Молк, босите нозе се заробени од земјата, тешки се, никој не се помрднува од своето место, ништо не се движи. Луѓето како камења неми, од силна бура донесени, растурени, оставени на земјата Нема веќе никакви знаци привидувања. Небото е чисто, кристално, зраците право како стрели паѓаат кон земјата, студено е, многу, многу е тешко да му се верува на сонот. Веселникот можеби сонуваше, можеби тој кажуваше сон. - А кој ѓавол си ти, Веселниче, - жените како жени, послободни, весело прашуваа. - Каков си ти, врагу? - Јас, - рече Веселникот целиот растопувајќи се, како вистинска капка роса штом дојде во допир со сонцето, поклонувајќи се кон женичките, бакнувајќи го шамакот, му мирисаше на штотуку извадена погача во огниште печена, заборави - три дена бригадата мина без ронче, - се поклонува, намигнува, гласот му станува чуден, нежен, треперлив, револуционерен, - јас ти сум, другари мои, најблизок до другарот Тацко! Јас сум ти курир, другари мои, ако ја сакате целата вистина! Тоа е доверливо... само директиви! Потоа се загледа некаде незнајно, кон високото небо, насмевката сама му течеше од младите и полни усти, - во рацете непрестајно ја мазнеше црвената петокрака на титовката. - Чунким, - рече Димко Плосков, - убаво си дотерал, Веселниче. Одржи еден говор, нека чуе народот... - Де, де, - навалуваа поослободените луѓе, - речи и ти нешто, Веселниче! Се раздвижи шамакот, зачекори земјата, се мрдна. Се пробуди, чади земјата, станува топла, станува мека кадифена, ја потпалува крвта, се топи мразот, поцрвенува... Се лулее земјата, ветрот ја носи, лесна била земјата сламка. Лета. - Говори, Веселниче, - велат луѓето, - речи нешто, брате! - Ете, - вели Веселникот и се чешка по раскопчаните гради, - нешто го гори, некој од луѓето како кација жар да му турил под грчманикот, ете при секој збор ги токми устите, сега сите ќе бидеме слободни и ќе живееме како што ќе реши народната власт, - му се врати гласот, зборовите сами му течат. - Тука, значи, нема никаков цуцак. Работата е сосема јасна ќе речат луѓето, - другари, оваа земја на Спиро Донев е арамиска, грабана од народецов наш и таа да му се врати на народецот! Земјата се поделува на сиромасите и точка. Одиме понатаму, другари. Амбарот на Јанакија Крлев крцка со суво жито, а народецов наш умира. Да се подели за сите подеднакво и точка. Одиме понатаму, другари... Во магазата на Шапкар крцкаат вреќи со шеќер и сол, - дај народецов нека се облажи, нека се посоли. Одиме уште понатаму, другари... И така си одиме понатаму, нема запирање! - Чунким, така не е лошо, - рече Димко Плосков. - Добро е така, - рече Живе Кушелев, - тогаш тебе, Веселниче, ќе те избереме за кмет. Таков кмет ни треба што ќе биде за народот. Оваа стока, Спиро Донев, мајчичката негова, душата ни ја извади. Сега тебе ќе те избереме за кмет! - Каков кмет, свате, - се превиткува Веселникот од смеа, - каков кмет, ѓаволе проклет! Не ќе има веќе кметови на светов, земја пролетерска ќе правиме, кметовите ќе ги очистиме, мајката нивна! А на Спиро Донев душата како на мачка ќе му излезе сама, - вели Веселникот и дува низ нос. Гледа под око, пак му се јавува оној цвет од небото. Му намигнува, го гали. - Спиро Донев е куче, - дува низ нос. Гледа цвет, небото, целото небо му се смешка. - Тој пес, Спиро Донев, така и ќе заврши! Револуцијата ќе му плати... - Тоа е право, - вели народот, - тој пес нè изеде! - Да живее револуцијата, - со солзи радосници извика народниот поет Голтакот Пумпалоски. Прв, растреперен, во шамак до коленици. Висок, подгрбавен, но со лице залепено на сонцето, сонце до сонце, - да живее револуцијата, - кликна, запеа некоја нова, измислена песна по тој повод: Дојде црвениот петел кукурику кукурику во полето во Дунајска кукурику кукурику дојде црвената зора кукурику кукурику во селата, во градините кукурику кукурику. Веселбата веќе беше почната, - на чело, како прв веселник, се појави поп Антим. Избричен, убавец, жолт како дуња, поп без брада. Зетче. Поп Антим гордо го потера своето магаре. Појде низ долината пеејќи ја, песната на првиот народен поет, славејќи ја револуцијата. Кукурику, кукурику! Поп како петел, - се крстеа луѓето, - искубан, петлиште. - Поп Антим, - некој во голото лице му се вдал, - гори црквата, - му говори безбожникот и му ги покажува црните, скапани заби. Расипник. - Изгорува до темел, кутрите светци, - проклетникот како трн се запнал, шега си прави, револуционерно е расположен. - Нека изгори, - одговори ноп Антим, - до темел нека изгори! Кукурику, кукурику! - Ах, стар пијаницо, арамијо, - надаваа луѓето по попот. Стотици отворени усти, гнили, црни заби. Ах, проклет безбожнику! - Да расчистиме со религијата, - вели народниот поет Голтакот Пумпалоски, - сега веднаш, на лице место! И точка! По револуционерно! - Што, - прашуваат од сите страни, глувите прослушаа, немите прогледаа, болните оздравеа, - друга треска ги тресе, - гробот Ристов се отворил, гробот од Ристо Секулоски, голем праведник, воскреснал! - На лице место... уште ли ќе убиваат... кого ќе убиваат? - Иконите, - вели епитропот шмркајќи, - светците! Златните светци! Свети Климент наш, света Петка, мајката Исусова... сè ќе изгориме, сè пламен, сè пепел ќе стане... - Било пишано, - рече Алексо Ристески, - од чкртаното не се бегало, руската ќе ја правиме! Црвената Мечка. Некој го поведе магарето на поп Антим право в црква. Ќе игра. Барабани, труби, целата долина ечи, на икони леб ќе се пече, - така каснале тие, вошкари, ѓупци, потихо, власт, партијците да не чујат, - каде е тоа брадулче кадраво, меко, жената црквенска тажаленка реди, о, проста жено, простено ти било, не липај, - туку пеј, еј, кукурику, кукурику, поп Антим не се предава. - Чекајте, - вели, - со иконите јас ќе поразговарам! Вистината ќе им ја кажам, дојде часот... кукурику, кукурику! На луѓето им лекна. Кој икона в рака да фати, а уште да ја гори, леб да пече на светиот лик! Плукни си в пазува, не се чуло, не се видело. Сон. Магла. Сите раце го туркаат попчето в црква, бргу, вчас, го впикуваат со сиот глас, - господ да ти поможи, самите нагодете се, божји, му ја тргаа тешката врата, го затвораат. Мириса на восок, на лој, на босилек, на темјан. Чади. Се затемнува, виделото се буди. Молк. Повеќе не се слуша ничиј глас, далеку некаде барабани, дожд, облак, ненадејна бура, труба, сите гробишта се отвориле, крстовите летнале во небото, пламен се сториле, светците си пошле од земјата, дошле партијците, болшевиците, - што им правеа икончињата, добрите светци, толку живи гадови се поиспокрија, се спасија, и некој потаен, некој тежок страв срцата ги стиска, секој одвај чека да си појде од ова место. Кој ги донесол тука? - Што прави овој ѓавол, - праша Живе Кушелев, - сигурно не пошол со светците. Луѓето потоа се опреа на црковната врата, да ѕирнат. Вратата станала карпа, не се помрднува. Каменот од Крале Марко. Коњска стапалка имаше, убаво се гледаше. Оттука летнал Крале Марко. Кој ќе го помрдне Марковиот камен? Црковната жена околу појасот ги има сите клучови, од секоја врата и вратниче, од секој долап и долапче по дрва, сите двесте и дваесет, нанижани, ѓердан околу половината, јака е, маска, само со поскури ранета, колковите ѝ играат, светица, рацете ѝ треперат, бели, неработени, ох, таа мека, кадрава брадичка, божја, се отвора вратата! Светлиот кај светиот, бог душа да му прости, не беше некој голем изедник, бог душа... Кукурику, кукурику! веселбата продолжува. Втора точка - сенароден натпревар, крос контри, фудбал, натфрлање на камен, стрелање од пушка, жените се еднакви со мажите, најпрво женскиот натпревар ќе почне. Е, мочки, фудбал ќе играат! Да живеат! Од сите страни ечи, леле-леле, женско голо да се слече, барабани, труби, свирбаџиите селски, веселете се мртви, старите злобници кобат, на небото непрестајно, и ден и ноќ му се молат - сотри го, сотри го, сотри го нечистото семе... Кутрите жени, пресреќни, стопени од радост, свеќи, кутрите наши жени, растреперени, пламенче, чудо невидено, се љубат една со друга, другарки, ах, колку си имаа изнаречено пред тоа, се растрчуваат, о, не гори само небото и земјата туку и водата оридска се запалила, - изгорела! Почнува големиот натпревар. Со црвено цвеќе во рацете се појавуваат младинките. Во свилени, мазни гаќички од Урна, во бели, народни блуски. Невестински. На слабите нозе, на силните нозе, на убавите нозе тешки, англиски кондури, два прста ѓон, ни капка не пропуштаат, еден натпревар - едни англиски кондури за век - веков, еден купон повеќе, о, аплаузи, рапорти, говори, барабани, труби, љубов, љубов, љубов... Небото се отвори, Афежето истрчува, црвеното знаме ги води, победата е наша, победата е наша, победата е наша.. Од човек до човек, од голем до мал, од болен до здрав, слушаш - победата е наша, победата е наша! Кукурику, кукурику! Победата е наша! Луѓето ги отворија и своите срца и своите куќи. О, тоа беше веселба, празник. Мириса на расол, на печени пиперки сожулени во расолојца, лути, солзи. Победата е наша, луѓето како поулавени скокаа во воздухот, тоа навистина биле наши војници, борци, синови, ќерки, татковци, браќа, тоа навистина дојде слободата, се изнајдоа луѓето, се прегрнаа, победата е наша, на здравје, на здравје! Наздравуваат со старо вино, на здравје! Победата е наша! Пасквелија оган и пепел. Пасквелија целата во оган, пискотници, ќе биде еднаш засекогаш очистена и мирна Сон. Вилинската река повторно ќе потече низ градините. Се пробудуваат сите жилки во телото, прскаат дамарите на земјата. Луѓето толку страсно со својот глас и својата проста душа ја будат заспаната Пасквелија. Но таа сè уште не се помрднува. О, зар толку ѓаволски е рането твоето срце! Разбуди се, Пасквелијо, разбуди се и ќе ги заборавиме сите неродници, сите чуми, сите пожари, сите смрти. Другарот Тацко ќе го врати сонцето на твоето небо, ќе бидеш пак зелена и ќе ги расплодиме магарињата, разбуди се, разбуди се, разбуди се... Барабани, барабани, дожд, силен, темен дожд, црна, тешка земјо разбуди се, слушај труба... победа.. слобода.. Младите измислуваат нови игри и чудни имиња им ставаат на новороденчињата. Новородените веќе говорат, во истиот час пуштаат глас, на митинг бараат да се поведат, паѓа редок, топол дожд, врие земјата... Под отвореното небо се издига нова црква. Во калта се валкаат прегрнатите двојки, се штипаат до уништување, до смрт. Некаде се откинува нечиј крик. Како со нож ја распарува околинат. За миг е тихо, глува тишина Молк. Осамено, далеку некаде вие изгладнет волк, можеби во полето, можеби крај морето... водата пак можеби бие, така лошо вие. Мириса на коњска испара и запалена слама. Еден полупијан, несреќен, со солзи на очи ја бара изгубената жена. - Иванке, кучко, - вика човекот и сè посилно плаче, неутешно, некој го сожалува, како добиче го води, го турнува под една војничка кола покриена со едно италијанско шаторско крило. Пијаниот се смирува, благодари, му се разбиструваат матните очи, низ скршената штица од душемето на колата го гледа високото небо, виделото, ѕвездите, сè... Па му станува убаво, топло, ја љуби калта, не е сигурен каде се наоѓа. На небото или на земјата. Ако е на небото, пекол било, ако е на земјата, зло, си мисли. - Ех, - воздивна, - живот кучешки, брату, и на небото ти правеле како и на земјата! Од колата доаѓаат придавени, тихи гласови. - Ела поблиску, - се слуша нечиј глас, се смее, ѕвони, ја зема жената. Вода ја понесува. - Ама зошто ти сум јас, - вели жената, - љуби си ја ти твојата револуција! - Сè е револуција, - вели човекот, се смее, радосно му е срцето, со двете раце страсно, силно ја прегрнува жената. Би ѝ навикал секако, о, би ѝ навикал и господ и револуција и сè! Жено, жено, на увото ѝ шепне и секој негов збор како жарче на грлото ѝ се рони, во градите и паѓа, ја запалува, тој е курир, Веселник, таму горе кај што само душата оди и тој и тој таму ќе кружи, ќе броди... - Што убаво, - вели жената, се прилепува цела, - земи ме таму, Веселнику, земи ме, жити мајка, верна-преверна ќе ти бидам, земи ме, земи ме, роб и на овој и на оној век ќе ти бидам. - Ех, - воздивнува тој под колата, во калта, се исчудува, гласот на жената го штрекнува и нему му се чини како некаде да го чул овој глас. Некогаш некој другпат, или само го сонил, си мисли. Потоа избезумено излегува од под калта и уште посилно заплакува: - Иванке, мори роспијо, на небо те барав... Куќа ми растури, - неутешно липа кутриот маж. Жената се појавува низ шаторското крило разбушавена и раскопчана, не гледа во расплаканиот и несреќен маж, очите високо кон небото ѝ летнале, кон ѕвездите, кон душите... Лета жената, разбушавената коса вечерниот ветар како грива ѝ ја носи, самовилскиот коњ чека за да летне, за да појде на ѕвездите. - Иванке, Иванке! - Будала човек, - говори жената, - на земјава вечно ќе му живеам да му орам, деца да му раѓам, да ме тепа... Се разденува, бледее небото, како уморен бран новиот ден се разлеал над шумата, светлите ѕвезди една по една се губат, умира сонот, и од сета таа убост неколку солзи блескаат на женините очи, како спомен, неколку неизгасливи трепети од малите, пролетни ѕвезди на ноќта. Се дени, се покажува секој предмет, секој човек го гледаш, самиот се гледаш - гадно, тешко, - проколнува жената. Кукурику, кукурику! Ноќта е веќе на истек, а над долината се дигнале црни стогови пламен. Се чини целата долина изгорува. Пожар. Кметот Спиро Донев ги зграбил околу себе децата и жената Тетеравејќи се во калта застанува пред нозете на другарот Тацко. Од себе со тресливи раце го слекува новиот кожен капут, од градите го вади златниот саат. Ги фрла пред нозете на секретарот. Ете нов кожен капут, цел златен часовник светка во шамакот. Неговите суви усни одвај се отвораат, засушени, крвави, изгризени... Од нив се цедат болни, задушливи зборови. - На, земи сè, - вели тој, - ете, дојде твоето... имало правдина, убивај сега ти! Секретарот се мачи да се откачи од калта. Шамак. Заробен е во шамакот. Како бајрак на него се вее нагрнатиот, зеленикав шинел. Лета. Му се присторува. А заробен е, чекор не може да направи. Само еден чекор. Да згази на сиот тој срам, болка. - Што чекаш уште, - кметовиот премален глас прашува - Убивај... Земи сè - тој ја раскопчува кошулата, ја истргнува од себе, му ја подава на секретарот, се кикоти, безумно се смее. - Сакаш да измачуваш, ха! Сакате да измачувате, ха! - Народниот суд ќе решава, - излегува сувиот глас на секретарот. - Народот ќе ти суди, - вели другарот Тацко. - Народот ќе суди, ха-ха-ха, - кметот се врти на сите страни, - суди народе, судете браќа! Судете од името негово, судете, луѓе! - Од името на револуцијата, ха-ха-ха! Да живее, ха- ха-ха, - кметовиот глас ја распарува околината. Некаде далеку грмат барабани, труби, тоа револуцијата чекори, се отвора небото, се јавува сонцето, светка шамакот, се стоплува земјата, секретарот се одлепи од калта, поблиску доаѓа до кметот, раката пред зборот му излетува, го сече воздухот пред себе, загадениот воздух тој гниеж, таа смеа, испара, смет, кој ѝ се потсмева на мајката револуција? - Проклетник, змијо една, - процеди другарот Тацко, - гуштерица, - го плука воздухот пред себе, му се гади, гниеж, мрша, ненаситен змев, куче, гад! - Плачеше, во тебе имало солзи, од каде солзи? - Малите, живи очи на секретарот како осилки се забиваат во растестеното лице на кметот. - Тешки ли ти се солзите, - рече Тацко и самиот липајќи, каков безумен секретар, - тешки ли ти се солзите, - остава да му течат солзите, го гази златниот саат, новиот кожуф плеска го прави кал, ја раскинува кметовата кошула, крпа ја прави. - Тешки ли ти се солзите, што? Ти секогаш сакаше да гледаш солзи... Стоко една гадна, им велеше на расплаканите, ништо друго не знаеш освен да се котиш, глувци... Поубаво е да ве нема од овој свет, така ти говореше. Сите вие неранимајковци во Тунгузија, така, така велеше ти, змијо една проклета! Сибирија е за вас, глувци ниедни, име да не ви се чуе, семе да ви се сотре, така велеше ти... Ги слушаше ли гласовите на гладните пред твоите порти на кои им ги пушташе своите силни 'ртки за да се повеселиш, ги слушаше ли тие плачови, те прашувам јас тебе, змијо проклета, прашувам од името на народот, од името на револуцијата! Другарот Тацко ја избриша калта од лицето, мали испрскотини, како црни ранички, очите му светнаа како да беа позлатени. Се чинеше сè уште плаче, но гласот му беше јасен и ѕвонлив. Отсечен: - Еден помалку, другари! Тој и никогаш не бил наш. Да се стрела, - сосема мирно рече другарот Тацко, силно отсечувајќи го воздухот пред себе со својата куса, но јака рака. Кукурику, кукурику! Каков прекрасен фантастичен дожд лее по земјата, ја чисти, нова ја прави, бабата се подмладува, трепери како млада, заврзува, ново семе ја оплодува, бранува, нова крв ѝ се влева, победата е наша, победата е наша, од сите страни ечи. - Да појдеме, - вели секретарот, - и таму и таму и таму, - покажува некаде во воздухот, во небото, - и таму и секаде револуција нè чека. - Што ќе правиме со жената и децата, - го задржува гласот на другарот Климо Ангелоски. Неговиот матен, тежок глас. И лицето нему му е темно, мрак. Во очите на Климо згаснала светлината, гледа Тацко змиски јазичиња му играат во длабоките очи, отров. Не е човечки неговиот поглед. Подивел. Како некоја страшна болест вчас да го нападнала, непозната. Се чинеше и камен би прегризал. - Што сега со нив - повтори запалено, шепотливо, грозно. - Другар Климо Ангелоски, - вели Тацко свртувајќи се кон луѓето - народот реши децата да бидат наши. Децата и жената ќе ги бојадисаме. Така реши народот, - замавнува другарот Тацко, сака да може да се насмее. Кога би можело насмевка да му дојде, да погледне во човекот. Да се разберат. Да појдат, револуцијата чека. Луѓето потврдно кимнаа, на сите им олесна, како сите истото да го чувствуваа. - Така, - рекоа луѓето, - жената и децата ќе ги бојадисаме. Наши ќе бидат... - Не, - вели Климо, - не така, народе! Јас сакам да ги судиме... Што има да ги вапцуваме овие волчиња, волците остануваат само волци. На небото се појавија сино-зелени светкавици, такво чудо се јавува само на години. За големи претсказанија. Жените си ги позагрнаа градите, се помолија. Скришно. Во себе. Што уште нè чека, секое лице како тоа да го прашуваше, згрчено, во страв, во студ, - што ќе биде со нив? Никој не знае. Тацко ја подава својата рака кон луѓето, како да сака нешто да им довикне, но таа млитаво му паѓа на градите. Грлото му е суво, целата душа му изгорува, некој страшен пожар влегол во него. Пустошен. Првпат за сите тие години сега му падна мисла за бегство. Да бега некаде далеку, далеку од Пасквелија. Далеку од сè што го опкружуваше, од сè, од сè, од сè... Полесно е да се бориш со непријателот отколку со болката на човекот, го штрекаше во главата. - Така, значи, - го штрекна гласот на Климо, - ти ги браниш нив... За тоа ли се боревме? Тацко со мака ја одлепува својата глава што му беше свисната надолу, на неговата гуша се појави еден црвен конец како да беше со танок нож прережан околу вратот. Главата на конци му висеше. Повторно го виде оној страшен, нечовечки поглед на Климо Ангелоски, уште поморничав, уште помрачен. - Ти, другар Климо Ангелоски, беше добар другар, борец, - промрморе секретарот, секој збор му излезе како тежина, како карпа. - Сега лошо постапуваш, - ги крена очите, се погледнаа очи в очи, - сега лошо зборуваш, - повтори не иставајќи ги очите од несреќното лице на другарот. - Не - рече Климо, - за тоа народот нека си суди. Сега јас ќе држам говор. Сакам јас да кажам што ме пече овде, внатре, другар Тацко! Овде внатре што ме изгорува... Сакам да зборувам и ќе зборувам. Каде е мојата жена, моите деца сакам да ми се одговори, сакам да ми се врати мојата жена, сакам да ми се вратат моите деца... Слушате ли, луѓе, народе... Жената ми ја испоганија триста, илјади кучиња... Пепел ми ја направија куќата, ништо не ми оставија. Сега јас ќе расправам, со нив ќе ги мирам сите долгови. - Молчи, - со задавен глас рече другарот Тацко, - ти, го одземам зборот. Така реши народот и народната револуција! И точка! Приквечерниот ветар го позеде пламенот од ридот и со сета сила го понесе кон селото. Старите, свети чинари се топеа и исчезнуваа како и никогаш да не постоеле. Големите јата птици што долго кружеа над градините како пострелани се срушија на земјата. Сигурно и нив ги зафатил пламенот. Гавраните ги напуштаа усвитените карпи и како црн порој се истурија над селото. - Почнаа огновите, - се слушаше радосниот глас на епитропот - се исполни речта на синот божји, почнаа огновите, второто пришествие. Земјата ќе потоне, небото ќе го нема, блазе си им на верните, блазе си им на смирените души... О, господе златен, уништи го ова погано семе, неверниците, искариотите, злодеите... - Зар не сме слободни, - праша Живе Кушелев, - што е сега? - Веќе ништо не ќе остане, - епитропот сака говор да држи, - сè ќе се претвори во вода и оган. Доаѓа потопот, второто пришествие! сè ќе збрише севишниот ништо не ќе остане од овој поган свет. - Не, - рече првиот народен поет, - тоа не е потопот, народе! Тој проклет ѓавол само измислув. Тоа кметовата куќа изгорува. Кукурику, кукурику, дојде црвената зора Луѓето тргнаа кон кметовата куќа. Од куќата доаѓаше пламен и лелекот на децата и жената Целата долина изгледаше опожарена и во лелек. Климо Ангелоски држеше стража пред куќата, никого не оставаше да се приближи. Со пијан глас викаше: - Нека изгорат, - надаваше, - нека се испечат! - Луѓе, луѓе, браќа, - доаѓаше запалениот глас од куќата. - Луѓе! Луѓе! Луѓето се раздвижија. Немите, замрзнатите луѓе. Доаѓаше другарот Тацко по кошула и бос, со пиштол во рацете. Од сон. Со шинелот на едното рамо, провиснат. Застана на неколку чекори пред Климо и како вкопан остана во калта. Се гледаа еден со друг како стрвни волци. Непријатели. Гореа. - Така, значи, сега сме непријатели, - рече Климо со трескавичен глас, - сега сме непријатели и точка! Тацко ги извади босите нозе што му беа до над глуждови во калта и, наместо напред, направи еден чекор назад. Како да сакаше да се мушне, да избе. Му се чинеше дека пламенот и него го зафатил, изгорува. Се стопуваше како дрво погодено од гром. Гласот на жената и децата го враќаше кон куќата. Стинееше како мртовец, жолти капки пот му го покрија лицето, скапало, се кине уморното лице. Ја подигна својата мала, тешка дланка и со кусите прсти почна да си ги трие очите како да се разбудуваше од длабок сон. Беше во бунило, маѓепсан, фатен. Не можеше да поверува дека човекот пред него, со пушка, огнот што пустошеше е тој, - Климо, неговиот другар, соборец. Човек можеше да полуди од таа помисла. - Што молчиш, другар Секретаре, - татнеше пламенот. - Јасно, ти сега си на нивна страна. Моите деца и мојата жена не беа важни. Глувци беа тие, а не луѓе. Тацко повторно се одлепи од калта и сега зачекори напред. Една матна мисла повторно го клукаше, го подгонуваше на бегство. Да побегне некаде далеку, далеку одовде, гризеше некој црвец во него. Зар вака го сонуваше првиот ден, раѓањето на слободата? Каде се соништата и сонцето? Насекаде наоколу само стогови од дим и оган. Пожари. Зар малку пожари беснееле над оваа земја? Колку војни? Да бега, глава да крши, каде да бега? Насекаде наоколу беа луѓе. Чекаат. Што чекаат тие, сите чекаат? Што чекаат? ...во борбата тоа беше поинаку, помисли спомнувајќи си на една приквечерина, кога при одмор, полегнати во една бразда, на сонце, долго, страсно си ги прикажуваа сонуваните приказни. Тие што доаѓаа, тие што тука се раѓаа, низ ридиштата, низ јуришите, низ борбата. Тоа беше некаде при крајот на војната и нивните приказни се чинеше не беа само тоа, туку и живот и вистина. - Вели сè ќе почне од почеток, сè ново, - препрашува Климо Ангелоски со дланка мазнејќи си го потпалениот од сонцето лев образ, десниот го оставил на земјата, - сè, сè, велиш, и животот, и раѓањето, и умирањето... - Сè, човеку, - Тацко седеше скрснозе, правеше цигара од ливчиња што беше ги собрал од шумата, виткаше, полека, го кинеше, го поткинуваше извештајот де од една де од друга страна, извештајот од ден на ден ја добиваше формата на земјата - ќе живееме по револуционерно, по ново! Ќе плукнеме на старото, смет! - Смет, - прифаќаше Климо Ангелоски, - треба да се очисти сета земја. - Затоа е револуција, Климо Ангелоски, - направената цигара Тацко му ја подаваше на Климо, - пуши! Уште ќе ја видиме револуцијата... Уште многу! - Одвај чекам, - потихо, со поизменет глас рече Климо. - Барем малку пореволуционерно да поживееме... Малку, потоа нека се умре... очи да видат... со видело да се појде в земја... Да не жалиш што си умирал! Си живеел - умираш, да умреш како човек... - Ќе видиме, Климо, - говори Тацко, го грицка извештајот, се смалува земјината топка, срцето му е радосно, ги отвора очите, на неколку чекори од себе загледува кукурек, пролет, се плаши да рече гласно, се пушта на земјата, запалува високо кон небото, високо бел облак пролетува... коњаник, гласник... над сета земја лета... сета земја го гледа... црвено знаме се вее... кукурек... пролетно цвеќе... - Еј, говори, - го слуша другиот, - говори, што замолче... - Гледај бел облак, - му вели Тацко и со рака му покажува кон небото. - Да, - вели Климо, - навистина бел облак, - замолчуваат двајцата. Лета белиот облак, лета, лета... Никогаш нивните соништа не би можеле да се доискажат, мислеше. Тие беа длабоко, заклучени во нивните срца Длабоко скриени. Чувани. За да ги изненадат и сонцето и денот и целиот свет. О, соништа соништа... Климо откако ја чу веста за жената и децата, стана сенка, - проговори еден друг глас во Тацко. - Се изгуби сосема, заборави на себе, грабеше во борбата како гладен, сакаше час побрзо да се заврши војната... можеби сè уште се надеваше... Сигурно сè уште се надеваше... Тацко несигурно се заниша во калта стресувајќи го од себе запалениот поглед на Климо Ангелоски. - Застани, - му рече Климо, - застани, другар Тацко! Тацко, како разбуден од пеколен сон, се стресе, - виде - се уриваше куќата. - Луѓе, браќа, децата ми изгоруваат! - Сега само тој глас му беше во главата. И пожарот. - Застани, другар Тацко, - рече запалениот глас на Климо, - прв ќе бидеш ти! - Предавник, - рече Тацко. - Предавник стана другар Климо. Срамота стана а не човек. Така ли те учеше партијата и револуцијата. Пукај, другар Климо! Напред луѓе напред народе, - рече другарот Тацко, - напред, така вели револуцијата, напред, така учи Партијата... Само напред и не потклекнувај, така вели партијата... Кукурику, кукурику, барабани, труби, а веќе почнаа и дождовите. Силни, тешки дождови. Тацко сè уште стоеше закопан во шамакот пред куќата, со својата дланка ја подигнуваше разбушавената коса што му паѓаше над чело, што му ги покриваше очите, миг потоа и самиот како смртоносно погоден се замака се наведна над мртвото тело на Климо Ангелоски. Почна да го разбудува, да го навикува: - Другар мој, - говореше, - другар мој, Климо Ангелоски... Ти добар, другар мој... - сеедно ги повторуваше само тие неколку зборови што ги имаше, што тогаш му доаѓаа на ум. А дождовите доаѓаа толку силни и поројни. Врнеше, врнеше... Сета земја се претвораше во кал и оган. Сета земја беше опколена во вода и оган. Насекаде наоколу беше оган и вода... ГЛАД Некој во ноќта истрча под прозорец за да се скрие од дождот. Стариот се исправи од иконата на Свети Климент. Праша: - Дојде? - Зошто не се молиш? - рече момчето. - Дојде? - повтори стариот. - Не дојде. - Времето е лошо, рече стариот. Ќе има бура. Шибаа првите дождовни капки, се кршеа сувите гранки на дрвјата. Нешто во ноќта истрча под прозорецот за да се скрие од дождот. - Одмина, рече стариот. - Ќе се врати, рече момчето. Таа секогаш задоцнува. - Може и да не се врати, рече стариот. - Ќе се врати, рече момчето. Таа малку спие. - И јас имам лоши соништа, рече стариот. - Зошто не ја сакаш? - Јас тоа не сум го рекол, рече стариот. - Таа е секогаш сама. - И јас сум сам, рече стариот. Во ноќта долго шумеа пролетните дождови. Луѓето го чувствуваа нивното доаѓање и за да го умолат пролетниот Бог се претвораа во молитва. Незадржливо доаѓаше пролетта. - Ѓаволи! ѓаволи! - викаа плачејќи полупијаните жени. Најпосле сè среќно заврши. Луѓето весело запеаја: - Пустата невеста, пустата невеста. - Ха - ха - ха! - Се кикотеа и мажите и жените. Таа беше нашата друга мајка. Со песни тргнавме дома за да прославиме. Некој рече: - Пукнале децата... - Пупунец децата, рекоа жените. - Кои деца? - праша луѓето. - Малите на Васила... - А! - рекоа луѓето... - Се прејале недоварен грав... Од свадбинскиот... - Ах-а... шепнаа луѓето. Повеќе никој ништо не проговори. Таа пролет што доаѓаше растурена и шумна татко ми стана поинаков. Седеше крај огниште и пиеше, пиеше и пцуеше сè живо и сè мртво. Затворен во куќата остануваше по цели дни и ноќи. Пиеше. Пиеше. Понекогаш се нафрлаше на жената и ја убиваше со клоци и тупаници. Таа тивко плачеше и се молеше: - Господе, спаси ме... Господе или спаси ме или собери ме. Една вечер жената седеше до него крај огниште и нешто тивко му шепнеше. - Елена, рече на полуглас татко ми, Елена, за првпат слушнав како тој го изговара нејзиното име. Зошто си молчела, праша тој. Козо моја, козице... - Немој, немој де, таа благо се бранеше. - Ах, жено моја, жено... тој страсно ја милуваше. - Денеска не чини, рече жената. Денот е на светецот. - Прости светче, рече тој и ја легна жената крај огништето. Суровиците во огништето црцаа. Тиквата во котелот клокотеше. Од камарите се слушаше првото цивкање на пиле. - Тешко ти е, прашаше тој. - Ах, не ми е тешко, рече жената. Стегни. Стегни посилно... - Оди, рече тој туркајќи ја со нозете. - Зошто се лутиш, човеку, прашаше жената. - Оди, рече тој. Оди поганијо една. - Зошто ме падиш, рече жената плачејќи. - Кој ѓавол сега плачеш? - Василе ти не ме сакаш и знам зошто... - Кој ѓавол знаеш, рече тој. Оди! - Ако не родам, рече жената, ќе ме сакаш. Ти ги мразиш децата Ти не си среќен. - А!? Сатано една! Ноќ. Викотници. Плачови во ноќта. Од некаде дојдоа и луѓето - големи и протегнати како ноќни плашила. Луѓето зборуваа: - Среќа? - Што е тоа среќа? - Тоа е нешто што немаш, рече некој покажувајќи ги голите раце. - Среќа тоа ти е оваа стопанка земјава наша. И ја имаш и ја немаш. Живееш и умираш, ама не се предаваш. Како Исус на крстот. - Стопанка му, камен се сторивме. - Среќата наша е голема како и нашиот глад, рече човекот со подадени раце и отворени усти. - Стопанка му, нека цицаат камен. Ама крв правел, пустињата, на јазикот. - Ама кој да цица, епитропе свети? Револуцијата е народна. - Абе така си е, ама народот е гладен, пустињата Тоа е, пустињата... - Леб! Леб! Леб! и усти отворени како сува земја за вода. - Леб! Леб! Леб! - бараа отворените усти. - Луѓе, браќа патиштата се затворени. Оваа проклета зима, зборуваше Рочко, првиот народен претседател во Пасквел. - Патиштата а? Се корнеа гласови од луѓето. Море синко мајчин, седум дена на среде коложег сме биле во Гостивар и Скопје по расипана пченка. Магарињата цркнуваа од студ. На плеќи ја носевме низ виулици. Зимата а?! - Леб! Леб! Леб! разбира ли тој скот мајчин што е леб? Па леб. Еј, леб! Што беше зимницата за толку гладен свет. Сите амбари беа урнати. Полињата беа напуштени и тажни. Изгорени. Длабоко беа закопани плодовите на нашите родни полиња. Зајаци се котеа по полињата. - О пустињата, оваа земја македонска, стенкаа луѓето... * * * Се враќавме во ноќта натоварени со кришно купено жито од полските села. Со нас доаѓаше и месецот, мртов воденичен камен. Низ тажното поле се разлева ѕвон на камбани. Црни птици ја прободуваат ноќта уморна и страшна. Камбаните биеја во ноќта. Бам-бим-бам! - Мамо, слушај камбани! - Молчи, рече таа. - Некој умрел... - Молчи, рече таа шепотливо. - Некој умрел. Слушај камбани... - Навечер не ги закопуваат луѓето, рече мама. - Ѓаволите се шегуваат, помислив. Бам-бим-бам, биеја камбаните. Месецот мртов воденичен камен се кикотеше. Ноќ. Тивко. Поле. Огромно и тажно. Ние не одиме по патот. Некој изминува. Крцкаа сувите гранки. - Ѓаволите... - Некој е на патот, рече мама Легни во браздата Свети Клименте изварди нè! Лежиме. Ноќ. Глуво. Поле. Тажно поле. Некој на патот расплакува. - Другар, житцево е малку... само за проскура. Жими господ! - Ти веруваш во господ, рече гласот во ноќта. - Јас? - Имаш ли икона на градите, а? - Не, немам икона, жими господ, се бранеше слабиот женски глас. - Ако имаш? - Не, немам... Он, имам само тринаесет години. Немој! Немој! Ноќ. Поле. Трчаме. И тој трча месецот мртов воденичен камен. Бам-бим-бам камбаните ја процепуваа долината. - Мамо, некој умрел. - Што, рече татко ми, што се сторивте досега? - Пусти леб, рече мама, фрлајќи ја торбата од раце. Пусти леб, колнеше таа. - Не е тоа леб, рече стариот. Житото е мешано со песок. - Ох, писна жената. Змија ги каснала осојница! Песок! Песок! - рече жената и почна да гребе во земјата крај огништето. Кога се разбуди се тресеше и плачеше. Викаше: - Одете, ај одете, одете... и побегна некаде во ноќта. Потоа долго не се врати... ...Пролетните дождови шумеа, шумеа. Некој во ноќта истрча под прозорец за да се скрие од дождот. - Дојде, праша стариот. - Не дојде, рече момчето. - Изгасни ги кандилата, рече стариот. Излезе. За првпат го опцу и Св. Климента. ЌЕРКА Дождовите почнаа да паѓаат оној момент кога го убивме Бершеровото магаре. Долината тогаш беше пуста, секогаш е пуста пред пролет. Ископавме длабока јама и го закопавме Бершеровото магаре. На девојката ѝ рековме да појде од Пасквел додека врнат дождовите за да не ја видат луѓето. Во ноќта настана вистинска поплава. Старците нè пречекаа со пцости. Зборуваа: - Тие би го убиле и родениот татко! Зошто се врати повторно во Пасквел? Можеше да појде засекогаш, никој веќе не би ја барал. Навистина зошто се врати! Веќе седум дена и седум ноќи непрестајно врне дожд. Полето, градините, патиштата и куќите исчезнаа, - пред очите се открива огромно темно море. Водата бргу ги исполнува сокаците во населбата. Покривите на куќите личат на мали залутани кајчиња што ненадејна бура ги тргнала од мирниот брег. Седум дена и седум ноќи непрестајно врне, целото небо над Пасквел потреперува во претсмртна треска. - Потоп, - викаа исплашените луѓе. - Потоп, - избезумени пискаа жените. - Исус рекол илјада и... - рече некој зарипнат глас. - Потоп, - пискаа и мажи и жени исправени на покривите од куќите. Луѓето избезумени како чунари без весла мавтаа во воздухот со своите раце. Можеби се крстеа. Седум дена и седум ноќи непрестајно врне. Ги снемува благите очи на познатите предмети. Доаѓаат сите реки од стариот Пин и сè однесуваат. Да, тоа е потопот. - Не, - рече некој, - не е уште потопот. - Доаѓа, - рекоа жените, - доаѓа, проклет ѓаволе! - Доаѓа, - рече тој, - но не е уште потопот. - А што е ова, епитропе, - пцуеја луѓето. Кој ѓавол е ова? - Не знам, - итро одговараше епитропот потсмевајќи се за себе. - Ти знаеш, - рекоа луѓето. - Тоа проклето копиле секогаш така зборува за да го молиме, - пцуеше некој силен глас. - Зборувај, по ѓаволите, - навалуваа луѓето. Овој, горд дека сите луѓе гледаат во него како во некој пророк и свесен дека никој не може да му се доближи до неговиот покрив, да го зграпчи за гуша, сè уште ѓаволски се потсмевнува за себе. - Зборувај, епитропе пасквелски, - молеа жените. - Ќе зборувам, - рече тој важно. - Трудната младинка Евдокија Иванова се обесила. - Што, - прашаа луѓето изненадени и збунети. - Неа ја убија! - Го убија Бершеровото магаре, - рече овој кикотејќи се. - Господ, - рекоа жените успокоени. - Господе, казни ги проклетите ѓаволи што ги разградуваат светите огради на дедо Ное. - Каде се другарите младинци, - процеди зарипнатиот глас. Толку силно се кикотеше, што одвај се задржа на оџакот за да не се струполи во водата. - Одржуваат конференција, - се кикотеа и другите луѓе од покривите. Тоа беа наши дедовци, наши родители, ние бевме нивна крв и ги мразевме од срца. Молчејќи го слушавме нивниот отворен злобен кикот. Но тоа не беше никакво покорување. Секој од нас беше опфатен со подруги мисли, секој од нас во своите очи го имаше насмеаното лице на добрата другарка Евдокија Иванова, во своите мисли топло другарски ја довикуваше, долго и нежно шепнеше со неа, со себе... Ох, имаше толку многу прав... Навистина, зошто се врати? Можеше да појде засекогаш од Пасквел. Зошто се врати? Беше летна, доцна ноќ над Пасквел. Огромниот месец со бојата, на зрелите плодови во оградите тивко плива над сребренестите вршки на дрвјата. Смеејќи се си спомнувавме за заборавената идила од летните ноќи, кога по оградите крадевме зрели плодови за да им ги продаваме на војниците. Некаде во околината распукнува ѕвонлива смеа моминска, така ѓаволски се смеат нашите девојчиња од јужните села, или тоа беше само ненадејно топло отворање на летното небо. Ѓаволот ќе ја знае што, почнува конференцијата. Тивки чекори, потивки од одот на мачка, за миг не тргнаа. - Јас задоцнив - рече тихо другарката Евдокија Иванова. - Јас за малку задоцнив. - Што се случило, - праша Вапо. - Што се случило, другарке? - Но... ништо сериозно, другари, - рече девојката гледајќи во издупченото земјено душеме. - Јас првпат задоцнувам, - шепна. - Овој е прв случај воопшто, - рече Вапо. - Сепак нешто се случило. - Зборувај, другарке, - рекоа и другите. - Зборувај, слободно... - Ќе зборувам, - рече таа. - Слободно ќе зборувам. Ќе ви раскажам за сè што се случило. Тоа е многу смешно! Се смееше долго и непрестајно се превиткуваше од смеа, ги допираше со раце своите голи коленици што ѝ се подаваа под кусиот летен фустан и липаше како дете. Потоа замолча, го слушаше сопствениот безумен кикот и од тоа се исплаши, се згрчи од помислата што толку брзо и надмоќно ја покоруваше, ја обземаше и ја понесуваше во некој неповратно далечен свет. Чувствуваше како со неа заповеда некој друг, и секој час ја прогонува кон страшна пропаст. Слушаше: - Ти си моја ќерка, - рече нејзиниот татко. - Не те роди тебе организацијата. - Што ти е тебе, - праша девојката со треперлив глас. - Ти знаеш, рече стариот. - Како знаеш да ја добиеш таа проклета НАРОДНА ПРОПУСНИЦА. - Јас не можам, - се спротиви девојката. - Кој ќе ми ја даде мене? - Организацијата, - рече стариот. - Ти си должна да ја побараш. - Мене не ми припаѓа, - рече тихо, скоро со шепот девојката. Јас не можам да добијам НАРОДНА ПРОПУСНИЦА. - Како знаеш, момиче, - рече стариот со морничав глас. - Јас нема да дозволам малите да умрат. Ако можам на некој начин да ја добијам таа ѓаволска пропусница, јас не би се жалел себеси. Знаеш ли ти, момиче, дека една народна пропусница донесува трипати повеќе од целото наше следување. Трипати повеќе леб донесува една мочана пропусница! Го знаеш ли тоа, момиче? - Да, - рече девојката - Знам... трипати повеќе. Кога би била трудна веднаш би добила Само трудните добиваат НАРОДНА ПРОПУСНИЦА. - Биди трудна, - рече стариот, шепотливо, грозно. Повтори: - Биди трудна! Што чекаш, не губи време... - Татко, ти си будала, - рече девојката. Сакаше да побегне некаде далеку од Пасквел, од нивната куќа, од својот татко, од браќата... - Јас будала, - рече стариот безумно давејќи ја во своите раце. - Јас што сум те родил не знам што зборувам! Гледај, рече тој покажувајќји со рака на подот од собата каде што во мртвило лежеа децата, - тие проклети ангели зошто се мртви во својот сон... Тие се исушија, умираат, а ти сакаш да станеш светица во организацијата... Тивкиот плач на девојката го тргна и тој нежно ја зеде во своите раце. Одвај шепнеше: - Не плачи, дете... јас навистина побудалувам. Ти си мое прво дете... ти си моја ќерка. Мислев дека ќе можеш да ми помогнеш. Прости ми девојче... - Но, ништо татко, - рече девојката. - Сè ќе биде добро... - Да, - рече тој, - добро е што така ве тераат да мислите. Да, сè ќе биде добро. - Јас ќе појдам кај другарите, - рече девојката. - Секако, - рече стариот, - веќе задоцни. Седеше на своето место загледана во летната, тиха ноќ. Во градините сè патуваше кон топлиот сон на летото. Под мекиот сјај на ѕвездите се чинеше дека секој предмет има свој сон. - Што се случило, другарке Евдокија Иванова, - ја тргна тихиот глас на Вапо. - Зошто не зборуваш, другарке, - рече старата девојка Киша Ѓорческа. - Ние сме повикани за да ги разбереме народните маки. - Да, - рече некој. - Ние не смееме ништо да прикриваме од организацијата. - Не е тоа, - рече девојката решително. - Никој и не помислува на тоа. - Зошто не зборуваш, - прашаше некој. - Ќе зборувам, - рече таа тихо. - Ќе зборувам, другари. Тоа се сплетени работи. Често им се случува на младите. - Нормално, - рече старата девојка Киша Ѓорческа, - сè може да се случи кога луѓето се млади. Зборувај, другарке. - Да, - рече девојката. - Сè може да им се случи. Ете, - рече таа тихо, за себе. - Една вечер се сплеткавме со Лилјакон и долго останавме. Беше тажен и зборуваше чудно: - Ти, другарке Евдокија, зборуваше тој, почна да ги избегнуваш народните маси. А со мене дури и не зборуваше, се расплака Лилјакот како дете и си ја стави главата на моиве гради. А јас пак го утешував, го погалив по косата и вратот и така признавам, беше слатко и не мислев тогаш... - Кога се прави тоа не се мисли на ништо друго, - рече старата девојка Киша Ѓорческа издивнувајќи. - Тоа беше првпат, - рече девојката. - Ох, уште кога е првпат, - заносно шепна старата девојка Киша Ѓорческа. - Тогаш навистина не се помислува на ништо друго. - Јас се плашам, другари, - рече Евдокија Иванова. - И тоа е нормално, - рече старата девојка. - Сите што го направиле тоа само еднаш потоа се плашат. - Мене ми игра нешто внатре, - тихо прошепоте девојката. - Сосем нормално, ќе игра, - рече старата девојка Киша Ѓорческа, - ќе игра... Тоа може да се случи и само со еднаш. - Јас навистина се плашам, - шепна девојката. - Но, будалице, - ја успокојуваше старата девојка Киша. Потоа нежно ја зеде во својот скут и со раката полека, полека и мина по мевот. Тоа го направи неколку пати и откога беше сосема сигурна, нежно, другарски ја прегрна со солзи на очите. - Честитам, - липајќи рече старата девојка. - Честитам, другарке. Ти си прва наша другарка на тоа поле што ќе го поведеш целиот Пасквел. Ти си првата наша младинка што ќе го донесеш првото народно дете! Честитам, златна другарке! Бескрајна беше нашата радост. Беше пролет во Пасквел и повторно небото имаше зелена боја. Некој со треперлив глас предложи: - Другари, веднаш да се даде за другарката Евдокија Иванова народна пропусница. - Две, - предложи друг. - Две! - воодушевено рекоа другарите. - Првото народно дете треба да се роди како сокол! - Како сокол, чесен збор! - воодушевено рекоа другарите. Колку се радувавме таа ноќ и сите ноќи што доаѓаа потоа. Целиот Пасквел знаеше за нашата бескрајна среќа, за нашето прво народно дете. Ние од никој жив на земјава за тоа не се срамувавме, на сите право в очи им гледавме како победници. Расчиетивме со религијата Добра ноќ, уморни светци. Ние се крстиме и го пееме КАКО СЕ КАЛЕШЕ ЧЕЛИКОТ. Ние што до вчера пасевме кози и магарица... Ох, како нестрпливо го очекувавме тој ден на нашата голема радост. Тој ден со црвено беше забележан во нашиот младински календар. Ништо не беше заборавено. Колку се приближуваше тој ден, толку понестрпливи станувавме, тоа беше нашата прва мисла, нашата прва и најголема грижа. Нè опфати некој чуден, магичен трепет, поголем и посилен од оној на жените кога ги придобиваат мажите, понежен од трепетот на пролетните лисје. Доаѓаше во бранови, беше насекаде, во куќите, во срцата, на Баските полиња каде што по цели денови го засадувавме новото семе. Секогаш за добрата другарка Евдокија Иванова имаше повеќе следување во народниот магацин. Дојде и тој ден, денот на страшното сознание. Во нашиот крај беше пролет, а сонцето остана зад Пасквелскиот рид. Вторпат по толку години сонцето за миг потона зад Пасквелскиот рид. Којзнае што сè ќе се случи, навестуваа луѓето. Нашите срца беа покосени како младите цвеќенца во пролет од ненадеен мраз. Многумина не знаеја всушност, што се случи. Молчеливото момче Климовски со солзи на очите прашаше: - Што се случило, другари. Зошто не зборувате, другари. Јас прашувам, мајката! Никој не одговараше, никој не гледаше во расплаканото момче. Тој со морничав глас прашаше: - Што се случи со нашето дете? - Ништо! - речиси писна момчето. - Тоа, - рече тихо другарката Киша Ѓорческа - Евдокија Иванова излага. Таа не била трудна. - Ти си будала, - рече Климовски. - Ти не знаеш што зборуваш. - Не сум будала, другарче, - шепнеше старата девојк. - Навистина не беше трудна. - Солзите сами ѝ течеа по умореното и темно лице. - Како е тоа можно, - избезумено рече момчето. - Како е тоа можно, другари! - Можно е, - рече Киша умирувајќи го момчето. - Можно е кога под фустанот се носат партали. - Липаше. Ноќ доаѓаше над Пасквел. Ја поведовме девојката со нас и појдовме во долината зад Пасквелскиот рид. Го убивме Бершеровото магаре и длабоко го закопавме. На девојката ѝ рековме да појде до Пасквел додека е ноќ за да не ја видат луѓето. Тогаш дојдоа и дождовите. Секако можеше да отпатува. Веќе седум дена и седум ноќи непрестајно врне, се чини целото небо се отворило над Пасквел. Луѓето злобно довикнуваа од покривите: - Го убиле кутрото Бершерово магаре, а девојката се обесила. - Да живее НАРОДНАТА МЛАДИНА! Нема ли да престане овој проклет плискот на матната вода (Со нашите пароли нè удираат по глава). Пред очите се простира бескрајно темно море. Некој од другарите рече: - Што ќе правиме сега? - Навистина што ќе правиме сега, - повторија неколку гласови. - Ќе појдеме да ја поздравиме добрата другарка Евдокија Иванова за последен пат, - рече Вапо. - Преку оваа вода, - праша некој зарипнат глас. Сите погледнаа во него. Тој засрамено и тивко рече: - Ќе појдеме преку оваа вода. - Да, - рекоа другарите, - преку оваа вода. Старците истркалани на покривите од куќите, веќе не се смееја. Крвта им стинееше слушајќи го плискотот на разбранетата вода по која се токмевме да појдеме. Старите останаа со рацете во воздухот. Можеби се крстеа. ЛЕГЕНДА ЗА ПАСКВЕЛСКИТЕ МОМЧИЊА За да појдам на училиште во градот, добрите другари ми купија младо, јако магаре. Беше убав пролетен ден кога се разделувавме од Пасквел. Девојките плачеа од срце, одвај ги смируваа бујните гради. Се растопуваа како парче мраз на пролетното сонце. Капка по капка се растопуваа отворајќи ги своите прости и чисти срца. Се разделувавме пламено прегрнати. Тоа траеше подолго, признавам, беше слатко и дури занесно. - Ѓаволе, наш добар другаре, што ќе направат со тебе, - шепнеа кутрите девојки бацувајќи ме најпрво в чело, во очите и најпосле страсно, страсно љубејќи ме в уста. Тој ден можеше да се случи многу силни срца да проплачат, но чувството на младинците беше посилно. Другарите со ѕвонлива смеа ме прегрнуваа. Провикнуваа благородно и искрено ЗА НАШЕТО ДОСТОИНСТВО; тогаш девојките ги бришеа солзите, а од нивните усти се разлеваше песната на НЕПОБЕДЕНИТЕ. Сите пеевме во еден глас како малите ангелчиња на Исусовото воскреснување. Тоа беа навистина големи празници. Дрварот Спасе Лако, сега првиот ударник во целиот пасквелски крај, многу сериозно рече: - Ако не беше по младинска линија, јас никогаш немаше да гласам за училиштата. Никогаш не ќе дозволев еден наш другар да оди на училиште во градот. Јас знам што значи тоа. Но ние мораме да бидеме храбри и да ја исполниме задачата. Тој нема да ја посрами младината од Пасквел. Се разденуваше, ние само што ја завршивме вечерната конференција Свежиот бран на пролетното утро што надоаѓаше низ искршените прозорци ги отвораше дремливите очи, јас можев повторно да ги распознаам лицата на моите другари. Во тие мигови исчезнуваше сета ноќна навреда што ја носев во себе и омразата спрема другарите, се почувствував виновен поради она што се случи. * * * Ќе ви раскажам за безумни работи и можеби вие ќе се смеете. Но Барса е света земја и не лаже. Ќе ви раскажам за дрварите Спасе Лако и Вало Шикал, ќе ви раскажам за старата девојка Киша Ѓорческа и за сето тоа што се случи таа ноќ со ѓаволот. Ќе ви раскажам дека ѓаволот беше роден на седум месеци и не умре. Тоа првпат се случи во светиот Пасквел. Проклетите старци со пцости ја очекувале неговата смрт. Три дена и три ноќи жените злобно шепотеле: - Момичката Варвара родила ѓавол. И додека жените му се молеле на добриот светец за да го столчи поганото семе, момичката Варвара во жарот од огништето нагорувала керамиди во кои го повивала малото ѓаволче. - Да се убие поганата момичка, - безумно викале луѓето. - Да се обеси, - рекле жените. - И да се пушти по река за да истече лошото. - Да се обеси! Да се обеси! - Не, - рекол стариот епитроп, - треба да се запали. - Да се запали со сурови гранки, - рекле луѓето. Беше пролет во Пасквел кога луѓето безумно се приближуваа кон малата полска колиба, натоварени со млади гранки. И додека под нивните нозе пролетните цвеќиња паѓаа покосени, момичката Варвара пеела приспивна песна за малото ѓаволче. Луѓето како од ровја погодени застанале. Момичката тивко пеела: - За сè што сум ќе оставам по еден малечок знак во твоето срце, за да ме љубиш со денот и сонцето, безумно да ме мразиш со ноќта и темнината. За сè што сум да си спомниш со блага насмевка, да проколниш луто со пеколниот глас на громот како тоа што го правеа мајките од плодната Барса кога луѓето умираа од глад. Тихо, речиси молчејќи, луѓето се вратиле. Зошто го оставиле малото ѓаволче - никој не прашувал. Ќе ви раскажам за ѓаволот, за себе. * * * Никогаш не беше поубава Барса од тие денови. Ја навикувавме на име како наша другарка, како наша мајка ја сакавме. Со прости и пламени зборови ја повикувавме за да го отвори своето срце и да се приклучи кон Народната Револуција (тоа беше нашето име за изградбата, подруго име не знаевме). По цели денови ја довикувавме со нашите раце, со нашата крв. Не еднаш ѝ шепневме дека е највесело да бидеш во дружба со народот. Со песна ја пробудувавме секое утро пустата, изгорена Барса. Во тие денови не помислувавме на своите домови, залудни беа прекорите на нашите родители. Та тие ништо не знаеја! Колку беа тажни и смешни кога во ноќите прскаа светена вода за да го сотрат ѓаволското семе што го сеевме низ Барса. Ох, тоа беа големи празници. Пролетта доаѓаше сè поубава и поубава Со оној опоен мирис на цветовите што го испуштаат во овие денови. Колку е страшно кога доаѓа пролетта и со себе ја носи смртта. Кобниот ѕвон на камбаните седум дена и седум ноќи го раскинуваа мирниот сон на Пасквел. Од кој дојде оваа смрт како поплава. Безгласни како покосени треви чекорат луѓето кон пасквелските гробишта. Молчејќи тие ја оплакуваат смртта на младата другарка Васка Дукова. Пред поворката на бел коњ јава Тацко Настејчин. Овој е прв народен погреб. Комунистички, без поп и попадија. Без молитва и крст, по руски. Тацко е првиот народен комесар и првиот народен бог. Тој е првиот народен поп. Тихо. Почнува погребот. Гробарот Јонче Пало достоинствено објавува за редот и правилата на првиот народен погреб. Прва точка: - Прва точка е Тацко. Другарот Тацко има збор. - Да живее другарот Тацко! - се провикнува на сиот глас општинскиот курир Нело. - Да живее најпрво народот, - го поправа Тацко. На неговото лице лебди блага топла насмевка, тој задоволно се мешколи на белиот коњ. Убавото момче Стенковски праша: - Всушност, што правиме? Наместо одговор можеше да ја чуе страшната тишина на пасквелските гробишта. Луѓето молчеа како камења. Никој не знаеше што всушност се работи и каков е овој погреб. Единствено на сите им беше совршено јасно дека треба да се молчи. На крајот тоа е народен погреб и што има народот да се буни. Ваквите прашања изгледаа страшно бесмислени и опасни. Луѓето беа неми. - Што ви е, по ѓаволите, - рече момчето плачејќи. Јас веќе не можам да издржам. Овде е пекол. Чесен збор, ќе појдам од Пасквел. Јас ќе полудам ако сè уште останам. Убавото момче Стенковски липаше на глас. - Но кој те држи, будала, - рече неговиот брат. - Каде ќе одиш, момче, - прашаше добриот чичко Глог. - Сепак овде е поубаво. Јас знам едно полошо место од Пасквел. Во рајот е полошо. Таму ја нема нашава пасквелска ракија. Овде и децата можат да се пијанат како магариња. Момчето е пијано, - рече чичко Глог, кикотејќи се. - И ти си поулавен, чичко Глог, - рече момчето тажно, уплашено. Повеќе никој не проговори. Беше пролет и луѓето умираа за леб. Ѓавол да ја носи пролетта и сите миризливи цвеќиња. Пресушија нежните зборови со кои многу другарски ја повикувавме саканата земја. Веќе не беше наша другарка, безумно го раскинувавме секој нејзин дел, го оплодувавме со нашата крв, скришно ја пцуевме. Беше пролет и луѓето умираа од глад. Кој можеше во тие денови да помисли за училиште и букви од пластелин. Тоа беше толку смешно, безумно. Но некој како да сакаше да се потсмева со нас. Секој ден ни ги бодеше срцата доставувајќи куси лоши напишани наредби. ЕДЕН МЛАДИНЕЦ ДА СЕ ИСПРАТИ ВО ГРАДОТ ЗА ПОДИГНУВАЊЕ НА НАРОДНАТА ПРОСВЕТА (и потпис. Неразбирлив.) Ох, проклет скот! како се осмелил да се подбива со нас? Не, беше нашиот одговор. Ние во Пасквел немаме луѓе за такви лудории. Во утрините конференциите завршуваа и ние со песна се предававме кон црните полиња на Барса. И секоја вечер кога се враќавме наоѓавме по едно мало пожолтено парче хартија и неколку протегнати реченици. Сто ноќи НЕ беше нашиот одговор и... оваа ноќ сто и еднаш ја читаме познатата заповед. - Секоја задача мора да ја исполни младината, - рече Лако. - Еден од нас мора да појде, - рече Шикал решително. Старата девојка Киша Ѓорческа рече: - Ако мора, другари, тогаш да им го испратиме најслабиот од нас. - Златна другарке, Кишо Ѓорческа, - се провикнаа другарите. Тоа е најдобар предлог. Па, другари, најслабиот! О, како потреперував. Каде можев да побегнам од себе, од нивните очи, од сè што ме опколуваше. Ја проколнував момичката Варвара што ме роди предвреме со слаби раце, ја пцуев најдлабоко старата девојка Киша Ѓорческа и... навистина каде можев да побегнам. Сите гледаа во мене. Сите се против мене, помислив. Старата девојка Киша Ѓорческа во полутемнината ја бара мојата рака. Нежно ја потпира главата на моето рамо и нешто тихо ми шепне. Ќе ви признаам, бевме љубовници. Тоа по младинска линија; и беше убаво, - дури добро си ги поминувавме вечерите. - Колку ќе ми биде тажно без тебе, - шепна. - Ти си будала, - реков. - Јас силно те сакам, момче. Ела поблизу, - зборува и ме стиска во себе. Таа плаче тихо, тихо никој да не знае за нејзиниот плач. - Не плачи, - ја утешував. - Јас ќе се вратам, нели? - А јас пак ќе те чекам и ќе ти бидам верна, чесен младински збор. Се разденуваше, ние само што ја завршивме вечерната конференција. Беше убав пролетен ден кога се разделувавме од Пасквел. Девојките плачеа од срце, одвај ги смирував бујните гради. Се растопуваа како парче мраз на пролетното сонце. Капка по капка се растопуваа отворајќи ги своите прости и чисти срца. Се разделувавме пламено прегрнати. Тоа траеше подолго, признавам, беше слатко и дури занесно. - Ѓаволе, наш добар другаре, што ќе направат со тебе, - шепнеа кутрите девојки бацувајќи ме најпрво в чело, во очите и најпосле страсно, страсно љубејќи ме в уста. А пак добрите другари за да појдам на училиште во градот ми купија младо, јако магаре. ЈАБОЛКО Во пролет интернатската зграда беше слична на затвор за сите нас курсистите од село. Собрани тука по младинска задача задушувани секој ден со исти работи ние веќе и не се сеќававме зошто всушност бевме испратени во оваа грда и тажна зграда. Особено беа тешки саботните и неделните попладниња кога имавме по некој час слободно време, а точно тогаш не знаевме навистина што да се работи. Во прво време секој од курсистите со пламени зборови раскажуваше за својата организација, се разбира, збор стануваше само за големите успеси, а тоа се чинеше и беше доста забавно. Но само во почетокот. Набргу како по некој договор веќе, не си спомнувам, до крајот да зборуваше за слични работи. Тогаш најчесто појдував низ улиците на гратчето со помислата дека можеби ќе сретнам некој од другарите што почесто доаѓа со своите магариња за да ги достават извештаите. Понекогаш се случуваше долго да ги изминувам улиците. Тие беа пусти, луѓето ретко излегуваа, како и времето да беше ставено на купоните за леб и козја пастрма. Таа пролет, зборувајќи ја вистината, почна убаво и весело. Се случи да се загледаме со една девојка. Најпрво преку прозорец, потоа почна да доаѓа низ улиците по мене. Таа беше слаба и одвај се држеше на своите нозе и имаше големи и светли очи. Не знам дали беше заљубена или гладна. Сигурно ние курсистите бевме подобро нахранети. Не, навистина не знам што се случуваше со неа, но веќе не можев слободно и да шетам. За да се скријам, решив да не го напуштам веќе интернатот. Еден ден, тоа беше во попладневните часови, дежурниот курсист рече дека имам посета. Ех, како потреперував пред матното огледало во салонот. Можеби навистина бев заљубен. Смешни ли помисли... Тоа беа моите другари со своите кротки магариња. Во името на организацијата ме поздрави другарот Ефтинко Илиевски, член на Месниот комитет, потоа Малиот Шчипек, кандидат член и другарот Пандо Корунов, иден тракторист. Тоа навистина беше среќен ден. Ги дупнавме магарињата и весело тргнавме кон Пасквелијата. Почнав дури да потпевнувам некоја измислена ударничка песна и да им раскажувам на другарите за мојата љубов. Тогаш малиот Шчипек извади едно јаболко од својата пазува и ми го подаде. Рече: - Тоа е од твојата мајка... Мајка Весела Ангеловска рече дека тоа е поздрав од неа. Го зедов јаболкото и силно, силно го стиснав во своите дланки како тоа да беше нејзиното срце. Одвај ја прикривав возбудата во себе. Веќе така долго, така долго изгледаше дека не сме се виделе. - Мајка Весела Ангеловска, рече Ефтинко Илиевски, е најхрабрата мајка во целата наша Пасквелија. - Таа е нашата најдобра мајка, кимна со главата Панде Корунов. Секогаш кога некој ќе зборуваше за мајка ми, којзнае зошто, си спомнував на еден одамнешен ден во малата селска црква. Тоа беше толку одамна и тогаш луѓето не ме викаа наиме. Бев слаб како ѓаволот и всушност така ме викаа. Морам да признаам дека никој не ме сакаше, а девојките пак бегаа како од вистински ѓавол. Сите се плашеа од мојот допир, а јас пак сè посилно и посилно се заљубував. Кутрата Даринка Николовска секој ден се молеше за да умрам. Таа беше најнесреќното девојче затоа што јас бев заљубен во неа. Еднаш, за време на големите празници, сепак ја држев нејзината рака. Таа беше облечена како мало ангелче и со другите девојчиња го чуваа мртвото Исусово тело. Во црквата беше така празнично и занесно. Сосема слободно можев да ја штипнам одзади. Ангелчињата требаше да стојат мирно и да се молат за душата на божјиот син. Но кога веќе не можеше да издржи, кутрото момиче почна на глас да плаче. Од нејзиниот плач дури и се исплашив. Тогаш се чу гласот на стариот поп: - Луѓе, браќа мои, рече стариот поп, тоа е божјо претсказание... Добриот бог го испраќа по чисните и невини души. Изговорувајќи го тоа кутриот поп почна да липа на глас. Плаче Даринка Николовска, плаче и попот, плаче попот, плаче и целата црква. И мажи и жени и големо и мало плаче... Сите плачат на глас, пеејќи долги, неразбирливи молитви. Плачеше и мајка ми од срце и искрено. Се прикраднав до неа и тивко ѝ раскажав за сè. Уште потивко излеговме и си спомнувам добро ме дотера мајка ми, но тогаш уште немаше младинска организација и дури подоцна станав свесен дека неправедно сум бил казнет. Но тоа никогаш не беше горчливо сеќавање на овој ден, напротив, тоа беше секогаш радосно навраќање кон овој одамнешен празник на пролетта. Од срце ми доаѓаше да се насмеам весело и среќно. Другарот Ефтим Илиевски ме погледна со своите влажни очи и мачејќи се да изнајде насмевка рече: - Мајка Весела Ангеловска навистина е најхрабрата мајка. - Секој ја сака мајка Весела Ангеловска, рече идниот тракторист Пандо Корунов. - Сите момчиња ја викаат како своја мајка, рече малиот Шчипек шмркајќи со носот. Таа е најдобрата наша мајка. - И жената на Анте Петличковски, рече Ефтинко Илиевски, членот на Месниот комитет, и таа рече дека мајката Весела Ангеловска е најдобра во целата наша долина. - Да, рече малиот Шчипек, можам и да се заколнам за тоа. Жената Петличковска тоа го рече пред сите луѓе. Само колку бев горд во себе со својата мајка. Ги слушав раскажувањата на моите другари и ми доаѓаше да ги прегрнувам. Навистина тоа беше среќен ден. Силно, силно го стискав јаболкото в пазува. Одвај чекав да пристигнеме во долината. Веќе и градините се наѕираа разбушавени и шумни. Приквечерното сонце е така големо и топло. Небото е сино, големо и ничии очи не можат да го догледаат. Пасквелските градини, начичкани во долината како китка цвеќе, оддалеку личат на една расцутена бавча со илјади заруменети крошни. Но откога човек ќе ја измине реката, тие сосема се откриваат во својата вистинска слика. Насекаде наоколу сè уште се забележуваат црни трупишта јаболкници како мртви селани. Војниците веќе одамна ги нема, но на младите вишни, излушпени во стеблата до горе, се чини дека сè уште се приврзани тешките австриски коњи. Нивната расцутена крошна, што толку примамува од страна, личи на збрчкано старечко лице. Градините сè уште мирисаат на војничка помија и коњска нечистотија. Повремено приквечерниот ветер го донесува благиот мирис на цветовите како некакво смело бегство од болното тело на земјата. А над селото се протега далечно и продолжително ѕвонење на камбани. Тој приквечерен ѕвон на камбаните се слуша само кога ги закопуваат луѓето. Сигурно некој умрел. Слеговме од магарињата и молчејќи појдовме по патот. Најпосле одвај изустив гледајќи право во другарите. Реков: - Некој умрел. Другарите гледаа во земјат. Малиот Шчипек шмркајќи сосема тивко рече: - Навистина мајка Весела Ангеловска беше најдобрата мајка во целата наша Пасквелија, рече малиот Шчипек. - Нема подобра мајка од Весела Ангеловска, липаше Ефтинко Илиевски, оставајќи солзите да му течат низ лицето. - Таа беше нашата најдобра мајка, исто така плачејќи рече Пандо Корунов, идниот тракторист. Веќе и не ги слушав што зборуваа. Насекаде наоколу трештеа камбаните со својот пеколен глас. Непрестајно биеја камбаните. Ја распарчуваа целата долина со својот тежок глас. И градините липаа таа приквечерина... Мојата мајка беше мртва. Тоа беше последниот ден од неделата и сè што ми остана од тој ден беше само она големо, зрело јаболко. ПРАЗНИЧЕН ДЕН Беше пролетен, празничен ден. Уште во раните утрински часови го напуштаа Пасквел и наскоро улиците останаа празни. Во овие денови селото го добива вистинското лице - во овие денови има тажна муцка. Посивено од првите кичури прав што повремено ги донесува ветрот од речниот брег, каде што навечер децата и магарињата се тркалаат, тоа добива крастава боја и безгласно, покорно се завива под темното небо, ширејќи тежок мирис на запалена млада трева (еден човек уплашено ја подава главата низ прозорец) - се чини дека наоколу гори. Меѓутоа, сè е толку тихо и мирно, дури во центарот на селото продолжува животот, доаѓаат старците што сакаат да си поприкажуваат за изминатите времиња, за прекрасните светли денови и тоа само за да ги осудат неверните луѓе што ги празнуваат овие ѓаволски пролетни празници. Онака како стариот поп што за време на гладните години проповедаше меѓу луѓето да веруваат во господа, да бидат истрајни во маките и страдањата. Старите набљудувачи на животот незадоволно мрморат тресејќи ги сувите вилици. Животот на Пасквел секогаш бил сврзан со светците; во лоши времиња тие го избавуваа од секое зло и за сето тоа каква неблагодарност - луѓето веќе веруваа во Тацко Настејчин, народниот комесар, и ги прославуваа овие проколнати пролетни празници. Старите набљудувачи стануваат неспокојни. - Блазеси му на тој што може да истрпи, зборуваат на глас за да ги чујат луѓето. Пролетната река од луѓе, полупијани од празнична расположба, бргу истекува - во далечината златесто потреперуваат топлите зраци на утринското сонце. Млади жени, заруменети во лицата како јагоди, сеедно и непотребно застануваат пред малата слаткарница за да си ги дотераат црвените шамии и потоа, се разбира, да си ги поправат чорапите сосема догоре откривајќи ги јаките, убави нозе. Чесните и вредни мажи, мирни и вековно добродушни, тоа веќе им станало наследно, полека ги тераат магарињата, на кои во две градинарски кошиња ги натумбале дечињата. Тие, пак, од своја страна, не заборавиле да го понесат палавото куче. Настанува страшна мешаница, од што едното коше се издига во воздухот како балон. Случајот го присилува кутриот човек да воспоставува рамнотежа. Но, тој тоа го прави на генијален начин, полнејќи го камења кошето што се издига. Но, ете несреќа. Децата за миг се смируваат и целиот товар се ничкосува. - Еј, - воздивнува човекот, викајќи по жената. - Другарке Спасенија, мажот ве чека, - ѝ се обраќа на младата жена едно убаво момче. - А, - прашува жената. Таа полека со тенок сиџим си го врзува чорапот што ѝ се отпуштил. - Мажот ве вика, - повтори момчето. - Досаѓа, - му шепна жената доверливо на момчето. Потоа праша: - Си ли ти член на младината? Момчето молчи, недоверливо ја гледа жената. Рече: - Што ви паѓа на ум, другарке? - Ништо, другарче, - рече жената лутливо. Јас само прашувам дали си веќе член на младината. - Да, - рече момчето. - Од минатата пролет. - Сигурно, - рече жената со блага насмевка. - Сигурно си ти веќе младинец. Ти не смееш да пиеш, нели? - Не, - рече момчето. - Не смеам да пијам. - Но ти пиеш, - рече жената. - Понекогаш се опиваш. - Да, - рече момчето, - тоа сите го прават. Особено на празничен ден. - Денеска сите ќе бидат пијани, - рече жената тажно. - Секако, - рече момчето, - сите ќе бидат пијани како прасиња. Никој на ваков ден не пожалува што ќе одлежи два дена во милиционерската станица. Денеска сите ќе бидат пијани. - Ако не пиеш, - рече жената, спуштајќи го летниот кус фустан - ако навистина не се пијаниш, дојди вечер, - рече многу тажно. Момчето гледаше во жената, што изминуваше фрчејќи со колковите и тихо, тихо потреперуваше. Во мислите му се плеткаа убави слики и за да не се сруши на земјата од утринскиот повеј на ветрот, се опре на ѕидот од слаткарницата. - Што зборуваше, - праша дебелата слаткарка Анастасија. - Што зборуваше никаквицата? Таа зборуваше за мене, нели? Зборуваше дека сум пијана, нели? Момчето, намигнувајќи и весело, потрча низ пустиот прашлив пат. Луѓето веќе беа изминати далеку од Пасквел. - Ороспија, - повторуваше дебелата слаткарка, речиси брефташе задушувајќи се од врелината на денот. Анастасија слаткарката веќе седум години седи пред својот Блажен паун и исто толку години била набљудувач на луѓето од Пасквел. Тој ден таа исто така седеше пред својата слаткарница и потсмешливо ги гледаше луѓето што изминуваа надвор од селото. Одвреме навреме испиваше по една лимонада, половината сипајќи ја во градите за да се освежи. Слаткарката Анастасија беше разбеснета, - една ороспија се потсмеваше со неа, една курва ѝ ги топореше нозете пред нејзиниот излог, една селанка што вчера облекла фустан од УНРА ѝ ја покажуваше својата вита, убава снага, и тоа само за да ја навреди. Кога веќе се чинеше дека ќе се сруши од столот, ја задржа една рака за рамото. Го забележа стариот љубовник Јандриковски. - Честитам, - рече достоинствено Јандриковски, подавајќи ѝ едно мало цвеќенце. Таа со поглед покажа на своите јадри гради. Стариот љубовник, разбирајќи ја нејзината мисла, сосема внимателно со шпенадла го закити цвеќенцето на белата блуска од слаткарката. Во знак на благодарност, дебелата Анастасија го покани под сенката на малото италијанско чадорче за пролетно време. - Господине Јандриковски, - рече слаткарката и тивко и несреќно. - Молам госпоѓо, - многу љубезно овој ја подаде муцката. - Господине Јандриковски, - повтори Анастасија, - јас имам една малечка желба. Да, само една малечка желба. Јас ќе издивнам и вие погодете во каква состојба се наоѓам. Дали сум пијана? Зборувајте отворено, душичке... ќе зборувате отворено, нели? - Господе боже, - шлапна со рацете стариот љубовник. - Вашата слатка душичка, што опојно мириса како пролетен цвет... на што помислувате, драга? Вие сте наполно исправна жена. - Секако, - рече дебелата Анастасија поспокојно. - Имате совршен нос, честитам, господине Јандриковски. - Таа нежно ја зеде неговата малечка рака и силно, силно ја стегна на своите гради. Стариот љубовник си дозволи да ја бакне во десниот образ. Сега навистина можеше да ја љуби цел ден, но требаше да се посвршат други работи. Слаткарката замислено погледна кон малите, ниски куќи и наеднаш слатко, длабоко се закикоти. Рече: - Дојдете, ангелче мое... - Каде, - треперливо праша стариот љубовник. - Дојдете, - рече Анастасија, одлепувајќи се со мака од столот. - Дојдете, - рече слаткарката земајќи го за рака. - О, господе, - воздивнуваше Јандриковски. - Потивко, - рече Анастасија - Може да се разбуди Кузе. - Ох, - шепна стариот љубовник. - Вашиот маж е бескрајно љубоморен на мене. - Тој е магаре, - рече Анастасија и се проѕевна. - По цел ден и по цел ноќ се тркала в постела. Тој е вистинско магаре. Пострашен е од пасквелските пијаници. Ох, јас сум несреќна, господине Јандриковски. Ти единствено можеш да ме спасиш. Ако овој ден го преживеам, ќе ти бидам верна целиот живот. - Што можам да направам јас, - рече погоден стариот љубовник. - Ако навистина ти ме сакаш, господине Јандриковски, можеш сè да направиш. Јас кога сакам некој човек, сè правам за него и ништо не зажалувам никогаш. Го стисна до себе и како ненадеен пролетен плискот истури неколку бакнежи на неговото чело. - Кога љубам навистина сум безумна, - шепнеше дебелата слаткарка. - Јас за малку што не задавив едно убаво војниче. Можев по цели часови да го држам меѓу нозе и така да се забавувам со него. Навистина тоа беше така, господине Јандриковски. Ах, како сум уморна и тажна. Никој не може да ме спаси освен вие, господине Јандриковски. Извади едно плетено шише и му го подаде на стариот љубовник. - Што е тоа, - со возбуден глас прашаше тој. - Бензин, - рече мирно Анастасија. - Погодуваш, нели? - Не, - рече господин Јандриковски. - Не погодувам. - Со таков нос, - рече слаткарката благо смешкајќи се - со таков нос би требало веднаш да погодите. Погодувате, нели? - Не, повтори стариот љубовник, - сè уште не погодувам. - А, јас ќе ви го одземам вашиот прекрасен нос, господине Јандриковски, - рече дебелата слаткарка слатко кикотејќи се. - Како можете да не погодите? Стариот љубовник плашливо со дланка го допре својот нос и збунето мрмореше нешто неразбирливо. Рече: - Задушно е. Јас ништо не можам да погодам кога е ваков воздухот. Излезе носејќи го полното шише со бензин в раце. По него Анастасија викаше на сиот глас: - Вие, господине Јандриковски, денеска ќе направите големо дело. Само за неколку минути ќе го грабнете моето срце и јас ќе бидам ваша робинка. Вие сте достојни за големи дела. Ги гледате ли крајните куќи на селото нели? Да, господине Јандриковски, вие веднаш ќе ги запалите за моја љубов. Појдете веднаш, душичке слатка... Стариот љубовник збунет застана на вратата од Блажениот паун и не можеше да мисли на ништо. - Појдете, - настојуваше Анастасија. - Летај, ангелче, и брзо доаѓај. Ќе бидам нестрплива. Потоа таа задоволно се спушти на малиот стол, го откопа италијанското чадорче и дури почна да потпевнува некоја весела песна. Старите пророци, што се истркалале пред општинската зграда, ги топлеа грбовите на пролетното сонце, ја исфрлаа кашлицата и пцуеја некого најлошо. Еден ја чита (којзнае по кој пат) плакатата на општинската зграда што треба да значи повик за сеидба: ЗЕМЈОДЕЛЦИ, КУПУВАЈТЕ СОЦИЈАЛИСТИЧКО СЕМЕ. Потоа со длабок и зарипнат глас им се обраќа на оние што задремале на сонцето. - Ќе нè јармосаат во колектив. Задреманите старци потскокнуваат од своите места како да сонувале најстрашен сон. - Што, - прашуваа. - Ќе нè јармосаат во колектив, луѓе, - овој многуз начително повторува. - Ќе нè смешаат како стоката Мојата жена ќе биде твоја, твојата моја и ќе правиме како кучињата на коложег. Тоа ти е социјалистичко семе. - Е, да го мочам, - пцуеше некој пискливо, се чинеше дека плаче. Старците неспокојно ги нишаа главите погледнувајќи во каменот на светецот и секој час исчекуваа да се случи некое големо чудо, што би ги предупредило неверните луѓе за да се вратат на правиот пат. Веќе долго го исчекуваа божјиот знак. Старците беа загрижени, - никое дете не умре што го крсти Тацко, никоја невеста не пометна што ја венча тоа куче, ништо особено не се случи. Тие тажно гледаа во далечината, бришејќи ги насолзените очи од пролетниот оган на сонцето. И кога ја изгубија и последната надеж дека ќе се случи некое чудо, пискливиот глас извика: - Пожар! пожар, луѓе! - О, пожар, - радосно извикаа старците, крстејќи се во каменот на светецот. - На ваков ден го испраќа добриот господ својот знак, - рече Анастасија слаткарката одлепувајќи се од својот стол. Старите скокаа од радост и со весел глас им дофрлаа на исплашените луѓе што се враќаа: - На ваков ден господ го испраќа својот знак. ДОЛЖНИЦИ По толку години, таа пролет, беа повторно одржани коњските трки во долината. Победникот, црвеното ждребе на Симон Бочкар доби црвено знаме. А самиот чичко Бочкар се чувствуваше доста достоинствено и целиот тој ден гордо јаваше на своето доодено кобилче изодувајќи ја долината од едниот до другиот крај. Веднаш по него, тупотливо поигруваше ждребето победник, а Ангел Бочкар, помладиот Симонов син, гордо го вееше црвеното знаме високо до небото. Но кога силното ждребе ќе за'ржеше потскокнувајќи на предните нозе лесно и итро, тогаш чичкото Бочкар се топеше од некаква неизмерна среќа. Најпрво, божем, преплашен ги собираше рамениците, а потоа, смешкајќи се задоволно ја нишаше главата лево-десно. Очито расположен почна да потпевнува наглас: Мер фер дер грми грми фер дер мер грми грми дер мер фер што не врне. Потоа фрлајќи од високо по еден важен поглед кон луѓето со весел глас довикуваше: - Еј момче, пушти го тој ѓавол нека летне! Не знае да оди тоа ѓаволско животинче. Оган е пустината... Жив пламен му лази низ крвта, зборуваше Симон намигнувајќи им на луѓето. Насекаде по патот беа излезени луѓето за да го поздрават победникот. Но Бочкар овој ден беше особено надуен и точно така се однесуваше спрема луѓето како воопшто да не ги познаваше. Ах, како знаеше да се преправа тој стар демон! Умееше тој да ги подгибнува луѓето точно в срце. Знаеше дека никој не може гласно да опцуе заради црвеното знаме. А кога проаѓаше покрај куќата на Исак Калејчин, почна да се искашлува најсилно што можеше. А попрво, му доаѓаше да прсне од смеа. Кашлаше сè додека не го примора Исака да излезе од куќи. - Бутур те откорнал, мрмореше лутливо Исак чистејќи го нарасеното око со едниот крај од ленената кошула. - Бутур те откорнал, стар вампиру, пцуеше Исак црвен од лутина. Неговите детски, меки образи беа наежени како во јануари. Симон полека се дотокми со своето доодено коњче токму пред носот на човекот. Се потпре на предниот дел од самарот и намигнувајќи весело де со едното де со другото око, почна да го мерка Исака од глава до петици. Го гледаше непрестајно и сè така се смешкаше не прозборувајќи ниту збор. - Но, што е, пријателе, промрмори Исак, мижуркајќи на едното око косо и намуртено. Бочкар воопшто не се брзаше со одговорот. Изгледаше дека е пресреќен што го гледа намуртеното лице на Исак. - Ја носи ли некој главата на високо, знај дека е будала, рече Исак лутливо и пцуејќи. Чичко Бочкар полека ги испружи своите долги нозе сосема на земјата и смеејќи се рече: - Тргај ми се од патот, несреќно момче, на живот ќе те погазам. Ќе те здробам како прашинка... 3ар не гледаш каква сила доаѓа. Потоа со насмеан, пријателски глас му шепна на уво: - Ова проклето кобилиште прави чуда, пријателе мој. Ова доодено животинче раѓа најсилни ждребиња. Гром! Требаше само да видиш... Гром, ѓавол да го носи! Исак за првпат, против својот обичај и карактер, не се спротиви. Напротив, ги рашири своите тенки усни и на нив светна кратка мигновена насмевка. - Проклет да сум, рече тој со посмирен глас, проклет да сум довека, ако некогаш би помислил дека оваа пастрма вреди за нешто... Кој можеше да помисли дека оваа проклета краста ќе донесе така здраво ждребе. Нема таков човек да најдеш во долинава што би поверувал. Не, никако, проклет да бидам! Симон сега задоволно гледаше наоколу во луѓето и слатко се потсмевнуваше под мустаќ. Гледаше од човек до човек сè така весело намигнувајќи. - Ете, како да им велеше, најпосле и овој скот, Исак Калејчин, призна. А кога нешто ќе признаеше тоа човече, тогаш веќе никој не ќе се противеше. Затоа за сто години пред него и сигурно уште за сто години по него не ќе се најде во долината посвоеглаво маже. Но овој ден и ова признание Симон го чекаше веќе со години. Го чекаше од онаа пролет кога со истото тоа кобилиште самиот тој го доживеа најголемиот срам во животот. Стигна последен а уште требаше и да го влечка тоа тврдоглаво животинче! А само што беше оженет и колку сакаше да се покаже пред својата невеста Тоа беше вистинско проклетство! Сите луѓе се смееја со него и со кобилчето. Ох, тоа не можеше да се заборави толку бргу и така лесно! Не, во Симоновата душа се криеше цела рана, го печеше во срцето како грст живожарица. Како му беше тешко кога доаѓаа пролетите. Не, никогаш нема да го заборави тој ден. Секогаш кога ќе си спомнеше за тоа дека точно на половина пат остана со своето кобилче и дека мораше да слезе и со раце да го турка, на неговото чело се појавуваа крупни капки пот. Тоа навистина беа негови најсреќни часови во животот. А уште повеќе го печеше онаа проклета смеурија што ја приреди никој друг туку овој ѓавол, Исак Калејчин. Тогаш му доаѓаше да излезе од кожа. Да, да ова итро ѓаволче, Исак Калејчин, тогаш добро го насамари. Го дочека со низалка суви пиперки. Тоа навистина беше страшно и Симона силно го погоди како млад зет. Но тоа беше одамна и Симон сега не беше зол, не беше намуртен, напротив беше пресреќен што ждребето точно на ова кобилиште ги победи најдобрите коњи во долината и тој, просто-напросто, сакаше малку да си поигра со луѓето како тие некогаш со него. А најмногу го пецкаше овој мижурко Исак. - Господ да ти прости, пријателе мој, промрморе Симон преправајќи го гласот и крстејќи се. - Господ грев да не ти пише, добар човеку. Исак навистина беше победен овој ден и никогаш така обезглавен не изгледал во животот. Се случувало да изгуби дури и многу поважни работи, но никогаш не се предавал така брзо како жена. Овој Симон добро го начека, мислеше премислувајќи во главата некаква измислица за да го замолчи стариот брборко. Но, ѓаволска ли работа, ништо не му истекнуваше. Најпосле со мака рече: - Ова сигурно со години го чекаше, Симоне! Ова си го подготвувал целиот живот, стар ѓаволе. Но ние уште ќе поразговараме, сепак се закануваше Исак со својата слаба рака. Симон се преправаше дека не го слуша. Гледаше во небото како да бараше ѕвезди и зборуваше нешто неразбирливо сам за себе. Тоа навистина го разлути Исака Калејчин. Рече: - Слушај, ти стар ваперу, рече Исак поткревајќи се на прсти и шибајќи го со лактот по половината. Сепак немој да се правиш толку важен. Престани еднаш да свириш! - Нешто сум многу жеден, рече Симон. Дојди со мене пријателе мој... Изгорувам. Потоа си намигнаа еден на друг и тргнаа кон градините. Симон Бочкар повторно запеа со својот длабок, рапав глас. Исак се почеша по тилот и собирајќи ги рамениците рече: - Па пеј Симоне, ѓавол да те носи. Ова е твој ден... Нема многу вакви денови во животот. Симон задоволно кимна со главата и прегрнувајќи го Исачето околу вратот рече: - Слушај, добар човеку... Слушај и запамети добро што ќе чуеш од твојот стар Бочкар... - Немој да се правиш филозоф, мавна со рака Исак лутливо. Ништо паметно нема во твојата глава. Ти си само еден обичен дрдорко. Симон се насмевна вистински весело и придржувајќи си ја својата небричена брада сосема сериозно рече: - Слушај пријателе, ова е чиста вистина што ќе го речам сега. Господ нека ме казни ако не е вистина, рече и свирна низ нос. - И за господа вакви луѓе се голема невола, рече Исак. Зборувај еднаш како човек... - Имаш право, рече Симон смеејќи се весело. Ќе зборувам точно како човек... Зборувајќи ја вистината, колку што си спомнувам јас со мојава проста глава, никој така сигурно не победил досега. Баш никој! Човек да не поверува. Тоа е сè што сакав да ти кажам, рече Симон и повторно свирна низ нос. - Одново почнуваш, значи, рече Исак поткашлувајќи се. Но јас ти велам, човеку божји, престани еднаш да свириш. Не заборави дека тоа не беа никакви коњи. Сè некакви доодени ѓеремиња. Не остана веќе добар коњ во долинава Симон сосема реско го пресече воздухот над себе свирнувајќи низ нос најсилно што може. Рече: - Тоа е измислица, пиленце мое... Знаев дека нешто ќе измислиш. - Не, рече Исак, не е тоа никаква измислица. По секоја војна човек не може да најде ниту една сврзана работа. - Но тоа беше победа, рече Симон. И тоа каква! Не може да не зборува... Го слушаше ли говорот на другарот Лако. - Не сакам име да му чујам, рече Исак вистински луто. - По ѓаволите, рече Симон, што ти е тебе. Исак незадоволно ја затресе главата па сосема тивко, дури со мака изусти: - Мислам, тој ѓавол, стана шпион... Шпион стана Лако Настејчин. Не е веќе човек. Симон беше вистински вчудовиден. Непрестајно дуваше и свиркаше низ нос. Но потоа брзо се засмеа. - Една педа човек си, Исак Калејчин, рече Симон, но никој така ѓаволски не знае да измислува како тебе. Не си ти чисто семе, проклетнику. Ти си некое пијано копиле. - Ти си будала, рече Исак. Ти си колку едно бичиште, ама ум немаш ниту за кокошка. Будала си ти штом не веруваш во тоа. Кога ти велам дека е така, тогаш мораш да поверуваш... Симон поколебано рече: - Тој беше добар човек. Сиромав човек беше. Што му требало такви гнасотилаци. - Беше, призна Исак издивнувајќи. Но сега веќе не е. Оди тој под прозорците и прислушнува што зборуваат луѓето. Како загар нушка по амбарите. Бараат семе, пријателе мој. Немаат со што да се посеат полињата. Разбираш ли, човеку... Симон ништо не рече. Со замислен и тежок поглед гледаше низ градините кон полето. Тоа беше мртво и пусто. Нивите беа запуштени и изгорени. Тоа е лошо, помисли и му доаѓаше да се помоли. - Одвратно е тоа, го тргна гласот на Исак. Срамота е народната власт да го зема лебот од уста... - Полињата треба да се посеат, рече Симон сè така гледајќи некаде преку градините. - Треба да се посеат, рече Исак, но и народов треба да се остави еднаш на мира. Доста боботи, сакаше да рече Симон, но тој само ја испружи својата голема рака кон својата куќа во градините. Покажуваше на луѓето што се беа собрале во малата бавча пред куќата. Под расцутената праска луѓето слатко си мезетеа расол и пиперки туршија со лута пасквелска ракија. - Секој го гнети народецов наш, продолжуваше Исак. Никогаш мир, никогаш спокој... - Предај си го житцето што го криеш, пријателе мој, рече Симон смешкајќи се, и ете ти мир, ете ти покој до гробот. - Симон Бочкар! - рече изненаден Исак Калејчин. - Зар и ти си во партијата? - Ете ти сега, рече Симон искашлувајќи се. Јас сум само многу жеден. Тоа е мојата мака. Кој многу брбори секогаш задоцнува. Друг ќе го изеде зелчето и ќе ја исцица лутата ракија. Мораме да побрзаме, врашки поете! - Не викај ме така, рече Исак посмирено. Јас не сум поет, туку обичен епитроп. - Ѓавол нека те носи, рече Симон, само ти не си обичен епитроп. - Ти уште и бога го кудиш, рече Исак нишкајќи ја главата заканително. - Добро, добро, рече Симон, сакав да речам дека ти не си обичен епитроп. - Знам што сакаше да кажеш, рече Исак потсмевајќи се благо. Но твојот јазик е кус како и твојата глава... Ти не си за такви умштилаци. - Е, е, тоа, рече Симон, како ги викаа старите Грци тие со голем ум... - Ах, рече епитропот со вистинско задоволство смешкајќи се, и ти по нешто знаеш... Тие се викаат, пријателе мој... Гласот му запре пресечен и повеќе не излезе од него. Од градините, како да изникна од земјата, се појави другарот Лако. Смеејќи се тој весело довикна: - Таквите луѓе старите Грци ги викале филозофи. Симон Бочкар и Исак Калејчин застанаа како гром да ги погоди. Од каде тој сега наеднаш, помислија двајцата и се погледнаа со зачудени очи. - Ете така, рече најпосле Исак сосема тивко. Нели е одвратно да се прислушкува. - Добро, рече Симон соземајќи се. Ѓавол нека го носи... Денеска никого не можам да вратам. - Јас ќе се вратам, рече Исак чекорејќи назачки. - Еј, не будали се, рече Симон потерувајќи го коњчето назачки за да го достигне Исачето. - Не, рече Исак, не би сакал да се сретнам со овој ѓавол. Симон одвај успеа да го зграпчи и држејќи го за едниот ракав од провиснатото палто почна силно да го влече. Коњчето тупотливо забрза. - Пушти ме, стар ѓаволе, викаше Исак истргнувајќи се. Пушти ме ѕверу ѕверосан! Но веќе беа сосема блиску до Лако и тогаш двајцата, најпрво искашлувајќи се, а потоа во еден глас со подигнати глави поздравија јасно и гласно: - Здраво, другар Лако! - Да живее, се провикна Лако. Симон и Исак како вкопани застанаа на местата и исто така се провикнаа: - Да живее, другарот Лако! Потоа тупотејќи како војник пред својот старешина, Исак појде напред пред коњчето, Лако остана одзади, а Симон беше на средина како некој светец. Не знаејќи што да зборува, тој повторно запеа: Мер дер фер грми грми фер дер мер грми грми дер мер фер што не врне. - Убава песничка, пријателе, рече Исак пцуејќи. И двајцата најлошо ги пцуеше во душата. Тоа Симон многу убаво го знаеше по црвенилото на неговите образи. Знаеше дека тој е вистински разбеснет и затоа му доаѓаше слатко да се засмее. Но тој само се поднакашла криејќи ја насмевката во неговата широка дланка. - Ете така, рече Симон, најпосле, стигнавме. Бог нека ми е сведок колку ожеднев! Симон Бочкар зеде едно плетено италијанско шише и им го подаде на Исак и Лако. Рече: - Само пијте, добри пријатели! Од едно шише да пијам заедно со овој пес, помисли Исак и му се накостреши кожата. Раката така силно му затрепере, што за малку ќе го испуштеше шишето. - Пиј, пријателе, рече Симон смешкајќи се под мустаќ. Пиј, господ да ни прости... - Никогаш нема да ти прости, верицата твоја, сосема тивко опцу Исак кревајќи го шишето. - Чекај, другар епитропе, рече Лако. Не, не се пие така. Ете ти сега, помисли Исак, овој уште ќе ме учи како се пие. Но не се помрдна од местото. Гледаше во Лака со побелени и замрзнати очи. Лако го зеде шишето и наздравувајќи им на луѓето се провикна: - Да живее! - Да живее, се провикнаа луѓето подигнувајќи ги шишињата. Исак ја стресе главата како да се разбудува од страшен сон и почна да се закашлува. - Ова не е ракија, рече газејќи го со нога Симона. - Ова е оган, пријателе врашки... - Да живее, се провикнуваше Лако право во лицето на Исак. - Да живее, рече најпосле и Исак подигнувајќи го шишето. Откога добро се изнатрескаа, кај Исак се поврати старата храброст и кикотејќи се право во лицето на Лако рече: - Ти другар, имаш мајмунско лице, лебецот твој. - Да живее, се удираше по гради Лако. - И забите ти се мајмунски, житцето твое, пцуеше Исак. - Да живее! Да живее! - И гласот ти мајмунски, брашненцето твое ситно, пцуеше од срце Исак. - Ти си целиот мајмун, класот твој... - Сакам да те бацам, рече Лако и тетеравејќи се појде кон Исак. - Не, рече Исак. Ниту за жива глава! - Во името на народот сакам да те бацам, рече Лако подавајќи ја својата пијана муцка. - Во името на народот, промрморе Исак трезнејќи се. - Во името на народот, повтори Лако и ја зеде Исаковата глава. Тој веќе ништо не рече и не се подмрдна од местото. Остави да го љуби другарот Лако, а од очите непрестајно му течеа крупни солзи. - Проклет да бидеш Симоне, и колнеше и пцуеше во својата душа. - Проклет да бидеш стар демоне. Луѓето се превиткуваа од смеа и шлапкаа со своите широки раце извикувајќи некакви бучни пароли. Но добриот стрико Бочкар не даде во тоа да се претера. Го сакаше тој овој проклет мижурко Исак. Го сакаше тој повеќе од сите други, иако цел живот се пречкаа од дамка до сламка. - Пријатели мои, рече Бочкар развевајќи го црвеното знаме. Тогаш луѓето за час молкнаа застанувајќи мирно. Сè тоа беа сиромашни градинари и стари добри воини. Секој од нив имаше изминато по неколку војски и по неколку војни. Петре Беличот, како постојан трубач во касарните и на бојното поле, по навика, ги стави рацете на уста и затутка поздрав кон знамето. Очите на луѓето беа свртени високо кон знамето. - Браќа мои, рече со возбудлив глас Симон Бочкар, браќа мои, доживеавме за да го развееме нашето знаме. Што бевме ние Македонците на овој бел свет. Едно мало, кутро мравче...Тоа ние бевме и ништо повеќе. - Зборувај Симоне, рече исто така возбуден и со солзи во очите Исак Калејчин. - Зборувај, добар војнику. - Си спомнуваш ли, пријателе мој, рече Симон свртувајќи се кон Исак, си спомнуваш ли кога јуришавме за да го спасиме знамето. Рекоа дека македонското знаме било заробено... - Да, рече Исак, тогаш ѓаволски не излажаа Сите најдобри изгинаа. Симон потврдно кимна со главата и имаше таков израз на лицето, како тоа да било тој ден изутрина, како тој миг да излегуваше од пеколниот и крвав јуриш. Едно затаено пламенче се распали некаде во душата на луѓето и почна да лази од човек на човек. Се чинеше дека постои некоја голема согласност меѓу луѓето кога зборуваат за тие времиња. И никој веќе ништо не проговори. Тие како да се разбираа и молчејќи. Стоеја неподвижни и мирни како да се скаменуваа. Секогаш веселото лице на чичко Шчипек, со голема лузна на десното око, како да беше мртво и претворено во земја. Кирил Денго, најтивкиот маж во долината, гледаше кон небото како да ги бараше своите синови. Фиданко Лозанковски можеби си спомнуваше за жената. Веднаш по женидбата мораше да ја остави. Никогаш веќе не се виде. Кога се врати беше веќе старец и никого не најде во својата куќа. Лако исто така гледаше кон земјата и одвај се задржуваше да не заплаче. Сигурно си спомнуваше за децата и жената. Нив војниците ги одведоа една ноќ од долината и веќе никогаш не се вратија. Здравко Латко, Санде Немицата, Јонче Ѓоргов, Јонче Речков, Ангеле Ристески, Стојан Латковски, Климе Цацот, Коле Бубе, Петре Беличот сите тие добри и кротки мажи како магариња гледаа кон земјата и молчеа како да се стопуваа со неа. Сите тие личеа на дрвја погодени од некаков страшен гром. Во малата Симонова бавча беше сосема глуво како и небото и воздухот да беа мртви. Само некаде од градините, во правец кон Симоновата куќа, доаѓаше нечиј зарипнат потпевен глас. Тој пееше некаква борбена, војничка песна. Луѓето погледнаа кон таа страна и повторно останаа како занемени. Во стара, дотраена бугарска униформа нишкајќи се лево-десно кон нив доаѓаше најстариот Симонов син. - Гледај, рече Симон соземајќи се и засвирка низ нос. Гледај, па тоа е Петар! Тој е жив! Потоа исфрлајќи го знамето од раце се стрча кон синот. Но војникот како воопшто да не го забележуваше доаѓањето на Симона. Тој продолжуваше да издава команди и сè така да потпевнува некаква борбена бугарска песна. - Сине, рече Симон, сине мој... Петар, родено момче мое... Војникот ги собра рамениците и со своите побелени зачудени очи почна да се смее. Потоа ја заниша главата и повторно појде чекорејќи лева десна. - Петар, дете мое, го повикна Симон на име со глас што доаѓаше како од корен на некое старо дрво што се руши. Но војникот и сега не застана. Одеше сè така нишајќи се и трудејќи се да го задржи војничкиот чекор. Симон се стрча по него и силно, дури грубо го грабна во своите прегратки. - Ти си мојот син, рече Симон. Ти си мојот син, повторуваше силно и долго гушкајќи го во себе. Потоа го зеде под мишка и полека се упати кон куќата Симон смешкајќи се и плачејќи им рече да луѓето: - Тоа е Петар... Тоа е Петар, првото мое дете... Тој е жив... Најпосле се врати, родениот мој... Тој е жив, браќа мои... Луѓето потврдно климнаа со глава и еден по еден појдуваа кон војникот бакнувајќи го во челото. Војникот зачудено гледаше со своите побелени и преплашени очи. - За добредојде, рекоа луѓето и кришно изминуваа како да беа виновници за нешто. А Симон сеедно повторуваше со расплакан глас: - Тоа е Петар... Тоа е првото мое дете... Тој е жив. Најпосле се врати, саканиот мој... По Симоновите бакарни образи се тркалаа крупни, запалени солзи. Под расцутената млада јаболкница, зад Симоновата плевна, стоеше Марија Вецеска откривајќи си ги набрекнатите гради за да ги погледа со своето мало огледалце, што секогаш го држеше в пазува. Насекаде наоколу благиот приквечерен ветер лесно ги забрануваше расцутените дрвја. Марија Вецеска тивко, сосема тивко запеа некаква песна љубејќи го со своите усни малото огледалце. Пееше: - Ај ѓаволе, ѓаволе. Чекорите на таткото Симон Бочкар и неговиот син Ангел Бочкар ја тргнаа. Таа посрамена го испушти огледалцето од своите усти на земјата. Прошепоте со зарипнат глас: - Излегов на ветер, рече таа. Не можев да останам веќе дома... Додека зборуваше целото нејзино тело потреперуваше како заруменетите цветови на приквечерното сонце. Симон Бочкар застана малку подалеку од Јаболкницата и молчејќи гледаше кон небото. Потоа со поглед ги измина градините наоколу и гледајќи дека сонцето веќе заоѓа, се прекрсти со строг и уморен израз на лицето. По неговата густа и небричена брада засветкаа мали искри црвенило, беше лут до беснило. Причека додека Марија Вецеска ги закопча своите гради и потоа ги впери во неа своите уморни, широко отворени очи, безбојни, слични на летна прашина. Одвај прикривајќи го бесот прозборе нешто неразбирливо. Синот со својата дланка го чистеше испрашеното и распукано огледалце. Симон тресејќи го веќе испразнетото крпче со тутун во своето луле со студен поглед се сврти кон синот. Неговата жолта брада, цврста како ореова штица, се поткрена лево-десно и закрцка. Симон за час ја зграби синовата рака и земајќи го огледалцето го стави под нога. - Врати се дома, потоа со лутлив глас ѝ рече на Марија Вецеска. Врати се дома и не излегувај во вакво време, прошепоте со придавен глас. Во ова време не е убаво тоа што го правиш. Ѓаволот го каниш на гозба. Не сакам никаква срамота додека си во мојата куќа. Сакам да бидеш честита и добра девојка... Тоа сакам и ништо повеќе. Тој пријде поблиску до неа и подавајќи го лицето напред застана како вкопан и како маѓепсан стоеше пред нејзиното тркалесто, бледо лице, поднадуено од солзите што непрестајно ѝ течеа. Симон не можеше да не дувне низ нос. Секогаш тоа го правеше кога беше вистински изненаден од нешто. Со зарипнат и длабок глас рече: - Ти плачеш дете... Нешто се случило... Во тој придавен глас како да беше целата топлина на пролетното сонце што така долго, така долго пловеше над хоризонтот како голем, зрел плод од кајсија. - Ти плачеш, дете мое, повтори Симон Бочкар и ја зеде со своите големи опалени раце во себе. Потоа уште потивко, нежно ѝ рече: - Беше толкава кога те најдов во полето... Беше толкава, Симон покажуваше со рака кон земјата. Како ветер да те носеше низ полето. Синот на Симон Ангел Бочкар, за цело време гледаше на она место под ногата на својот татко каде што се наоѓаше здробено огледалце. Се сеќаваше за својата прва средба со неа. ...Тоа беше онаа година, некаде при крајот на пролетта, кога цели семејства беа иселувани по ноќите. Потоа и по самите денови војниците ги прогонуваа луѓето од родните куќи и ги носеа во непознати краишта. Некои зборуваа дека ги носат во бугарско, други пак во италијанско и Абисинија Но можеше да се случи да ги истераат во некоја глува ноќ и да ги закопаат длабоко во градините. Зашто во пролетно време кога надоаѓаше реката низ градините често отвораше цели гробишта. Градинарите тогаш си спомнуваа за сите исчезнати во долината и се чинеше дека ја препознаваат секоја коска. Тие денови, во една ноќ. исчезнаа и Дуковите, нивните најблиски соседи. Попусто тој таа изутрина ја очекуваше Васка Дукова за да појдат по лов на жаби во мочуриштето. Нивната куќа беше пуста и празна. Сигурно ги убиле, мислеше. Сигурно ги убиле. И од тој ден почна долго да скита низ градините за да ги пронајде нејзините коски. Мислеше дека лесно ќе го препознае секој нејзин дел. Одеше по градините од едниот до другиот крај на долината и со часови ги бараше нејзините коски. Најпосле, под големата плоча, на крајот од долината, најде некакви коски. Се мислеше дека тоа се нејзините. Ги прибра коските и од тој ден се затвори во напуштената плевна на Дуковите. Почна да прави мртовечки сандак за да ги закопа коските на Васка Дуков. Тоа го правеше неуморно и со занес по цели денови. Сакаше тоа да биде убав трон*. Еден ден, додека трескаво го шареше тронот со секакви цветови, во плевната дојде неговиот постар брат Златко Бочкар држајќи ја за рака неа, Марија Вецеска. Златко пееше некаква песна за птиците и скокалците. - Ќе биде ли еднаш готово, ѓаволе, рече постариот брат и прсна во смеа. Неговото црвено лице, како презреан патлиџан, целото се тресеше и се чинеше дека ќе пукне. Потоа бришејќи ја устата со својата широка дланка и одвај придржувајќи се за половина рече божем со сериозен глас: - Секој ден работи на овој проклет сандак. Величко Атанасовски вели дека тој полудува... 3ар не, ѓаволе? - Што тоа, рече Ангел безволно. - Дали е вистина дека полудуваш, рече постариот брат и повторно прсна во смеа. - Тоа е страшно, рече таа. Од тоа се изгубува сонот. - Ох, рече постариот брат. Тој од ништо не се плаши. Тој е ѓавол... - Ѓавол, рече таа загледувајќи се во долгунестото, бледо лице на Ангел Бочкар. Постариот брат се превиткуваше од смеа Тој се држеше за раскопчаниот мев. - Ѓавол, повторуваше тој. Ох, ама убаво име! - Ти си ѓавол, прашаше таа. - Која си ти, рече Ангел. - Јас сум од градот, рече таа. - Мачко една, рече Ангел. - Чичко Симоне, викаше таа со плачлив глас. - Тоа е мојот татко момиче, рече тој. - Јас овде живеам, рече таа. Јас сум неговата ќерка. - Ох рече тој, смеејќи се. Тоа не го знаев. - Зошто се смееш, прашуваше таа. - Зошто дојде кај нас, рече тој. - Во градот е војна, рече таа сосема тивко, речиси со шепот. Во градот е војна и нема луѓе, повтори таа. Ангел сега го остави тронот и подигнувајќи ја главата погледна право во нејзиното лице. Праша: - Каде е твојата мајка? - Таа умре, рече девојчето берејќи ги своите слаби раменици. - Каде е твојот татко, прашаше Ангел. - Тој умре, рече девојчето сè така берејќи ги своите раменици. - Тоа е лошо, рече тој шепотливо и сосема тивко. Овде ќе биде весело, момиче. - Би сакала да бидам на тој погреб, рече таа гледајќи право во неговото лице. Тој не одговори одеднаш. Најпрво со јазик ги полижа своите суви усти и заплеткувајќи рече: - Тоа ќе биде утре кога ќе зајдува сонцето. - Добро, рече таа, ќе дојдам утре кога ќе заоѓа сонцето. Кога другиот ден приквечерината таа дојде, тој беше изненаден, но и радосен. Иако беше доста уморен, ѝ се насмевна пријателски и топло. Таа беше изненадена од длабочината на гробот. Никогаш пред тоа не видела како ги закопуваат луѓето. - Тоа е вистински гроб, прашаше таа. Тој потврдно климна со своето испотено лице. Рече: - Тоа е вистински гроб. - Ама е длабок, рече таа исчудувајќи се. - Така треба да биде, рече тој. - Зар толку длабоко ги закопуваат луѓето, прашуваше таа. - Да, рече тој, многу длабоко. - Зошто ги закопуваат толку длабоко, прашуваше таа. - Сигурно да им биде топло, рече тој. Таа потоа лизгајќи се низ земјата се спушти во гробот. Топлата запара од земјата ја удри во лицето и таа со придавен глас рече: - Сигурно затоа... Потоа се искачија и застанувајќи на купот од исфрлената земја почнаа длабоко да вдишуваат од слаткиот мирис на расцутените градини. - Убаво мирисаат, рече тој. Убаво мирисаат, мачко една, помисли таа спомнувајќи си за изминатиот ден. - Нели убаво мирисаат, повтори тој. - Убаво мирисаат ѓаволе, рече таа и нежно се опре на неговото рамо. Тој се поднаведна за да го подистави своето рамо и отскокна на страна. - Ѓавол, рече таа и ја зеде неговата глава. - Не викај ме така, рече тој. - Ама имаш слаб врат, рече таа. Ангел потврдно ја заниша главата. Навистина имаше слаб врат. Личеше на вишнова шишка. Кога ќе задуваше посилен ветер се криеше на некое сигурно место. Сè се плашеше дека еден ден ќе остане без глава. - Навистина имаш толку слаб врат, повторуваше таа не тргнувајќи ги очите од неговото лице. - Знам, прошепоти најпосле тој. Тоа не изгледа многу убаво. Јас имам најслаб врат од сите луѓе. Тоа е многу лошо. - Убав си, рече таа и почна да му ја поправа разбушавената коса. - Не сум убав, рече тој вистински засрамен. Не сум убавец. Сите момчиња од нашата долина се плашат од мене. Но јас не сум ѓавол, момиче. Неговите очи светкаа како младите цветови изутрина кога ќе го почувствуваат првиот сончев зрак на себе. Се чинеше дека се растопуваа во чиста утринска роса. - Не, рече таа. Ти не си ѓавол. Како сакаш да те викам? - Ќе ме викаш Ангел, рече тој. - Ангел, рече таа и повторно се засмеа. - Не смеј се, рече тој налутено. Такво ми е името. Така сакам да ме навикуваш. - Ангел, повтори таа сè така загледана во неговите заискрени очи. - Викај ме така, рече тој, сакам и пред луѓето така да ме викаш. - Ќе те викам Ангел, рече таа. Ќе те викам секогаш така и пред луѓето. Потоа таа се подигна на прсти и го бакна в чело. Тој почна со дланка да се брише по челото. - Тоа е лошо, рече тој со возбуден глас. Пред мртовец тоа не смее да се прави. - Тоа се само коски, рече таа исто така исплашена. - Не се само коски, рече тој. Во нив се крие и душата. Таа се гледа... Луѓето немаат душа, луѓето станаа волци, ѕверови, убијци, од некаде дојде во неа оној глас на жената што живееше на спротивната страна од нивната куќа. Жената излегуваше пред својата куќа и секоја ноќ тоа го повторуваше. Понекогаш тоа го слушаше и во сонот. Но сега тоа не беше никаков сон, таа јасно го слушаше оној писклив, неприроден глас на жената. Прилепувајќи се во него сосема тивко рече: - Сигурен ли си дека луѓето имаат душа... - Сите луѓе имаат душа, рече тој. Сега треба да се помолиме. Се спуштија на коленици пред мртовечкиот сандак. Тој почна да изговара некои неразбирливи молитви, а таа пееше некакви војнички мелодии што секој ден ги слушаше во нивната улица. - Пеј нешто друго, рече тој. - Не знам, рече таа. Не знам ништо друго. - Тогаш молчи, рече тој. - Сакам да се помолам, рече таа со плачлив глас. - Добро, рече тој. Тогаш моли се. - Ама како, рече таа. Тој ѝ ги прекрсти рацете на гради и рече дека треба само да гледа во небото. - Но јас сакам да се молам, плачливо рече таа. - Молчи, рече тој, треба да побрзаме. Сонцето заоѓа. Стани и собери ги најубавите цветови... Тоа ќе биде доста за твојата молитва. Девојчето стана и речиси со радост се стрча кон градините. Се врати целата натоварена со цветови. Радосно довикуваше: - Тоа се најубавите цветови... Ангел сосема тивко ѝ даде знак да молчи. И таа замолче спуштајќи се до него. - Проклети мочуришта, проколнуваше Ангел. Проклети мочуришта, зборуваше тој, а очите му беа влажни и светкаа. Каква врска имаат мочуриштата со оваа работа, одненадеж помисли таа зачудена и исплашена. Еден час не трепнувајќи гледаше во Ангел со своите крупни, црни очи, но ништо не можеше да разбере. - Проклети мочуришта, повторуваше тој, а солзите му течеа низ тенките образи. Тогаш таа се прилепи уште поблиску до него и исто така почна да проколнува: - Проклети мочуришта, шепнеше и таа. - Таму одевме да ловиме жаби, рече Ангел, проклети мочуришта. - Таму одевме да ловиме жаби, повтори таа, проклети мочуришта. - Проклети мочуришта, шепнеше тој. Никако не можеше да се ослободи од нивните огромни блатниви очи. Тие пусти и зовриени од топлото сонце се кикотеа право во неговото лице. Беа така огромни и пусти. Само понекаде како случајно залутана меѓу жабјите цветови се забележуваше бледата лика на децата што ловеа жаби. Децата ловеа жаби за војниците. За тоа добиваа корка леб. Секој ден изутрина и сè до првата приквечерина децата квекаа низ мочуриштето за да ги примамат жабите. Понекогаш сонцето беше толку блиску над нивните глави и се чинеше дека ќе ги стопи. Тогаш тие како вистински жаби потскокнуваа насекаде по мочуриштето. Тој ден Васка Дукова ги украдна жабите на Велчо Игнатовски, си спомнуваше Ангел. Така со украдените жаби како мала, прогната ѕверка криејќи се низ мочуриштето и лазејќи низ блатото бегаше од стрвните очи на детето. Ох, тоа беше пеколен лов. Тие лазеа по блатото слаби и гладни. И кога се чинеше дека потопуваат и исчезнуваат во мочуриштето, тие повторно се подаваа со своите слаби тела и лазеа. Лазеа. И целото мочуриште по нив беше подигнато и лазеше. Се чинеше дека жабите учествуваат во оваа проклета игра. - Тоа се моите жаби, рече Белчо Игнатовски достигнувајќи ја зазбиван и целиот во кал. - Ти ги украдна моите жаби, пискаше тој со својот запален глас. Таа исплашена и немоќна, како уловена мала птица, молчеше силно притискајќи ја торбата со украднатите жаби на своите гради. - Врати ги моите жаби, рече детето со плачлив глас. Таа сè уште молчеше одречно нишкајќи ја главата. Едно искубано жолто перче ѝ паѓаше на лицето и го исполнуваше целото нејзино суштество со некаков потаен морничав немир. Прозборе нешто неразбирливо издишувајќи длабоко. Потоа повторно почна да бега низ мочуриштето. Но момчето беше цврсто решено да си ги поврати жабите. Цврсто беше решил да ја прогонува сè додека не цркне. Знаеше дека таа не ќе може далеку да побегне. - Мала вештице, рече тој и почна повторно да ја прогонува. Кога ја достигна најпосле таа сосема преморена седеше во блатото. Жабите ги држеше на своите гради. Беше решена да се бори за тие жаби. - Сега нема да ми побегнеш, рече детето и профуче со својот железен стап за ловење жаби право во нејзиното лице. Железниот стап за ловење жаби остана во нејзиното десно око. Илјади жаби наеднаш поскокаа и закрекаа Насекаде беа само жаби. Жаби. Целото мочуриште се претвори во огромна жаба. И сонцето и небото доби крастава боја на жаба. Сите предмети наоколу станаа жаби. И децата. Цели денови потоа децата неуморно го бараа нејзиното око во мочуриштето. Го бараа со своите раце превртувајќи секој жолт цвет во мочуриштето. Никаде го немаше нејзиното око. - Ќе го најдеме, ѝ зборуваше тој сосема тивко. Ох, сигурно ќе го најдеме. - Можеби е во некоја жаба, рече таа преплашено. - Ќе ги распараме сите жаби, рече тој. - Можеби војниците го изеле со некоја жаба, рече таа липајќи. - Не, рече тој. Сигурно тоа е овде некаде. И повторно почнуваа неуморно да го пребаруваат огромното мочуриште. - Ќе го најдеме, сеедно повторуваше тој водејќи ја за рака Ќе го најдеме во некој цвет. Таа одеше по него и шепотеше: - Златно мое дете... Златно мое дете. Беше за неколку години постара од него. А изгледаше толку мала и изгубена И тој беше слаб како ѓавол. Нејзината појава го утешуваше. - Златно дете, шептеше таа сè така цупкајќи низ мочуриштето. - Не викај ме така, рече тој, не сум златен... - Златно мое дете, го слушаше нејзиниот глас и сега додека се молеше на добриот господ за нејзината душа. - Проклети мочуришта, рече тој и се прекрсти. - Проклети мочуришта, рече и таа прекрстувајќи се. - Сега треба да завршиме, рече Ангел. Сега за сè знае добриот господ. Тој уште еднаш се прекрсти и полека се наведна на тронот за да го спушти во дупкат. Потоа и двајцата заплакани почнаа да ја сипат земјата. Тоа траеше долго, долго... Гласот на таткото Симон како да го тргна од некој далечен и тежок сон и тој потскокнувајќи на една нога рече: - Ти не знаеш како беше... Симон понесен од сопствените мисли и не обрна внимание што зборува синот. Поправо, воопшто не го разбра неговото мрморење. Симон сеедно повторуваше: - Беше така малечка и паметна, се насмевна и неговите големи очи со чудна топла насмевка ја погалија по лицето. - Беше како верверица, рече Симон милувајќи ги нејзините коси. Таа гледаше со неподвижен поглед во Симоновото лице и како човек што не разбира ништо тажно ја заниша главата. Личеше на преплашена бедна животинка што тешко го поднесува укорот на својот стопанин. Сега таа на глас заплака љубејќи ја грубата, рапава Симонова дланка. - Не плачи, рече Симон сосема тивко. Не плачи дете мое. - Ох, рече таа липајќи. Ќе родам дете, чичко Симоне... - Ќе родиш дете, рече Симон и свирна низ нос еднаш од едната, потоа од другата страна. Беше вчудовиден и избезумен. - Еј ѓаволе, рече Симон, чу ли што рече. Ќе има малечко... - Знаев, рече Ангел, јас го знаев тоа. - Што, рече Симон мавтајќи со рацете во воздухот како да се бранеше од некое разјарено осило. Што, повтори тој, ти знаеше. Потоа Симон се сврте кон синот и со треперлив глас рече: - Слушај, рече тој тешко издивнувајќи. Од каде ти го знаеше тоа? Ангел стоеше понастрана со рацете под мишки и како избрливено куче потскокнуваше на една нога. Се чинеше дека е роден на една нога. Непрестајно потскокнуваше во круг и мрмореше нешто нејасно што сигурно само тој го разбираше. - Сакам да знам, викаше Симон, сакам да знам од каде ти знаеш, проклет ѓаволе... ... Кога дојде пролетта, си спомнуваше Ангел, но никако не знаеше да си спомне која година беше тоа... Знаеше дека тоа беше во некоја ѓаволска пролет кога луѓето ги напуштија своите смрдливи колиби и заедно со сонцето се истркалаа на плуските. И млади и стари жени и деца дојдоа на плуските и секој ден и секоја ноќ се вареа на жешкиот песок. Градините беа пусти и мртви. Во нив беа сместени уморните коморци. Секој ден доаѓаа сè нови и нови војски. Едни доаѓаа, други си одеа. Непрестајно. Градините беа претворени во касарна. Тогаш никој од луѓето не навратуваше во градините. А сега и војниците беа сè повеќе злобни и изгледаше дека никако не можеа да ги гледаат луѓето. Никој, никој не се осмелуваше таа пролет да појде во градините. Сите луѓе беа на плуските. Една жена се превртува де на мев де гледа со ококоравени очи кон белузлавото небо над плуските. Жената испушта некој неподнослив крик од себе и се превртува. Со нечовечки очи бара некого удирајќи со челото по врелата песок. - Трудна е, рече Голтакот Пумпалоски одлепувајќи се од земјата. Ја извади капата и крстејќи се почна да пее некоја молитва. - Што, прашуваа пробудените луѓе триејќи си ги очите. - Молк, рече Голтакот прекрстувајќи се. Таа се породува. - Што, рекоа луѓето изненадени потскокнувајќи од своите места како да беа опечени од живожарица. - Ти секогаш нешто измислуваш, рече еден од луѓето. - Престани, рече Голтакот со лутлив глас. Замолчи еднаш и прекрсти се. Таа се породува. - Таа е улавата Устијанка, рече некој од луѓето. - Таа е улава, рекоа и другите луѓе. - Ќе роди улавата Устијанка, рече Голтакот. Жената офкаше, лазеше по плуските, гребеше со рацете по земјата и липаше на глас. - Проклети, рекоа луѓето. Кој можел тоа да го стори. - Можеби ѓаволот, рече стариот епитроп. Тој сега владее со земјата. - Замолчи, проклета пијаницо, рекоа луѓето. - Можеби војниците, рече стариот епитроп кикотејќи се. Луѓето молчеа како занемени. Гологлави чекаа да се породи улавата Устијанка. Но таа не се породи тој ден. Таа не се породи ниту другиот ден. Се чинеше дека се породува целата таа пролет. Таа пролет беше чудна пролет. - Ѓаволе, го слушаше нејзиниот глас, се плашам, да појдеме одовде... - Не, рече тој, не треба да се плашиш. Тогаш ја земаше за рака и ја поведуваше нагоре кон плуските. Бескрајно долго се влечеа по усвитената и мазна површина на плуските. Се искачуваа на највисокото место. - Гледаш, момиче, ќе речеше тој, сега сме далеку од сите... Сега сме сами. - Да, зборуваше таа, сега сме далеку од сите. Добро е што сме заедно. Гледаа кон долината што бесшумно се затвораше заедно со молкот на приквечерното сонце. Над реката доаѓаа птиците и долго кружеа. - Гледај, рече таа, дојдоа птиците. - Секогаш во ова време доаѓаат, рече тој. Секогаш во пролет доаѓаат. - Пролет, шепна таа не иставајќи го погледот од птиците што долго, долго кружеа над реката. - Пролет, сеедно шепнеше таа. - Да, рече тој. Доаѓа пролетта... - Тогаш луѓето си ветуваат дека ќе се сакаат, рече таа, дека секогаш ќе бидат заедно. - Добро е тоа, рече тој. Добро е што луѓето ја избрале пролетта. - Заколни се дека ќе ме сакаш, ѓаволе, рече таа. И јас ќе се заколнам. - Стрикото Шчипек вели, рече тој, дека тоа се прави изутрина. Тогаш господ сигурно ќе ја послуша молитвата. - Тогаш ќе го чекаме утрото, рече таа сосема тивко. Цела ноќ ќе го чекаме... - И нема да заспиеме, рече тој земајќи ја нејзината глава во себе. Таа го бакна неговото чело и тивко запеа некаква песна за пролетта и птиците што ја пееја градинарите кога изутрина појдуваа во своите градини. Пролетта доаѓаше растурена и шумна. Тие, пролетни денови донесоа и голема возбуда за луѓето. Тоа беше радосна возбуда. Луѓето ја очекуваа и ден и ноќ. Таа секогаш беше во нив. Гладните луѓе, истераните луѓе од своите градини, понижените луѓе се прегрнуваа на плуските и се љубеа како првпат по толку години да се виделе. На италијанските и бугарските војници им беа одземени пушките и тие послушно чистеа грав и лупеа компири за германските колони. Тие сега изгледаа многу љубезни спрема луѓето. Понекогаш се искачуваа на плуските и долго и со благ глас раскажуваа за својата земја и за своите домови. Пушеа дробен тутун што им го даваа луѓето и непрестајно климаа со глава заблагодарувајќи се. Откого почна да се породува Устијанка тие поретко доаѓаа на плуските. Изгледаа како избрливени кокошки и сеедно ги береа рамениците божем не разбираат ништо. Умилно се крстеа кон небото. - Проклети ѓаволи, ќе речеше некој од луѓето и ќе им плукнеше пред носот. Тогаш тие покорно стануваа од своите места и тешко и тажно слегуваа кон градините. Распашани и раскопчани без својата војничка палета, со тешки дрвени налани на босите нозе, тие веќе не личеа на војници. Тие веќе не личеа ни на луѓе. Така беа тажни и несреќни кога слегуваа низ плуските тромо нишајќи ги рацете кон земјата. Тогаш луѓето повторно ги довикуваа да се вратат. Тие уште понесреќни и потажни повторно се враќаа кај луѓето. Потоа долго никој ништо не зборуваше. Можеби беше страшно по цел ден да се лупи компир и да се чисти грав. Можеби беше ужасно што беа сами и што тие убави и здрави мажи мораа како нечесни жени да вршат само една работа. Сигурно тоа беше проклета работа. Еден ден, можеби тој ден се породи и улавата Устијанка, малиот карабинер Фабрицио на глас почна да провикува: - Мама миа... Зошто не убите нас... убите нас... убите мене... Мама миа, убите, убите... Кутриот мал Фабрицио, рекоа луѓето, кутриот мал Фабрицио се помрднал од умот. Неговите зелени, секогаш насмеани очи, полни со треперливи италијански мелодии пресушија како најсилен пожар да беснееше во нив. Гологлав и бос одеше низ долината карабинерот Фабрицио и им ја подаваше на луѓето својата убава глава. - Кутриот мал Фабрицио, зборуваа луѓето. Тој ден карабинерот Фабрицио се застрела на плуските. Кога умираше рано изутрината очите повторно зелено му светкаа, во нив се насмевнуваше благ поглед што полека, полека гаснеше. Луѓето го променија во нова облека и по сите пасквелски обичаи го закопаа под големата плоча надвор од гробиштата. Тука ги закопуваа сите туѓинци и несреќно изгубени животи. Целата таа изутрина камбаните ѕвонеа за мир и покој на душата на малиот карабинер Фабрицио... Тоа беше некакво проклетство што ја запознавме пролетта во тие денови, мислеше Ангел сè така потскокнувајќи на една нога. - Зборувај проклето копиле, го штрекна силниот глас на таткото и тој потскокнувајќи на една нога почна да се оддалечува. - Знаев, рече тој берејќи ги рамениците. Неговото долгунесто слабо лице со детска кожа се коштавеше како да беше погоден од најлут ветер. - Знаеше, проклетнику, рече Симон кршејќи една голема гранка од јаболкницата. - Знаеше, проклет ѓаволе... Тој сè уште потскокнуваше на едната нога и ги береше рамениците молчеливо поднесувајќи ги жестоките удари на таткото. А кога веќе не можеше да ги издржи бесните налети на Симона со плачлив глас рече: - Немој да ме повредиш, стари... Ќе одговараш пред младинската организација. Сигурно ќе одговараш. Зашто јас сум одговорен по чистотата... - Птуј, ѓаволско семе, рече Симон зазбиван фрлајќи го стапот. Потоа со наведната глава, потсмевајќи се под мустаќ, ѝ пријде на Марија Вецеска и земајќи ја за рака ја поведе низ градините кон својата куќа. Таа сакаше нешто да рече, но неговиот глас ја замолчи. - Само мир, рече тој смешкајќи се засрамено и непрестајно нишкајќи ја главата лево-десно... Веќе беше ноќ и над градините јуреше јужниот ветер. Тие молчејќи брзо и лесно чекореа кон куќата. По нив потскокнувајќи на една нога доаѓаше Ангел. Симон стоеше на прагот од вратата со наведната глава и спуштени раце кон земјата. Ангел се искачува на прозорец за да излезе од куќата. Тоа го прави за да не се сретне со таткото. Со кришен поглед гледа во Симоновото лице. Симон е голем и со растурена коса над чело. Златни кичери коса сè уште му се искраднуваат од под капата како на некое момче. Криејќи ја насмевката под скастрениот мустаќ тој гледа во жената отспротива Тоа е неговата снаа. Таа со отворени коленици лежи на сонце како божем да се моли за дожд. Темниот сјај на нејзините убави нозе потсеќава на запаленото небо провиснато над ниските сламени покриви. Секој час може да избувне пожар. Од куќата излегува најстариот Симонов син и тупотејќи со војнички чекор застанува мирно пред отворените нозе на својата жена. Ја поздравува исто така војнички и потоа се свртува кон таткото. - Господ да те благослови, вели Симон сосема тивко како за себе. Во негова рака сме сите... Сите ќе свршиме кој од ум кој за ум... Жената се протегнува и се собира како млада јуница на сонце. Таа го доловува секој поглед на Симон со нејзините светли, водени очи. Таа праша: - Рече нешто? Симон сè така се смешка подигнувајќи ја косата над чело. Се чешка по раскопчаните гради и дувка во пазувите. - Рече нешто, повторува жената. Тој висок и поднаведнат стои на вратата и не се помрднува. - Јас ќе појдам до плевна, зборува жената и тромо се одделува од топлата земја. Целата снага ѝ крцка, земјотрес ја зафаќа целата земја. Фрчејќи со широката задница оди кон плевната. Сонцето лази по земјата и ја запалува. Небото пламено се приближува кон земјата. Од куќата доаѓа плачот на Симоновата ќерка. Седум дена и седум ноќи веќе очекуваат да се роди нивниот славен внук. Ох, ќе биде тоа весела гозба. Сите ќе се испијанат. Ќе пијат за душата на доброто зетче Васил Глог. Бог душа да му прости. А весело момче беше зетчето и имаше убаво лице како девојка Можеше да се рече дека тоа беше најлично момче кога ќе се насмевнеше. Ѓаволски сакаше да се смее зетчето, бог душа да му прости. Така и заврши. Кога се врати од планина со борците, а само што беше појден, зетчето сè претури во својата куќа од радост и накрај се прострела... - Се вратив, мајчеле мила, викаше пресреќното зетче љубејќи ја својата мајка. Се вратив здрав и жив. Беше толку среќен што си втера цел куршум право в чело. Се разбира, тоа беше не сакајќи, играјќи со пушката, и кога умираше долго му се исповедуваше на добриот бог и го молеше да му прости за глупоста. Та тоа беше само смеа, бладаше тој. Тоа беше веселба, шепнеше издивнувајќи. Човек не знаеше дали да плаче или да се смее, помисли Симон. Од куќата сè посилно доаѓаа плачовите на ќерката. Се имаше впечаток дека таа поулавува. Ангел одвај се држеше на прозорец. И најтивок ветер би можел да го сруши на земјата. Некој во околината свири на армоника. Сигурно тоа е постариот брат. Браво, другар Златко. Тој се приготвува за настапот на младинските смотри, а се случи и да се заљуби таа пролет. Браво, другар Златко... Прекрасно свириш на армоника. Ако така продолжиш, сигурно далеку ќе дотераш. Неговата песна ја исполнува целата околина. Симон сè уште не се помрднува од вратата. Гледа во малото парче небо што се наѕира низ свенетите гранки на дрвјата. Плодовите капат изгорени и суви. Во градините како да има погреб. Пусто е и глуво во градините. Само повремено доаѓа војничкиот чекор на Петар. Тој шетка низ градините со својата коза во која е страсно заљубен. Со своите раце ја нахранува и исто така нежно ја милува... Жената се појавува пред врата и мавта со своите голи раце. Вика: - Дојди човеку, зборува таа раскопчувајќи ја својата ленена кошула. Градите ѝ се бели како небото во рано лето и исто така ѝ светка кожата како да блескаат сто утрински сонца од неа. - Дојди жити крст, шепне снаата. Симон одречно ја нишка главата и како фатен во забран сосема тивко рече: - Зошто, ѓаволска жено, ме избра мене. - Ти си мирен човек, татко, рече снаата, ти си мирен и добар човек. - Врашка жена, рече Симон и се прекрсти. Жената паѓа на коленици, налегнува на земјата и силно ја гмечи со своите гради. Еден глас како гром откорнат од срцето на свети Илија со виорна брзина се шири во куќата. Мајката Глогова насмеана го држи внучето во своите раце, а низ нејзините избраздани образи, со топла боја на земја, непрестајно течат крупни солзи. Внукот е грласто дете и ја заглушува целата околина Од неговиот глас сите предмети се поместуваат од првобитната положба и патуваат без врска наоколу. Симон како поулавен ја напушта куќата и бега низ градините кон полето. Симоновата снаа проколнува по него. Таа се тркала на земјата целата избрливена и во пламен. Некаде од околината доаѓа песната на постариот брат. Таа е некоја нова, ударничка песна. Никогаш така убаво не свирел, тој проклет ѓавол, рече Ангел спуштајќи се од прозорецот. - Нели убаво свири, ја праша снаата. - Убаво, рече таа, ти можеш. - Можам, рече Ангел, и јас можам. - Сигурен си, прашува жената благо смешкајќи се. Тој ѝ го подава јазикот и потскокнувајќи на едната нога појдува низ градините кон долината. Насекаде по патот жени и мажи, деца и старци се влечат како црна глутница. Силни бучотии ја распарчуваат мирната долина. Веќе неколку дена по ред траеше преселувањето на луѓето. Насекаде заглушува бучотијата на големите автомобили. Уморните и небричени мажи потсеќаат на разбиена војска, парталави остатоци на столчени воини што грчевито отстапуваат пред некаква силна наезда. Се имаше впечаток дека долго време сиве овие луѓе не спиеле, дека на нозе поминале многу денови и многу ноќи. Мажите со изгаснати очи зачудено гледаа едни во други. Наоколу беа градините напуштени и пусти. Луѓето сигурно станале неспособни да ги препознаат околните предмети. Градините се исечени и изгорени. Сè уште мириса на војничка помија и барут. Луѓето око не изваваат од градините. Повеќето од нив се градинари, аргати, сиромашен свет, добри лозари. Свиткани под тежината на црвените знамиња се печат на пролетниот припек. Се забележува и по некој тажен тапанџија од планинските села кој со мака се придржува да не излета во некоја бразда. А одвреме навреме се слуша и пискливиот глас на пасквелските трговци и контрабандисти. Тие паднати во безнадежно тараликање, а не сакајќи така скотски да се помират и толку бедно да завршат со својата надуеност и гордост, сметаат дека во овие моменти е најхрабро да се пцуе и проколнува ова расипано племе македонско, без цар и царевина, испогането семе балканско. Се разбира, тоа го чинеа на полуглас. О, колку беа несреќни што се родиле во оваа земја македонска, заборавајќи дека само пред малку време силно бректеа на сиот глас за да ја истакнат својата топла јужна крв на тој начин што си ги продаваа жените и сестрите за едно шаторско крило. Нивните грашести мешиња се покажаа дека се могу незгодни за вакви прилики. Навикнати на шпекулации и безделничење, родени само за сенка и измама, именувани во селските совети заради парите, сега пристегнати и згмечени во оваа шарена маса од луѓе, тие многу тешко дишеа. Но, тие не беа ја изгубиле сосема својата надеж и присебност, не, - тие не заборавиле да ги понесат своите книги на должниците. Ги имаат изнастегнато по своите џебови и пазуви, речиси, беа натоварени со нив од глава до петици. Ќе помине оваа матна река, зборуваа нивните матни, запалени очи. Краток ќе им биде животот на овие црвени ѓаволи. Тогаш повторно ќе се пресметаат, повторно ќе си ги видат сметките. Така стегнати овие мали човечиња со слаби и меки мускули, како и нивните помисли никако не можеа мир да најдат. Жените им изгледаа огромни и не можеа да седнат на едно место. Тие се облечени во по неколку пара секакво здолниште и редени фустан врз фустан. Така им беа облечени и нивните ќерки и синови. Се потеа и пукаа зазбивтани како прехранети животинчиња. Сигурно секој дел од таа облека цел живот ќе им тежи. Тие беа најнетрпеливи и одвај чекаа да појдат. Но одредот на младите ударници: - курсисти ѕидари, курсисти слаткари, курсисти сликари, курсисти поети, курсисти свирачи, сите тие без никаква забуна и сосема спокојно ја исполнуваа секоја точка од предвидената програма за оваа прилика. Курсистите трактористи се доста весели и непрестајно како навиени пеат некакви чудни песни, курсистите агитатори го испробуваат својот силен глас, - земјата се тресе од нивните пламени и искрени пароли, - а пак курсистите поети со миловиден збор ги будат поспаните и уморни луѓе. Сепак, најголема улога си одиграа курсистите свирачи со својата весела музика. Се отвораат очите, светкаат радосно и весело лицата на луѓето. Рацете се извиваат високо кон небото и песната се шири високо до небото. Луѓето весело и среќно пеат. Сите тие се доброволци и патуваат по леб, по ветената земја, по бескрајното небо на сремската земја. Патуваат кон сонуваната златна земја. А малку кој од нив и знае нешто за таа земја. Но повеќе ништо не може да ги врати, тие раскажуваат на глас за својата нова земја страсно и со љубов, ги претскажуваат годишните времиња и нагодуваат за плодноста. Зборуваат како да се враќаа во својата земја. Изгледаа весели и среќни, дури можеа и да се смеат. Сигурно тие беа многу тажни за градините иако целиот живот само аргатувале од глад. Можеби се смееја за да не плачат. А беше веќе сè готово и требаше да појдат. Се чекаше на младинскиот одред што беше испратен за да набере цвеќе. Тоа беше последната точка од програмата. - Никогаш да не го соберат, мрмореше Ангел потскокнувајќи на една нога од автомобил до автомобил и барајќи ја Марија Вецеска. Насекаде натрупани немоќни човечки тела. Уморни и безживотни. Ангел сè така потскокнувајќи продолжи да ја бара меѓу луѓето. Насекаде наоколу се простираше пасквелското поле. Пусто и пожарено. На тврдата распукана земја лежеше Симон грицкајќи некаква спржена трева во устите. Гледаше некаде во далечината со брадата удирајќи во земјата. Во полето немаше ниту жива душа. Се чинеше дека тука поминал некаков страшен пожар и сè изгорел. Сите бубачки беа стопени и црна прав беше налегната по полето. Полето беше мртво и напуштено. Глуво. Само повремено доаѓаше некакво нејасно подземно боботење. Можеби земјата се руши, помисли тој, а во очите му се плеткаа неколку недоорани топли бразди... „Некаде од долината доаѓаше ѕвонот на камбаните“, си спомнуваше. Беше летна изутрина и зароси ситен, топол дожд како во пролетно време. Тој се враќаше од полето качен на своето коњче. Во скутот цврсто го држеше мирното тело на жената. И тивко, сосема тивко и пееше некаква песна како да сакаше да ја заспие. А таа веќе беше заспиена и камбаните непрестајно биеја и со својот бакарен ѕвон ја распарчуваа неговата песна. Тој пееше некаква песна што се пее во деновите кога момчињата за првпат се испраќаат војници. Којзнае на што си спомуваше во тој миг. Пееше и плачеше. Луѓето по патот што го пресретнуваат молчејќи ги вадеа капите од своите глави и се прекрстуваа. - Ти си ловец, го праша еден непознат човек со перје на главата. Симон потврдно ја заниша главата, исцедувајќи ја од себе последната насмевка. - Ѓавол да те носи, помисли, од каде сега ти... - Тоа веднаш се гледа, рече непознатиот. Сигурно си добар ловец. - Ох, рече Симон насмевнувајќи се гласно, јас сум најстрашниот ловец во оваа долина. - Јас сум даночник, рече непознатиот издолжувајќи го вратот, но го сакам ловот. Има за тоа полно убави приказни. - Да, рече Симон, ловот е убава работа. Во оваа планина има полно дивеч. Полно дивеч, пријателе... Даночникот потврдно и весело климна со главата. Можеби во тој миг си спомна за некоја убава ловџиска приказна. - Дивечот, тоа ти е слатко месо, рече мудро даночникот. „Ох, тоа е многу слатко месо“, му доаѓаше да крикне на Симона, но тој ништо не рече. Си спомнуваше за онаа година кога беше одржан големиот лов... ...Беше тоа во лето, некаде пред почетокот на жетвата, во една ноќ, полна со месечина и распеани штурчиња. Тогаш низ долината како од бура дотерани дојдоа гладните момчиња. За нив луѓето ништо не знаеја. Момчињата биле од далечна земја. И зборуваа на друг јазик. Момчињата дојдоа таа ноќ во долината во кратки панталонки и летни кошули. Нивниот зарипнат глас го разбуди целото село. Тие беа гладни. Момчињата беа многу гласни. И уморни. Којзнае колку долго бегале. Се чинеше дека беа прогонувани од најчудовишна ѕверка. Одвај пекајќи изговараа: - Мајко, молеа гладните момчиња со подадени раце, мајко дајем ти кошуљу за хлеба. Гладните момчиња ги слекуваа своите летни кошули и им ги подаваа на луѓето. - Држи мајко, липаа крвавите усти на децата, то је нова кошуља. Луѓето мафтаа со рацете во воздухот како од оган да се бранеа. - Не, рекоа луѓето. Држете ги своите кошулчиња. Потоа се чуја пукотниците на војниците што слегуваа низ ридот. Гладните момчиња заборавија на лебот и безглаво почнаа да трчаат надолу низ градините кон полето. Тука ги пристигнаа војниците. Момчињата беа прикриени низ житата како мали зајачиња. Седум дена и седум ноќи траеше големиот лов. Кучињата и војниците непрестајно ги бркаа гладните момчиња низ житата. Тие лазеа и се прикриваа како мали тишки. Понекогаш штом ќе молкнеа гласовите на војниците и лавежот на куќињата, тие измамени ги подаваа своите глави како изгорени цветови на перуника. Тогаш војниците се закикотуваа и нишанеа од сите страни на тоа место. Лелекаа житата и паѓаа мртви. Покосени паѓаа зазреаните жита. Седум дена и седум ноќи непрестајно низ полето течеше крв. И лебот стана крвав. О, тоа беше солен леб. - Дечиња како зајачиња, шепнеа луѓето. - Дечиња како добри зајачиња, повторуваа луѓето со глас како да беа побркани во умовите. - Дечиња како зајачиња, повторуваа луѓето и липаа на глас. - Мамката мрсна, пцуеја војниците. За кого бе тоа плачете? За тие ли мрсници? - Дечиња како зајачиња, повторуваа луѓето. - Мајко, липаа жените, мајко дајем ти кошуљу за хлеба. Децата беа гладни, раскажуваа мајките. Разлутените војници ги разделија мажите од жените и ги построија во долга колона. Со своите искрвавени штикови ги потераа градинарите назад во селото. - Сега ште се проверим, рекоа војниците. Ште видим кој е Б'лгарин, а којто не... Луѓето мирно го слушаа пискливиот глас што излегуваше од надуеното, како дунче, лице на старшијата. Тој нервозен и накострешен прелистуваше некаква дебела книга. - Леон Бандев, читаше тој. - Јас, господине старшија, рече Леон полека-полека чекорејќи напред. - Ти си Б'лгарин, Леоне! - Како ќе повелате, господине старшија, рече Леон со мирен глас. Ние сме должни да слушаме. - Потпишете. - Неписмен сум, господине старшија, рече Леон гледајќи го право в лице со своите зелени очи. - Андон Дуков! - Андон Петрев Дукоски, господине старшија, рече Андон криејќи си го со рака голото место на левата нога што се гледаше низ отпуштената олтица. - Андон Дуков, повтори старшијата. - Тука де, рече Андон. Ама сакав да речам, господин старшија, дека дедо ми Перо, значи, оставил завет со баба ми Пера да се викаме по презимето на прадедото наш Дуко... - Калпазанин, рече старшијата Б'лгарин ли си ти ил не? - Тоа се знае што сум, рече Андон. Уште дедо ми Петре, бог да му душа прости, за тоа нешто зборуваше... Тој велеше... - Потпиши, викаше старшијата. - Е, неписмен сум, господин старшија, ги собра Андон рамениците. Како што велеше дедо ми Петре, бог душа да му прости, очи имам очи немам... - Белчов Петар! Напред Белчов Петар! Стариот Белч со подигната глава и војнички тупотлив чекор му пријде на старшијата. - За Б'лгарија, се провикна Белчо со отсечен глас на бугарски, а одвај се задржуваше да не прсне од смеа. Старшијата вистински изненаден и со почит застана мирно пред старецот. Провикна: - За Б'лгарија! За неа ниј живеем! Стоеја така подолго во став мирно еден спроти друг гледајќи се право в очи. Племето твое, пцуеше Петар во душата. - Ти си доб'р Б'лгарин, рече старшијата благонаклоно. Ште б'деш пандур в Пасквелијата. - Сполај ти, рече Беличот, јас повеќе сакам да свирам на гајда. Повторно се поздравија по војнички и се разделија. Луѓето одвај се додржуваа да не прснат во смеа. - Сега сичките сте Б'лгари, рече старшијата шлапкајќи со своите полни раце, задоволно и победоносно. - Дајте веселба за сичките! Симон сосема се испружи на земјата и како да му прикажува на некого рече: - А веќе по неколку пролети дојде друга војска. Целата долина беше опколена и живо пиле не можеше да претне. Луѓето повторно беа собрани насред село и изнабуткани еден врз друг како стока. - Мајку вам вашу бугарску, се дереше бркалијата мавтајќи со својата сабја во воздухот. Мајку вам вашу, све ќу вас поклати. Све ќу вас раскомадати. Све! Чујте ме добро... Запамтите бога Србина! Луѓето молчеа гледајќи го под око. Се чинеше дека беа отсутни. Секогаш истата песна. - Ко је убио српске дечаке, пцуеше наредникот и ѕверски закануваше со сабјата. - Леон Бандевиќ! Напред! - Јас, господине наредниче. - Је си ли ти убио? - Не, господине наредниче, рече Леон со мирен глас. Јас сум сиромав човек. Имам само едно лозјенце. И една кошара деца. - Вежи га! - Андон Дукавиќ! - Андон Петре Дуковски, господине наредниче, рече Андон мижуркајќи и нишкајќи се лево-десно. Сакам да речам, значи, дека дедо ми Перо ѝ оставил завет на баба ми Пера... - Све ќу вас побити, вистински лутливо викаше наредникот. Све! - За краља и отаџбину, провикна Петре Беличот на српски и се исправи во став мирно пред наредникот. - Хм, закашла тој задоволно смешкајќи се. - За краља и отаџбину, повтори строго војнички Петре Беличот застанувајќи мирно како свеќа. Тогаш наредникот ја спушти сабјата и застана мирно. Рече: - За краља и отаџбину! Је си ти Србин? - Што бог ме дал, рече Петре Беличот. Луѓето со рака се придржуваат по устите. Одвај се задржуваа да не прснат во смеа. Итрото око на наредникот заигра. Тој целиот поцрвене од бес. - Све ќу вас побити, почна да вика вистински бесен. Све! Вежи га! Долгата колона од мажи изврзана со колска ортома мирно зачекори кон долината под штиковите на џандарите. Жени и деца, целото село се крена и лелекаше по луѓето. Црнила беше целото село. Го убиваа секој петти маж. - Не, се јави момчето на Илинка Петреска, никого вие нема да убиете од овие луѓе. Тие никого не убиле! Не, тие не ги убија момчињата. - Шта, рече наредникот и ги исфрли очите. - И јас сум Србин, господине наредниче, рече момчето застанувајќи пред носот на наредникот. - Шта, рече наредникот, шта си ти, копиљан један! - Србин сум, рече момчето. И мајка ми и татко ми се српска челад. - Ондак ти је и бог Србин, рече наредникот. Вежите га! Шта мисли он... Зар свако може да буде Србин!... Србин, знаш ли доѓавола, шта је Србин! - Тој е уште млад, господине наредниче, рече Илинка Петреска. Тој е уште дете и ништо не знае. Простете му, господине златен. Тоа навистина е ваше дете. Србинче. Целото село тоа го знае. Само тој се спаси од момчињата Целиот во крв го најдов во моето житце. Само како тешко го дочував досега. Одвај чекав да дојдете заради него, господине златен... Старата клечеше пред нозете на наредникот и му ги љубеше тешките чизми. Тој презриво ја тргна од себе. - Немој да ми прљаш ципеле, дрекна тој. Говнаријо једна! ...Целата долина лелекаше од пукотници и плачење, си спомнуваше Симон. Оф, каков ѓаволски лов. - Незаборавен лов, рече наглас. - Сигурно се работи за ретки видови, го слушаше гласот на даночникот. Симон ја заниша својата глава и потврдно климна. - Да, рече тој, се работи за ретки видови. Во оваа планина живее рајската птица. Тоа е ретка птица. Кој ќе ја улови рајската птица и кој ќе касне од нејзиното срце, тој вечно останува млад и весел. Тој ќе биде бесмртен. Ете каква птица се крие во оваа планина. Даночникот заинтересирано го издолжи вратот кон Симона. - Тоа би било добро, рече тој вистински изненаден. Тоа навистина би било добро... човек никогаш не би пожалил да проскита подолго низ оваа планина... - Јас долго ја барав, рече Симон. Долго, многу долго. - Зар толку долго, рече даночникот. - Цел живот, рече Симон, и сега е веќе крај. (Но не беше крај, помисли Симон. Никој не знае кога доаѓа крајот...) - Сигурно некој ја видел штом веќе била во планината, рече даночникот. - Ох, рече Симон, само колку пати ја имав нанишан. - А така, рече даночникот изненадено и прашално. - Така, рече Симон. Таа сака пеење. Кога ќе чуе песна, излегува од планината. Тоа е чудно убава птица. Човек само кога ќе ја погледа и веднаш се заљубува во неа. Човек не може да ја убие таа птица. Ако си спомниш на пушка таа веднаш одлетува. Се чини дека е таа во душата на секој човек и знае за секоја помисла. Тешко е да се излаже. Даночникот премислуваше: како би било кога човек би мислел на некој даночен должник, а потајно да нанишани во птицата. Тоа би била добра стапица, помисли даночникот. Тоа сигурно би било добро. Оваа помисла особено му се допадна на даночникот и со нескриена радост и весел глас рече. - Може тука нешто да се направи. - Тука ништо не може да се направи, рече Симон. Тука навистина ништо не може да се направи. Наоколу беспрестано трештеа селските камбани и ја расцепуваа долината на илјади црни делови. Патот низ балето се издолжуваше до бескрај. - Раскажи човеку, рече даночникот, раскажи каде таа најчесто се гледа. Симон климна со главата и подавајќи ја раката кон планината рече: - Таа е некаде низ планината, рече Симон спомнувајќи си за Груловата приказна. Тој стар ѓавол ја измисли таа приказна за рајската птица. Секогаш кога ќе се развеселуваше стариот Грул ја раскажуваше оваа приказна. ...Нашата планина е света планина, зборуваше чичкото Грул. Во неа живее рајската птица. Одам јас еднаш низ висока трева, низ зелена трева длабоко во планината... - А над тебе е небото само колку едно светло човечко око, го позеде Зурло свирачот. И насекаде наоколу стари дрвја и веќе настанува некаква чудна тишина... - Да, рече стариот Грул. Тогаш исчезнува и небото и сите предмети добиваат темнозелена боја. И сувиот папрат дури не е повеќе црвенкаст. - Некакви тешки води горчливи и топли капат на земјата и испуштаат чудни мириси, рече Зурло. Земјата мириса на смреков плод и човек може да се опијани од тој мирис. - А одеднаш, некакви зелени птици на небото, продолжуваше Грул... Од тоа на човека сама му се отвора душата. - Да, душата сама се отвора и провикна: - Еј птици! Птици! Не плашете се. Јас не сум никаков ловец. Јас дојдов само да ја видам рајската птица. Јас не убивам. Свирач сум јас обичен. - Тогаш долетува рајската птица и се смее како добро момиче, рече Грул топејќи се од среќа. Има глас ист како момиче. - Ах, рече Зурло, блазе си му на тој што ќе ја улови. - Ех, божем тажно издивнуваше стариот Грул. Остави се Зурло од тие будалштилаци. Тоа веќе не е работа за нас. И вака ние доста проживеавме. Зурло исто така го направи тажно лицето и берејќи ги рамениците изусти: - Тоа ќе биде некој од момчињата. Така сигурно е писано од бога. - И не е за лутина, ќе речеше Грул, тие нека се поживи. - Абе така си е, се сложуваше Зурло, ама и мене ми се посакува да останам млад. Потоа весело смеејќи се полека-полека појдуваа кон градините. По целиот пат се смееја дупкајќи се со лакти по слабините... - Чудна приказна, рече даночникот. - Да, рече Симон, нашава планина е света планина. Има секакви чуда... Во очите му се плеткаа неколку недоорани бразди и тој пуст, полски пат. - Нашата планина е чудна, повтори тој, а мислеше на жената што ја држеше во своите раце. „Пред некој час заедно одеа по тие бразди и ги засадуваа со златно семе. Таа ги водеше воловите низ браздите и нешто тивко потпевнуваше. Секогаш потпевнуваше кога работеше. И знаеше да се смее некако ѓаволски весело за да помине времето побрзо. Тој ден таа ниту пееше ниту се засмеа. Сеедно мрмореше нешто неразбирливо. Најпосле рече: - Појдов јас, бале... Во нејзините крупни очи засветкаа неисплакани солзи. Лицето ѝ беше меко и кадифено како грутките земја во изутрината пробудени од орачот и топлото сонце. - Не лути се, добар мој човеку, шепотеше таа. Те оставив јас, не лути се, така било од бога напишано. Требало да се разделиме... - Не зборувај така, мајче ле, рече Симон, ќе ораме уште многу бразди заедно. - Не баљка, не златен мој, готово е со мене, рече таа и мирно се спушти на земјата. - Тоа е од сонцето, Баженце, рече тој милувајќи ја по лицето. - Не ми е тешко што умирам татко, рече таа. Фала на бога добро проживеавме. Тешко ми е што те оставам сам со децата на средпат... - Не, рече Симон земајќи ја во своите раце. Ти нема да појдеш. Не, рече тој, нема да те дадам... - Збогум човеку, шепна жената и лесно како посланет цвет капна во браздата. - Божа Николоска, крикна Симон, силно грлејќи ја на своите гради. - Божа Николоска, ја будеше тој со својот зарипнат глас. А насекаде наоколу грмеа камбаните непрестајно и тешко. Камбани. Камбани и тој пеколен ѕвон!... - Јас ќе ја победам рајската птица, го тргна гласот на даночникот. - Не, рече Симон, никој не ќе ја победи рајската птица. Потоа слезе од коњчето и со брзи чекори појде кон селото носејќи ја жената во своите раце. Изгледаше дека го прогонува пустото, мртво поле. Потрча. Даночникот зачудено гледаше во Симоновото прекршено тело. Од селото доаѓаше бакарниот ѕвон на камбаните. - Некој умрел, рече даночникот и поднаместувајќи си ја ловџиската капа мирно продолжи кон долината. ...Одзади остана само мртвото поле. Секогаш исто, помисли Симон. Гледаше кон полето испружен на тврдата и испукана земја и му доаѓаше да вика на сиот глас, да го истури сето молчење што му лежело во душата. Толку многу години... После, пусто поле, му доаѓаше да вика. Ние те садиме со златно семе а ти ни ја земаш и крвта и душата. Никогаш плод, никогаш радост. Секогаш пожарени, секогаш ограбани... Еј, поле... Но Симон Бочкар не испушти глас од себе. Полека се исправи и тетеравејќи се како пијан појде назад кон долината. Одеше долго и тешко. Се враќаше во својата куќа. Марија Вецеска седеше шчучурена во еден агол од предните автомобили и за цело време не се помрднуваше од своето место како да беше препарирана. Одвај чекаше да појде. Одвај чекаше да побегне од Пасквел, од сè што ја опкружуваше наоколу. Да се појде што подалеку, мислеше. Да се појде што подалеку од Пасквел, од овие луѓе. И сега кога реши да ги напушти за секогаш, таа нетрпеливо чекаше да појде еднаш за секогаш. Во устите грицкаше младо гранче јаболково. „Беше така мала и слаба, го слушаше гласот на Симон Бочкар. Одеше низ полето како мал откинат цвет понесен од ветерот. Така изгледаше кога те видов првпат. Се лулееше токму како откинат цвет. Кога те стигнав лежеше на земјата и грицкаше некаква сува трева. Беше преплашена и изгорена од сонцето. А можеби се исплаши и од мене. Јас секогаш кога сум на моето коњиште личам како арап. Можеби беше исплашена. Кога дојдов лицето ти беше скриено во земјата“ „Така се плашев од сè“, помисли Марија спомнувајќи си за тие денови. Тоа беше првата средба со Симона Бочкар. И таа за сè толку убаво си спомнуваше. Симон смешкајќи се слезе од своето коњче и тивко се наведна над неа. Рече: - Стани, ќеркичке моја, треба да појдеме. - Сакате да ме убиете, рече таа, не одлепувајќи го лицето од земјата,. - Ах, проклетство, рече чичко Симон, вистински изненаден, кој те научил така да зборуваш. - Кога ќе ме убиете, прашаше таа покажувајќи ги своите големи очи топли и светли како земјата изорана пред изгрејсонце. - Никогаш, промрморе Симон свиркајќи низ нос. Никогаш дете мое, сеедно повторуваше тој. „Луѓето се ѕверови, кучиња, волци, луѓето се убијци“, го слушаше таа оној глас од жената. - Што си ти, праша таа. - Што сум јас, рече Симон поткашлувајќи и премислувајќи што да одговори. Што сум јас, повтори тој. - Така, рече таа, што си ти. - Убаво, рече Симон чешкајќи се по небричената брада, убаво ќеркичке, тогаш ќе ти речам... Таа сè уште го гледаше не трепнувајќи со очите. Се чинеше дека го следи секое негово движење. Најпосле Симон издивнувајќи промрморе: - Јас сум, чичко Симон Бочкар, рече тој сосема сериозен. Ова е моето старо коњиште Арап. Секогаш изутрина сака да прошета и да му потпевнувам некоја песничка Тоа е чудно животинче. Ако не му запеам никогаш нема да појде. И тој тивко, тивко почна да потпевнува: Мер дер фер грми грми дер фер мер што не врне. Додека пееше коњчето весело потскокнуваше околу нив. Тогаш таа се подигна од земјата и почна весело на глас да се смее. - Ете, рече Симон, гледаш какво е тоа чудно коњче. - Пеј уште, рече таа. Пеј уште, чичко Симоне. - Добро, рече Симон земајќи ја во себе и нежно милувајќи ја по косата. Потоа ја подигна во своите раце. Така држејќи ја во своите гради тој тивко и весело продолжуваше да пее. Коњчето поттупнувајќи сврти кон градините. - Тоа беше тој прв ден, тој толку убав ден, помисли Марија. Таа сè посилно и посилно го грицкаше младото зелено јаболково гранче. Го сакаше тој сладок и горчлив сок што се лепеше по устите. Мислеше дека е тоа здивот на пролетниот ветер што го остава по младите дрвја. Често за тоа стрикото Симон и Исак Капејчин се пречкаа. Исак секогаш зборуваше дека тоа е нешто друго. Таа веруваше во чичкото Симон и мислеше дека ветерот може да се претвори во сок од што се раѓаат многу цветови. Низ нејзините тенки, долгунести образи се тркалаа крупни солзи. Плачеше притаено и за себе. Плачеше и се молеше за Симоновата куќа. Како чума да удри, помисли. Речиси ништо не разбираше што тоа се случи со Симоновите. Можеби јас им донесов несреќа, силно го грицкаше гранчето во својата уста. Сигурно тоа е голем грев што ќе има дете со Ангела. Не, не можеше веќе да остане во Пасквел. Сакаше што побргу да одмине. Некаде далеку, некаде многу далеку од Пасквелијата. Најтешко ѝ беше да го одврати Ангела. Зашто тој беше неразбирлив, тврдоглав и добар како вистинско дете. Но тој не смее да појде со неа. Не, стрикото Бочкар не смее да остане без никого. Тоа би било проклетство. Ја подаде главата низ натрупаните тела и виде како Ангел потскокнува на една нога барајќи ја низ луѓето. Сигурно не можеше да се пробие напред. Стоеше на исто место и потскокнуваше на една нога. - Ѓавол, рече сосема нечујно, а очите и блеснаа со радосна насмевка. ...Таа изутрина, си спомнуваше, тој целиот треперејќи од среќа ја разбуди уште пред зори за да го гледа кога ќе се бричи. Таа пролет тој за првпат почна да се бричи. - Цела ноќ око не склопив, рече тој со сосема се риозен глас. Цела ноќ нешто ме чешка под носот... Ох, како бев зачуден. Не можев да поверувам дека ќе имам мустаци. Никој во нашето семејство немал мустаци. Таа посака да го прегрне, но само го помилува со своите долги, слаби раце неговото зацрвенето лице и почна тивко да зашмркува. - Не плачи, Марија Вецеска, рече Ангел исто така држејќи ја за лице. Не плачи, девојче, на сите мажи им никнат бради... - Ох, рече таа насмевнувајќи се и бакнувајќи го во брадата. - Како само прободува, шепнеше таа, расплакана и насмеана. - Имам страшна брада, рече тој. Потоа со рака помина по своите меки, сè уште детски образи засадени со ретки црвенкасти брадулки и посрамен сосема тивко изусти: - Мислам дека ќе имам јака брада кога ќе остарам, дополни тој. - Ѓаволе, рече таа сосема тивко, јас си одам ѓаволе. - Што, рече Ангел и како секогаш кога нешто не разбираше или кога не му се допаѓаше некоја работа тој почна да потскокнува на една нога. - Ќе појдам од Пасквел, рече Марија Вецеска. Ќе појдам некаде далеку од Пасквел. - Што, повтори тој зафрлајќи го бричот преку чардакот во бавчата пред нивната куќа. Потоа наглавечки истрча во бавчата зашто тоа беше Симоновиот брич и се плашеше да не се изгуби. Кога се враќаше чекореше со тежина и мака. Изгледаше дека разбрал сè. Тивко прошепоте: - Би сакал да останеш, рече тој. Би сакал навистина да останеш... Така рече и таткото Симон... Рече дека е убаво што ќе бидеш моја жена. Вели дека ќе направи голема свадба како никој друг во долинава... - Не ѓаволе, рече таа, не можам да останам. Тој ја потресе главата и со тажна насмевка праша: - Повеќе не ме сакаш, Марија Вецеска. - Молчи, рече таа и се наведна над неговото уво. Додека му шепнеше нешто тивко, нечујно, тој целиот се топеше и весело се смешкаше како да го гадулкаше топол пролетен ветер низ телото. - Многу те засакав Марија Вецеска, рече тој. Лажев кога се колнев дека организацијата ќе ја сакам најмногу во мојот живот. Тебе те сакам најмногу. - И јас ѓаволе, рече таа. И јас лажев... Бучното доаѓање на младинскиот одред што беше натоварен со секакви цвеќиња ја тргна. Поправо, таа беше загледана во Ангел. Тој беше недалеку и потскокнуваше на една нога. Таа брзо се спушти на своето место. Но веќе тој ја догледа и тетеравејќи се појде право кон неа. Слушаше како луѓето го пцујат и го навикуваат ждребе. Се чинеше дека долго траеше неговото доаѓање. Кога стигна, беше целиот зазбиван и тешко дишеше. - Никогаш немало толку луѓе, рече тој со мака. Секогаш кога луѓето не знаат каде одат, појдуваат најмногу. Така вели чичкото Исак... Таа молчеше сè така стисната во аголот грицкајќи го зеленото јаболково гранче. - Никогаш не би помислил дека има толку луѓе во нашава Пасквелија, рече тој, дека толку живеат на оваа земја. Но во тој миг сите луѓе замолчеа и изгледаше дека занемеа. Одредрт на младинки одеше од автомобил до автомобил и им делеше на сите што патуваа пролетно цвеќе и млеко во прав од УНДРА. Кога најпосле заврши цвеќето и млекото и кога кутрите девојки немаа што веќе да им делат на луѓето, тие почнаа силно да ги прегрнуваат и да им подаруваат по еден страстен и растреперен бакнеж во челото. По секое бакнување со дланка се удираа по своите јадри ударнички гради извикнувајќи на сиот глас: Напред, другари! Наша е победата Напред! Тогаш сите срца се отвораа, сите луѓе почнуваа да пеат, пееја и жени и мажи и деца и старци и небото и земјата Се чинеше дека пееја и оние што никогаш уста не отвориле. Пееја луѓето и липаа на глас како мали деца. Се чекаше секој час да појдат. Од езерото задува некој силен ветер син и црвен и почна да ги изгорува цветовите по градините. Тоа ѓаволот доаѓал во долината. Луѓето пркосно повторно запеаја некоја машка, ударничка песна Првите автомобили веќе појдоа. - Збогум ѓаволе, рече Марија Вецеска бацувајќи го в чело. Збогум, добар мој ѓаволе, рече таа липајќи на глас. Ангел одречно ја заниша главата и мирно се спушти до неа. - Ќе појдеме заедно, рече тој пелтечејќи. Ќе појдеме за секогаш од Пасквелијава. Зборуваше и шмркаше. Солзите ги голташе во себе. Потоа ја извади црвената шамија што ја носеше околу вратот, како одговорен по хигиената во младинската организација, и со неа ја приврза расталасаната златна коса на Марија Вецеска. Така забрадена во црвената шамија се чинеше дека нејзиното лице расцутело, личеше на чудно нежниот руменкаст праскин цвет. - Ох, ѓаволе, шепна Марија Вецеска силно притискајќи се во него. - Тоа е добро, ги тргна Симоновиот глас. Тоа е добро, деца мои. Добро е да се сакате... Тој беше качен на своето коњче и смешкајќи се гледаше во синот и Марија Вецеска. - Татко, рече Ангел. - Молчи, рече Симон, би сакал само да бидеш секогаш така добар. И добро да ја чуваш Марија Вецеска... Зашто господ никого да не остави без жена. Човек без жена е како пресечен на половина. Го притера коњчето поблизу и насмевнувајќи се благо ѝ рече на Марија. - А ти, маченце едно, ти беше така малечка и изгубена. Гледај како израсна убави и добра... Тој и не заврши кога го слушна гласот на вториот син, Златко Бочкар. - Еј, сине Златко, свирна низ нос Симон, зар и ти ќе појдеш сине? Златко молчејќи ги спушти очите кон земјата, а неговото црвено лице изгледаше замрзнато и бело. - Но, рече чичко Симон, зборувај сине, зар нема да се ожениш за Ајтана Калешеска... - Не, рече Златко со плачлив глас. Нема да се оженам со Ајтана Калешеска. Ќе појдам одовде... - Да, рече чичко Бочкар, ќе појдете одовде... И тоа е сè... И како да се ослободува од страшен сон праша за својата ќерка: - Каде е сестрата? - Таа е со Глоговите, рече Златко. Ќе појде со мајката Глогова. „Проклетство“, му доаѓаше да пцуе, да се развика на сиот глас, да ги изгази сите наоколу со својот Арап. - Проклетство, промрморе и се заниша како високо дрво засечено во коренот... И откога автомобилите појдоа, тој сè уште стоеше на своето место така поднаведнат и замислен, како да имаше решено точно на тоа место да го допуши лулето. - Тоа е сè, сеедно повторуваше. Тоа е сè... А кога луѓето веќе не се гледаа, тој полека појде низ градините кон својата куќа. Одеше и гледаше во празните градини, во празното поле, во празната куќа... Ништо не е животот без луѓе, помисли, тргајќи го инатливото коњиште по себе. - Сосема е ништо животот без луѓе, рече на глас. Неговите избраздени бакарни образи засветкаа. Никогаш порано не се сеќаваше дека толку многу му било тешко како сега за децата. - Ди, рече со мака тргајќи го коњчето по себе. - Ди, пустина... Ди, ѓаволе крастав... По него на прсти и кришно доаѓаше Исак Калејчин. - Ди, ѓаволско коњиште, рече Симон, за ништо не вредиш. Тогаш Исак не можеше да издржи. Рече: - Силно коњче ѓавол да го носи, пријателе. Вакво кобилче не памети долинава од памтивека... Симон Бочкар застана како вкопан на местото и не можеше да не се насмевне слушајќи го гласот на Исак. Со насмевнато лице се сврти кон него намигнувајќи му весело. - Оган! Гром пријателе мој, продолжуваше Исак. Каква жешка крв. Не знае да оди ѓаволското. Ќе летне, ќе погази сè... Навистина силно коњче! - Господ да ти прости, рече Симон, а на неговото лице сè така лебдеше весела насмевка. - Господ да ти прости, пријателе мој... - Господ тебе нека ти прости, рече Исак лутливо, што има само мене да ми проштава. - Така е тоа Исаче, рече Симон со помирлив глас. На сите да ни прости. Ние сме негови должници... Исак гласно се насмеа. Рече: - Ѓавол нека те носи, Симоне, рече тој. Понекогаш можеш и нешто паметно да речеш. И тогаш човека вистински го збунуваш... Човек тогаш не знае што поправо да помисли за твојата дебела глава. Симон ја заниша главата припретувајќи му на Исак. Но тој храбро се исправи на прсти и достигнувајќи го Симоновото рамо, сосема тивко промрморе: - Немој да избрлуваш, Бочкаре. Ние веќе исплативме сè... Исплативме сè и за секого. Нема што повеќе да ни проштева господ... Ние добро се оддолживме... Потоа тој од пазувите извади шише ракија и му го подаде на Симон. Пиеја подавајќи си го шишето од рака во рака и смеејќи се гласно за нешто се потчукнуваа по слабини благо и пријателски. А кога стигнаа во долината веќе беа пијани. Никогаш толку пијани не ги виделе луѓето Симона Бочкар и Исак Калејчин. Беа пијани и прегрнати. Нишкајќи се лево-десно ја пееја измислената Симонова песна. Мер дер фер грми, грми Дер фер мер грми, грми фер дер мер што не врне. Два гласа, едниот, длабок и рапав, Симоновиот, другиот слаб и писклив, Исаковиот, ја пробудуваат долината во ноќта. Симоновото коњче понесено од песната разигруваше растопено и весело фрлајќи назадници. </poem> }} mfctvjz2bp04ijnk1deduvekoz9mqus 22517 22516 2026-09-15T11:00:51Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Македонска литература]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22517 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Пасквелија |глава = |претходна = |следна = |автор =Живко Чинго |текст= <poem> СЕМЕЈСТВОТО ОГУЛИНОВЦИ Проста е приказната за Огулиновци, како и за целиот наш крај. А имаше нешто во ова семејство што го разликуваше од другите. Секоја пролет се раѓаше по едно Огулиновче. Доаѓаа пролетите, доаѓаа и Огулиновите синови. Еве во што беше работата. А не беа лош сој Огулиновците. Господ да чува, та ним и светецот им попушташе. Се случуваше мајката Огулиница да роди ненадејно, така седната пред врати и дури со работа во рацете. Еден пролетен ден таа мирно, спокојно и дури многу задоволна, со лице како зрела вишна, седеше спроти сонце. Беше приквечер, во најубавите мигови на пролетните денови, кога небото ниско паѓа над градините и сè наоколу станува зелено и шепотливо. Тогаш, всушност, се роди и последното Огулиновче за кое знае целата Пасквелија. Стариот Огулин, пресреќен како тоа да му е прва рожба, а не единаесетта, господ да ја почува, го покани целото село на веселба. Луѓето нежно пристапуваа кон мајката Огулиница и ја бакнуваа в чело како некоја светица. Стариот Огулин се топеше од среќа. Тој плачејќи прозборе: - Ова кученце ќе ми донесе голема среќа... Погледнете го само, мајката негова ѓаволска. Малиот Огулин навистина беше Огулин. И веќе луѓето го гледаа како се кашка по браздите шлапкајќи по своето голо меше, со насмеано тркалесто лице како зрело јаболко, мирно, црвенокосо момче со живи и светли очи како таткото Огулин. Тоа беше истата огулинска крв. Онаа блага, добродушна лика што ја имаше стариот Огулин. Во големите зелени очи на Огулиновите имаше нешто топло, чисто и нежно што ги приврзуваше луѓето кон нив. Затоа сите го сакаа Огулиновиот род. И најмалиот Огулин уште мижав ја имаше таа љубов на луѓето. - Нели е убаво, - сеедно повторуваше Огулин бришејќи ги солзите. - Убаво како ангелче, - повторуваше мајката Огулиница, Стариот Огулин наеднаш провикна: - Ама ќе го заколам јас јуничено, добри луѓе, за ова детенце! - Ќе го заколиме, ами како, - одобруваа Огулиновите синови. - Ќе го заколиме за нашето батенце. Во малата Огулинова градина за миг беше толку светло и топло. Луѓето запалија големи огнови и ги поставија ѓумовите со ракија. Толку пријатен мирис ја исполнуваше целата околина. Зацрца младото јунешко месо, кипи и се топи на жарта, слатко ги залажува срцата на луѓето. Пијани се и жени и мажи. - Леоне, ѓаволе, - Павлина Настеска, поднапиена и раскопчана во градите, викаше по младиот свирач. - Леоне, врагу ѓаволски, знаеш ли ти да свириш там-па-там- па... Жените ги испрчија градите напред и нежно, нежно се лулееја лево десно. - Ама италијанската, - рече некој, - Ах, проклети вештици! Жените незадоволно ги стискаа во себе своите мажи. Една рече плачејќи: - Мојот Нело е како коњ. - А Петре се срами да се стисне, - се раскикоти кумата Петроица Занговска. - Ќе го напуштам, - се разлути кумата. - Немој жити иконата, - молеше кумот Петре нишкајќи се како јасика на есенскиот ветар. Тој пееше: там-патампа. - Ха, ха, ха - се превиткува женичката од смеа. Пролетна ноќ се спушташе над градините. Луѓето го почувствуваа лесниот и благ ветар што доаѓаше од полето, која огнениот ден набргу го стопува. На небото и на земјата како да остануваше само малата Огулинова градина, луѓето и оној сладок мирис на печеното месо што толку силно се ширеше во околината. - Јуничето, - луѓето го побараа печеното месо. Стариот Огулин пијано нишкајќи се со полна стомна вино, стегната на гради, многу тажно им рече на луѓето. - Браќа мои, јуничето се стопи. - Се стопи, - се зачудија луѓето. - Ете, се стопи, - мрмореше стариот Огулин. - Се стопи, - потврдија и Огулиновите синови лижејќи ги прстите. - Ах, проклети ѓаволи, - пцуеја луѓето. - Гладници! Го изеле, а гости прават. - Го изедовме, - потврдија Огулиновите синови благо смеејќи се. А стариот Огулин за да ги смири луѓето рече: - Добро де, нема да оставиме покусо... Ќе испечеме некоја кокошка. - Кокошки, - рекоа жените. - Кокошки, какви кокошки кај Огулиновци... Пијаните жени бргу се отрезнија. Почнаа по перјето да си ги распознаваат кокошките. Ах, каква борба направија жените заради ѓаволските кокошки. Раскракараните женски гради низ кои кокошките исплашено си ги подаваа своите глави, ништо не можеше да ги смири. Трчаа по Огулиновите синови и најлошо колнеа. Момчињата весело изминуваа кон реката. Таму ги пречекаа војниците и Огулиновите синови се најдоа во клопка меѓу пушките и жените. - Црвенковци проклети, - зазбивани и уморени надаваа жените по Огулиновите синови. - Црвенковци, ѓаволи црвени, - колнеа жените. Војниците прашаа: - Има ли црвени во вашиот крај? - Огулиновци, - рекоа жените. - Кој, - рече строго војникот. - Јас, - рече стариот Огулин. - Ти ли си црвен, - изненаден запраша војникот. - Јас, - повтори Огулин со глас како да беше навреден што го препрашува. - Црвен сум како петринско вино. - Огулин го подаде своето црвено, тркалесто лице кон војникот. - Тој е црвен, - опцу војникот. - Не си слеп, - се замеша и мајката Огулиница намигнувајќи му на својот Огулин. - Што, - праша војникот. - Црвен е, велам, нека ми е жив. - И жена ми е црвена, - рече стариот Огулин среќно и со некаква гордост во гласот. - И децата ни се црвени, - рече мајката Огулиница покажувајќи на својот личен род што беше наоколу собран. - Таква ни е крвта, - рече Огулин задоволно смешкајќи се. - Таква ни е крвта, - повторија и Огулиновите синови. - Таков ни е воздухот и водата, - рече мајката Огулиница. - Тие сите се црвени, - процеди војникот. - Тие се гадови. Стариот Огулин не се ни помрдна кога војниците му ги врзаа рацете одзади. Потоа мирно појде кога го поведоа. По него, исто така мирно, зачекори и мајката Огулиница со најмалиот Огулин в раце. Еден по друг појдоа и другите Огулинови синови. Жените со треперливи раце им ги подаваа кокошките на Огулиновците. - Не, - рече стариот Огулин. - Сити сме до грло. - Сити сме до грло, - рекоа и Огулиновите синови одејќи по него. - Земете, ѓаволи едни, - им довикнуваа жените. Огулиновците тогаш за првпат, за чудо, ништо не зедоа Можеби навистина беа сити. Во долга колона, нишкајќи се лево-десно, ја изминаа реката и веќе никогаш не се вратија назад. Само понекогаш наутро, кога над реката ќе се појави големото сонце, како нежен црвен цвет, ги измамува луѓето на помисла дека тоа е можеби насмеаното лице на некое од Огулиновите деца. НАЈУБАВИОТ ДЕН НА ЗУРЛО Беше при крајот на летото, во една приквечерина, црвена како зрелите патлиџани во градините. Потпевнувајќи некоја весела песна, Зурло, свирачот пасквелски, се враќаше во својата куќа. - Еден ваков ден - мислеше тој - чини колку еден беден живот. Потоа се загледа во малото парче небо над градините, - единствено бело и исполнето со птици. Тоа беше малата река што минуваше низ долината испресечена со безброј бразди, што градинарите ги направиле за своите бавчи. А во приквечерните часови од реката доаѓаше некаква чудна блага свежина и птиците долго кружеа над градините. - Ќе станам птица, - пееше тој и го дупкаше магарето под опашката за да побрза. - Ќе станам птица, - пееше тој, - тоа ќе биде во пролет. Вечерта тукушто се спушташе. Тој тоа го знаеше, иако небото сè уште беше бело. Знаеше по мирисот на градините, по дувањето на ветерот и најпосле по птиците и она мало далечно пламенче на небото што полека со приквечерината се ширеше во оган. - Ќе станам птица, - сеедно потпевнуваше, - а потоа како да се присети на нешто заборавено, ги дигна своите долги нозе што ја допираа земјата и божем прекорно подвикна по магарето. Рече: - Побрзај, стопанкино магаре... Греота е од бога да ме чека жената. Еј, цел ден без маж, кутра жена... Побрзај магарче... Зурлоица беше на прозорец и исто така со песна го пречекуваше својот маж. - Доаѓа мојот мил сокол, - пееше таа некаква старинска јужна песна, - доаѓа да ме понесе на своите силни крилја. - Доаѓа тој како врапче, - рече Зурло, се така дупкајќи го магарето под опаш. Доаѓа како искубано врапче. Зурловите деца, кога го чуја гласот на таткото, во весела пискотница истрчаа по него. Почнаа да му се обесуваат по вратот и да му шепотат нешто кришно на уво. Тоа траеше подолго и тој одвај се иставаше од нивните раце. Најпосле сосема изморен се опре на рамото од својата жена за да го добие заслужениот вечерен бакнеж. Жената по обичај го бакна во челото, потоа во очите. Најпрво го љубеше неговото лево, а потоа десното око. Го бацуваше виделото. Над градината веќе се растопуваше златото на денот и се чинеше дека илјада сонца се кријат низ зрелите круни на дрвјата. Приквечерното сонце долго се нишкаше над езерските води. Се чинеше дека тие го приспиваат. Некој топол ветар го враќаше кон градините, го мамеше, за да не зајде. - Еден ваков ден, - повтори Зурло, - еден ваков ден чини колку целиот живот. - Еден ваков ден никогаш не зајдува, - рече жената, а потоа, сосема тивко запеа: - Бакни го виделото еднаш и уште еднаш, не пуштај го виделото. - Стопанкини жени, - рече Зурло смешкајќи се, - само на тоа мислите. Бакни ме и бакни ме, - запеа и тој - тивко, заедно со жената. - Додека сонцето не зајде, - пееше жената откопчувајќи ја Зурловата летна кошула. - И откако сонцето ќе зајде, не пуштај го виделото, склопи ги очите, сонувај видело... А веќе сонцето беше зајдено и низ градините задува вечерниот ветар. Дуваше од езерото кон долината и носеше сладок мирис на зрело грозје. Тоа велестовските лозја, насадени на самиот брег од езерото, се распукнуваа во приквечерината и испуштаа младо вино на земјата. - Сигурно ќе измени времето, - рече Зурло и го размеша огништето со една гламна. - Сигурно ќе измени штом прокапуваат лозјата. Наскоро ќе дојдат и дождовите. - Оваа година ќе биде убава, - рече жената истресувајќи ја пепелта од погачата што се зореше на огништето. Децата нестрпливо ја очекуваа мајката да им го подели лебот. Тие седеа на сламената рогузина крај огништето и слатко ги шмукаа зрелите патлиџани што им беа во пазувите. Лебот го јадеа мигум и лакомо. Детето што најпрво ќе го изедеше своето парче, сосема тивко мрмореше: - Јас најмалку добив, - мрмореше детето, - јас сум гладен. Детето ја раскопчуваше својата кошула и го покажуваше своето голо меше. - Јас сум гладен, - повторуваше детето. Другите деца се смееја. Бришејќи ги своите поцрвенети муцки, децата низ полните усти зборуваа: - Биди питач, батенце. - Биди питач, - навалуваа децата. - Можеби ќе добиеш. - Добро, - рече детето, - ќе бидам питач. Тој ја протегнуваше својата слабичка рака и со зарипнат глас на питач ќе почнеше да моли: - Мои добри луѓе, смилувајте се... Стрико Пане, ти што имаш душа како ангел, отвори го својот амбар... Детето што беше стрико Пане ќе го натопореше своето меше и дувајќи низ носето ќе речеше: - Ах, добар човеку, сè би ти дал, но сè изедов... Тој задоволно се удираше по своето меше. Другите деца се превиткуваа од смеа. - Проклет ти, - ќе речеше питачот и ќе продолжеше да проси со својата подадена рака. - Вие, стрино Николице, за покој на нашиот добар стрико Никола Савески, одделете корка за сиромасите за бог душа да му прости. - Никола Савески имаше чиста душа, ѓаволе еден, - ќе речеше со писклив глас една од сестрите. - Тргај ми се од очиве, ѓавол ѓаволосан, - го туркаа питачот. Сестрата навистина зборуваше како стрина Николица. Децата весело се смееја покажувајќи ги своите празни раце. - Вие изедовте сè, - плачливо рече детето. Децата останаа со своите празни, протегнати раце. А детето сеедно повторуваше: - Вие изедовте сè. Во куќата потоа се вселуваше глувотија и тишина од пасквелските гробишта. - Престанете со таа проклета игра, - ќе речеше Зурло и ќе им го поделеше својот леб и лебот од жената. - Престанете еднаш со таа игра... - Јас тоа сакам да го слушам, татко, - тогаш се слушаше гласот на парализираната Грозда, што лежеше веднаш до самото огниште. - Тоа јас сакам да го слушам, - липаше девојчето мачејќи се да се подигне од своето место. - Сакам тоа да го слушам, пискливо зборуваше таа. - Добро, - ќе речеше мајката умирувајќи ја. - Ќе слушаш утре. Ќе слушаш секој ден. Децата молчејќи послушно легнуваа. Полека и огнот догоруваше. Во собата беше така празно, пусто. Имаше само четири камари по ѕидовите. Едната беше седело за квачење јајца. Секоја пролет Зурловите ќе изведеа пилиња. Во другата се чуваше газијата и солта. Таа имаше и вратниче и се заклучуваше. Клучовите ги држеше мајката А во другите пак се наоѓаше сув босилек и свадбените алишта на Зурло и Зурлоица. Ноќвите беа свртени ничкум и ногалките стрчеа како црни ножови. Празно беше и бочвето од три страни стегнато меѓу магарчето и саженот дрва. Во куќата беше глуво и пусто. Само одвреме навреме се слушаше гласот на парализираното девојче: - Боже, спиеш, - шепнеше девојчето. - Не, - рече детето, - не спијам. - Не заспивај, батенце, - шепнеше девојчето. - Не заспивам, - се проѕеваше веќе сонливото дете. - И јас не спијам, - рече девојчето. - Никогаш не спијам. Се плашам да заспијам. - Од што се плашиш, - прашаше детето. - Од змиите, - рече таа. - Змиите доаѓаат и ми ги сплеткуваат нозете. - Спиј, - рече детето. - И јас се плашам од змии. - Земи го мојот леб, - рече девојчето за да го задржи да не заспие. - Не, не сакам, - рече детето, - кога ќе умреш тогаш. - Земи го и сега, - рече девојчето, - јас сум сита. Можеби ќе умрам. - Кога ќе умреш? - праша детето. - Не знам, - рече девојчето, - можеби изутрина. - Тогаш добро, - рече детето, - ќе видиме дали ќе умреш изутрина. Потоа детето нежно ја потпре својата глава до главата на својата сестра. - Можеби изутрина, - сеедно повторуваше девојчето силно, силно стискајќи се во детето. Зурло и Зурлоица сè уште беа будни. Жената го молеше човекот да зборува нешто. - Татко, - рече таа, - што онеме, проговори нешто. - Спиј, - рече Зурло со тивок глас. - Се ќе биде добро. - Оваа година ќе биде добра, - рече жената. - Да, - рече Зурло, - оваа година навистина ќе биде добра. - Оваа година ќе има многу свадби, - рече жената. - Ќе биде весело, - рече Зурло насмевнувајќи се со мака. - И кметот има свадба, - рече жената со нескриена радост во гласот. Зурло не одговори. Молчеше. Жената сосема тивко, речиси шепотливо повтори: - И кметот ќе има свадба, татко... - Добро, - рече тој. - Сега спиј. - Зурло, - рече жената со возбуден глас, - кметот те покани да свириш во неговата куќа. Зурло сè уште не отвораше уста. Изгледаше како на градите да му стои огромна карпа. Дишеше тешко и уморно. Изгледаше како човек на кого му се случило нешто многу лошо. Жената сега попусто ја бараше неговата топла рака Таа беше студена и згрчена во тупаница. - Старче, - рече жената, - сигурно нешто се случило. - Не, мајко, - рече тој, - ништо не се случило. - Не, мајче, - рече тој издивнувајќи, - Зурло нема да свири кај кметот. Во неговата куќа не правам веселба. - Нело, - сега жената го навика на име. Беше изненадена и исплашена. Зурло ги протегна своите раце кон жената и сосема нежно ја прегрна. Таа добро знаеше што значи тој додир. Знаеше дека нешто тешко лежи во неговата душа и дека ништо не ќе го натера да се одрече од својот збор. Жената липајќи рече: - Добро, татко, како што си решил... Прави како што ќе знаеш. И досега не ни беше така лош животецот. И отсега ќе проживееме некако. Ќе проживееме некако, нека ни се живи децава... - Ќе живееме, мајко, - рече Зурло насмевнувајќи се. - Ќе живееме додека зреат патлиџаните во градините. Целиот Пасквел на другиот ден зборуваше за Зурло свирачот пасквелски што не сакаше да свири кај кметот Најденко Исаилоски. Господе, поулавел човекот. Живи си ги закопува децата в земја. Нагодуваа луѓето, но никако не можеа да ја дознаат вистинската причина што толку го налутило Зурло. А и тој како да не беше веќе меѓу живите. Се затвори во својата колиба и оттогаш не се случуваше да се чуе неговиот весел глас во долината. Секна неговата песна за птиците и патлиџаните. - Бил пијан кога тоа го зборувал, - се пренесе низ целиот Пасквел. - Пијан бил и се изнатрескал. - Пијан, - пцуеше Зурло кога слушна што сè измислија луѓето. И веќе истата вечер појде на казани каде што обично во тоа време се собираа градинарите. - Зурло, - го дочекаа луѓето вистински израдувани. Но, тоа веќе не беше Зурло. Неговото тркалесто и светло лице како зрело јаболко беше потемнето и многу бразди го имаа ишарано високото чело на свирачот. Само очите, неговите големи, зелени очи сè уште го имаа оној топол пламен на сонцето наутро во летен ден. Тие светкаа, тие беа полни со искри. - Добредојде, стопанка му, - рекоа луѓето. Тој не ги погледна. Беше сив и молчалив како таа есенска приквечерина. - Зурло, човеку, - рече Ангеле Јорданоски, - што се случило пријателе. - Пијан е Зурло, - рече свирачот со зарипнат глас. Потоа ја зеде полокарницата и ја испразни. Викаше: - Пијан е Зурло. Не знае што зборува тој, кучкин син... Стара шуплива глава. Брборко е тој Зурло и знае само да дува и ништо друго. Пијаница е Зурло и зајак што само се коти по градините. Зурло таа вечер навистина беше пијан. Никогаш толку пијан не бил свирачот пасквелски. - Ангеле Јорданоски, си спомнуваш ли ти за онаа зима кога падна голем снег, кога Божа Невеска се обеси... Си спомнуваш ли човеку кога едни војници си одеа, а други пак доаѓаа. Не се знаеја кои беа кои. Едни доаѓаа други си одеа и ги сечеа градините до корен за да си ги испржат вошките. Си спомнуваш ли... - Тоа беше одамна, - рече човекот. - Тоа беше одамна и ништо не си спомнувам. - Одамна, - рече Зурло и пијано се закикоти. - Како да беше вчера, како да беше во овој ден... - Тоа навистина беше одамна, - рекоа луѓето. - Тоа беше многу одамна. - Да, - рече Ангеле Јорданоски бришејќи го своето солзливо, слепо око. Тоа беше толку одамна и кој може да си спомни за сè... - Ангеле Јорданоски, ти не си спомнуваш, значи, - рече Зурло сè уште тресејќи го за раменици. - Ти, Ангеле Јорданоски, не си спомнуваш а... И сите вие... И ти Ране, и ти се правиш ќуче. - Зурло, ти имаш полна куќа деца, - рече Ране, - биди паметен човеку. - И така ќе пцовисаме како глувци, - рече Дафинко Петрески. - Како сега да беше, - продолжуваше Зурло. - Онаа ноќ кога Најденко го поставија за кмет, кога дојдоа со она офицерчето што не се бричеше и со оние други кучиња овде на казанов... Си спомнуваш ли Ангеле Јорданоски... Најденко почна прв: - Ќе ви раскажам цела историја, - рече тој, бришејќи ги гурелките од своите очи. - Ах, каква чудна историја е тоа, господин офицере, така тој велеше. Потоа гласот го правеше како курва белосветска и задникот го топореше како Павлина Ширгоска. - Момчето, синето мое излегло на лов во шумата... И ете ти какво чудесно чудо... Зад една смрека нешто шушка... Волк ли е тоа, човек ли е, премислувало момчето. А тоа нити волк, нити човек - туку војник. А, тоа бил војник! Непријател наш! Бегалец! И тогаш момчето се провикнало: - Ти ли си тој што го мачеше народот мој... Се возбудила крвта во момчето и грмнало право в чело. Војникот како куче скокнал, како куче се тркалал низ долот... Како куче ха, ха, ха... - Молчи, Зурло, - рече Ангеле Јорданоски сега тој тресејќи го за раменици. - Молчи, стара пијаницо. - Браво, добро момче, рече тогаш офицерчето што не се бричеше, - продолжуваше Зурло. - Си спомнуваш ли, Ангеле Јорданоски... Така рече офицерчето и го потчукна по рамениците кметовиот син. Тоа ѕверето си ги покажа жолтите заби и исто така се закикоти. А стариот Најденко веќе се превиткуваше од смеа. Тој сеедно повторуваше: - Како куче, ха, ха, ха... - Не е тоа смешно, рече ти тогаш, Ангеле Јорданоски. Не е тоа смешно, Најденко Исаилоски, вака рече ти и застана пред него. Лесно е да се убие така човек... Гнасотилак е тоа... Си ги расипувам... Проклети ѓаволи! Вака рече и му плукна в лице. Најденко те залепи на ѕидот со железната бастуница. Рековме дека си бил пијан за да те извлечеме. Но тебе ти истече едното око како капка. Едното око ти остана на врвот од бастуницата. Си спомнуваш ли, Ангеле Јорданоски... Зурло потоа замолче. И другите сега молчеа. Ноќ беше над Пасквелија и се испреплеткуваа секавици како црвени конци над градините. Прскаше ситен и студен Дожд. - Зурло, - рече најпосле Ангеле Јорданоски бришејќи го солзливото око. - Да одиме, човеку, веќе е доцна... Одеа низ градините и пееја некоја стара песна за птиците и патлиџаните и тонеа во калта. Низ голите круни на дрвјата спиеше црн дожд и земјата ја претвораше во тесто. Се чинеше дека ќе пропаднат градините, дека ќе исчезнат засекогаш од земјава. - Поубаво е така, - рече Ангеле Јорданоски, - ако не свириш кај него, никаде веќе во Пасквелијава не ќе засвириш. Тој ќе им забрани на луѓето да те викаат. Поубаво е така, пријателе, - зборуваше човекот или плачеше. - Поубаво е така... Јас тоа го измислив со пијанството... - Не, Ангеле, не брату, - рече Зурло, - не можам да свирам кај оној пес. Ќе издржам некако до пролет, а потоа ќе појдам од Пасквелија некаде далеку... ќе кршам ден далеку од Пасквелијава. - Ти плачеш, - рече Ангеле Јорданоски. - Не, - рече Зурло, - не плачам. - Ти плачеш, - повтори човекот. - Тоа од дождот, - рече Зурло и полека, полека се упати кон својата куќа. А дождовите непрестајно врнеа, врнеа... Таа година свадбите во долината како да минаа молчаливо и глуво. Не се слушна свирката на Зурло што можеше да ги пробуди луѓето и од најтежок сон. Луѓето со тага си спомнуваа за тој златен глас што излегуваше од Зурловата грнета. Не, Зурло не беше обичен свирач, со тага си спомнуваа луѓето. Пролетта, оној ден, кога се приготвуваше да ја напушти Пасквелија, Зурло сепак не издржа. Тој ден неговата грнета повторно го разбуди целиот Пасквел. Стоеше тој така висок и исправен, како некогаш, со раскопчана кошула, со отворени гради и долго, занесено свиреше со својата грнета. Градинарите ги оставаа своите работи и доаѓаа во малата Зурлова градина. А тој непрестајно извива, се простува од луѓето, од градините, од дрвјата и од птиците, од својата Пасквелија, се простува од сè што го опкружува, - неговиот златен глас зафаќа сè наоколу, ги разбудува сите предмети и ги раздвижува во просторот. Срцето на веселиот свирач беше пак полно со радост како некогаш, и тоа измислуваше толку чудни и убави песни. - Никогаш поубаво не свирел Зурло, - зборуваа луѓето. - Никогаш толку убаво не свирел како оној ден, - со радост зборуваа луѓето. Потоа долго во ноќта беше весело во малата Зурлова градина. Мажите бараа вино и печено свинско ребро. Градинарите повторно ги запеаја своите песни за птиците и патлиџаните. Тоа беа Зурловите песни за градините. Однекаде дојде и шумот на топлиот ветар и така долго шумеше понесувајќи ја песната на луѓето насекаде низ градините. А веќе изутрината железниот звук на камбаните ја распарчуваше долината на илјади делови. - Умрел Зурло, - шепнеа градинарите. - Умрел со свирката и насмевнат. - Тоа беше негов ден, - рече некој. - Тоа беше неговиот најубав ден, - рекоа луѓето. А ветрот долго шумеше низ градините ширејќи го златниот глас на Зурловата грнета. И секогаш во пролет кога доаѓа овој ветар луѓето помислуваат дека тоа е Зурловата душа неизнасвирена, неизнапеана. ПОНЕКОГАШ КОГА ЌЕ ЗАДУВА ЈУЖНИОТ ВЕТАР Веќе неколку месеци никој не беше навратил во нашата куќа. Иако таа се наоѓаше на главниот пат за долината, живеевме во вистинска глувотија. Беше зима и земјата ја покри дебел снег. Наоколу се простираше огромна снежна пустелија. Насекаде само снег. Големото небо над градините исчезна, - од него остана само едно темно, парталаво клопче. Секој ден непрестајно паѓаше снег. Воден и тежок. Во тоа попладне задува некој украден топол ветар и снегот набргу почна да прокапува. Беше тоа убаво попладне и така долго го прислушкувавме доаѓањето на јужниот ветар. Човек имаше впечаток дека сето тоа е само некаков нестварен сон. - Ѓавол да го носи, - рече брат ми Илко пелтечејќи. - Ѓавол да го носи, каков ветар. - Дете, - рече мајка ми прекрстувајќи се, - немој да го споменуваш името на ѓаволот. - Добро, - рече Илко. - Но навистина го сакам овој ветар. Цела ноќ не би спиел за да го слушам. - Тоа е добар ветар, - рече постариот брат. Тој имаше четиринаесет години и всушност беше најстар меѓу децата Но тој секогаш најмалку зборуваше. Можеби затоа ние сите за сè многу го слушавме. Но беше вреден и, откога татко ми беше земен вежба, целата таа година, тој го замени во многу работи како вистински маж. А имаше и рапав, длабок глас што не личеше на детско пискало. Зборуваше полека и се чинеше со мака. Вадејќи збор по збор од себе како од бунар, тој повтори: - Тоа е навистина добар ветар. Ние помалите во еден глас исто така рековме: - Тоа е навистина добар ветар. - Ѓаволски добар ветар, - рече Илко, - дува од езерото. Дува точно од езерото и ги превиткува дрвјата кон долината. Секогаш така се превиткуваат кога дува од езерото. - Само во пролетно време, - рече постариот брат. - Сега не е пролет, - рече Илко. - Не, - рече постариот брат, - овој ветар секогаш доаѓа пред пролетта. - Добро е што доаѓа пред пролетта, - рече Илко. - Тоа е навистина добро. Сега и ние помалите за првпат ги повторивме и Илковите зборови. Рековме: - Добро е што доаѓа пред пролетта. Постариот брат насмевнувајќи се рече: - Но пролетта е уште далеку... Би можело овој ден да се појде во шумата за дрва. Илко се почешка малку по тилот и клепкајќи со очите, секогаш потклепнуваше со очите кога не му се допаѓаше некоја работа, сосема тивко изусти: - Јас повеќе би сакал да го слушам овој ветар. Гледаше низ прозорецот кон градините и полето. Толку е убаво да се слуша овој ветар, - повтори како за себе. - Ќе го слушаме надвор, - рече постариот брат. - Ќе го слушаме така од поблиску. Илко повеќе ништо не рече. Потврдно кимна со главата и нишајќи се појде по најстариот брат. Само кога изминуваа тој не заборави весело да довикне: - Еј, деца, ова ти е ветар, - рече тој мавтајќи со рацете во воздухот. Мајка ми се помоли на господ припалувајќи го кандилото пред иконите. Потоа убаво го облече Масларот, нашиот најмал брат, и заедно со сестра ми Елена го допрати до бавчите за да пронајдат незамрзнати кочани зелка. Од нив мајка ми знаеше да направи топла чорба и секогаш зборуваше дека тоа е најубавото јадење за деца. Сепак, јас чувствував поголемо задоволство кога ги баравме низ длабокиот снег отколку кога ги јадевме. Особено ми се допаѓаше долгото рошкање по снегот. Но тој ден јас морав да останам дома со другите деца за да ги учам молитвите. Никако не можев да ги задржам в глава тие проклети молитви што ги пеевме пред секое јадење и легнување. А мајка ми поради тоа беше многу несреќна и дури, чинам, патеше. Често се молеше на бога за мојот живот. Но мене ништо лошо не ми се случи. - Дете, - рече мајка ми земајќи ме нежно во својот скут, - дете мое, - повтори таа, - зар не би можеле малку да попееме. - Тоа би било добро, - ги промрморев овие зборови што често брат ми Илко ги изговараше за секоја работа. Тогаш молчејќи гледав низ прозорецот некаде далеку кон градините и полето. Над нив јуреше јужниот ветар и мислев како би било убаво да се излезе од куќата и долго, долго да се трча низ полето. - Зар не сакаш да пееш, - прашаше мајка ми сè така тивко и мило. - Сакам, - реков, исто така тивко како неа. - Сакам да појдам низ полето. Полето како да беше тука, пред нашата куќа. Во полето кога ќе задуваше топлиот ветар, житото се брануваше зелено и високо, се брануваше цел ден и цела ноќ и се чинеше дека околу нашата куќа кружат добрите духови на светците. А кога житата ќе добиеја бакарникава боја, кога отежнуваа и приклонуваа кон земјата, тогаш целата околина ја исполнуваше некаков тивок шепот. Којзнае за што си зборуваа зрелите жита со земјата. Можеби ги довикуваа луѓето. Тогаш навистина никој не спиеше во долината. Во долината секогаш беше живо и бучно. Но сега сè беше немо и пусто. Полињата беа тивки и глуви. Мртви беа полињата и ненасадени. Речиси сите мажи од долината беа вежбари. Децата не можеа да ги насадат сите полиња. Никој не знаеше зошто точно во тоа време мажите беа земани за вежбари. Сега навистина насекаде беше пусто. Никогаш нема да си спомнам зошто сакав да трчам низ полето. - Дете, - рече мајка ми мирно, - сега не е време за да се појде низ полето. - Секогаш е добро, - реков. - Сакам да појдам низ полето кога дува овој ветар... (И тоа беа Илкови зборови и се чинеше дека сите негови зборови ги знам напамет). - Ќе појдеме, - рече мајка ми, - ќе појдеме кога ќе дојде пролетта. Кога ќе се врати татко ти... Тогаш сите ќе појдеме. - Кога ќе се врати татко, - прашав. - Ох, ќе дојде веќе тој, - рече мајка ми бацувајќи ме в чело. - Ќе дојде тој, - повтори таа и запеа некоја молитва што, ако си спомнувам добро, и јас ја знаев. Пеевме заедно со мајка тихо и среќно. Веќе доаѓаше и првата приквечерина и бран по бран го снемуваше ветрот. Полека околината ја исполнуваше онаа позната самотија со која живеевме веќе неколку месеци. Насекаде беше снег и глуво како да бевме далеку од целиот свет. Само некаде од близината Елена потпевнуваше некаква весела песна и јасно се слушаше смеата на нашиот најмал брат. Пеејќи трчкаа за да се загреат. По нив исто така трчкаше стрикото Ангел со кошницата на неговото десно рамо. Се случуваше од кошницата да падне по некој кочан и да го погоди стрикото точно во неговата брада. Од тоа децата се превиткуваа со весела смеа. - Стрико Ангел, стрико Ангел, - извикуваа децата влегувајќи во куќата засмеани и весели. Стрикото веќе не се смееше и неговите очи не беа весели. Тој дури и ги затвори очите во еден момент како да се присетуваше што требаше да рече. Потоа со испитувачки поглед гледаше наоколу... Приземно студено душеме со неколку дупки на средината... Од неразгореното огниште мал сноп бледникава светлина лази низ ѕидовите од собата како отровна змија и исцртува чудни ликови чии очи беа празни и суви. Стрикото Ангел подолго остана така среде собата, не помрднувајќи се и не прозборувајќи ниту збор. Најпосле, со мака се спушти на триножното столче крај огништето. Рече: - Сано, - секогаш кога за нешто ѝ се обраќаш на мајка ми така ја навикуваше. - Сано, каде се децата, - прашаше буричкајќи го огништето. - Ѓавол да го носи какво време, - се чу гласот на Илко. - Ѓавол да го носи, - повтори тој. - Што тоа, - рече стрикото живо, божем весело. - О, стрико Ангел, - рече Илко и му ја подаде раката. Потоа повтори - Ѓаволско време, нели... цело попладне дува топол ветар и човек мисли дека ќе настане пожар, а веќе час потоа се боцка... Ѓаволско време. Постариот брат го потчукнуваше одзади за да замолчи. Замислениот поглед на мајка ми го тргна и тој посрамено рече: - Но стрико Ангел, нели времето е секогаш добро... Времето никогаш не може да биде лошо. - Не, - рече стрико Ангел, - времето никогаш не може да биде лошо. Потоа долго никој ништо веќе не рече. Беше доцна ноќ и децата веќе беа сонливи и слатко дрочеа заспани крај огништето. Само стрико Ангел, мајка ми и најстариот брат сè уште стоеја на своите места не помрднувајќи се ниту за миг, како да беа замрзнати. Сигурно тие не легнаа цела ноќ. Изутрината на истото место беше уште само постариот брат. Стрикото Ангел и мајка ми беа отидени некаде. - Еј, Николе, - рече Илко пелтечејќи. - Еј, зошто плачеш... - Молчи, - рече најстариот брат бришејќи ги солзите. - Молчи да не ги разбудиме децата. - Ама зборувај, ѓавол да ги носи, - рече Илко. - Веќе е ден. Постариот брат стана од своето место и дојде во постелата. Ја зеде Илковата глава во себе и нешто тивко му шепна. Потоа така долго останаа двајцата гушнати и расплакани. Ние помалите веќе бевме разбудени и со скрстени раце на градите ги гледавме постарите браќа. Ние сè уште не знаевме што се случило. - Зошто плачете, - рече Елена триејќи си ги очите со својата слаба рака. Нејзиниот глас ги штрекна браќата и тие набрзина се исправија бришејќи ги своите влажни лица. - Никој не плаче, - рече Илко. - Немој да измислуваш. - Вие плачете, - рече со писклив глас Елена. - Потивко, - рече постариот брат. - Доаѓаат луѓето... По патот навистина доаѓаа една мала група луѓе, црни и тихи. Напред одеше стрикото Ангел и вујкото Филип, со своето коњско лице, потоа доаѓаа стариот Грул и Зурло свирачот, куциот Шчипек со својата бастуница и Голтакот Пумпалоски, највисок од сите. Некој непознат човек тераше црн коњ впрегнат во една стара кола. Веднаш по колата чекореа стрина Ангелина, мајка ми и старата Грулица. Вујната Филипица беше трудна и тешко чекореше. Потоа јасно можеше да се види во колата еден голем мртовечки сандак. - Татко, - рече Елена и почна да плаче. - Татко, - рековме и ние помалите и сите почнавме да плачеме. - Потивко, - рече постариот брат плачејќи. - Потивко, - рече Илко, а солзите непрестајно му течеа низ лицето. - Потивко, - рекоа браќата шмркајќи. И ние сите замолчевме шмркајќи. Мислевме дека така навистина треба да биде. Потоа повторно почна да врне снег и долго, долго траеше зимата. Насекаде наоколу беше снег. Пусто и глуво. Само понекогаш во ноќите кога ќе задуваше јужниот ветар се чинеше дека под прозорецот довикува познатиот татков глас. Тогаш често останувавме будни цела ноќ. КОГА ДРВЈАТА УМИРАА Семејството Шчипекови - а тоа беше составено од благородни луѓе: мајката Шчипекова, неговата жена и петте деца, живееше недалеку од нас, исто така тивко и глуво. Може да се рече дека Шчипековите живееја осамени и заборавени. Чичкото Шчипек се сметаше за нешто победен човек од нас, та затоа тој некогаш беше многу чувствителен како и сите сиромаси. Тој претпочитуваше дека честа е единственото негово богатство што му го подарил добриот бог и поради тоа за ништо на светот не сакаше да ја извалка. Кога доаѓаше во нашата куќа никогаш не зборуваше за долгата зима, никогаш не спомнуваше дека одамна веќе нема зрно во неговиот амбар, - о, тој навистина беше чуден човек... Никогаш да се пожали, никогаш да го опцуе животот. Не, не беше чичкото Шчипек никаков чудак, не беше тој ниту надуенко, ниту тврдоглав човек, - едноставно тој мислеше дека е така напишано да се живее. Таква била божјата волја и попусто би било тука секакво оплакување од животот. А ѓаволска ли волја беше тој живот. Но тоа никогаш не го зборуваше чичкото Шчипек. Напротив, за цело време додека ќе останеше, ни прикажуваше некакви чудни приказни со волци и лисици. Тоа беа весели приказни и ние секогаш со срце ги слушавме. Убаво знаеше да прикажува чичкото Шчипек. Неговиот благ и длабок глас можеше да го придобие секое детско срце. Затоа ние сите многу го сакавме и искрено се радувавме кога чичкото Шчипек ќе се решеше да дојде во нашата куќа. Последен пат тој дојде еден јулски ден во самата изутрина Доаѓаше низ градините зборувајќи нешто сам со себе, - и ние веќе со сигурност знаевме дека тоа е чичкото Шчипек. По обичај, секогаш нешто си зборуваше за времето. Тој е висок и малку подгрбавен, има огромни долги раце и големи нозе, но одот му е лесен и брз. Кога оди ја граби целата земја под себе и како големо дрво се превиткува час лево, час десно. Гледајќи го оддалеку човек може дури и да се исплаши од неговата појава ако не го познава неговото добро лице, бакарните образи и неговото високо чело, преку кое постојано лебди некој неизгаслив пламен. Со тој пламен се чини се распалени и неговите очи, со блескотна боја на зрели смокви. Тој не знае да се мурти, човек има впечаток дека целото негово суштество се смее благо и пријателски. Тој ден исто така беше насмеан и весел и долго зборуваше за убавото време. Од своите џебови истресе цел куп зрели праски, какви што ретко се сретнуваа во нашата долина. Тоа беа убавите Шчипекови праски и ние децата со радост ги грабавме. Татко ми насмевнувајќи се но не многу весело рече: - Тоа е од она дрво, деца мои... Она дрво што го насади чичкото Шчипек со своја рака. Такво дрво е нешто чудо. Некогаш кога ќе зборуваа луѓето за ова дрво, сите се смееја. Оваа приказна за дрвото што ја измисли самиот тој веќе ја знаеја сите во долината и поради тоа често го подгибнуваа. Но тоа не го навредуваше овој добродушен човек. Ако некој го запрашаше, тој сеедно ја повторуваше својата приказна. Луѓето се превиткуваа од смеа. - Господ да ви прости, ќе речеше чичкото Шчипек, но навистина вакво дрво нема во нашава дрлина. Тој со своето огромно рачиште весело покажуваше кон тенкото стебло на праската, изникната веднаш пред прагот на неговата куќа. - Не, пријатели мои, ќе речеше тој. Никаде наоколу нема вакво дрвце. Татко му уште еднаш со сосема сериозен глас повтори: - Тоа е најчудното дрво, рече тој. И најубаво во целата долина. Но чичко Шчипек сега само се насмевна и одмавна со раката во воздухот, како да се бранеше од нешто непознато. Потоа сосема тивко изусти: - Остави го тоа, пријателе мој, рече тој, остави го за подруги времиња. - Молчи, рече татко ми. Тоа морам да им го речам. Тоа мора добро да го знаат... Тоа треба да го запомнат... - Зборуваш како да завршува животот, рече чичко Шчипек, и смеејќи се, му ја подаде својата голема, рапава рака. Потоа нè зеде сите нас во неговите широки прегратки и силно нè стисна. - Ќе изникнат уште многу такви, рече тој и измина. Чичкото Шчипек и уште пет други, сиромашни луѓе беа првите вежбари од долината. Секогаш најпрво ги земаа сиромасите, а потоа, редум, сите. Од фронтот речиси не доаѓаа никакви вести. Тоа беше некаде во близината и секој ден се слушаа пукотници. Жените рано изутрина излегуваа пред своите куќи и си ги раскажуваа соништата за мажите. Со тоа единствено се залажуваа дека по нешто знаат за нивниот жквот. Така минуваше секој ден, секој ден страшни пукотници и долги бескрајни соништа Понекогаш го измолуваа стариот да им свети масло. А кога еднаш, ноќе, жената на селскиот гробар се разбудила, сета избезумена од страв и солзи, стариот поп ја уништи сета надеж кај кутрите жени само со неколку зборови: - Нашите жени ги фатил бес, рекол попот. Соништата се од ѓаволот. Само на него мислат, проклетите... Пристигна и зимата. Веќе не се слушаа и пукотниците. Фронтот се префрлил на некое друго место. Тогаш старците, со коли и магариња, појдоа на Томорос за да ги соберат мртвите. Неколку дена по ред колите крцкаа претоварени со мртви човечки тела Тоа беа сè наши луѓе, од Прилепско до Охридско. Ги растовараа како цепаници дрва долж брегот на езерото. Крвта им беше сосема истечена. Луѓето тешко ги препознаваа. Татковци и мајки и жени и сестри и деца со часови изминуваа крај езерото. О, тоа беше долг, проклет пат. Се случуваше, понекогаш, човек да се препознае. Измамената мајка ги надминуваше ечењата на брановите. Тие неколку дена изгледаше дека се продолжија во безброј години. И зими. Тогаш, по неколку семејства живееја во една куќа. Маката луѓето ги собра во едно. Така, полесно го победуваа стравот и гледаа што ги косеше човечките животи. За да бидеме поблиску до селото ние се преселивме во Шчипековата куќа. Шчипековата куќа изгледаше како старо, трошно дрво, изложено на сите зимски ветрови. Ништо не можеше да ја затопли оваа зимница. Шчипековите веќе ги имаа исечено сите дрвја во нивната мала градина. Пред куќата беше вистинска пустелија. Но најстрашно беше еден ден во февруари. Тој ден, жената Шчипекова ја зеде секирата и молчејќи излезе од куќата. За миг застана пред нежното стебло на праската, а потоа силно зафуче како да сакаше да го исече од корен. Тогаш чинам, сите нас, нè опфати некоја силна треска, посилна од студот и зимата. Час потоа Шчипековата жена како вкопана остана пред дрвото. Стоеше пред исеченото дрво со чудно ококорени очи. Потоа погледна кон патот како да очекуваше некого. Но таму беше глуво и пусто. Само повремено доаѓаше ветерот и се чинеше тоа чичкото Шчипек зборува со луѓето застанат пред куќата. Доаѓаше неговиот глас: - Го гледате ли ова дрво, пријатели мои, им довикнуваше тој на луѓето. - Што тоа човеку, прашуваа луѓето божем не чуле. - Го гледате ли ова дрвце, повторуваше чичкото Шчипек. - Што има тука да се гледа, ќе речеше потоа обично татко ми. - Што има толку чудно во тоа дрвце. Праска како сите праски. - Ехе, ехе, пријателе мој, ќе речеше чичкото Шчипек, мафтајќи со својата голема рака и потсмевнувајќи се весело. Праска како сите праски. Не, не е тоа како сите други. Не е, пријателе мој. Тоа е нешто друго... Вакво дрвце не ќе најдеш во целава долина Тоа е измислено, пријателе мој... - Такво дрвце, ќе речеше татко ми вртејќи ја главата како да се исчудува. Кој би рекол... - Ах, кој би рекол, ќе воздивнеше чичкото Шчипек. Тоа ти е цела приказна. Ова е чудно семе. Сум го носел дури од море, од Солун. Само на море се најдува такво семе. Тоа е нешто за приказание, пријателе мој. - Ѓаволски знае да измислува, ќе речеа луѓето смеејќи се весело. Голем враг стана овој Шчипек. Тогаш Шчипек добиваше црвена боја по образите и со сосема сериозен глас ќе речеше: - Ништо не сум измислил, пријатели мои. Ова е навистина чудно дрвце и раѓа плодови колку една тупаница. Тој се удираше со својата голема тупаница по градите и смеејќи се повторуваше: - Точно колку една тупаница... И се колнам за тоа. - Добро, ќе речеше најпосле татко ми, тоа уште ќе го видиме. - Да, продолжуваше чичкото Шчипек. Точно на тоа мислев кога ти зборував за ова дрвце. Одвај чекам да го видам со плодови. Ѓаволски се плашев да не угине семето. Но сега, еве, израсна. Само гледај, пријателе мој. Ќе го запамети целата долина ова дрвце. Луѓето така и го завикаа ова дрвце Шчипеково дрво. Но сега тоа лежеше мртво на земјата пред нозете на жената Шчипекова. - Прости ми господе, шепна жената. Богородице, мајко наша! И ти, свети Климент... Потоа брзо ја зафрли секирата настрана и безумно залипа. - Тоа беше Шчипековото дрво, липаше таа на глас. Липаше и изговоруваше бесмислици, како пред неа да лежеше самото Шчипеково тело. Липаше: - Малечко мое... Мако наша... добро мое. СМРТТА НА ГРАДИНАРОТ Старата Грулица јаваше на магарче рано изутрина кон градините, потсмевајќи се за нешто по целиот пат. Беше август, најубавиот месец во годината. Тоа е времето кога во Пасквелија зреат смоквите. Навистина нема поубав месец од август, мислеше старата. Но таа имаше и своја причина така да мисли. - Груле, - рече старата Грулица, - каков убав ден човеку! - Тоа е август, момичко, - рече стариот Грул намигнувајќи со своето крупно, светло око. - Тоа е август, повтори старата Грулица и исто така намигна. - Време кога зреат смоквите, - дополни Грул. Потоа го зеде магарчето за огламник и тргнаа низ сувата бразда кон градините. Одеа полека по браздата што водеше до нивната градина, чудејќи се зошто војниците ги натопориле пушките кон нивните мали смокви. Во еден миг Грулица дури се исплаши да не пукаат. Таа налутено им довикна: „Еј, да не сте пијани...“ Кога стигнаа пред оградата, ги запре старшијата. Војниците им го затворија патот. - Старшија, што ви е утринава, - прашаше стариот Грул. Старшијата не одговараше, а оние другите сè уште не ги спуштаа пушките како навистина да сакаа да ги убијат малите, светли очи на смоквите. - Будали се овие кучиња, - рече старата Грулица. - Навистина, што станало, војници, - рече стариот Грул збунето. Војниците не се ни помрднаа, како да беа скаменети. - Мајчина ви, - опцу старата Грулица. - Мајчина ви немтурска. Таа ја подаде главата под мишката на својот маж и со весел глас рече: - Август е најубавиот месец во годината, старшијо... Тоа е времето кога зреат смоквите... Сакаш ли ти смоква, момче? Старшијата налутено ступоти како да сакаше да ја убие земјата под себе. - Прашувам, - рече Грулица мирно, правејќи се како да не разбрала најдобро, - прашувам дали сакате смоква... - Престани рече старшијата, - вештице ниедна! Таа ѓаволски подоко го гледаше и му се потсмевнуваше. Ах, како знаеше да се преправа старата Грулица. Таа сè така благо насмевната праша: - Навистина ли не сакаш смоква? - Не, - рече војникот пцуејќи ја старата Грулица. - Чудно, - рече Грулица и се закикоте. - Одвај можеше да рече: - Слушаш ли Груле... Маж да не сака смоква... Сигурно тоа војниците и не го очекуваа. Заштракаа и со заби и со пушки. Најпосле, старшијата со приглушлив глас процеди: - Ова е за последен пат, вештице. - Таа само се шегуваше, - рече стариот Грул. - Нели се шегуваше? - Сигурно, Груле, - рече старата. - Јас се шегувам со сите, сите мажи што не сакаат смокви. Тое е многу чудно, пустината. Пред да може да заврши, другите војници ја симнаа од магарчето и ја поведоа во караулата, наспроти нивната градина. Стариот Грул збунето се стрча по војниците за да открие во што е неволата. Командирот на караулата шеткаше по канцеларијата мавтајќи со рацете лево-десно како да бараше нешто изгубено во запурливиот, тежок воздух во собата. Кога влегоа Груловите, тој зазеде тврдоглава поза и необично пискливо заповеда: - Ваму, покажуваше во спротивниот агол од него. Груловите имаа обичај да работат против наредбите. И сега ги опфати тоа чувство и тоа посилно отсекогаш растеше во секоја нивна старечка жила. Не се ни помрднаа, се држеа за раце застанати крај вратата. Војниците попусто ги туркаа. - Што се будали, - му рече старата Грулица на својот Грул. Командирот, пцуејќи, зачекори кон вратата. Груловите мирно го очекуваа премислувајќи се што, всушност, згрешиле. Секоја година, секој август во годината кога ќе зазрееја смоквите, Груловите доаѓаа во градините за да ги чуваат малите зрели смокви. Ги чуваа како своите очи, иако од нив немаа никаква корист. Луѓето од Пасквелија ја знаеја тагата на старите и никогаш не се осмелуваа да ги одвратат од оваа игра што секако ќе потрае до нивната смрт. И сè додека не дојдеа првите есенски дождови и додека не попаѓаа веќе расипаните смокви, Груловите не ги напуштаа градините. Тоа беше времето кога се враќаа момчињата од војска. Тие го очекуваа и својот син, иако знаеја дека тој никогаш веќе нема да се врати. Но во август, секој август во годината ги измамуваше двајцата стари. Можеби ќе се врати, им шепнуваше август, им ветуваа светлите очи на смоквите. Понекогаш се опиваа и тогаш долго прикажуваа за август, за најубавиот месец во годината. Грулица, тетеравејќи се, ќе појдеше кај стражарот од караулата и долго, долго му зборуваше за август, за смоквите и најмногу за својот син. Стражарите секогаш молчеа како да беа неми. Тоа ја разлутуваше старата. Лутливо ќе речеше: - Слушај ти момче... и јас имам син војник... Но тој никогаш не беше ваков труп. - Да, - потврдуваше стариот Грул со гордост. Моето сине никогаш не се лутеше. Вас како мајка да не ве родила. - Замолчете, - заповедаше стражарот. - Полека, војниче, полека, - го умируваше старата Грулица. - Јас имам уште што да зборувам. Ако сакаш да знаеш, мене ми е должен за еден збор и самиот цар. - И самиот цар, богами, - потврдуваше стариот Грул. И тој требаше тоа да го знае. Моето сине навистина беше добро момче. Кротко како магарчево. - Слушаш ли, војниче, - зборуваше старата Грулица, а гласот ѝ потреперуваше. - Тоа ни беше единствено дете, - рече стариот Грул. - А сега и гроб не му знаеме, - рече старата. - Во друга земја умре, - рече стариот Грул. - Слушаш ли војниче, - одвај чујно шепнуваше старата. - Слободно тоа ќе му го речам и на вашиот цар. Еден ден ќе се испијаниме јас и мојот Грул и чудо ќе направиме! - Гологлав ќе бега стопанкиниот цар, - рече Грул. - Гологлав сосе царица, никаде место не ќе го собере. - Жими виделинава - рече Грулица. - Еден ден ќе се испијаниме и чуда ќе направиме... Потоа задоволни се враќаа под сенката на малите смокви. Тој, тогаш, беше повторно тука во градините, го слушаа неговото потсвиркување, неговото ѓаволско убаво потсвиркување, носејќи ја водата низ браздите од стебло до стебло. Гласот на командирот ги штрекна. - Имате ли деца, - прашаше тој. Во канцеларијата стануваше несносливо. Грулица го избриша влажното чело со дланка, погледнувајќи во својот Грул. Тој благо ѝ се насмевна земајќи ја со себе како да сакаше да ја прегрне. - Имаме, - рекоа старите во еден глас. - Колку ги имате? - Се вика Спаско, - рече Грулица тивко. - Каде живее, - процеди командирот. - Овде, со нас, - рече стариот Грул. - Во градиниве, - рече старата. - Лажете, - процеди командирот. - Гадови! - Тоа е вистина, - рече Грул мирно. - Тоа... и не сме гадови. - Гадови сте, - рече командирот. - Ти си гад, - рече старата Грулица. - Ти и твојот цар. - Сега не сте пијани, - процеди командирот. - Сега не сте пијани, нели? - Не, - рече Грулица - Сега не сме пијани. Командирот замавна со раката кон пркосното лице на старицата Пред да може да го достигне, Грул го зграпчи со своите раце. - Не така, - рече Грул. - Додека јас сум жив не оставам прав да падне... Грул не заврши. Војниците веќе го кутнаа на подот. Грулица мирно се спушти до него и со раце ја зеде неговата глава. Не писна, ниту пак прозборе, само усните тивко го произнесуваа Груловото име како да сакаше да го разбуди за да појдат во градините. Командирот им нареди на војниците да го изнесат додека луѓето не се собрале од градините. - Преку задната врата, - нареди тој. Војникот ја отвори задната врата. Кога погледна, надвор на патот беа сите градинари како од земја да изникнаа. Тие доаѓаа кон караулата. И не одеа многу брзо. Кога стигнаа сосема блиску, дури тогаш стражарот си спомна за војничките правила, но веќе беше предоцна, остана нем на местото. Другите војници изгледаа како избрливени деца од глад... во рацете цврсто ги држеа пушките за да не им испаѓаат на земјата. А луѓето сè поблиску и поблиску доаѓаа... - Пци, никогаш ги немало толку, - рече еден од војниците сосема тивко. На јунаците срцето им слезе в петици. Луѓето доаѓаа и молчеа. Никој не можеше да ги запре. Тие се разбираа и без зборови. Застанаа пред вратата и така насобрани и мажи и жени и деца изгледаа како да израснуваат во едно високо дрво, највисоко од сите дрвја во долината. Офицерот, стоејќи крај вратата, прикован од надојдените и удиран од зажарениот воздух на луѓето што им излегуваше од нивните запалени аргатски срца, гледаше кон своите војници, не можеше да ги види, тие како да се стопија под босите нозе на градинарите. - Тој го пцуеше царот, - рече зашеметен командирот. - Се закануваше дека ќе го убие. Луѓето и не погледнаа во него. Молчејќи го понесоа телото на стариот Грул сè така стиснати еден до друг. Потоа бавно зачекорија кон Пасквелските гробишта. Тоа беше август, најубавиот месец во годината, август кога во Пасквелија зреат смоквите. ПОЖАР - Војната заврши, - шепнеа пробудените луѓе. Војниците си одеа скришно. Бегаа во ноќите како крадци. - Ќе дојдела гола и гладна војска... Ќе дојдела безбожна војска, - рече стариот епитроп. - Не, тоа не е никаква војска, - рече Голтакот Пумпалоски, идниот народен поет. - Тоа се наши луѓе. Доаѓа слободата. - А каде е сонцето, човеку, бог те простил, - се прекрсти поп Антим со тажен поглед кон небото. Сонцето го немаше на пасквелиското небо. - Уште никој не знае што ќе биде со нас, - рече епитропот прекрстувајќи се. Тихичко, само за себе се помоли. Продолжително гледаше во небото. - Се знае, - рече поп Антим, - доаѓа второто пришествие. Гледајте како остинува земјата и небото. Од езерото задува студен ветар и почна да зафаќа мраз по предметите наоколу. Селските камбани сами заѕвонија со својот железен глас. Луѓето не можеа да се помрднат од своите места. Се чинеше како и тие да замрзнале. Земјата почна да распукнува на илјади делови и насекаде ползеа змии. Преку небото за миг пролета голем пламен и од него некој силен глас пророкуваше: - Оваа земја ќе ја снема од светот. Не ќе остане ниту камен, ниту дрво. Пустелија ќе биде оваа земја. Нејзината судбина определена е еднаш засекогаш по божјото претсказание и ништо не може да го спаси овој ѓаволски народ. Амин! - Што се случува ова со нас, господе, - праша еден глас. - Толку ни е голема макава, - рече еден друг, - зошто не нè оставиш ти барем на мира? - Куче да го држиш врзано со денови ќе поулави, а не човек, - рече Диме Кушелев. - Луѓе сме ние господе, - рекоа луѓето, - луѓе, а не жаби змии да не јадат. - Луѓе, луѓе, луѓе, - од илјади грла се тргна овој глас под небото, еден страстен, силен глас ја цепеше замрзнатата земја. А веќе приквечерината, Веселникот, синот на Иванка Трајческа, најпрв стигна од борците во Пасквелија и лутливо ги пцуеше луѓето. - Еве, - вели Веселникот, - мајката ваша, ве ослободивме! А вие ваму ја предавате револуцијата. Коленичите пред поп Антим и пеете молитви... живеете по старо... Чекајте само да пристигне другарот Тацко, мајката ваша! Тој сите ќе ве дотера! Не сте вие луѓе, срамота сте, вие ѓаволи. Димко Костејчиноски Плосков, шлапкајќи со своите боси нозе во светлиот, студен и тежок пролетен шамак, мавтајќи со рацете некаде неопределено кон небото како ранета птица што се обидува да се врати во височината, веќе цел век се готви да отвори уста. И тој сака да знае, да му се одговори, збор да чуе. Подзинува и подголтнува, но гласот никако не му излегува. Прска светлиот, студен шамак на пролетта ги валка рацете, го валка човечкото лице. Тоа е темно, кално, згрчено. Сака да проговори, не можел. Глас не излегува од шамакот, од душата. Најпосле се јави неговиот глас, - експлозија од карбитна ламба. Оган на небото, оган на земјата, човекот со мака рече: - Немој ти така, Веселниче, чинчим, луѓе сме ние од памтивека, - искажа во реки пот, - луѓе сме ние, ами што сме... - Ако сте луѓе, мајката ваша, - вели Веселникот, ја тресе својата убава кадрава глава, смеата му блика како од полн извор, чиста, ѕвонлива, весела, непокорно летка неговиот блескотлив поглед, намигнува, во воздухот се раѓа цвет, окце не одделува од цветот, ѓавол, на делото не заборава, - ако сте луѓе, браќа мои, тогаш бидете луѓе! Запејте! Сега сте слободни и пејте колку душа ви држи! - Како така, - зачудено праша Алексо Ристески мижуркајќи со своите гурелави очи, секогаш во крвца обоени, малечки очиња што гледаат, што не гледаат, сакати, - како така, човече божји, од небо слободни сте, - со недоверба рече, а неговите очи непрестајно ронеа. - Чунким, секогаш така ни велеа, - рече Димо Плосков, - чунким, и во српското и во бугарското истото го говореа... - Ама секој си игра со нас како што сака, - вели Алексо и си ги брише солзите од очите. Стакленца Мраз. - Ти си барем наше дете, Веселниче, - вели Димко Плосков - па кажи ни ја вистината... Кажи каде глава да кршиме. - Секогаш бевме измамени, - рече Алексо Ристески, цуцак бевме слободни. Во човек како нас не останува верба... Не остана никаква верба, Веселниче сине! - Слободни сте, - се провикна Веселникот со сиот глас, со сè што имаше во него, со сè живо што тупкаше, што течеше во неговите жили, слободни сте, така вели револуцијата. Слободно ќе живеете. А штом вели револуцијата, треба да верувате. Таа никогаш не излажала. Да живее револуцијата! Молк, босите нозе се заробени од земјата, тешки се, никој не се помрднува од своето место, ништо не се движи. Луѓето како камења неми, од силна бура донесени, растурени, оставени на земјата Нема веќе никакви знаци привидувања. Небото е чисто, кристално, зраците право како стрели паѓаат кон земјата, студено е, многу, многу е тешко да му се верува на сонот. Веселникот можеби сонуваше, можеби тој кажуваше сон. - А кој ѓавол си ти, Веселниче, - жените како жени, послободни, весело прашуваа. - Каков си ти, врагу? - Јас, - рече Веселникот целиот растопувајќи се, како вистинска капка роса штом дојде во допир со сонцето, поклонувајќи се кон женичките, бакнувајќи го шамакот, му мирисаше на штотуку извадена погача во огниште печена, заборави - три дена бригадата мина без ронче, - се поклонува, намигнува, гласот му станува чуден, нежен, треперлив, револуционерен, - јас ти сум, другари мои, најблизок до другарот Тацко! Јас сум ти курир, другари мои, ако ја сакате целата вистина! Тоа е доверливо... само директиви! Потоа се загледа некаде незнајно, кон високото небо, насмевката сама му течеше од младите и полни усти, - во рацете непрестајно ја мазнеше црвената петокрака на титовката. - Чунким, - рече Димко Плосков, - убаво си дотерал, Веселниче. Одржи еден говор, нека чуе народот... - Де, де, - навалуваа поослободените луѓе, - речи и ти нешто, Веселниче! Се раздвижи шамакот, зачекори земјата, се мрдна. Се пробуди, чади земјата, станува топла, станува мека кадифена, ја потпалува крвта, се топи мразот, поцрвенува... Се лулее земјата, ветрот ја носи, лесна била земјата сламка. Лета. - Говори, Веселниче, - велат луѓето, - речи нешто, брате! - Ете, - вели Веселникот и се чешка по раскопчаните гради, - нешто го гори, некој од луѓето како кација жар да му турил под грчманикот, ете при секој збор ги токми устите, сега сите ќе бидеме слободни и ќе живееме како што ќе реши народната власт, - му се врати гласот, зборовите сами му течат. - Тука, значи, нема никаков цуцак. Работата е сосема јасна ќе речат луѓето, - другари, оваа земја на Спиро Донев е арамиска, грабана од народецов наш и таа да му се врати на народецот! Земјата се поделува на сиромасите и точка. Одиме понатаму, другари. Амбарот на Јанакија Крлев крцка со суво жито, а народецов наш умира. Да се подели за сите подеднакво и точка. Одиме понатаму, другари... Во магазата на Шапкар крцкаат вреќи со шеќер и сол, - дај народецов нека се облажи, нека се посоли. Одиме уште понатаму, другари... И така си одиме понатаму, нема запирање! - Чунким, така не е лошо, - рече Димко Плосков. - Добро е така, - рече Живе Кушелев, - тогаш тебе, Веселниче, ќе те избереме за кмет. Таков кмет ни треба што ќе биде за народот. Оваа стока, Спиро Донев, мајчичката негова, душата ни ја извади. Сега тебе ќе те избереме за кмет! - Каков кмет, свате, - се превиткува Веселникот од смеа, - каков кмет, ѓаволе проклет! Не ќе има веќе кметови на светов, земја пролетерска ќе правиме, кметовите ќе ги очистиме, мајката нивна! А на Спиро Донев душата како на мачка ќе му излезе сама, - вели Веселникот и дува низ нос. Гледа под око, пак му се јавува оној цвет од небото. Му намигнува, го гали. - Спиро Донев е куче, - дува низ нос. Гледа цвет, небото, целото небо му се смешка. - Тој пес, Спиро Донев, така и ќе заврши! Револуцијата ќе му плати... - Тоа е право, - вели народот, - тој пес нè изеде! - Да живее револуцијата, - со солзи радосници извика народниот поет Голтакот Пумпалоски. Прв, растреперен, во шамак до коленици. Висок, подгрбавен, но со лице залепено на сонцето, сонце до сонце, - да живее револуцијата, - кликна, запеа некоја нова, измислена песна по тој повод: Дојде црвениот петел кукурику кукурику во полето во Дунајска кукурику кукурику дојде црвената зора кукурику кукурику во селата, во градините кукурику кукурику. Веселбата веќе беше почната, - на чело, како прв веселник, се појави поп Антим. Избричен, убавец, жолт како дуња, поп без брада. Зетче. Поп Антим гордо го потера своето магаре. Појде низ долината пеејќи ја, песната на првиот народен поет, славејќи ја револуцијата. Кукурику, кукурику! Поп како петел, - се крстеа луѓето, - искубан, петлиште. - Поп Антим, - некој во голото лице му се вдал, - гори црквата, - му говори безбожникот и му ги покажува црните, скапани заби. Расипник. - Изгорува до темел, кутрите светци, - проклетникот како трн се запнал, шега си прави, револуционерно е расположен. - Нека изгори, - одговори ноп Антим, - до темел нека изгори! Кукурику, кукурику! - Ах, стар пијаницо, арамијо, - надаваа луѓето по попот. Стотици отворени усти, гнили, црни заби. Ах, проклет безбожнику! - Да расчистиме со религијата, - вели народниот поет Голтакот Пумпалоски, - сега веднаш, на лице место! И точка! По револуционерно! - Што, - прашуваат од сите страни, глувите прослушаа, немите прогледаа, болните оздравеа, - друга треска ги тресе, - гробот Ристов се отворил, гробот од Ристо Секулоски, голем праведник, воскреснал! - На лице место... уште ли ќе убиваат... кого ќе убиваат? - Иконите, - вели епитропот шмркајќи, - светците! Златните светци! Свети Климент наш, света Петка, мајката Исусова... сè ќе изгориме, сè пламен, сè пепел ќе стане... - Било пишано, - рече Алексо Ристески, - од чкртаното не се бегало, руската ќе ја правиме! Црвената Мечка. Некој го поведе магарето на поп Антим право в црква. Ќе игра. Барабани, труби, целата долина ечи, на икони леб ќе се пече, - така каснале тие, вошкари, ѓупци, потихо, власт, партијците да не чујат, - каде е тоа брадулче кадраво, меко, жената црквенска тажаленка реди, о, проста жено, простено ти било, не липај, - туку пеј, еј, кукурику, кукурику, поп Антим не се предава. - Чекајте, - вели, - со иконите јас ќе поразговарам! Вистината ќе им ја кажам, дојде часот... кукурику, кукурику! На луѓето им лекна. Кој икона в рака да фати, а уште да ја гори, леб да пече на светиот лик! Плукни си в пазува, не се чуло, не се видело. Сон. Магла. Сите раце го туркаат попчето в црква, бргу, вчас, го впикуваат со сиот глас, - господ да ти поможи, самите нагодете се, божји, му ја тргаа тешката врата, го затвораат. Мириса на восок, на лој, на босилек, на темјан. Чади. Се затемнува, виделото се буди. Молк. Повеќе не се слуша ничиј глас, далеку некаде барабани, дожд, облак, ненадејна бура, труба, сите гробишта се отвориле, крстовите летнале во небото, пламен се сториле, светците си пошле од земјата, дошле партијците, болшевиците, - што им правеа икончињата, добрите светци, толку живи гадови се поиспокрија, се спасија, и некој потаен, некој тежок страв срцата ги стиска, секој одвај чека да си појде од ова место. Кој ги донесол тука? - Што прави овој ѓавол, - праша Живе Кушелев, - сигурно не пошол со светците. Луѓето потоа се опреа на црковната врата, да ѕирнат. Вратата станала карпа, не се помрднува. Каменот од Крале Марко. Коњска стапалка имаше, убаво се гледаше. Оттука летнал Крале Марко. Кој ќе го помрдне Марковиот камен? Црковната жена околу појасот ги има сите клучови, од секоја врата и вратниче, од секој долап и долапче по дрва, сите двесте и дваесет, нанижани, ѓердан околу половината, јака е, маска, само со поскури ранета, колковите ѝ играат, светица, рацете ѝ треперат, бели, неработени, ох, таа мека, кадрава брадичка, божја, се отвора вратата! Светлиот кај светиот, бог душа да му прости, не беше некој голем изедник, бог душа... Кукурику, кукурику! веселбата продолжува. Втора точка - сенароден натпревар, крос контри, фудбал, натфрлање на камен, стрелање од пушка, жените се еднакви со мажите, најпрво женскиот натпревар ќе почне. Е, мочки, фудбал ќе играат! Да живеат! Од сите страни ечи, леле-леле, женско голо да се слече, барабани, труби, свирбаџиите селски, веселете се мртви, старите злобници кобат, на небото непрестајно, и ден и ноќ му се молат - сотри го, сотри го, сотри го нечистото семе... Кутрите жени, пресреќни, стопени од радост, свеќи, кутрите наши жени, растреперени, пламенче, чудо невидено, се љубат една со друга, другарки, ах, колку си имаа изнаречено пред тоа, се растрчуваат, о, не гори само небото и земјата туку и водата оридска се запалила, - изгорела! Почнува големиот натпревар. Со црвено цвеќе во рацете се појавуваат младинките. Во свилени, мазни гаќички од Урна, во бели, народни блуски. Невестински. На слабите нозе, на силните нозе, на убавите нозе тешки, англиски кондури, два прста ѓон, ни капка не пропуштаат, еден натпревар - едни англиски кондури за век - веков, еден купон повеќе, о, аплаузи, рапорти, говори, барабани, труби, љубов, љубов, љубов... Небото се отвори, Афежето истрчува, црвеното знаме ги води, победата е наша, победата е наша, победата е наша.. Од човек до човек, од голем до мал, од болен до здрав, слушаш - победата е наша, победата е наша! Кукурику, кукурику! Победата е наша! Луѓето ги отворија и своите срца и своите куќи. О, тоа беше веселба, празник. Мириса на расол, на печени пиперки сожулени во расолојца, лути, солзи. Победата е наша, луѓето како поулавени скокаа во воздухот, тоа навистина биле наши војници, борци, синови, ќерки, татковци, браќа, тоа навистина дојде слободата, се изнајдоа луѓето, се прегрнаа, победата е наша, на здравје, на здравје! Наздравуваат со старо вино, на здравје! Победата е наша! Пасквелија оган и пепел. Пасквелија целата во оган, пискотници, ќе биде еднаш засекогаш очистена и мирна Сон. Вилинската река повторно ќе потече низ градините. Се пробудуваат сите жилки во телото, прскаат дамарите на земјата. Луѓето толку страсно со својот глас и својата проста душа ја будат заспаната Пасквелија. Но таа сè уште не се помрднува. О, зар толку ѓаволски е рането твоето срце! Разбуди се, Пасквелијо, разбуди се и ќе ги заборавиме сите неродници, сите чуми, сите пожари, сите смрти. Другарот Тацко ќе го врати сонцето на твоето небо, ќе бидеш пак зелена и ќе ги расплодиме магарињата, разбуди се, разбуди се, разбуди се... Барабани, барабани, дожд, силен, темен дожд, црна, тешка земјо разбуди се, слушај труба... победа.. слобода.. Младите измислуваат нови игри и чудни имиња им ставаат на новороденчињата. Новородените веќе говорат, во истиот час пуштаат глас, на митинг бараат да се поведат, паѓа редок, топол дожд, врие земјата... Под отвореното небо се издига нова црква. Во калта се валкаат прегрнатите двојки, се штипаат до уништување, до смрт. Некаде се откинува нечиј крик. Како со нож ја распарува околинат. За миг е тихо, глува тишина Молк. Осамено, далеку некаде вие изгладнет волк, можеби во полето, можеби крај морето... водата пак можеби бие, така лошо вие. Мириса на коњска испара и запалена слама. Еден полупијан, несреќен, со солзи на очи ја бара изгубената жена. - Иванке, кучко, - вика човекот и сè посилно плаче, неутешно, некој го сожалува, како добиче го води, го турнува под една војничка кола покриена со едно италијанско шаторско крило. Пијаниот се смирува, благодари, му се разбиструваат матните очи, низ скршената штица од душемето на колата го гледа високото небо, виделото, ѕвездите, сè... Па му станува убаво, топло, ја љуби калта, не е сигурен каде се наоѓа. На небото или на земјата. Ако е на небото, пекол било, ако е на земјата, зло, си мисли. - Ех, - воздивна, - живот кучешки, брату, и на небото ти правеле како и на земјата! Од колата доаѓаат придавени, тихи гласови. - Ела поблиску, - се слуша нечиј глас, се смее, ѕвони, ја зема жената. Вода ја понесува. - Ама зошто ти сум јас, - вели жената, - љуби си ја ти твојата револуција! - Сè е револуција, - вели човекот, се смее, радосно му е срцето, со двете раце страсно, силно ја прегрнува жената. Би ѝ навикал секако, о, би ѝ навикал и господ и револуција и сè! Жено, жено, на увото ѝ шепне и секој негов збор како жарче на грлото ѝ се рони, во градите и паѓа, ја запалува, тој е курир, Веселник, таму горе кај што само душата оди и тој и тој таму ќе кружи, ќе броди... - Што убаво, - вели жената, се прилепува цела, - земи ме таму, Веселнику, земи ме, жити мајка, верна-преверна ќе ти бидам, земи ме, земи ме, роб и на овој и на оној век ќе ти бидам. - Ех, - воздивнува тој под колата, во калта, се исчудува, гласот на жената го штрекнува и нему му се чини како некаде да го чул овој глас. Некогаш некој другпат, или само го сонил, си мисли. Потоа избезумено излегува од под калта и уште посилно заплакува: - Иванке, мори роспијо, на небо те барав... Куќа ми растури, - неутешно липа кутриот маж. Жената се појавува низ шаторското крило разбушавена и раскопчана, не гледа во расплаканиот и несреќен маж, очите високо кон небото ѝ летнале, кон ѕвездите, кон душите... Лета жената, разбушавената коса вечерниот ветар како грива ѝ ја носи, самовилскиот коњ чека за да летне, за да појде на ѕвездите. - Иванке, Иванке! - Будала човек, - говори жената, - на земјава вечно ќе му живеам да му орам, деца да му раѓам, да ме тепа... Се разденува, бледее небото, како уморен бран новиот ден се разлеал над шумата, светлите ѕвезди една по една се губат, умира сонот, и од сета таа убост неколку солзи блескаат на женините очи, како спомен, неколку неизгасливи трепети од малите, пролетни ѕвезди на ноќта. Се дени, се покажува секој предмет, секој човек го гледаш, самиот се гледаш - гадно, тешко, - проколнува жената. Кукурику, кукурику! Ноќта е веќе на истек, а над долината се дигнале црни стогови пламен. Се чини целата долина изгорува. Пожар. Кметот Спиро Донев ги зграбил околу себе децата и жената Тетеравејќи се во калта застанува пред нозете на другарот Тацко. Од себе со тресливи раце го слекува новиот кожен капут, од градите го вади златниот саат. Ги фрла пред нозете на секретарот. Ете нов кожен капут, цел златен часовник светка во шамакот. Неговите суви усни одвај се отвораат, засушени, крвави, изгризени... Од нив се цедат болни, задушливи зборови. - На, земи сè, - вели тој, - ете, дојде твоето... имало правдина, убивај сега ти! Секретарот се мачи да се откачи од калта. Шамак. Заробен е во шамакот. Како бајрак на него се вее нагрнатиот, зеленикав шинел. Лета. Му се присторува. А заробен е, чекор не може да направи. Само еден чекор. Да згази на сиот тој срам, болка. - Што чекаш уште, - кметовиот премален глас прашува - Убивај... Земи сè - тој ја раскопчува кошулата, ја истргнува од себе, му ја подава на секретарот, се кикоти, безумно се смее. - Сакаш да измачуваш, ха! Сакате да измачувате, ха! - Народниот суд ќе решава, - излегува сувиот глас на секретарот. - Народот ќе ти суди, - вели другарот Тацко. - Народот ќе суди, ха-ха-ха, - кметот се врти на сите страни, - суди народе, судете браќа! Судете од името негово, судете, луѓе! - Од името на револуцијата, ха-ха-ха! Да живее, ха- ха-ха, - кметовиот глас ја распарува околината. Некаде далеку грмат барабани, труби, тоа револуцијата чекори, се отвора небото, се јавува сонцето, светка шамакот, се стоплува земјата, секретарот се одлепи од калта, поблиску доаѓа до кметот, раката пред зборот му излетува, го сече воздухот пред себе, загадениот воздух тој гниеж, таа смеа, испара, смет, кој ѝ се потсмева на мајката револуција? - Проклетник, змијо една, - процеди другарот Тацко, - гуштерица, - го плука воздухот пред себе, му се гади, гниеж, мрша, ненаситен змев, куче, гад! - Плачеше, во тебе имало солзи, од каде солзи? - Малите, живи очи на секретарот како осилки се забиваат во растестеното лице на кметот. - Тешки ли ти се солзите, - рече Тацко и самиот липајќи, каков безумен секретар, - тешки ли ти се солзите, - остава да му течат солзите, го гази златниот саат, новиот кожуф плеска го прави кал, ја раскинува кметовата кошула, крпа ја прави. - Тешки ли ти се солзите, што? Ти секогаш сакаше да гледаш солзи... Стоко една гадна, им велеше на расплаканите, ништо друго не знаеш освен да се котиш, глувци... Поубаво е да ве нема од овој свет, така ти говореше. Сите вие неранимајковци во Тунгузија, така, така велеше ти, змијо една проклета! Сибирија е за вас, глувци ниедни, име да не ви се чуе, семе да ви се сотре, така велеше ти... Ги слушаше ли гласовите на гладните пред твоите порти на кои им ги пушташе своите силни 'ртки за да се повеселиш, ги слушаше ли тие плачови, те прашувам јас тебе, змијо проклета, прашувам од името на народот, од името на револуцијата! Другарот Тацко ја избриша калта од лицето, мали испрскотини, како црни ранички, очите му светнаа како да беа позлатени. Се чинеше сè уште плаче, но гласот му беше јасен и ѕвонлив. Отсечен: - Еден помалку, другари! Тој и никогаш не бил наш. Да се стрела, - сосема мирно рече другарот Тацко, силно отсечувајќи го воздухот пред себе со својата куса, но јака рака. Кукурику, кукурику! Каков прекрасен фантастичен дожд лее по земјата, ја чисти, нова ја прави, бабата се подмладува, трепери како млада, заврзува, ново семе ја оплодува, бранува, нова крв ѝ се влева, победата е наша, победата е наша, од сите страни ечи. - Да појдеме, - вели секретарот, - и таму и таму и таму, - покажува некаде во воздухот, во небото, - и таму и секаде револуција нè чека. - Што ќе правиме со жената и децата, - го задржува гласот на другарот Климо Ангелоски. Неговиот матен, тежок глас. И лицето нему му е темно, мрак. Во очите на Климо згаснала светлината, гледа Тацко змиски јазичиња му играат во длабоките очи, отров. Не е човечки неговиот поглед. Подивел. Како некоја страшна болест вчас да го нападнала, непозната. Се чинеше и камен би прегризал. - Што сега со нив - повтори запалено, шепотливо, грозно. - Другар Климо Ангелоски, - вели Тацко свртувајќи се кон луѓето - народот реши децата да бидат наши. Децата и жената ќе ги бојадисаме. Така реши народот, - замавнува другарот Тацко, сака да може да се насмее. Кога би можело насмевка да му дојде, да погледне во човекот. Да се разберат. Да појдат, револуцијата чека. Луѓето потврдно кимнаа, на сите им олесна, како сите истото да го чувствуваа. - Така, - рекоа луѓето, - жената и децата ќе ги бојадисаме. Наши ќе бидат... - Не, - вели Климо, - не така, народе! Јас сакам да ги судиме... Што има да ги вапцуваме овие волчиња, волците остануваат само волци. На небото се појавија сино-зелени светкавици, такво чудо се јавува само на години. За големи претсказанија. Жените си ги позагрнаа градите, се помолија. Скришно. Во себе. Што уште нè чека, секое лице како тоа да го прашуваше, згрчено, во страв, во студ, - што ќе биде со нив? Никој не знае. Тацко ја подава својата рака кон луѓето, како да сака нешто да им довикне, но таа млитаво му паѓа на градите. Грлото му е суво, целата душа му изгорува, некој страшен пожар влегол во него. Пустошен. Првпат за сите тие години сега му падна мисла за бегство. Да бега некаде далеку, далеку од Пасквелија. Далеку од сè што го опкружуваше, од сè, од сè, од сè... Полесно е да се бориш со непријателот отколку со болката на човекот, го штрекаше во главата. - Така, значи, - го штрекна гласот на Климо, - ти ги браниш нив... За тоа ли се боревме? Тацко со мака ја одлепува својата глава што му беше свисната надолу, на неговата гуша се појави еден црвен конец како да беше со танок нож прережан околу вратот. Главата на конци му висеше. Повторно го виде оној страшен, нечовечки поглед на Климо Ангелоски, уште поморничав, уште помрачен. - Ти, другар Климо Ангелоски, беше добар другар, борец, - промрморе секретарот, секој збор му излезе како тежина, како карпа. - Сега лошо постапуваш, - ги крена очите, се погледнаа очи в очи, - сега лошо зборуваш, - повтори не иставајќи ги очите од несреќното лице на другарот. - Не - рече Климо, - за тоа народот нека си суди. Сега јас ќе држам говор. Сакам јас да кажам што ме пече овде, внатре, другар Тацко! Овде внатре што ме изгорува... Сакам да зборувам и ќе зборувам. Каде е мојата жена, моите деца сакам да ми се одговори, сакам да ми се врати мојата жена, сакам да ми се вратат моите деца... Слушате ли, луѓе, народе... Жената ми ја испоганија триста, илјади кучиња... Пепел ми ја направија куќата, ништо не ми оставија. Сега јас ќе расправам, со нив ќе ги мирам сите долгови. - Молчи, - со задавен глас рече другарот Тацко, - ти, го одземам зборот. Така реши народот и народната револуција! И точка! Приквечерниот ветар го позеде пламенот од ридот и со сета сила го понесе кон селото. Старите, свети чинари се топеа и исчезнуваа како и никогаш да не постоеле. Големите јата птици што долго кружеа над градините како пострелани се срушија на земјата. Сигурно и нив ги зафатил пламенот. Гавраните ги напуштаа усвитените карпи и како црн порој се истурија над селото. - Почнаа огновите, - се слушаше радосниот глас на епитропот - се исполни речта на синот божји, почнаа огновите, второто пришествие. Земјата ќе потоне, небото ќе го нема, блазе си им на верните, блазе си им на смирените души... О, господе златен, уништи го ова погано семе, неверниците, искариотите, злодеите... - Зар не сме слободни, - праша Живе Кушелев, - што е сега? - Веќе ништо не ќе остане, - епитропот сака говор да држи, - сè ќе се претвори во вода и оган. Доаѓа потопот, второто пришествие! сè ќе збрише севишниот ништо не ќе остане од овој поган свет. - Не, - рече првиот народен поет, - тоа не е потопот, народе! Тој проклет ѓавол само измислув. Тоа кметовата куќа изгорува. Кукурику, кукурику, дојде црвената зора Луѓето тргнаа кон кметовата куќа. Од куќата доаѓаше пламен и лелекот на децата и жената Целата долина изгледаше опожарена и во лелек. Климо Ангелоски држеше стража пред куќата, никого не оставаше да се приближи. Со пијан глас викаше: - Нека изгорат, - надаваше, - нека се испечат! - Луѓе, луѓе, браќа, - доаѓаше запалениот глас од куќата. - Луѓе! Луѓе! Луѓето се раздвижија. Немите, замрзнатите луѓе. Доаѓаше другарот Тацко по кошула и бос, со пиштол во рацете. Од сон. Со шинелот на едното рамо, провиснат. Застана на неколку чекори пред Климо и како вкопан остана во калта. Се гледаа еден со друг како стрвни волци. Непријатели. Гореа. - Така, значи, сега сме непријатели, - рече Климо со трескавичен глас, - сега сме непријатели и точка! Тацко ги извади босите нозе што му беа до над глуждови во калта и, наместо напред, направи еден чекор назад. Како да сакаше да се мушне, да избе. Му се чинеше дека пламенот и него го зафатил, изгорува. Се стопуваше како дрво погодено од гром. Гласот на жената и децата го враќаше кон куќата. Стинееше како мртовец, жолти капки пот му го покрија лицето, скапало, се кине уморното лице. Ја подигна својата мала, тешка дланка и со кусите прсти почна да си ги трие очите како да се разбудуваше од длабок сон. Беше во бунило, маѓепсан, фатен. Не можеше да поверува дека човекот пред него, со пушка, огнот што пустошеше е тој, - Климо, неговиот другар, соборец. Човек можеше да полуди од таа помисла. - Што молчиш, другар Секретаре, - татнеше пламенот. - Јасно, ти сега си на нивна страна. Моите деца и мојата жена не беа важни. Глувци беа тие, а не луѓе. Тацко повторно се одлепи од калта и сега зачекори напред. Една матна мисла повторно го клукаше, го подгонуваше на бегство. Да побегне некаде далеку, далеку одовде, гризеше некој црвец во него. Зар вака го сонуваше првиот ден, раѓањето на слободата? Каде се соништата и сонцето? Насекаде наоколу само стогови од дим и оган. Пожари. Зар малку пожари беснееле над оваа земја? Колку војни? Да бега, глава да крши, каде да бега? Насекаде наоколу беа луѓе. Чекаат. Што чекаат тие, сите чекаат? Што чекаат? ...во борбата тоа беше поинаку, помисли спомнувајќи си на една приквечерина, кога при одмор, полегнати во една бразда, на сонце, долго, страсно си ги прикажуваа сонуваните приказни. Тие што доаѓаа, тие што тука се раѓаа, низ ридиштата, низ јуришите, низ борбата. Тоа беше некаде при крајот на војната и нивните приказни се чинеше не беа само тоа, туку и живот и вистина. - Вели сè ќе почне од почеток, сè ново, - препрашува Климо Ангелоски со дланка мазнејќи си го потпалениот од сонцето лев образ, десниот го оставил на земјата, - сè, сè, велиш, и животот, и раѓањето, и умирањето... - Сè, човеку, - Тацко седеше скрснозе, правеше цигара од ливчиња што беше ги собрал од шумата, виткаше, полека, го кинеше, го поткинуваше извештајот де од една де од друга страна, извештајот од ден на ден ја добиваше формата на земјата - ќе живееме по револуционерно, по ново! Ќе плукнеме на старото, смет! - Смет, - прифаќаше Климо Ангелоски, - треба да се очисти сета земја. - Затоа е револуција, Климо Ангелоски, - направената цигара Тацко му ја подаваше на Климо, - пуши! Уште ќе ја видиме револуцијата... Уште многу! - Одвај чекам, - потихо, со поизменет глас рече Климо. - Барем малку пореволуционерно да поживееме... Малку, потоа нека се умре... очи да видат... со видело да се појде в земја... Да не жалиш што си умирал! Си живеел - умираш, да умреш како човек... - Ќе видиме, Климо, - говори Тацко, го грицка извештајот, се смалува земјината топка, срцето му е радосно, ги отвора очите, на неколку чекори од себе загледува кукурек, пролет, се плаши да рече гласно, се пушта на земјата, запалува високо кон небото, високо бел облак пролетува... коњаник, гласник... над сета земја лета... сета земја го гледа... црвено знаме се вее... кукурек... пролетно цвеќе... - Еј, говори, - го слуша другиот, - говори, што замолче... - Гледај бел облак, - му вели Тацко и со рака му покажува кон небото. - Да, - вели Климо, - навистина бел облак, - замолчуваат двајцата. Лета белиот облак, лета, лета... Никогаш нивните соништа не би можеле да се доискажат, мислеше. Тие беа длабоко, заклучени во нивните срца Длабоко скриени. Чувани. За да ги изненадат и сонцето и денот и целиот свет. О, соништа соништа... Климо откако ја чу веста за жената и децата, стана сенка, - проговори еден друг глас во Тацко. - Се изгуби сосема, заборави на себе, грабеше во борбата како гладен, сакаше час побрзо да се заврши војната... можеби сè уште се надеваше... Сигурно сè уште се надеваше... Тацко несигурно се заниша во калта стресувајќи го од себе запалениот поглед на Климо Ангелоски. - Застани, - му рече Климо, - застани, другар Тацко! Тацко, како разбуден од пеколен сон, се стресе, - виде - се уриваше куќата. - Луѓе, браќа, децата ми изгоруваат! - Сега само тој глас му беше во главата. И пожарот. - Застани, другар Тацко, - рече запалениот глас на Климо, - прв ќе бидеш ти! - Предавник, - рече Тацко. - Предавник стана другар Климо. Срамота стана а не човек. Така ли те учеше партијата и револуцијата. Пукај, другар Климо! Напред луѓе напред народе, - рече другарот Тацко, - напред, така вели револуцијата, напред, така учи Партијата... Само напред и не потклекнувај, така вели партијата... Кукурику, кукурику, барабани, труби, а веќе почнаа и дождовите. Силни, тешки дождови. Тацко сè уште стоеше закопан во шамакот пред куќата, со својата дланка ја подигнуваше разбушавената коса што му паѓаше над чело, што му ги покриваше очите, миг потоа и самиот како смртоносно погоден се замака се наведна над мртвото тело на Климо Ангелоски. Почна да го разбудува, да го навикува: - Другар мој, - говореше, - другар мој, Климо Ангелоски... Ти добар, другар мој... - сеедно ги повторуваше само тие неколку зборови што ги имаше, што тогаш му доаѓаа на ум. А дождовите доаѓаа толку силни и поројни. Врнеше, врнеше... Сета земја се претвораше во кал и оган. Сета земја беше опколена во вода и оган. Насекаде наоколу беше оган и вода... ГЛАД Некој во ноќта истрча под прозорец за да се скрие од дождот. Стариот се исправи од иконата на Свети Климент. Праша: - Дојде? - Зошто не се молиш? - рече момчето. - Дојде? - повтори стариот. - Не дојде. - Времето е лошо, рече стариот. Ќе има бура. Шибаа првите дождовни капки, се кршеа сувите гранки на дрвјата. Нешто во ноќта истрча под прозорецот за да се скрие од дождот. - Одмина, рече стариот. - Ќе се врати, рече момчето. Таа секогаш задоцнува. - Може и да не се врати, рече стариот. - Ќе се врати, рече момчето. Таа малку спие. - И јас имам лоши соништа, рече стариот. - Зошто не ја сакаш? - Јас тоа не сум го рекол, рече стариот. - Таа е секогаш сама. - И јас сум сам, рече стариот. Во ноќта долго шумеа пролетните дождови. Луѓето го чувствуваа нивното доаѓање и за да го умолат пролетниот Бог се претвораа во молитва. Незадржливо доаѓаше пролетта. - Ѓаволи! ѓаволи! - викаа плачејќи полупијаните жени. Најпосле сè среќно заврши. Луѓето весело запеаја: - Пустата невеста, пустата невеста. - Ха - ха - ха! - Се кикотеа и мажите и жените. Таа беше нашата друга мајка. Со песни тргнавме дома за да прославиме. Некој рече: - Пукнале децата... - Пупунец децата, рекоа жените. - Кои деца? - праша луѓето. - Малите на Васила... - А! - рекоа луѓето... - Се прејале недоварен грав... Од свадбинскиот... - Ах-а... шепнаа луѓето. Повеќе никој ништо не проговори. Таа пролет што доаѓаше растурена и шумна татко ми стана поинаков. Седеше крај огниште и пиеше, пиеше и пцуеше сè живо и сè мртво. Затворен во куќата остануваше по цели дни и ноќи. Пиеше. Пиеше. Понекогаш се нафрлаше на жената и ја убиваше со клоци и тупаници. Таа тивко плачеше и се молеше: - Господе, спаси ме... Господе или спаси ме или собери ме. Една вечер жената седеше до него крај огниште и нешто тивко му шепнеше. - Елена, рече на полуглас татко ми, Елена, за првпат слушнав како тој го изговара нејзиното име. Зошто си молчела, праша тој. Козо моја, козице... - Немој, немој де, таа благо се бранеше. - Ах, жено моја, жено... тој страсно ја милуваше. - Денеска не чини, рече жената. Денот е на светецот. - Прости светче, рече тој и ја легна жената крај огништето. Суровиците во огништето црцаа. Тиквата во котелот клокотеше. Од камарите се слушаше првото цивкање на пиле. - Тешко ти е, прашаше тој. - Ах, не ми е тешко, рече жената. Стегни. Стегни посилно... - Оди, рече тој туркајќи ја со нозете. - Зошто се лутиш, човеку, прашаше жената. - Оди, рече тој. Оди поганијо една. - Зошто ме падиш, рече жената плачејќи. - Кој ѓавол сега плачеш? - Василе ти не ме сакаш и знам зошто... - Кој ѓавол знаеш, рече тој. Оди! - Ако не родам, рече жената, ќе ме сакаш. Ти ги мразиш децата Ти не си среќен. - А!? Сатано една! Ноќ. Викотници. Плачови во ноќта. Од некаде дојдоа и луѓето - големи и протегнати како ноќни плашила. Луѓето зборуваа: - Среќа? - Што е тоа среќа? - Тоа е нешто што немаш, рече некој покажувајќи ги голите раце. - Среќа тоа ти е оваа стопанка земјава наша. И ја имаш и ја немаш. Живееш и умираш, ама не се предаваш. Како Исус на крстот. - Стопанка му, камен се сторивме. - Среќата наша е голема како и нашиот глад, рече човекот со подадени раце и отворени усти. - Стопанка му, нека цицаат камен. Ама крв правел, пустињата, на јазикот. - Ама кој да цица, епитропе свети? Револуцијата е народна. - Абе така си е, ама народот е гладен, пустињата Тоа е, пустињата... - Леб! Леб! Леб! и усти отворени како сува земја за вода. - Леб! Леб! Леб! - бараа отворените усти. - Луѓе, браќа патиштата се затворени. Оваа проклета зима, зборуваше Рочко, првиот народен претседател во Пасквел. - Патиштата а? Се корнеа гласови од луѓето. Море синко мајчин, седум дена на среде коложег сме биле во Гостивар и Скопје по расипана пченка. Магарињата цркнуваа од студ. На плеќи ја носевме низ виулици. Зимата а?! - Леб! Леб! Леб! разбира ли тој скот мајчин што е леб? Па леб. Еј, леб! Што беше зимницата за толку гладен свет. Сите амбари беа урнати. Полињата беа напуштени и тажни. Изгорени. Длабоко беа закопани плодовите на нашите родни полиња. Зајаци се котеа по полињата. - О пустињата, оваа земја македонска, стенкаа луѓето... * * * Се враќавме во ноќта натоварени со кришно купено жито од полските села. Со нас доаѓаше и месецот, мртов воденичен камен. Низ тажното поле се разлева ѕвон на камбани. Црни птици ја прободуваат ноќта уморна и страшна. Камбаните биеја во ноќта. Бам-бим-бам! - Мамо, слушај камбани! - Молчи, рече таа. - Некој умрел... - Молчи, рече таа шепотливо. - Некој умрел. Слушај камбани... - Навечер не ги закопуваат луѓето, рече мама. - Ѓаволите се шегуваат, помислив. Бам-бим-бам, биеја камбаните. Месецот мртов воденичен камен се кикотеше. Ноќ. Тивко. Поле. Огромно и тажно. Ние не одиме по патот. Некој изминува. Крцкаа сувите гранки. - Ѓаволите... - Некој е на патот, рече мама Легни во браздата Свети Клименте изварди нè! Лежиме. Ноќ. Глуво. Поле. Тажно поле. Некој на патот расплакува. - Другар, житцево е малку... само за проскура. Жими господ! - Ти веруваш во господ, рече гласот во ноќта. - Јас? - Имаш ли икона на градите, а? - Не, немам икона, жими господ, се бранеше слабиот женски глас. - Ако имаш? - Не, немам... Он, имам само тринаесет години. Немој! Немој! Ноќ. Поле. Трчаме. И тој трча месецот мртов воденичен камен. Бам-бим-бам камбаните ја процепуваа долината. - Мамо, некој умрел. - Што, рече татко ми, што се сторивте досега? - Пусти леб, рече мама, фрлајќи ја торбата од раце. Пусти леб, колнеше таа. - Не е тоа леб, рече стариот. Житото е мешано со песок. - Ох, писна жената. Змија ги каснала осојница! Песок! Песок! - рече жената и почна да гребе во земјата крај огништето. Кога се разбуди се тресеше и плачеше. Викаше: - Одете, ај одете, одете... и побегна некаде во ноќта. Потоа долго не се врати... ...Пролетните дождови шумеа, шумеа. Некој во ноќта истрча под прозорец за да се скрие од дождот. - Дојде, праша стариот. - Не дојде, рече момчето. - Изгасни ги кандилата, рече стариот. Излезе. За првпат го опцу и Св. Климента. ЌЕРКА Дождовите почнаа да паѓаат оној момент кога го убивме Бершеровото магаре. Долината тогаш беше пуста, секогаш е пуста пред пролет. Ископавме длабока јама и го закопавме Бершеровото магаре. На девојката ѝ рековме да појде од Пасквел додека врнат дождовите за да не ја видат луѓето. Во ноќта настана вистинска поплава. Старците нè пречекаа со пцости. Зборуваа: - Тие би го убиле и родениот татко! Зошто се врати повторно во Пасквел? Можеше да појде засекогаш, никој веќе не би ја барал. Навистина зошто се врати! Веќе седум дена и седум ноќи непрестајно врне дожд. Полето, градините, патиштата и куќите исчезнаа, - пред очите се открива огромно темно море. Водата бргу ги исполнува сокаците во населбата. Покривите на куќите личат на мали залутани кајчиња што ненадејна бура ги тргнала од мирниот брег. Седум дена и седум ноќи непрестајно врне, целото небо над Пасквел потреперува во претсмртна треска. - Потоп, - викаа исплашените луѓе. - Потоп, - избезумени пискаа жените. - Исус рекол илјада и... - рече некој зарипнат глас. - Потоп, - пискаа и мажи и жени исправени на покривите од куќите. Луѓето избезумени како чунари без весла мавтаа во воздухот со своите раце. Можеби се крстеа. Седум дена и седум ноќи непрестајно врне. Ги снемува благите очи на познатите предмети. Доаѓаат сите реки од стариот Пин и сè однесуваат. Да, тоа е потопот. - Не, - рече некој, - не е уште потопот. - Доаѓа, - рекоа жените, - доаѓа, проклет ѓаволе! - Доаѓа, - рече тој, - но не е уште потопот. - А што е ова, епитропе, - пцуеја луѓето. Кој ѓавол е ова? - Не знам, - итро одговараше епитропот потсмевајќи се за себе. - Ти знаеш, - рекоа луѓето. - Тоа проклето копиле секогаш така зборува за да го молиме, - пцуеше некој силен глас. - Зборувај, по ѓаволите, - навалуваа луѓето. Овој, горд дека сите луѓе гледаат во него како во некој пророк и свесен дека никој не може да му се доближи до неговиот покрив, да го зграпчи за гуша, сè уште ѓаволски се потсмевнува за себе. - Зборувај, епитропе пасквелски, - молеа жените. - Ќе зборувам, - рече тој важно. - Трудната младинка Евдокија Иванова се обесила. - Што, - прашаа луѓето изненадени и збунети. - Неа ја убија! - Го убија Бершеровото магаре, - рече овој кикотејќи се. - Господ, - рекоа жените успокоени. - Господе, казни ги проклетите ѓаволи што ги разградуваат светите огради на дедо Ное. - Каде се другарите младинци, - процеди зарипнатиот глас. Толку силно се кикотеше, што одвај се задржа на оџакот за да не се струполи во водата. - Одржуваат конференција, - се кикотеа и другите луѓе од покривите. Тоа беа наши дедовци, наши родители, ние бевме нивна крв и ги мразевме од срца. Молчејќи го слушавме нивниот отворен злобен кикот. Но тоа не беше никакво покорување. Секој од нас беше опфатен со подруги мисли, секој од нас во своите очи го имаше насмеаното лице на добрата другарка Евдокија Иванова, во своите мисли топло другарски ја довикуваше, долго и нежно шепнеше со неа, со себе... Ох, имаше толку многу прав... Навистина, зошто се врати? Можеше да појде засекогаш од Пасквел. Зошто се врати? Беше летна, доцна ноќ над Пасквел. Огромниот месец со бојата, на зрелите плодови во оградите тивко плива над сребренестите вршки на дрвјата. Смеејќи се си спомнувавме за заборавената идила од летните ноќи, кога по оградите крадевме зрели плодови за да им ги продаваме на војниците. Некаде во околината распукнува ѕвонлива смеа моминска, така ѓаволски се смеат нашите девојчиња од јужните села, или тоа беше само ненадејно топло отворање на летното небо. Ѓаволот ќе ја знае што, почнува конференцијата. Тивки чекори, потивки од одот на мачка, за миг не тргнаа. - Јас задоцнив - рече тихо другарката Евдокија Иванова. - Јас за малку задоцнив. - Што се случило, - праша Вапо. - Што се случило, другарке? - Но... ништо сериозно, другари, - рече девојката гледајќи во издупченото земјено душеме. - Јас првпат задоцнувам, - шепна. - Овој е прв случај воопшто, - рече Вапо. - Сепак нешто се случило. - Зборувај, другарке, - рекоа и другите. - Зборувај, слободно... - Ќе зборувам, - рече таа. - Слободно ќе зборувам. Ќе ви раскажам за сè што се случило. Тоа е многу смешно! Се смееше долго и непрестајно се превиткуваше од смеа, ги допираше со раце своите голи коленици што ѝ се подаваа под кусиот летен фустан и липаше како дете. Потоа замолча, го слушаше сопствениот безумен кикот и од тоа се исплаши, се згрчи од помислата што толку брзо и надмоќно ја покоруваше, ја обземаше и ја понесуваше во некој неповратно далечен свет. Чувствуваше како со неа заповеда некој друг, и секој час ја прогонува кон страшна пропаст. Слушаше: - Ти си моја ќерка, - рече нејзиниот татко. - Не те роди тебе организацијата. - Што ти е тебе, - праша девојката со треперлив глас. - Ти знаеш, рече стариот. - Како знаеш да ја добиеш таа проклета НАРОДНА ПРОПУСНИЦА. - Јас не можам, - се спротиви девојката. - Кој ќе ми ја даде мене? - Организацијата, - рече стариот. - Ти си должна да ја побараш. - Мене не ми припаѓа, - рече тихо, скоро со шепот девојката. Јас не можам да добијам НАРОДНА ПРОПУСНИЦА. - Како знаеш, момиче, - рече стариот со морничав глас. - Јас нема да дозволам малите да умрат. Ако можам на некој начин да ја добијам таа ѓаволска пропусница, јас не би се жалел себеси. Знаеш ли ти, момиче, дека една народна пропусница донесува трипати повеќе од целото наше следување. Трипати повеќе леб донесува една мочана пропусница! Го знаеш ли тоа, момиче? - Да, - рече девојката - Знам... трипати повеќе. Кога би била трудна веднаш би добила Само трудните добиваат НАРОДНА ПРОПУСНИЦА. - Биди трудна, - рече стариот, шепотливо, грозно. Повтори: - Биди трудна! Што чекаш, не губи време... - Татко, ти си будала, - рече девојката. Сакаше да побегне некаде далеку од Пасквел, од нивната куќа, од својот татко, од браќата... - Јас будала, - рече стариот безумно давејќи ја во своите раце. - Јас што сум те родил не знам што зборувам! Гледај, рече тој покажувајќји со рака на подот од собата каде што во мртвило лежеа децата, - тие проклети ангели зошто се мртви во својот сон... Тие се исушија, умираат, а ти сакаш да станеш светица во организацијата... Тивкиот плач на девојката го тргна и тој нежно ја зеде во своите раце. Одвај шепнеше: - Не плачи, дете... јас навистина побудалувам. Ти си мое прво дете... ти си моја ќерка. Мислев дека ќе можеш да ми помогнеш. Прости ми девојче... - Но, ништо татко, - рече девојката. - Сè ќе биде добро... - Да, - рече тој, - добро е што така ве тераат да мислите. Да, сè ќе биде добро. - Јас ќе појдам кај другарите, - рече девојката. - Секако, - рече стариот, - веќе задоцни. Седеше на своето место загледана во летната, тиха ноќ. Во градините сè патуваше кон топлиот сон на летото. Под мекиот сјај на ѕвездите се чинеше дека секој предмет има свој сон. - Што се случило, другарке Евдокија Иванова, - ја тргна тихиот глас на Вапо. - Зошто не зборуваш, другарке, - рече старата девојка Киша Ѓорческа. - Ние сме повикани за да ги разбереме народните маки. - Да, - рече некој. - Ние не смееме ништо да прикриваме од организацијата. - Не е тоа, - рече девојката решително. - Никој и не помислува на тоа. - Зошто не зборуваш, - прашаше некој. - Ќе зборувам, - рече таа тихо. - Ќе зборувам, другари. Тоа се сплетени работи. Често им се случува на младите. - Нормално, - рече старата девојка Киша Ѓорческа, - сè може да се случи кога луѓето се млади. Зборувај, другарке. - Да, - рече девојката. - Сè може да им се случи. Ете, - рече таа тихо, за себе. - Една вечер се сплеткавме со Лилјакон и долго останавме. Беше тажен и зборуваше чудно: - Ти, другарке Евдокија, зборуваше тој, почна да ги избегнуваш народните маси. А со мене дури и не зборуваше, се расплака Лилјакот како дете и си ја стави главата на моиве гради. А јас пак го утешував, го погалив по косата и вратот и така признавам, беше слатко и не мислев тогаш... - Кога се прави тоа не се мисли на ништо друго, - рече старата девојка Киша Ѓорческа издивнувајќи. - Тоа беше првпат, - рече девојката. - Ох, уште кога е првпат, - заносно шепна старата девојка Киша Ѓорческа. - Тогаш навистина не се помислува на ништо друго. - Јас се плашам, другари, - рече Евдокија Иванова. - И тоа е нормално, - рече старата девојка. - Сите што го направиле тоа само еднаш потоа се плашат. - Мене ми игра нешто внатре, - тихо прошепоте девојката. - Сосем нормално, ќе игра, - рече старата девојка Киша Ѓорческа, - ќе игра... Тоа може да се случи и само со еднаш. - Јас навистина се плашам, - шепна девојката. - Но, будалице, - ја успокојуваше старата девојка Киша. Потоа нежно ја зеде во својот скут и со раката полека, полека и мина по мевот. Тоа го направи неколку пати и откога беше сосема сигурна, нежно, другарски ја прегрна со солзи на очите. - Честитам, - липајќи рече старата девојка. - Честитам, другарке. Ти си прва наша другарка на тоа поле што ќе го поведеш целиот Пасквел. Ти си првата наша младинка што ќе го донесеш првото народно дете! Честитам, златна другарке! Бескрајна беше нашата радост. Беше пролет во Пасквел и повторно небото имаше зелена боја. Некој со треперлив глас предложи: - Другари, веднаш да се даде за другарката Евдокија Иванова народна пропусница. - Две, - предложи друг. - Две! - воодушевено рекоа другарите. - Првото народно дете треба да се роди како сокол! - Како сокол, чесен збор! - воодушевено рекоа другарите. Колку се радувавме таа ноќ и сите ноќи што доаѓаа потоа. Целиот Пасквел знаеше за нашата бескрајна среќа, за нашето прво народно дете. Ние од никој жив на земјава за тоа не се срамувавме, на сите право в очи им гледавме како победници. Расчиетивме со религијата Добра ноќ, уморни светци. Ние се крстиме и го пееме КАКО СЕ КАЛЕШЕ ЧЕЛИКОТ. Ние што до вчера пасевме кози и магарица... Ох, како нестрпливо го очекувавме тој ден на нашата голема радост. Тој ден со црвено беше забележан во нашиот младински календар. Ништо не беше заборавено. Колку се приближуваше тој ден, толку понестрпливи станувавме, тоа беше нашата прва мисла, нашата прва и најголема грижа. Нè опфати некој чуден, магичен трепет, поголем и посилен од оној на жените кога ги придобиваат мажите, понежен од трепетот на пролетните лисје. Доаѓаше во бранови, беше насекаде, во куќите, во срцата, на Баските полиња каде што по цели денови го засадувавме новото семе. Секогаш за добрата другарка Евдокија Иванова имаше повеќе следување во народниот магацин. Дојде и тој ден, денот на страшното сознание. Во нашиот крај беше пролет, а сонцето остана зад Пасквелскиот рид. Вторпат по толку години сонцето за миг потона зад Пасквелскиот рид. Којзнае што сè ќе се случи, навестуваа луѓето. Нашите срца беа покосени како младите цвеќенца во пролет од ненадеен мраз. Многумина не знаеја всушност, што се случи. Молчеливото момче Климовски со солзи на очите прашаше: - Што се случило, другари. Зошто не зборувате, другари. Јас прашувам, мајката! Никој не одговараше, никој не гледаше во расплаканото момче. Тој со морничав глас прашаше: - Што се случи со нашето дете? - Ништо! - речиси писна момчето. - Тоа, - рече тихо другарката Киша Ѓорческа - Евдокија Иванова излага. Таа не била трудна. - Ти си будала, - рече Климовски. - Ти не знаеш што зборуваш. - Не сум будала, другарче, - шепнеше старата девојк. - Навистина не беше трудна. - Солзите сами ѝ течеа по умореното и темно лице. - Како е тоа можно, - избезумено рече момчето. - Како е тоа можно, другари! - Можно е, - рече Киша умирувајќи го момчето. - Можно е кога под фустанот се носат партали. - Липаше. Ноќ доаѓаше над Пасквел. Ја поведовме девојката со нас и појдовме во долината зад Пасквелскиот рид. Го убивме Бершеровото магаре и длабоко го закопавме. На девојката ѝ рековме да појде до Пасквел додека е ноќ за да не ја видат луѓето. Тогаш дојдоа и дождовите. Секако можеше да отпатува. Веќе седум дена и седум ноќи непрестајно врне, се чини целото небо се отворило над Пасквел. Луѓето злобно довикнуваа од покривите: - Го убиле кутрото Бершерово магаре, а девојката се обесила. - Да живее НАРОДНАТА МЛАДИНА! Нема ли да престане овој проклет плискот на матната вода (Со нашите пароли нè удираат по глава). Пред очите се простира бескрајно темно море. Некој од другарите рече: - Што ќе правиме сега? - Навистина што ќе правиме сега, - повторија неколку гласови. - Ќе појдеме да ја поздравиме добрата другарка Евдокија Иванова за последен пат, - рече Вапо. - Преку оваа вода, - праша некој зарипнат глас. Сите погледнаа во него. Тој засрамено и тивко рече: - Ќе појдеме преку оваа вода. - Да, - рекоа другарите, - преку оваа вода. Старците истркалани на покривите од куќите, веќе не се смееја. Крвта им стинееше слушајќи го плискотот на разбранетата вода по која се токмевме да појдеме. Старите останаа со рацете во воздухот. Можеби се крстеа. ЛЕГЕНДА ЗА ПАСКВЕЛСКИТЕ МОМЧИЊА За да појдам на училиште во градот, добрите другари ми купија младо, јако магаре. Беше убав пролетен ден кога се разделувавме од Пасквел. Девојките плачеа од срце, одвај ги смируваа бујните гради. Се растопуваа како парче мраз на пролетното сонце. Капка по капка се растопуваа отворајќи ги своите прости и чисти срца. Се разделувавме пламено прегрнати. Тоа траеше подолго, признавам, беше слатко и дури занесно. - Ѓаволе, наш добар другаре, што ќе направат со тебе, - шепнеа кутрите девојки бацувајќи ме најпрво в чело, во очите и најпосле страсно, страсно љубејќи ме в уста. Тој ден можеше да се случи многу силни срца да проплачат, но чувството на младинците беше посилно. Другарите со ѕвонлива смеа ме прегрнуваа. Провикнуваа благородно и искрено ЗА НАШЕТО ДОСТОИНСТВО; тогаш девојките ги бришеа солзите, а од нивните усти се разлеваше песната на НЕПОБЕДЕНИТЕ. Сите пеевме во еден глас како малите ангелчиња на Исусовото воскреснување. Тоа беа навистина големи празници. Дрварот Спасе Лако, сега првиот ударник во целиот пасквелски крај, многу сериозно рече: - Ако не беше по младинска линија, јас никогаш немаше да гласам за училиштата. Никогаш не ќе дозволев еден наш другар да оди на училиште во градот. Јас знам што значи тоа. Но ние мораме да бидеме храбри и да ја исполниме задачата. Тој нема да ја посрами младината од Пасквел. Се разденуваше, ние само што ја завршивме вечерната конференција Свежиот бран на пролетното утро што надоаѓаше низ искршените прозорци ги отвораше дремливите очи, јас можев повторно да ги распознаам лицата на моите другари. Во тие мигови исчезнуваше сета ноќна навреда што ја носев во себе и омразата спрема другарите, се почувствував виновен поради она што се случи. * * * Ќе ви раскажам за безумни работи и можеби вие ќе се смеете. Но Барса е света земја и не лаже. Ќе ви раскажам за дрварите Спасе Лако и Вало Шикал, ќе ви раскажам за старата девојка Киша Ѓорческа и за сето тоа што се случи таа ноќ со ѓаволот. Ќе ви раскажам дека ѓаволот беше роден на седум месеци и не умре. Тоа првпат се случи во светиот Пасквел. Проклетите старци со пцости ја очекувале неговата смрт. Три дена и три ноќи жените злобно шепотеле: - Момичката Варвара родила ѓавол. И додека жените му се молеле на добриот светец за да го столчи поганото семе, момичката Варвара во жарот од огништето нагорувала керамиди во кои го повивала малото ѓаволче. - Да се убие поганата момичка, - безумно викале луѓето. - Да се обеси, - рекле жените. - И да се пушти по река за да истече лошото. - Да се обеси! Да се обеси! - Не, - рекол стариот епитроп, - треба да се запали. - Да се запали со сурови гранки, - рекле луѓето. Беше пролет во Пасквел кога луѓето безумно се приближуваа кон малата полска колиба, натоварени со млади гранки. И додека под нивните нозе пролетните цвеќиња паѓаа покосени, момичката Варвара пеела приспивна песна за малото ѓаволче. Луѓето како од ровја погодени застанале. Момичката тивко пеела: - За сè што сум ќе оставам по еден малечок знак во твоето срце, за да ме љубиш со денот и сонцето, безумно да ме мразиш со ноќта и темнината. За сè што сум да си спомниш со блага насмевка, да проколниш луто со пеколниот глас на громот како тоа што го правеа мајките од плодната Барса кога луѓето умираа од глад. Тихо, речиси молчејќи, луѓето се вратиле. Зошто го оставиле малото ѓаволче - никој не прашувал. Ќе ви раскажам за ѓаволот, за себе. * * * Никогаш не беше поубава Барса од тие денови. Ја навикувавме на име како наша другарка, како наша мајка ја сакавме. Со прости и пламени зборови ја повикувавме за да го отвори своето срце и да се приклучи кон Народната Револуција (тоа беше нашето име за изградбата, подруго име не знаевме). По цели денови ја довикувавме со нашите раце, со нашата крв. Не еднаш ѝ шепневме дека е највесело да бидеш во дружба со народот. Со песна ја пробудувавме секое утро пустата, изгорена Барса. Во тие денови не помислувавме на своите домови, залудни беа прекорите на нашите родители. Та тие ништо не знаеја! Колку беа тажни и смешни кога во ноќите прскаа светена вода за да го сотрат ѓаволското семе што го сеевме низ Барса. Ох, тоа беа големи празници. Пролетта доаѓаше сè поубава и поубава Со оној опоен мирис на цветовите што го испуштаат во овие денови. Колку е страшно кога доаѓа пролетта и со себе ја носи смртта. Кобниот ѕвон на камбаните седум дена и седум ноќи го раскинуваа мирниот сон на Пасквел. Од кој дојде оваа смрт како поплава. Безгласни како покосени треви чекорат луѓето кон пасквелските гробишта. Молчејќи тие ја оплакуваат смртта на младата другарка Васка Дукова. Пред поворката на бел коњ јава Тацко Настејчин. Овој е прв народен погреб. Комунистички, без поп и попадија. Без молитва и крст, по руски. Тацко е првиот народен комесар и првиот народен бог. Тој е првиот народен поп. Тихо. Почнува погребот. Гробарот Јонче Пало достоинствено објавува за редот и правилата на првиот народен погреб. Прва точка: - Прва точка е Тацко. Другарот Тацко има збор. - Да живее другарот Тацко! - се провикнува на сиот глас општинскиот курир Нело. - Да живее најпрво народот, - го поправа Тацко. На неговото лице лебди блага топла насмевка, тој задоволно се мешколи на белиот коњ. Убавото момче Стенковски праша: - Всушност, што правиме? Наместо одговор можеше да ја чуе страшната тишина на пасквелските гробишта. Луѓето молчеа како камења. Никој не знаеше што всушност се работи и каков е овој погреб. Единствено на сите им беше совршено јасно дека треба да се молчи. На крајот тоа е народен погреб и што има народот да се буни. Ваквите прашања изгледаа страшно бесмислени и опасни. Луѓето беа неми. - Што ви е, по ѓаволите, - рече момчето плачејќи. Јас веќе не можам да издржам. Овде е пекол. Чесен збор, ќе појдам од Пасквел. Јас ќе полудам ако сè уште останам. Убавото момче Стенковски липаше на глас. - Но кој те држи, будала, - рече неговиот брат. - Каде ќе одиш, момче, - прашаше добриот чичко Глог. - Сепак овде е поубаво. Јас знам едно полошо место од Пасквел. Во рајот е полошо. Таму ја нема нашава пасквелска ракија. Овде и децата можат да се пијанат како магариња. Момчето е пијано, - рече чичко Глог, кикотејќи се. - И ти си поулавен, чичко Глог, - рече момчето тажно, уплашено. Повеќе никој не проговори. Беше пролет и луѓето умираа за леб. Ѓавол да ја носи пролетта и сите миризливи цвеќиња. Пресушија нежните зборови со кои многу другарски ја повикувавме саканата земја. Веќе не беше наша другарка, безумно го раскинувавме секој нејзин дел, го оплодувавме со нашата крв, скришно ја пцуевме. Беше пролет и луѓето умираа од глад. Кој можеше во тие денови да помисли за училиште и букви од пластелин. Тоа беше толку смешно, безумно. Но некој како да сакаше да се потсмева со нас. Секој ден ни ги бодеше срцата доставувајќи куси лоши напишани наредби. ЕДЕН МЛАДИНЕЦ ДА СЕ ИСПРАТИ ВО ГРАДОТ ЗА ПОДИГНУВАЊЕ НА НАРОДНАТА ПРОСВЕТА (и потпис. Неразбирлив.) Ох, проклет скот! како се осмелил да се подбива со нас? Не, беше нашиот одговор. Ние во Пасквел немаме луѓе за такви лудории. Во утрините конференциите завршуваа и ние со песна се предававме кон црните полиња на Барса. И секоја вечер кога се враќавме наоѓавме по едно мало пожолтено парче хартија и неколку протегнати реченици. Сто ноќи НЕ беше нашиот одговор и... оваа ноќ сто и еднаш ја читаме познатата заповед. - Секоја задача мора да ја исполни младината, - рече Лако. - Еден од нас мора да појде, - рече Шикал решително. Старата девојка Киша Ѓорческа рече: - Ако мора, другари, тогаш да им го испратиме најслабиот од нас. - Златна другарке, Кишо Ѓорческа, - се провикнаа другарите. Тоа е најдобар предлог. Па, другари, најслабиот! О, како потреперував. Каде можев да побегнам од себе, од нивните очи, од сè што ме опколуваше. Ја проколнував момичката Варвара што ме роди предвреме со слаби раце, ја пцуев најдлабоко старата девојка Киша Ѓорческа и... навистина каде можев да побегнам. Сите гледаа во мене. Сите се против мене, помислив. Старата девојка Киша Ѓорческа во полутемнината ја бара мојата рака. Нежно ја потпира главата на моето рамо и нешто тихо ми шепне. Ќе ви признаам, бевме љубовници. Тоа по младинска линија; и беше убаво, - дури добро си ги поминувавме вечерите. - Колку ќе ми биде тажно без тебе, - шепна. - Ти си будала, - реков. - Јас силно те сакам, момче. Ела поблизу, - зборува и ме стиска во себе. Таа плаче тихо, тихо никој да не знае за нејзиниот плач. - Не плачи, - ја утешував. - Јас ќе се вратам, нели? - А јас пак ќе те чекам и ќе ти бидам верна, чесен младински збор. Се разденуваше, ние само што ја завршивме вечерната конференција. Беше убав пролетен ден кога се разделувавме од Пасквел. Девојките плачеа од срце, одвај ги смирував бујните гради. Се растопуваа како парче мраз на пролетното сонце. Капка по капка се растопуваа отворајќи ги своите прости и чисти срца. Се разделувавме пламено прегрнати. Тоа траеше подолго, признавам, беше слатко и дури занесно. - Ѓаволе, наш добар другаре, што ќе направат со тебе, - шепнеа кутрите девојки бацувајќи ме најпрво в чело, во очите и најпосле страсно, страсно љубејќи ме в уста. А пак добрите другари за да појдам на училиште во градот ми купија младо, јако магаре. ЈАБОЛКО Во пролет интернатската зграда беше слична на затвор за сите нас курсистите од село. Собрани тука по младинска задача задушувани секој ден со исти работи ние веќе и не се сеќававме зошто всушност бевме испратени во оваа грда и тажна зграда. Особено беа тешки саботните и неделните попладниња кога имавме по некој час слободно време, а точно тогаш не знаевме навистина што да се работи. Во прво време секој од курсистите со пламени зборови раскажуваше за својата организација, се разбира, збор стануваше само за големите успеси, а тоа се чинеше и беше доста забавно. Но само во почетокот. Набргу како по некој договор веќе, не си спомнувам, до крајот да зборуваше за слични работи. Тогаш најчесто појдував низ улиците на гратчето со помислата дека можеби ќе сретнам некој од другарите што почесто доаѓа со своите магариња за да ги достават извештаите. Понекогаш се случуваше долго да ги изминувам улиците. Тие беа пусти, луѓето ретко излегуваа, како и времето да беше ставено на купоните за леб и козја пастрма. Таа пролет, зборувајќи ја вистината, почна убаво и весело. Се случи да се загледаме со една девојка. Најпрво преку прозорец, потоа почна да доаѓа низ улиците по мене. Таа беше слаба и одвај се држеше на своите нозе и имаше големи и светли очи. Не знам дали беше заљубена или гладна. Сигурно ние курсистите бевме подобро нахранети. Не, навистина не знам што се случуваше со неа, но веќе не можев слободно и да шетам. За да се скријам, решив да не го напуштам веќе интернатот. Еден ден, тоа беше во попладневните часови, дежурниот курсист рече дека имам посета. Ех, како потреперував пред матното огледало во салонот. Можеби навистина бев заљубен. Смешни ли помисли... Тоа беа моите другари со своите кротки магариња. Во името на организацијата ме поздрави другарот Ефтинко Илиевски, член на Месниот комитет, потоа Малиот Шчипек, кандидат член и другарот Пандо Корунов, иден тракторист. Тоа навистина беше среќен ден. Ги дупнавме магарињата и весело тргнавме кон Пасквелијата. Почнав дури да потпевнувам некоја измислена ударничка песна и да им раскажувам на другарите за мојата љубов. Тогаш малиот Шчипек извади едно јаболко од својата пазува и ми го подаде. Рече: - Тоа е од твојата мајка... Мајка Весела Ангеловска рече дека тоа е поздрав од неа. Го зедов јаболкото и силно, силно го стиснав во своите дланки како тоа да беше нејзиното срце. Одвај ја прикривав возбудата во себе. Веќе така долго, така долго изгледаше дека не сме се виделе. - Мајка Весела Ангеловска, рече Ефтинко Илиевски, е најхрабрата мајка во целата наша Пасквелија. - Таа е нашата најдобра мајка, кимна со главата Панде Корунов. Секогаш кога некој ќе зборуваше за мајка ми, којзнае зошто, си спомнував на еден одамнешен ден во малата селска црква. Тоа беше толку одамна и тогаш луѓето не ме викаа наиме. Бев слаб како ѓаволот и всушност така ме викаа. Морам да признаам дека никој не ме сакаше, а девојките пак бегаа како од вистински ѓавол. Сите се плашеа од мојот допир, а јас пак сè посилно и посилно се заљубував. Кутрата Даринка Николовска секој ден се молеше за да умрам. Таа беше најнесреќното девојче затоа што јас бев заљубен во неа. Еднаш, за време на големите празници, сепак ја држев нејзината рака. Таа беше облечена како мало ангелче и со другите девојчиња го чуваа мртвото Исусово тело. Во црквата беше така празнично и занесно. Сосема слободно можев да ја штипнам одзади. Ангелчињата требаше да стојат мирно и да се молат за душата на божјиот син. Но кога веќе не можеше да издржи, кутрото момиче почна на глас да плаче. Од нејзиниот плач дури и се исплашив. Тогаш се чу гласот на стариот поп: - Луѓе, браќа мои, рече стариот поп, тоа е божјо претсказание... Добриот бог го испраќа по чисните и невини души. Изговорувајќи го тоа кутриот поп почна да липа на глас. Плаче Даринка Николовска, плаче и попот, плаче попот, плаче и целата црква. И мажи и жени и големо и мало плаче... Сите плачат на глас, пеејќи долги, неразбирливи молитви. Плачеше и мајка ми од срце и искрено. Се прикраднав до неа и тивко ѝ раскажав за сè. Уште потивко излеговме и си спомнувам добро ме дотера мајка ми, но тогаш уште немаше младинска организација и дури подоцна станав свесен дека неправедно сум бил казнет. Но тоа никогаш не беше горчливо сеќавање на овој ден, напротив, тоа беше секогаш радосно навраќање кон овој одамнешен празник на пролетта. Од срце ми доаѓаше да се насмеам весело и среќно. Другарот Ефтим Илиевски ме погледна со своите влажни очи и мачејќи се да изнајде насмевка рече: - Мајка Весела Ангеловска навистина е најхрабрата мајка. - Секој ја сака мајка Весела Ангеловска, рече идниот тракторист Пандо Корунов. - Сите момчиња ја викаат како своја мајка, рече малиот Шчипек шмркајќи со носот. Таа е најдобрата наша мајка. - И жената на Анте Петличковски, рече Ефтинко Илиевски, членот на Месниот комитет, и таа рече дека мајката Весела Ангеловска е најдобра во целата наша долина. - Да, рече малиот Шчипек, можам и да се заколнам за тоа. Жената Петличковска тоа го рече пред сите луѓе. Само колку бев горд во себе со својата мајка. Ги слушав раскажувањата на моите другари и ми доаѓаше да ги прегрнувам. Навистина тоа беше среќен ден. Силно, силно го стискав јаболкото в пазува. Одвај чекав да пристигнеме во долината. Веќе и градините се наѕираа разбушавени и шумни. Приквечерното сонце е така големо и топло. Небото е сино, големо и ничии очи не можат да го догледаат. Пасквелските градини, начичкани во долината како китка цвеќе, оддалеку личат на една расцутена бавча со илјади заруменети крошни. Но откога човек ќе ја измине реката, тие сосема се откриваат во својата вистинска слика. Насекаде наоколу сè уште се забележуваат црни трупишта јаболкници како мртви селани. Војниците веќе одамна ги нема, но на младите вишни, излушпени во стеблата до горе, се чини дека сè уште се приврзани тешките австриски коњи. Нивната расцутена крошна, што толку примамува од страна, личи на збрчкано старечко лице. Градините сè уште мирисаат на војничка помија и коњска нечистотија. Повремено приквечерниот ветер го донесува благиот мирис на цветовите како некакво смело бегство од болното тело на земјата. А над селото се протега далечно и продолжително ѕвонење на камбани. Тој приквечерен ѕвон на камбаните се слуша само кога ги закопуваат луѓето. Сигурно некој умрел. Слеговме од магарињата и молчејќи појдовме по патот. Најпосле одвај изустив гледајќи право во другарите. Реков: - Некој умрел. Другарите гледаа во земјат. Малиот Шчипек шмркајќи сосема тивко рече: - Навистина мајка Весела Ангеловска беше најдобрата мајка во целата наша Пасквелија, рече малиот Шчипек. - Нема подобра мајка од Весела Ангеловска, липаше Ефтинко Илиевски, оставајќи солзите да му течат низ лицето. - Таа беше нашата најдобра мајка, исто така плачејќи рече Пандо Корунов, идниот тракторист. Веќе и не ги слушав што зборуваа. Насекаде наоколу трештеа камбаните со својот пеколен глас. Непрестајно биеја камбаните. Ја распарчуваа целата долина со својот тежок глас. И градините липаа таа приквечерина... Мојата мајка беше мртва. Тоа беше последниот ден од неделата и сè што ми остана од тој ден беше само она големо, зрело јаболко. ПРАЗНИЧЕН ДЕН Беше пролетен, празничен ден. Уште во раните утрински часови го напуштаа Пасквел и наскоро улиците останаа празни. Во овие денови селото го добива вистинското лице - во овие денови има тажна муцка. Посивено од првите кичури прав што повремено ги донесува ветрот од речниот брег, каде што навечер децата и магарињата се тркалаат, тоа добива крастава боја и безгласно, покорно се завива под темното небо, ширејќи тежок мирис на запалена млада трева (еден човек уплашено ја подава главата низ прозорец) - се чини дека наоколу гори. Меѓутоа, сè е толку тихо и мирно, дури во центарот на селото продолжува животот, доаѓаат старците што сакаат да си поприкажуваат за изминатите времиња, за прекрасните светли денови и тоа само за да ги осудат неверните луѓе што ги празнуваат овие ѓаволски пролетни празници. Онака како стариот поп што за време на гладните години проповедаше меѓу луѓето да веруваат во господа, да бидат истрајни во маките и страдањата. Старите набљудувачи на животот незадоволно мрморат тресејќи ги сувите вилици. Животот на Пасквел секогаш бил сврзан со светците; во лоши времиња тие го избавуваа од секое зло и за сето тоа каква неблагодарност - луѓето веќе веруваа во Тацко Настејчин, народниот комесар, и ги прославуваа овие проколнати пролетни празници. Старите набљудувачи стануваат неспокојни. - Блазеси му на тој што може да истрпи, зборуваат на глас за да ги чујат луѓето. Пролетната река од луѓе, полупијани од празнична расположба, бргу истекува - во далечината златесто потреперуваат топлите зраци на утринското сонце. Млади жени, заруменети во лицата како јагоди, сеедно и непотребно застануваат пред малата слаткарница за да си ги дотераат црвените шамии и потоа, се разбира, да си ги поправат чорапите сосема догоре откривајќи ги јаките, убави нозе. Чесните и вредни мажи, мирни и вековно добродушни, тоа веќе им станало наследно, полека ги тераат магарињата, на кои во две градинарски кошиња ги натумбале дечињата. Тие, пак, од своја страна, не заборавиле да го понесат палавото куче. Настанува страшна мешаница, од што едното коше се издига во воздухот како балон. Случајот го присилува кутриот човек да воспоставува рамнотежа. Но, тој тоа го прави на генијален начин, полнејќи го камења кошето што се издига. Но, ете несреќа. Децата за миг се смируваат и целиот товар се ничкосува. - Еј, - воздивнува човекот, викајќи по жената. - Другарке Спасенија, мажот ве чека, - ѝ се обраќа на младата жена едно убаво момче. - А, - прашува жената. Таа полека со тенок сиџим си го врзува чорапот што ѝ се отпуштил. - Мажот ве вика, - повтори момчето. - Досаѓа, - му шепна жената доверливо на момчето. Потоа праша: - Си ли ти член на младината? Момчето молчи, недоверливо ја гледа жената. Рече: - Што ви паѓа на ум, другарке? - Ништо, другарче, - рече жената лутливо. Јас само прашувам дали си веќе член на младината. - Да, - рече момчето. - Од минатата пролет. - Сигурно, - рече жената со блага насмевка. - Сигурно си ти веќе младинец. Ти не смееш да пиеш, нели? - Не, - рече момчето. - Не смеам да пијам. - Но ти пиеш, - рече жената. - Понекогаш се опиваш. - Да, - рече момчето, - тоа сите го прават. Особено на празничен ден. - Денеска сите ќе бидат пијани, - рече жената тажно. - Секако, - рече момчето, - сите ќе бидат пијани како прасиња. Никој на ваков ден не пожалува што ќе одлежи два дена во милиционерската станица. Денеска сите ќе бидат пијани. - Ако не пиеш, - рече жената, спуштајќи го летниот кус фустан - ако навистина не се пијаниш, дојди вечер, - рече многу тажно. Момчето гледаше во жената, што изминуваше фрчејќи со колковите и тихо, тихо потреперуваше. Во мислите му се плеткаа убави слики и за да не се сруши на земјата од утринскиот повеј на ветрот, се опре на ѕидот од слаткарницата. - Што зборуваше, - праша дебелата слаткарка Анастасија. - Што зборуваше никаквицата? Таа зборуваше за мене, нели? Зборуваше дека сум пијана, нели? Момчето, намигнувајќи и весело, потрча низ пустиот прашлив пат. Луѓето веќе беа изминати далеку од Пасквел. - Ороспија, - повторуваше дебелата слаткарка, речиси брефташе задушувајќи се од врелината на денот. Анастасија слаткарката веќе седум години седи пред својот Блажен паун и исто толку години била набљудувач на луѓето од Пасквел. Тој ден таа исто така седеше пред својата слаткарница и потсмешливо ги гледаше луѓето што изминуваа надвор од селото. Одвреме навреме испиваше по една лимонада, половината сипајќи ја во градите за да се освежи. Слаткарката Анастасија беше разбеснета, - една ороспија се потсмеваше со неа, една курва ѝ ги топореше нозете пред нејзиниот излог, една селанка што вчера облекла фустан од УНРА ѝ ја покажуваше својата вита, убава снага, и тоа само за да ја навреди. Кога веќе се чинеше дека ќе се сруши од столот, ја задржа една рака за рамото. Го забележа стариот љубовник Јандриковски. - Честитам, - рече достоинствено Јандриковски, подавајќи ѝ едно мало цвеќенце. Таа со поглед покажа на своите јадри гради. Стариот љубовник, разбирајќи ја нејзината мисла, сосема внимателно со шпенадла го закити цвеќенцето на белата блуска од слаткарката. Во знак на благодарност, дебелата Анастасија го покани под сенката на малото италијанско чадорче за пролетно време. - Господине Јандриковски, - рече слаткарката и тивко и несреќно. - Молам госпоѓо, - многу љубезно овој ја подаде муцката. - Господине Јандриковски, - повтори Анастасија, - јас имам една малечка желба. Да, само една малечка желба. Јас ќе издивнам и вие погодете во каква состојба се наоѓам. Дали сум пијана? Зборувајте отворено, душичке... ќе зборувате отворено, нели? - Господе боже, - шлапна со рацете стариот љубовник. - Вашата слатка душичка, што опојно мириса како пролетен цвет... на што помислувате, драга? Вие сте наполно исправна жена. - Секако, - рече дебелата Анастасија поспокојно. - Имате совршен нос, честитам, господине Јандриковски. - Таа нежно ја зеде неговата малечка рака и силно, силно ја стегна на своите гради. Стариот љубовник си дозволи да ја бакне во десниот образ. Сега навистина можеше да ја љуби цел ден, но требаше да се посвршат други работи. Слаткарката замислено погледна кон малите, ниски куќи и наеднаш слатко, длабоко се закикоти. Рече: - Дојдете, ангелче мое... - Каде, - треперливо праша стариот љубовник. - Дојдете, - рече Анастасија, одлепувајќи се со мака од столот. - Дојдете, - рече слаткарката земајќи го за рака. - О, господе, - воздивнуваше Јандриковски. - Потивко, - рече Анастасија - Може да се разбуди Кузе. - Ох, - шепна стариот љубовник. - Вашиот маж е бескрајно љубоморен на мене. - Тој е магаре, - рече Анастасија и се проѕевна. - По цел ден и по цел ноќ се тркала в постела. Тој е вистинско магаре. Пострашен е од пасквелските пијаници. Ох, јас сум несреќна, господине Јандриковски. Ти единствено можеш да ме спасиш. Ако овој ден го преживеам, ќе ти бидам верна целиот живот. - Што можам да направам јас, - рече погоден стариот љубовник. - Ако навистина ти ме сакаш, господине Јандриковски, можеш сè да направиш. Јас кога сакам некој човек, сè правам за него и ништо не зажалувам никогаш. Го стисна до себе и како ненадеен пролетен плискот истури неколку бакнежи на неговото чело. - Кога љубам навистина сум безумна, - шепнеше дебелата слаткарка. - Јас за малку што не задавив едно убаво војниче. Можев по цели часови да го држам меѓу нозе и така да се забавувам со него. Навистина тоа беше така, господине Јандриковски. Ах, како сум уморна и тажна. Никој не може да ме спаси освен вие, господине Јандриковски. Извади едно плетено шише и му го подаде на стариот љубовник. - Што е тоа, - со возбуден глас прашаше тој. - Бензин, - рече мирно Анастасија. - Погодуваш, нели? - Не, - рече господин Јандриковски. - Не погодувам. - Со таков нос, - рече слаткарката благо смешкајќи се - со таков нос би требало веднаш да погодите. Погодувате, нели? - Не, повтори стариот љубовник, - сè уште не погодувам. - А, јас ќе ви го одземам вашиот прекрасен нос, господине Јандриковски, - рече дебелата слаткарка слатко кикотејќи се. - Како можете да не погодите? Стариот љубовник плашливо со дланка го допре својот нос и збунето мрмореше нешто неразбирливо. Рече: - Задушно е. Јас ништо не можам да погодам кога е ваков воздухот. Излезе носејќи го полното шише со бензин в раце. По него Анастасија викаше на сиот глас: - Вие, господине Јандриковски, денеска ќе направите големо дело. Само за неколку минути ќе го грабнете моето срце и јас ќе бидам ваша робинка. Вие сте достојни за големи дела. Ги гледате ли крајните куќи на селото нели? Да, господине Јандриковски, вие веднаш ќе ги запалите за моја љубов. Појдете веднаш, душичке слатка... Стариот љубовник збунет застана на вратата од Блажениот паун и не можеше да мисли на ништо. - Појдете, - настојуваше Анастасија. - Летај, ангелче, и брзо доаѓај. Ќе бидам нестрплива. Потоа таа задоволно се спушти на малиот стол, го откопа италијанското чадорче и дури почна да потпевнува некоја весела песна. Старите пророци, што се истркалале пред општинската зграда, ги топлеа грбовите на пролетното сонце, ја исфрлаа кашлицата и пцуеја некого најлошо. Еден ја чита (којзнае по кој пат) плакатата на општинската зграда што треба да значи повик за сеидба: ЗЕМЈОДЕЛЦИ, КУПУВАЈТЕ СОЦИЈАЛИСТИЧКО СЕМЕ. Потоа со длабок и зарипнат глас им се обраќа на оние што задремале на сонцето. - Ќе нè јармосаат во колектив. Задреманите старци потскокнуваат од своите места како да сонувале најстрашен сон. - Што, - прашуваа. - Ќе нè јармосаат во колектив, луѓе, - овој многуз начително повторува. - Ќе нè смешаат како стоката Мојата жена ќе биде твоја, твојата моја и ќе правиме како кучињата на коложег. Тоа ти е социјалистичко семе. - Е, да го мочам, - пцуеше некој пискливо, се чинеше дека плаче. Старците неспокојно ги нишаа главите погледнувајќи во каменот на светецот и секој час исчекуваа да се случи некое големо чудо, што би ги предупредило неверните луѓе за да се вратат на правиот пат. Веќе долго го исчекуваа божјиот знак. Старците беа загрижени, - никое дете не умре што го крсти Тацко, никоја невеста не пометна што ја венча тоа куче, ништо особено не се случи. Тие тажно гледаа во далечината, бришејќи ги насолзените очи од пролетниот оган на сонцето. И кога ја изгубија и последната надеж дека ќе се случи некое чудо, пискливиот глас извика: - Пожар! пожар, луѓе! - О, пожар, - радосно извикаа старците, крстејќи се во каменот на светецот. - На ваков ден го испраќа добриот господ својот знак, - рече Анастасија слаткарката одлепувајќи се од својот стол. Старите скокаа од радост и со весел глас им дофрлаа на исплашените луѓе што се враќаа: - На ваков ден господ го испраќа својот знак. ДОЛЖНИЦИ По толку години, таа пролет, беа повторно одржани коњските трки во долината. Победникот, црвеното ждребе на Симон Бочкар доби црвено знаме. А самиот чичко Бочкар се чувствуваше доста достоинствено и целиот тој ден гордо јаваше на своето доодено кобилче изодувајќи ја долината од едниот до другиот крај. Веднаш по него, тупотливо поигруваше ждребето победник, а Ангел Бочкар, помладиот Симонов син, гордо го вееше црвеното знаме високо до небото. Но кога силното ждребе ќе за'ржеше потскокнувајќи на предните нозе лесно и итро, тогаш чичкото Бочкар се топеше од некаква неизмерна среќа. Најпрво, божем, преплашен ги собираше рамениците, а потоа, смешкајќи се задоволно ја нишаше главата лево-десно. Очито расположен почна да потпевнува наглас: Мер фер дер грми грми фер дер мер грми грми дер мер фер што не врне. Потоа фрлајќи од високо по еден важен поглед кон луѓето со весел глас довикуваше: - Еј момче, пушти го тој ѓавол нека летне! Не знае да оди тоа ѓаволско животинче. Оган е пустината... Жив пламен му лази низ крвта, зборуваше Симон намигнувајќи им на луѓето. Насекаде по патот беа излезени луѓето за да го поздрават победникот. Но Бочкар овој ден беше особено надуен и точно така се однесуваше спрема луѓето како воопшто да не ги познаваше. Ах, како знаеше да се преправа тој стар демон! Умееше тој да ги подгибнува луѓето точно в срце. Знаеше дека никој не може гласно да опцуе заради црвеното знаме. А кога проаѓаше покрај куќата на Исак Калејчин, почна да се искашлува најсилно што можеше. А попрво, му доаѓаше да прсне од смеа. Кашлаше сè додека не го примора Исака да излезе од куќи. - Бутур те откорнал, мрмореше лутливо Исак чистејќи го нарасеното око со едниот крај од ленената кошула. - Бутур те откорнал, стар вампиру, пцуеше Исак црвен од лутина. Неговите детски, меки образи беа наежени како во јануари. Симон полека се дотокми со своето доодено коњче токму пред носот на човекот. Се потпре на предниот дел од самарот и намигнувајќи весело де со едното де со другото око, почна да го мерка Исака од глава до петици. Го гледаше непрестајно и сè така се смешкаше не прозборувајќи ниту збор. - Но, што е, пријателе, промрмори Исак, мижуркајќи на едното око косо и намуртено. Бочкар воопшто не се брзаше со одговорот. Изгледаше дека е пресреќен што го гледа намуртеното лице на Исак. - Ја носи ли некој главата на високо, знај дека е будала, рече Исак лутливо и пцуејќи. Чичко Бочкар полека ги испружи своите долги нозе сосема на земјата и смеејќи се рече: - Тргај ми се од патот, несреќно момче, на живот ќе те погазам. Ќе те здробам како прашинка... 3ар не гледаш каква сила доаѓа. Потоа со насмеан, пријателски глас му шепна на уво: - Ова проклето кобилиште прави чуда, пријателе мој. Ова доодено животинче раѓа најсилни ждребиња. Гром! Требаше само да видиш... Гром, ѓавол да го носи! Исак за првпат, против својот обичај и карактер, не се спротиви. Напротив, ги рашири своите тенки усни и на нив светна кратка мигновена насмевка. - Проклет да сум, рече тој со посмирен глас, проклет да сум довека, ако некогаш би помислил дека оваа пастрма вреди за нешто... Кој можеше да помисли дека оваа проклета краста ќе донесе така здраво ждребе. Нема таков човек да најдеш во долинава што би поверувал. Не, никако, проклет да бидам! Симон сега задоволно гледаше наоколу во луѓето и слатко се потсмевнуваше под мустаќ. Гледаше од човек до човек сè така весело намигнувајќи. - Ете, како да им велеше, најпосле и овој скот, Исак Калејчин, призна. А кога нешто ќе признаеше тоа човече, тогаш веќе никој не ќе се противеше. Затоа за сто години пред него и сигурно уште за сто години по него не ќе се најде во долината посвоеглаво маже. Но овој ден и ова признание Симон го чекаше веќе со години. Го чекаше од онаа пролет кога со истото тоа кобилиште самиот тој го доживеа најголемиот срам во животот. Стигна последен а уште требаше и да го влечка тоа тврдоглаво животинче! А само што беше оженет и колку сакаше да се покаже пред својата невеста Тоа беше вистинско проклетство! Сите луѓе се смееја со него и со кобилчето. Ох, тоа не можеше да се заборави толку бргу и така лесно! Не, во Симоновата душа се криеше цела рана, го печеше во срцето како грст живожарица. Како му беше тешко кога доаѓаа пролетите. Не, никогаш нема да го заборави тој ден. Секогаш кога ќе си спомнеше за тоа дека точно на половина пат остана со своето кобилче и дека мораше да слезе и со раце да го турка, на неговото чело се појавуваа крупни капки пот. Тоа навистина беа негови најсреќни часови во животот. А уште повеќе го печеше онаа проклета смеурија што ја приреди никој друг туку овој ѓавол, Исак Калејчин. Тогаш му доаѓаше да излезе од кожа. Да, да ова итро ѓаволче, Исак Калејчин, тогаш добро го насамари. Го дочека со низалка суви пиперки. Тоа навистина беше страшно и Симона силно го погоди како млад зет. Но тоа беше одамна и Симон сега не беше зол, не беше намуртен, напротив беше пресреќен што ждребето точно на ова кобилиште ги победи најдобрите коњи во долината и тој, просто-напросто, сакаше малку да си поигра со луѓето како тие некогаш со него. А најмногу го пецкаше овој мижурко Исак. - Господ да ти прости, пријателе мој, промрморе Симон преправајќи го гласот и крстејќи се. - Господ грев да не ти пише, добар човеку. Исак навистина беше победен овој ден и никогаш така обезглавен не изгледал во животот. Се случувало да изгуби дури и многу поважни работи, но никогаш не се предавал така брзо како жена. Овој Симон добро го начека, мислеше премислувајќи во главата некаква измислица за да го замолчи стариот брборко. Но, ѓаволска ли работа, ништо не му истекнуваше. Најпосле со мака рече: - Ова сигурно со години го чекаше, Симоне! Ова си го подготвувал целиот живот, стар ѓаволе. Но ние уште ќе поразговараме, сепак се закануваше Исак со својата слаба рака. Симон се преправаше дека не го слуша. Гледаше во небото како да бараше ѕвезди и зборуваше нешто неразбирливо сам за себе. Тоа навистина го разлути Исака Калејчин. Рече: - Слушај, ти стар ваперу, рече Исак поткревајќи се на прсти и шибајќи го со лактот по половината. Сепак немој да се правиш толку важен. Престани еднаш да свириш! - Нешто сум многу жеден, рече Симон. Дојди со мене пријателе мој... Изгорувам. Потоа си намигнаа еден на друг и тргнаа кон градините. Симон Бочкар повторно запеа со својот длабок, рапав глас. Исак се почеша по тилот и собирајќи ги рамениците рече: - Па пеј Симоне, ѓавол да те носи. Ова е твој ден... Нема многу вакви денови во животот. Симон задоволно кимна со главата и прегрнувајќи го Исачето околу вратот рече: - Слушај, добар човеку... Слушај и запамети добро што ќе чуеш од твојот стар Бочкар... - Немој да се правиш филозоф, мавна со рака Исак лутливо. Ништо паметно нема во твојата глава. Ти си само еден обичен дрдорко. Симон се насмевна вистински весело и придржувајќи си ја својата небричена брада сосема сериозно рече: - Слушај пријателе, ова е чиста вистина што ќе го речам сега. Господ нека ме казни ако не е вистина, рече и свирна низ нос. - И за господа вакви луѓе се голема невола, рече Исак. Зборувај еднаш како човек... - Имаш право, рече Симон смеејќи се весело. Ќе зборувам точно како човек... Зборувајќи ја вистината, колку што си спомнувам јас со мојава проста глава, никој така сигурно не победил досега. Баш никој! Човек да не поверува. Тоа е сè што сакав да ти кажам, рече Симон и повторно свирна низ нос. - Одново почнуваш, значи, рече Исак поткашлувајќи се. Но јас ти велам, човеку божји, престани еднаш да свириш. Не заборави дека тоа не беа никакви коњи. Сè некакви доодени ѓеремиња. Не остана веќе добар коњ во долинава Симон сосема реско го пресече воздухот над себе свирнувајќи низ нос најсилно што може. Рече: - Тоа е измислица, пиленце мое... Знаев дека нешто ќе измислиш. - Не, рече Исак, не е тоа никаква измислица. По секоја војна човек не може да најде ниту една сврзана работа. - Но тоа беше победа, рече Симон. И тоа каква! Не може да не зборува... Го слушаше ли говорот на другарот Лако. - Не сакам име да му чујам, рече Исак вистински луто. - По ѓаволите, рече Симон, што ти е тебе. Исак незадоволно ја затресе главата па сосема тивко, дури со мака изусти: - Мислам, тој ѓавол, стана шпион... Шпион стана Лако Настејчин. Не е веќе човек. Симон беше вистински вчудовиден. Непрестајно дуваше и свиркаше низ нос. Но потоа брзо се засмеа. - Една педа човек си, Исак Калејчин, рече Симон, но никој така ѓаволски не знае да измислува како тебе. Не си ти чисто семе, проклетнику. Ти си некое пијано копиле. - Ти си будала, рече Исак. Ти си колку едно бичиште, ама ум немаш ниту за кокошка. Будала си ти штом не веруваш во тоа. Кога ти велам дека е така, тогаш мораш да поверуваш... Симон поколебано рече: - Тој беше добар човек. Сиромав човек беше. Што му требало такви гнасотилаци. - Беше, призна Исак издивнувајќи. Но сега веќе не е. Оди тој под прозорците и прислушнува што зборуваат луѓето. Како загар нушка по амбарите. Бараат семе, пријателе мој. Немаат со што да се посеат полињата. Разбираш ли, човеку... Симон ништо не рече. Со замислен и тежок поглед гледаше низ градините кон полето. Тоа беше мртво и пусто. Нивите беа запуштени и изгорени. Тоа е лошо, помисли и му доаѓаше да се помоли. - Одвратно е тоа, го тргна гласот на Исак. Срамота е народната власт да го зема лебот од уста... - Полињата треба да се посеат, рече Симон сè така гледајќи некаде преку градините. - Треба да се посеат, рече Исак, но и народов треба да се остави еднаш на мира. Доста боботи, сакаше да рече Симон, но тој само ја испружи својата голема рака кон својата куќа во градините. Покажуваше на луѓето што се беа собрале во малата бавча пред куќата. Под расцутената праска луѓето слатко си мезетеа расол и пиперки туршија со лута пасквелска ракија. - Секој го гнети народецов наш, продолжуваше Исак. Никогаш мир, никогаш спокој... - Предај си го житцето што го криеш, пријателе мој, рече Симон смешкајќи се, и ете ти мир, ете ти покој до гробот. - Симон Бочкар! - рече изненаден Исак Калејчин. - Зар и ти си во партијата? - Ете ти сега, рече Симон искашлувајќи се. Јас сум само многу жеден. Тоа е мојата мака. Кој многу брбори секогаш задоцнува. Друг ќе го изеде зелчето и ќе ја исцица лутата ракија. Мораме да побрзаме, врашки поете! - Не викај ме така, рече Исак посмирено. Јас не сум поет, туку обичен епитроп. - Ѓавол нека те носи, рече Симон, само ти не си обичен епитроп. - Ти уште и бога го кудиш, рече Исак нишкајќи ја главата заканително. - Добро, добро, рече Симон, сакав да речам дека ти не си обичен епитроп. - Знам што сакаше да кажеш, рече Исак потсмевајќи се благо. Но твојот јазик е кус како и твојата глава... Ти не си за такви умштилаци. - Е, е, тоа, рече Симон, како ги викаа старите Грци тие со голем ум... - Ах, рече епитропот со вистинско задоволство смешкајќи се, и ти по нешто знаеш... Тие се викаат, пријателе мој... Гласот му запре пресечен и повеќе не излезе од него. Од градините, како да изникна од земјата, се појави другарот Лако. Смеејќи се тој весело довикна: - Таквите луѓе старите Грци ги викале филозофи. Симон Бочкар и Исак Калејчин застанаа како гром да ги погоди. Од каде тој сега наеднаш, помислија двајцата и се погледнаа со зачудени очи. - Ете така, рече најпосле Исак сосема тивко. Нели е одвратно да се прислушкува. - Добро, рече Симон соземајќи се. Ѓавол нека го носи... Денеска никого не можам да вратам. - Јас ќе се вратам, рече Исак чекорејќи назачки. - Еј, не будали се, рече Симон потерувајќи го коњчето назачки за да го достигне Исачето. - Не, рече Исак, не би сакал да се сретнам со овој ѓавол. Симон одвај успеа да го зграпчи и држејќи го за едниот ракав од провиснатото палто почна силно да го влече. Коњчето тупотливо забрза. - Пушти ме, стар ѓаволе, викаше Исак истргнувајќи се. Пушти ме ѕверу ѕверосан! Но веќе беа сосема блиску до Лако и тогаш двајцата, најпрво искашлувајќи се, а потоа во еден глас со подигнати глави поздравија јасно и гласно: - Здраво, другар Лако! - Да живее, се провикна Лако. Симон и Исак како вкопани застанаа на местата и исто така се провикнаа: - Да живее, другарот Лако! Потоа тупотејќи како војник пред својот старешина, Исак појде напред пред коњчето, Лако остана одзади, а Симон беше на средина како некој светец. Не знаејќи што да зборува, тој повторно запеа: Мер дер фер грми грми фер дер мер грми грми дер мер фер што не врне. - Убава песничка, пријателе, рече Исак пцуејќи. И двајцата најлошо ги пцуеше во душата. Тоа Симон многу убаво го знаеше по црвенилото на неговите образи. Знаеше дека тој е вистински разбеснет и затоа му доаѓаше слатко да се засмее. Но тој само се поднакашла криејќи ја насмевката во неговата широка дланка. - Ете така, рече Симон, најпосле, стигнавме. Бог нека ми е сведок колку ожеднев! Симон Бочкар зеде едно плетено италијанско шише и им го подаде на Исак и Лако. Рече: - Само пијте, добри пријатели! Од едно шише да пијам заедно со овој пес, помисли Исак и му се накостреши кожата. Раката така силно му затрепере, што за малку ќе го испуштеше шишето. - Пиј, пријателе, рече Симон смешкајќи се под мустаќ. Пиј, господ да ни прости... - Никогаш нема да ти прости, верицата твоја, сосема тивко опцу Исак кревајќи го шишето. - Чекај, другар епитропе, рече Лако. Не, не се пие така. Ете ти сега, помисли Исак, овој уште ќе ме учи како се пие. Но не се помрдна од местото. Гледаше во Лака со побелени и замрзнати очи. Лако го зеде шишето и наздравувајќи им на луѓето се провикна: - Да живее! - Да живее, се провикнаа луѓето подигнувајќи ги шишињата. Исак ја стресе главата како да се разбудува од страшен сон и почна да се закашлува. - Ова не е ракија, рече газејќи го со нога Симона. - Ова е оган, пријателе врашки... - Да живее, се провикнуваше Лако право во лицето на Исак. - Да живее, рече најпосле и Исак подигнувајќи го шишето. Откога добро се изнатрескаа, кај Исак се поврати старата храброст и кикотејќи се право во лицето на Лако рече: - Ти другар, имаш мајмунско лице, лебецот твој. - Да живее, се удираше по гради Лако. - И забите ти се мајмунски, житцето твое, пцуеше Исак. - Да живее! Да живее! - И гласот ти мајмунски, брашненцето твое ситно, пцуеше од срце Исак. - Ти си целиот мајмун, класот твој... - Сакам да те бацам, рече Лако и тетеравејќи се појде кон Исак. - Не, рече Исак. Ниту за жива глава! - Во името на народот сакам да те бацам, рече Лако подавајќи ја својата пијана муцка. - Во името на народот, промрморе Исак трезнејќи се. - Во името на народот, повтори Лако и ја зеде Исаковата глава. Тој веќе ништо не рече и не се подмрдна од местото. Остави да го љуби другарот Лако, а од очите непрестајно му течеа крупни солзи. - Проклет да бидеш Симоне, и колнеше и пцуеше во својата душа. - Проклет да бидеш стар демоне. Луѓето се превиткуваа од смеа и шлапкаа со своите широки раце извикувајќи некакви бучни пароли. Но добриот стрико Бочкар не даде во тоа да се претера. Го сакаше тој овој проклет мижурко Исак. Го сакаше тој повеќе од сите други, иако цел живот се пречкаа од дамка до сламка. - Пријатели мои, рече Бочкар развевајќи го црвеното знаме. Тогаш луѓето за час молкнаа застанувајќи мирно. Сè тоа беа сиромашни градинари и стари добри воини. Секој од нив имаше изминато по неколку војски и по неколку војни. Петре Беличот, како постојан трубач во касарните и на бојното поле, по навика, ги стави рацете на уста и затутка поздрав кон знамето. Очите на луѓето беа свртени високо кон знамето. - Браќа мои, рече со возбудлив глас Симон Бочкар, браќа мои, доживеавме за да го развееме нашето знаме. Што бевме ние Македонците на овој бел свет. Едно мало, кутро мравче...Тоа ние бевме и ништо повеќе. - Зборувај Симоне, рече исто така возбуден и со солзи во очите Исак Калејчин. - Зборувај, добар војнику. - Си спомнуваш ли, пријателе мој, рече Симон свртувајќи се кон Исак, си спомнуваш ли кога јуришавме за да го спасиме знамето. Рекоа дека македонското знаме било заробено... - Да, рече Исак, тогаш ѓаволски не излажаа Сите најдобри изгинаа. Симон потврдно кимна со главата и имаше таков израз на лицето, како тоа да било тој ден изутрина, како тој миг да излегуваше од пеколниот и крвав јуриш. Едно затаено пламенче се распали некаде во душата на луѓето и почна да лази од човек на човек. Се чинеше дека постои некоја голема согласност меѓу луѓето кога зборуваат за тие времиња. И никој веќе ништо не проговори. Тие како да се разбираа и молчејќи. Стоеја неподвижни и мирни како да се скаменуваа. Секогаш веселото лице на чичко Шчипек, со голема лузна на десното око, како да беше мртво и претворено во земја. Кирил Денго, најтивкиот маж во долината, гледаше кон небото како да ги бараше своите синови. Фиданко Лозанковски можеби си спомнуваше за жената. Веднаш по женидбата мораше да ја остави. Никогаш веќе не се виде. Кога се врати беше веќе старец и никого не најде во својата куќа. Лако исто така гледаше кон земјата и одвај се задржуваше да не заплаче. Сигурно си спомнуваше за децата и жената. Нив војниците ги одведоа една ноќ од долината и веќе никогаш не се вратија. Здравко Латко, Санде Немицата, Јонче Ѓоргов, Јонче Речков, Ангеле Ристески, Стојан Латковски, Климе Цацот, Коле Бубе, Петре Беличот сите тие добри и кротки мажи како магариња гледаа кон земјата и молчеа како да се стопуваа со неа. Сите тие личеа на дрвја погодени од некаков страшен гром. Во малата Симонова бавча беше сосема глуво како и небото и воздухот да беа мртви. Само некаде од градините, во правец кон Симоновата куќа, доаѓаше нечиј зарипнат потпевен глас. Тој пееше некаква борбена, војничка песна. Луѓето погледнаа кон таа страна и повторно останаа како занемени. Во стара, дотраена бугарска униформа нишкајќи се лево-десно кон нив доаѓаше најстариот Симонов син. - Гледај, рече Симон соземајќи се и засвирка низ нос. Гледај, па тоа е Петар! Тој е жив! Потоа исфрлајќи го знамето од раце се стрча кон синот. Но војникот како воопшто да не го забележуваше доаѓањето на Симона. Тој продолжуваше да издава команди и сè така да потпевнува некаква борбена бугарска песна. - Сине, рече Симон, сине мој... Петар, родено момче мое... Војникот ги собра рамениците и со своите побелени зачудени очи почна да се смее. Потоа ја заниша главата и повторно појде чекорејќи лева десна. - Петар, дете мое, го повикна Симон на име со глас што доаѓаше како од корен на некое старо дрво што се руши. Но војникот и сега не застана. Одеше сè така нишајќи се и трудејќи се да го задржи војничкиот чекор. Симон се стрча по него и силно, дури грубо го грабна во своите прегратки. - Ти си мојот син, рече Симон. Ти си мојот син, повторуваше силно и долго гушкајќи го во себе. Потоа го зеде под мишка и полека се упати кон куќата Симон смешкајќи се и плачејќи им рече да луѓето: - Тоа е Петар... Тоа е Петар, првото мое дете... Тој е жив... Најпосле се врати, родениот мој... Тој е жив, браќа мои... Луѓето потврдно климнаа со глава и еден по еден појдуваа кон војникот бакнувајќи го во челото. Војникот зачудено гледаше со своите побелени и преплашени очи. - За добредојде, рекоа луѓето и кришно изминуваа како да беа виновници за нешто. А Симон сеедно повторуваше со расплакан глас: - Тоа е Петар... Тоа е првото мое дете... Тој е жив. Најпосле се врати, саканиот мој... По Симоновите бакарни образи се тркалаа крупни, запалени солзи. Под расцутената млада јаболкница, зад Симоновата плевна, стоеше Марија Вецеска откривајќи си ги набрекнатите гради за да ги погледа со своето мало огледалце, што секогаш го држеше в пазува. Насекаде наоколу благиот приквечерен ветер лесно ги забрануваше расцутените дрвја. Марија Вецеска тивко, сосема тивко запеа некаква песна љубејќи го со своите усни малото огледалце. Пееше: - Ај ѓаволе, ѓаволе. Чекорите на таткото Симон Бочкар и неговиот син Ангел Бочкар ја тргнаа. Таа посрамена го испушти огледалцето од своите усти на земјата. Прошепоте со зарипнат глас: - Излегов на ветер, рече таа. Не можев да останам веќе дома... Додека зборуваше целото нејзино тело потреперуваше како заруменетите цветови на приквечерното сонце. Симон Бочкар застана малку подалеку од Јаболкницата и молчејќи гледаше кон небото. Потоа со поглед ги измина градините наоколу и гледајќи дека сонцето веќе заоѓа, се прекрсти со строг и уморен израз на лицето. По неговата густа и небричена брада засветкаа мали искри црвенило, беше лут до беснило. Причека додека Марија Вецеска ги закопча своите гради и потоа ги впери во неа своите уморни, широко отворени очи, безбојни, слични на летна прашина. Одвај прикривајќи го бесот прозборе нешто неразбирливо. Синот со својата дланка го чистеше испрашеното и распукано огледалце. Симон тресејќи го веќе испразнетото крпче со тутун во своето луле со студен поглед се сврти кон синот. Неговата жолта брада, цврста како ореова штица, се поткрена лево-десно и закрцка. Симон за час ја зграби синовата рака и земајќи го огледалцето го стави под нога. - Врати се дома, потоа со лутлив глас ѝ рече на Марија Вецеска. Врати се дома и не излегувај во вакво време, прошепоте со придавен глас. Во ова време не е убаво тоа што го правиш. Ѓаволот го каниш на гозба. Не сакам никаква срамота додека си во мојата куќа. Сакам да бидеш честита и добра девојка... Тоа сакам и ништо повеќе. Тој пријде поблиску до неа и подавајќи го лицето напред застана како вкопан и како маѓепсан стоеше пред нејзиното тркалесто, бледо лице, поднадуено од солзите што непрестајно ѝ течеа. Симон не можеше да не дувне низ нос. Секогаш тоа го правеше кога беше вистински изненаден од нешто. Со зарипнат и длабок глас рече: - Ти плачеш дете... Нешто се случило... Во тој придавен глас како да беше целата топлина на пролетното сонце што така долго, така долго пловеше над хоризонтот како голем, зрел плод од кајсија. - Ти плачеш, дете мое, повтори Симон Бочкар и ја зеде со своите големи опалени раце во себе. Потоа уште потивко, нежно ѝ рече: - Беше толкава кога те најдов во полето... Беше толкава, Симон покажуваше со рака кон земјата. Како ветер да те носеше низ полето. Синот на Симон Ангел Бочкар, за цело време гледаше на она место под ногата на својот татко каде што се наоѓаше здробено огледалце. Се сеќаваше за својата прва средба со неа. ...Тоа беше онаа година, некаде при крајот на пролетта, кога цели семејства беа иселувани по ноќите. Потоа и по самите денови војниците ги прогонуваа луѓето од родните куќи и ги носеа во непознати краишта. Некои зборуваа дека ги носат во бугарско, други пак во италијанско и Абисинија Но можеше да се случи да ги истераат во некоја глува ноќ и да ги закопаат длабоко во градините. Зашто во пролетно време кога надоаѓаше реката низ градините често отвораше цели гробишта. Градинарите тогаш си спомнуваа за сите исчезнати во долината и се чинеше дека ја препознаваат секоја коска. Тие денови, во една ноќ. исчезнаа и Дуковите, нивните најблиски соседи. Попусто тој таа изутрина ја очекуваше Васка Дукова за да појдат по лов на жаби во мочуриштето. Нивната куќа беше пуста и празна. Сигурно ги убиле, мислеше. Сигурно ги убиле. И од тој ден почна долго да скита низ градините за да ги пронајде нејзините коски. Мислеше дека лесно ќе го препознае секој нејзин дел. Одеше по градините од едниот до другиот крај на долината и со часови ги бараше нејзините коски. Најпосле, под големата плоча, на крајот од долината, најде некакви коски. Се мислеше дека тоа се нејзините. Ги прибра коските и од тој ден се затвори во напуштената плевна на Дуковите. Почна да прави мртовечки сандак за да ги закопа коските на Васка Дуков. Тоа го правеше неуморно и со занес по цели денови. Сакаше тоа да биде убав трон*. Еден ден, додека трескаво го шареше тронот со секакви цветови, во плевната дојде неговиот постар брат Златко Бочкар држајќи ја за рака неа, Марија Вецеска. Златко пееше некаква песна за птиците и скокалците. - Ќе биде ли еднаш готово, ѓаволе, рече постариот брат и прсна во смеа. Неговото црвено лице, како презреан патлиџан, целото се тресеше и се чинеше дека ќе пукне. Потоа бришејќи ја устата со својата широка дланка и одвај придржувајќи се за половина рече божем со сериозен глас: - Секој ден работи на овој проклет сандак. Величко Атанасовски вели дека тој полудува... 3ар не, ѓаволе? - Што тоа, рече Ангел безволно. - Дали е вистина дека полудуваш, рече постариот брат и повторно прсна во смеа. - Тоа е страшно, рече таа. Од тоа се изгубува сонот. - Ох, рече постариот брат. Тој од ништо не се плаши. Тој е ѓавол... - Ѓавол, рече таа загледувајќи се во долгунестото, бледо лице на Ангел Бочкар. Постариот брат се превиткуваше од смеа Тој се држеше за раскопчаниот мев. - Ѓавол, повторуваше тој. Ох, ама убаво име! - Ти си ѓавол, прашаше таа. - Која си ти, рече Ангел. - Јас сум од градот, рече таа. - Мачко една, рече Ангел. - Чичко Симоне, викаше таа со плачлив глас. - Тоа е мојот татко момиче, рече тој. - Јас овде живеам, рече таа. Јас сум неговата ќерка. - Ох рече тој, смеејќи се. Тоа не го знаев. - Зошто се смееш, прашуваше таа. - Зошто дојде кај нас, рече тој. - Во градот е војна, рече таа сосема тивко, речиси со шепот. Во градот е војна и нема луѓе, повтори таа. Ангел сега го остави тронот и подигнувајќи ја главата погледна право во нејзиното лице. Праша: - Каде е твојата мајка? - Таа умре, рече девојчето берејќи ги своите слаби раменици. - Каде е твојот татко, прашаше Ангел. - Тој умре, рече девојчето сè така берејќи ги своите раменици. - Тоа е лошо, рече тој шепотливо и сосема тивко. Овде ќе биде весело, момиче. - Би сакала да бидам на тој погреб, рече таа гледајќи право во неговото лице. Тој не одговори одеднаш. Најпрво со јазик ги полижа своите суви усти и заплеткувајќи рече: - Тоа ќе биде утре кога ќе зајдува сонцето. - Добро, рече таа, ќе дојдам утре кога ќе заоѓа сонцето. Кога другиот ден приквечерината таа дојде, тој беше изненаден, но и радосен. Иако беше доста уморен, ѝ се насмевна пријателски и топло. Таа беше изненадена од длабочината на гробот. Никогаш пред тоа не видела како ги закопуваат луѓето. - Тоа е вистински гроб, прашаше таа. Тој потврдно климна со своето испотено лице. Рече: - Тоа е вистински гроб. - Ама е длабок, рече таа исчудувајќи се. - Така треба да биде, рече тој. - Зар толку длабоко ги закопуваат луѓето, прашуваше таа. - Да, рече тој, многу длабоко. - Зошто ги закопуваат толку длабоко, прашуваше таа. - Сигурно да им биде топло, рече тој. Таа потоа лизгајќи се низ земјата се спушти во гробот. Топлата запара од земјата ја удри во лицето и таа со придавен глас рече: - Сигурно затоа... Потоа се искачија и застанувајќи на купот од исфрлената земја почнаа длабоко да вдишуваат од слаткиот мирис на расцутените градини. - Убаво мирисаат, рече тој. Убаво мирисаат, мачко една, помисли таа спомнувајќи си за изминатиот ден. - Нели убаво мирисаат, повтори тој. - Убаво мирисаат ѓаволе, рече таа и нежно се опре на неговото рамо. Тој се поднаведна за да го подистави своето рамо и отскокна на страна. - Ѓавол, рече таа и ја зеде неговата глава. - Не викај ме така, рече тој. - Ама имаш слаб врат, рече таа. Ангел потврдно ја заниша главата. Навистина имаше слаб врат. Личеше на вишнова шишка. Кога ќе задуваше посилен ветер се криеше на некое сигурно место. Сè се плашеше дека еден ден ќе остане без глава. - Навистина имаш толку слаб врат, повторуваше таа не тргнувајќи ги очите од неговото лице. - Знам, прошепоти најпосле тој. Тоа не изгледа многу убаво. Јас имам најслаб врат од сите луѓе. Тоа е многу лошо. - Убав си, рече таа и почна да му ја поправа разбушавената коса. - Не сум убав, рече тој вистински засрамен. Не сум убавец. Сите момчиња од нашата долина се плашат од мене. Но јас не сум ѓавол, момиче. Неговите очи светкаа како младите цветови изутрина кога ќе го почувствуваат првиот сончев зрак на себе. Се чинеше дека се растопуваа во чиста утринска роса. - Не, рече таа. Ти не си ѓавол. Како сакаш да те викам? - Ќе ме викаш Ангел, рече тој. - Ангел, рече таа и повторно се засмеа. - Не смеј се, рече тој налутено. Такво ми е името. Така сакам да ме навикуваш. - Ангел, повтори таа сè така загледана во неговите заискрени очи. - Викај ме така, рече тој, сакам и пред луѓето така да ме викаш. - Ќе те викам Ангел, рече таа. Ќе те викам секогаш така и пред луѓето. Потоа таа се подигна на прсти и го бакна в чело. Тој почна со дланка да се брише по челото. - Тоа е лошо, рече тој со возбуден глас. Пред мртовец тоа не смее да се прави. - Тоа се само коски, рече таа исто така исплашена. - Не се само коски, рече тој. Во нив се крие и душата. Таа се гледа... Луѓето немаат душа, луѓето станаа волци, ѕверови, убијци, од некаде дојде во неа оној глас на жената што живееше на спротивната страна од нивната куќа. Жената излегуваше пред својата куќа и секоја ноќ тоа го повторуваше. Понекогаш тоа го слушаше и во сонот. Но сега тоа не беше никаков сон, таа јасно го слушаше оној писклив, неприроден глас на жената. Прилепувајќи се во него сосема тивко рече: - Сигурен ли си дека луѓето имаат душа... - Сите луѓе имаат душа, рече тој. Сега треба да се помолиме. Се спуштија на коленици пред мртовечкиот сандак. Тој почна да изговара некои неразбирливи молитви, а таа пееше некакви војнички мелодии што секој ден ги слушаше во нивната улица. - Пеј нешто друго, рече тој. - Не знам, рече таа. Не знам ништо друго. - Тогаш молчи, рече тој. - Сакам да се помолам, рече таа со плачлив глас. - Добро, рече тој. Тогаш моли се. - Ама како, рече таа. Тој ѝ ги прекрсти рацете на гради и рече дека треба само да гледа во небото. - Но јас сакам да се молам, плачливо рече таа. - Молчи, рече тој, треба да побрзаме. Сонцето заоѓа. Стани и собери ги најубавите цветови... Тоа ќе биде доста за твојата молитва. Девојчето стана и речиси со радост се стрча кон градините. Се врати целата натоварена со цветови. Радосно довикуваше: - Тоа се најубавите цветови... Ангел сосема тивко ѝ даде знак да молчи. И таа замолче спуштајќи се до него. - Проклети мочуришта, проколнуваше Ангел. Проклети мочуришта, зборуваше тој, а очите му беа влажни и светкаа. Каква врска имаат мочуриштата со оваа работа, одненадеж помисли таа зачудена и исплашена. Еден час не трепнувајќи гледаше во Ангел со своите крупни, црни очи, но ништо не можеше да разбере. - Проклети мочуришта, повторуваше тој, а солзите му течеа низ тенките образи. Тогаш таа се прилепи уште поблиску до него и исто така почна да проколнува: - Проклети мочуришта, шепнеше и таа. - Таму одевме да ловиме жаби, рече Ангел, проклети мочуришта. - Таму одевме да ловиме жаби, повтори таа, проклети мочуришта. - Проклети мочуришта, шепнеше тој. Никако не можеше да се ослободи од нивните огромни блатниви очи. Тие пусти и зовриени од топлото сонце се кикотеа право во неговото лице. Беа така огромни и пусти. Само понекаде како случајно залутана меѓу жабјите цветови се забележуваше бледата лика на децата што ловеа жаби. Децата ловеа жаби за војниците. За тоа добиваа корка леб. Секој ден изутрина и сè до првата приквечерина децата квекаа низ мочуриштето за да ги примамат жабите. Понекогаш сонцето беше толку блиску над нивните глави и се чинеше дека ќе ги стопи. Тогаш тие како вистински жаби потскокнуваа насекаде по мочуриштето. Тој ден Васка Дукова ги украдна жабите на Велчо Игнатовски, си спомнуваше Ангел. Така со украдените жаби како мала, прогната ѕверка криејќи се низ мочуриштето и лазејќи низ блатото бегаше од стрвните очи на детето. Ох, тоа беше пеколен лов. Тие лазеа по блатото слаби и гладни. И кога се чинеше дека потопуваат и исчезнуваат во мочуриштето, тие повторно се подаваа со своите слаби тела и лазеа. Лазеа. И целото мочуриште по нив беше подигнато и лазеше. Се чинеше дека жабите учествуваат во оваа проклета игра. - Тоа се моите жаби, рече Белчо Игнатовски достигнувајќи ја зазбиван и целиот во кал. - Ти ги украдна моите жаби, пискаше тој со својот запален глас. Таа исплашена и немоќна, како уловена мала птица, молчеше силно притискајќи ја торбата со украднатите жаби на своите гради. - Врати ги моите жаби, рече детето со плачлив глас. Таа сè уште молчеше одречно нишкајќи ја главата. Едно искубано жолто перче ѝ паѓаше на лицето и го исполнуваше целото нејзино суштество со некаков потаен морничав немир. Прозборе нешто неразбирливо издишувајќи длабоко. Потоа повторно почна да бега низ мочуриштето. Но момчето беше цврсто решено да си ги поврати жабите. Цврсто беше решил да ја прогонува сè додека не цркне. Знаеше дека таа не ќе може далеку да побегне. - Мала вештице, рече тој и почна повторно да ја прогонува. Кога ја достигна најпосле таа сосема преморена седеше во блатото. Жабите ги држеше на своите гради. Беше решена да се бори за тие жаби. - Сега нема да ми побегнеш, рече детето и профуче со својот железен стап за ловење жаби право во нејзиното лице. Железниот стап за ловење жаби остана во нејзиното десно око. Илјади жаби наеднаш поскокаа и закрекаа Насекаде беа само жаби. Жаби. Целото мочуриште се претвори во огромна жаба. И сонцето и небото доби крастава боја на жаба. Сите предмети наоколу станаа жаби. И децата. Цели денови потоа децата неуморно го бараа нејзиното око во мочуриштето. Го бараа со своите раце превртувајќи секој жолт цвет во мочуриштето. Никаде го немаше нејзиното око. - Ќе го најдеме, ѝ зборуваше тој сосема тивко. Ох, сигурно ќе го најдеме. - Можеби е во некоја жаба, рече таа преплашено. - Ќе ги распараме сите жаби, рече тој. - Можеби војниците го изеле со некоја жаба, рече таа липајќи. - Не, рече тој. Сигурно тоа е овде некаде. И повторно почнуваа неуморно да го пребаруваат огромното мочуриште. - Ќе го најдеме, сеедно повторуваше тој водејќи ја за рака Ќе го најдеме во некој цвет. Таа одеше по него и шепотеше: - Златно мое дете... Златно мое дете. Беше за неколку години постара од него. А изгледаше толку мала и изгубена И тој беше слаб како ѓавол. Нејзината појава го утешуваше. - Златно дете, шептеше таа сè така цупкајќи низ мочуриштето. - Не викај ме така, рече тој, не сум златен... - Златно мое дете, го слушаше нејзиниот глас и сега додека се молеше на добриот господ за нејзината душа. - Проклети мочуришта, рече тој и се прекрсти. - Проклети мочуришта, рече и таа прекрстувајќи се. - Сега треба да завршиме, рече Ангел. Сега за сè знае добриот господ. Тој уште еднаш се прекрсти и полека се наведна на тронот за да го спушти во дупкат. Потоа и двајцата заплакани почнаа да ја сипат земјата. Тоа траеше долго, долго... Гласот на таткото Симон како да го тргна од некој далечен и тежок сон и тој потскокнувајќи на една нога рече: - Ти не знаеш како беше... Симон понесен од сопствените мисли и не обрна внимание што зборува синот. Поправо, воопшто не го разбра неговото мрморење. Симон сеедно повторуваше: - Беше така малечка и паметна, се насмевна и неговите големи очи со чудна топла насмевка ја погалија по лицето. - Беше како верверица, рече Симон милувајќи ги нејзините коси. Таа гледаше со неподвижен поглед во Симоновото лице и како човек што не разбира ништо тажно ја заниша главата. Личеше на преплашена бедна животинка што тешко го поднесува укорот на својот стопанин. Сега таа на глас заплака љубејќи ја грубата, рапава Симонова дланка. - Не плачи, рече Симон сосема тивко. Не плачи дете мое. - Ох, рече таа липајќи. Ќе родам дете, чичко Симоне... - Ќе родиш дете, рече Симон и свирна низ нос еднаш од едната, потоа од другата страна. Беше вчудовиден и избезумен. - Еј ѓаволе, рече Симон, чу ли што рече. Ќе има малечко... - Знаев, рече Ангел, јас го знаев тоа. - Што, рече Симон мавтајќи со рацете во воздухот како да се бранеше од некое разјарено осило. Што, повтори тој, ти знаеше. Потоа Симон се сврте кон синот и со треперлив глас рече: - Слушај, рече тој тешко издивнувајќи. Од каде ти го знаеше тоа? Ангел стоеше понастрана со рацете под мишки и како избрливено куче потскокнуваше на една нога. Се чинеше дека е роден на една нога. Непрестајно потскокнуваше во круг и мрмореше нешто нејасно што сигурно само тој го разбираше. - Сакам да знам, викаше Симон, сакам да знам од каде ти знаеш, проклет ѓаволе... ... Кога дојде пролетта, си спомнуваше Ангел, но никако не знаеше да си спомне која година беше тоа... Знаеше дека тоа беше во некоја ѓаволска пролет кога луѓето ги напуштија своите смрдливи колиби и заедно со сонцето се истркалаа на плуските. И млади и стари жени и деца дојдоа на плуските и секој ден и секоја ноќ се вареа на жешкиот песок. Градините беа пусти и мртви. Во нив беа сместени уморните коморци. Секој ден доаѓаа сè нови и нови војски. Едни доаѓаа, други си одеа. Непрестајно. Градините беа претворени во касарна. Тогаш никој од луѓето не навратуваше во градините. А сега и војниците беа сè повеќе злобни и изгледаше дека никако не можеа да ги гледаат луѓето. Никој, никој не се осмелуваше таа пролет да појде во градините. Сите луѓе беа на плуските. Една жена се превртува де на мев де гледа со ококоравени очи кон белузлавото небо над плуските. Жената испушта некој неподнослив крик од себе и се превртува. Со нечовечки очи бара некого удирајќи со челото по врелата песок. - Трудна е, рече Голтакот Пумпалоски одлепувајќи се од земјата. Ја извади капата и крстејќи се почна да пее некоја молитва. - Што, прашуваа пробудените луѓе триејќи си ги очите. - Молк, рече Голтакот прекрстувајќи се. Таа се породува. - Што, рекоа луѓето изненадени потскокнувајќи од своите места како да беа опечени од живожарица. - Ти секогаш нешто измислуваш, рече еден од луѓето. - Престани, рече Голтакот со лутлив глас. Замолчи еднаш и прекрсти се. Таа се породува. - Таа е улавата Устијанка, рече некој од луѓето. - Таа е улава, рекоа и другите луѓе. - Ќе роди улавата Устијанка, рече Голтакот. Жената офкаше, лазеше по плуските, гребеше со рацете по земјата и липаше на глас. - Проклети, рекоа луѓето. Кој можел тоа да го стори. - Можеби ѓаволот, рече стариот епитроп. Тој сега владее со земјата. - Замолчи, проклета пијаницо, рекоа луѓето. - Можеби војниците, рече стариот епитроп кикотејќи се. Луѓето молчеа како занемени. Гологлави чекаа да се породи улавата Устијанка. Но таа не се породи тој ден. Таа не се породи ниту другиот ден. Се чинеше дека се породува целата таа пролет. Таа пролет беше чудна пролет. - Ѓаволе, го слушаше нејзиниот глас, се плашам, да појдеме одовде... - Не, рече тој, не треба да се плашиш. Тогаш ја земаше за рака и ја поведуваше нагоре кон плуските. Бескрајно долго се влечеа по усвитената и мазна површина на плуските. Се искачуваа на највисокото место. - Гледаш, момиче, ќе речеше тој, сега сме далеку од сите... Сега сме сами. - Да, зборуваше таа, сега сме далеку од сите. Добро е што сме заедно. Гледаа кон долината што бесшумно се затвораше заедно со молкот на приквечерното сонце. Над реката доаѓаа птиците и долго кружеа. - Гледај, рече таа, дојдоа птиците. - Секогаш во ова време доаѓаат, рече тој. Секогаш во пролет доаѓаат. - Пролет, шепна таа не иставајќи го погледот од птиците што долго, долго кружеа над реката. - Пролет, сеедно шепнеше таа. - Да, рече тој. Доаѓа пролетта... - Тогаш луѓето си ветуваат дека ќе се сакаат, рече таа, дека секогаш ќе бидат заедно. - Добро е тоа, рече тој. Добро е што луѓето ја избрале пролетта. - Заколни се дека ќе ме сакаш, ѓаволе, рече таа. И јас ќе се заколнам. - Стрикото Шчипек вели, рече тој, дека тоа се прави изутрина. Тогаш господ сигурно ќе ја послуша молитвата. - Тогаш ќе го чекаме утрото, рече таа сосема тивко. Цела ноќ ќе го чекаме... - И нема да заспиеме, рече тој земајќи ја нејзината глава во себе. Таа го бакна неговото чело и тивко запеа некаква песна за пролетта и птиците што ја пееја градинарите кога изутрина појдуваа во своите градини. Пролетта доаѓаше растурена и шумна. Тие, пролетни денови донесоа и голема возбуда за луѓето. Тоа беше радосна возбуда. Луѓето ја очекуваа и ден и ноќ. Таа секогаш беше во нив. Гладните луѓе, истераните луѓе од своите градини, понижените луѓе се прегрнуваа на плуските и се љубеа како првпат по толку години да се виделе. На италијанските и бугарските војници им беа одземени пушките и тие послушно чистеа грав и лупеа компири за германските колони. Тие сега изгледаа многу љубезни спрема луѓето. Понекогаш се искачуваа на плуските и долго и со благ глас раскажуваа за својата земја и за своите домови. Пушеа дробен тутун што им го даваа луѓето и непрестајно климаа со глава заблагодарувајќи се. Откого почна да се породува Устијанка тие поретко доаѓаа на плуските. Изгледаа како избрливени кокошки и сеедно ги береа рамениците божем не разбираат ништо. Умилно се крстеа кон небото. - Проклети ѓаволи, ќе речеше некој од луѓето и ќе им плукнеше пред носот. Тогаш тие покорно стануваа од своите места и тешко и тажно слегуваа кон градините. Распашани и раскопчани без својата војничка палета, со тешки дрвени налани на босите нозе, тие веќе не личеа на војници. Тие веќе не личеа ни на луѓе. Така беа тажни и несреќни кога слегуваа низ плуските тромо нишајќи ги рацете кон земјата. Тогаш луѓето повторно ги довикуваа да се вратат. Тие уште понесреќни и потажни повторно се враќаа кај луѓето. Потоа долго никој ништо не зборуваше. Можеби беше страшно по цел ден да се лупи компир и да се чисти грав. Можеби беше ужасно што беа сами и што тие убави и здрави мажи мораа како нечесни жени да вршат само една работа. Сигурно тоа беше проклета работа. Еден ден, можеби тој ден се породи и улавата Устијанка, малиот карабинер Фабрицио на глас почна да провикува: - Мама миа... Зошто не убите нас... убите нас... убите мене... Мама миа, убите, убите... Кутриот мал Фабрицио, рекоа луѓето, кутриот мал Фабрицио се помрднал од умот. Неговите зелени, секогаш насмеани очи, полни со треперливи италијански мелодии пресушија како најсилен пожар да беснееше во нив. Гологлав и бос одеше низ долината карабинерот Фабрицио и им ја подаваше на луѓето својата убава глава. - Кутриот мал Фабрицио, зборуваа луѓето. Тој ден карабинерот Фабрицио се застрела на плуските. Кога умираше рано изутрината очите повторно зелено му светкаа, во нив се насмевнуваше благ поглед што полека, полека гаснеше. Луѓето го променија во нова облека и по сите пасквелски обичаи го закопаа под големата плоча надвор од гробиштата. Тука ги закопуваа сите туѓинци и несреќно изгубени животи. Целата таа изутрина камбаните ѕвонеа за мир и покој на душата на малиот карабинер Фабрицио... Тоа беше некакво проклетство што ја запознавме пролетта во тие денови, мислеше Ангел сè така потскокнувајќи на една нога. - Зборувај проклето копиле, го штрекна силниот глас на таткото и тој потскокнувајќи на една нога почна да се оддалечува. - Знаев, рече тој берејќи ги рамениците. Неговото долгунесто слабо лице со детска кожа се коштавеше како да беше погоден од најлут ветер. - Знаеше, проклетнику, рече Симон кршејќи една голема гранка од јаболкницата. - Знаеше, проклет ѓаволе... Тој сè уште потскокнуваше на едната нога и ги береше рамениците молчеливо поднесувајќи ги жестоките удари на таткото. А кога веќе не можеше да ги издржи бесните налети на Симона со плачлив глас рече: - Немој да ме повредиш, стари... Ќе одговараш пред младинската организација. Сигурно ќе одговараш. Зашто јас сум одговорен по чистотата... - Птуј, ѓаволско семе, рече Симон зазбиван фрлајќи го стапот. Потоа со наведната глава, потсмевајќи се под мустаќ, ѝ пријде на Марија Вецеска и земајќи ја за рака ја поведе низ градините кон својата куќа. Таа сакаше нешто да рече, но неговиот глас ја замолчи. - Само мир, рече тој смешкајќи се засрамено и непрестајно нишкајќи ја главата лево-десно... Веќе беше ноќ и над градините јуреше јужниот ветер. Тие молчејќи брзо и лесно чекореа кон куќата. По нив потскокнувајќи на една нога доаѓаше Ангел. Симон стоеше на прагот од вратата со наведната глава и спуштени раце кон земјата. Ангел се искачува на прозорец за да излезе од куќата. Тоа го прави за да не се сретне со таткото. Со кришен поглед гледа во Симоновото лице. Симон е голем и со растурена коса над чело. Златни кичери коса сè уште му се искраднуваат од под капата како на некое момче. Криејќи ја насмевката под скастрениот мустаќ тој гледа во жената отспротива Тоа е неговата снаа. Таа со отворени коленици лежи на сонце како божем да се моли за дожд. Темниот сјај на нејзините убави нозе потсеќава на запаленото небо провиснато над ниските сламени покриви. Секој час може да избувне пожар. Од куќата излегува најстариот Симонов син и тупотејќи со војнички чекор застанува мирно пред отворените нозе на својата жена. Ја поздравува исто така војнички и потоа се свртува кон таткото. - Господ да те благослови, вели Симон сосема тивко како за себе. Во негова рака сме сите... Сите ќе свршиме кој од ум кој за ум... Жената се протегнува и се собира како млада јуница на сонце. Таа го доловува секој поглед на Симон со нејзините светли, водени очи. Таа праша: - Рече нешто? Симон сè така се смешка подигнувајќи ја косата над чело. Се чешка по раскопчаните гради и дувка во пазувите. - Рече нешто, повторува жената. Тој висок и поднаведнат стои на вратата и не се помрднува. - Јас ќе појдам до плевна, зборува жената и тромо се одделува од топлата земја. Целата снага ѝ крцка, земјотрес ја зафаќа целата земја. Фрчејќи со широката задница оди кон плевната. Сонцето лази по земјата и ја запалува. Небото пламено се приближува кон земјата. Од куќата доаѓа плачот на Симоновата ќерка. Седум дена и седум ноќи веќе очекуваат да се роди нивниот славен внук. Ох, ќе биде тоа весела гозба. Сите ќе се испијанат. Ќе пијат за душата на доброто зетче Васил Глог. Бог душа да му прости. А весело момче беше зетчето и имаше убаво лице како девојка Можеше да се рече дека тоа беше најлично момче кога ќе се насмевнеше. Ѓаволски сакаше да се смее зетчето, бог душа да му прости. Така и заврши. Кога се врати од планина со борците, а само што беше појден, зетчето сè претури во својата куќа од радост и накрај се прострела... - Се вратив, мајчеле мила, викаше пресреќното зетче љубејќи ја својата мајка. Се вратив здрав и жив. Беше толку среќен што си втера цел куршум право в чело. Се разбира, тоа беше не сакајќи, играјќи со пушката, и кога умираше долго му се исповедуваше на добриот бог и го молеше да му прости за глупоста. Та тоа беше само смеа, бладаше тој. Тоа беше веселба, шепнеше издивнувајќи. Човек не знаеше дали да плаче или да се смее, помисли Симон. Од куќата сè посилно доаѓаа плачовите на ќерката. Се имаше впечаток дека таа поулавува. Ангел одвај се држеше на прозорец. И најтивок ветер би можел да го сруши на земјата. Некој во околината свири на армоника. Сигурно тоа е постариот брат. Браво, другар Златко. Тој се приготвува за настапот на младинските смотри, а се случи и да се заљуби таа пролет. Браво, другар Златко... Прекрасно свириш на армоника. Ако така продолжиш, сигурно далеку ќе дотераш. Неговата песна ја исполнува целата околина. Симон сè уште не се помрднува од вратата. Гледа во малото парче небо што се наѕира низ свенетите гранки на дрвјата. Плодовите капат изгорени и суви. Во градините како да има погреб. Пусто е и глуво во градините. Само повремено доаѓа војничкиот чекор на Петар. Тој шетка низ градините со својата коза во која е страсно заљубен. Со своите раце ја нахранува и исто така нежно ја милува... Жената се појавува пред врата и мавта со своите голи раце. Вика: - Дојди човеку, зборува таа раскопчувајќи ја својата ленена кошула. Градите ѝ се бели како небото во рано лето и исто така ѝ светка кожата како да блескаат сто утрински сонца од неа. - Дојди жити крст, шепне снаата. Симон одречно ја нишка главата и како фатен во забран сосема тивко рече: - Зошто, ѓаволска жено, ме избра мене. - Ти си мирен човек, татко, рече снаата, ти си мирен и добар човек. - Врашка жена, рече Симон и се прекрсти. Жената паѓа на коленици, налегнува на земјата и силно ја гмечи со своите гради. Еден глас како гром откорнат од срцето на свети Илија со виорна брзина се шири во куќата. Мајката Глогова насмеана го држи внучето во своите раце, а низ нејзините избраздани образи, со топла боја на земја, непрестајно течат крупни солзи. Внукот е грласто дете и ја заглушува целата околина Од неговиот глас сите предмети се поместуваат од првобитната положба и патуваат без врска наоколу. Симон како поулавен ја напушта куќата и бега низ градините кон полето. Симоновата снаа проколнува по него. Таа се тркала на земјата целата избрливена и во пламен. Некаде од околината доаѓа песната на постариот брат. Таа е некоја нова, ударничка песна. Никогаш така убаво не свирел, тој проклет ѓавол, рече Ангел спуштајќи се од прозорецот. - Нели убаво свири, ја праша снаата. - Убаво, рече таа, ти можеш. - Можам, рече Ангел, и јас можам. - Сигурен си, прашува жената благо смешкајќи се. Тој ѝ го подава јазикот и потскокнувајќи на едната нога појдува низ градините кон долината. Насекаде по патот жени и мажи, деца и старци се влечат како црна глутница. Силни бучотии ја распарчуваат мирната долина. Веќе неколку дена по ред траеше преселувањето на луѓето. Насекаде заглушува бучотијата на големите автомобили. Уморните и небричени мажи потсеќаат на разбиена војска, парталави остатоци на столчени воини што грчевито отстапуваат пред некаква силна наезда. Се имаше впечаток дека долго време сиве овие луѓе не спиеле, дека на нозе поминале многу денови и многу ноќи. Мажите со изгаснати очи зачудено гледаа едни во други. Наоколу беа градините напуштени и пусти. Луѓето сигурно станале неспособни да ги препознаат околните предмети. Градините се исечени и изгорени. Сè уште мириса на војничка помија и барут. Луѓето око не изваваат од градините. Повеќето од нив се градинари, аргати, сиромашен свет, добри лозари. Свиткани под тежината на црвените знамиња се печат на пролетниот припек. Се забележува и по некој тажен тапанџија од планинските села кој со мака се придржува да не излета во некоја бразда. А одвреме навреме се слуша и пискливиот глас на пасквелските трговци и контрабандисти. Тие паднати во безнадежно тараликање, а не сакајќи така скотски да се помират и толку бедно да завршат со својата надуеност и гордост, сметаат дека во овие моменти е најхрабро да се пцуе и проколнува ова расипано племе македонско, без цар и царевина, испогането семе балканско. Се разбира, тоа го чинеа на полуглас. О, колку беа несреќни што се родиле во оваа земја македонска, заборавајќи дека само пред малку време силно бректеа на сиот глас за да ја истакнат својата топла јужна крв на тој начин што си ги продаваа жените и сестрите за едно шаторско крило. Нивните грашести мешиња се покажаа дека се могу незгодни за вакви прилики. Навикнати на шпекулации и безделничење, родени само за сенка и измама, именувани во селските совети заради парите, сега пристегнати и згмечени во оваа шарена маса од луѓе, тие многу тешко дишеа. Но, тие не беа ја изгубиле сосема својата надеж и присебност, не, - тие не заборавиле да ги понесат своите книги на должниците. Ги имаат изнастегнато по своите џебови и пазуви, речиси, беа натоварени со нив од глава до петици. Ќе помине оваа матна река, зборуваа нивните матни, запалени очи. Краток ќе им биде животот на овие црвени ѓаволи. Тогаш повторно ќе се пресметаат, повторно ќе си ги видат сметките. Така стегнати овие мали човечиња со слаби и меки мускули, како и нивните помисли никако не можеа мир да најдат. Жените им изгледаа огромни и не можеа да седнат на едно место. Тие се облечени во по неколку пара секакво здолниште и редени фустан врз фустан. Така им беа облечени и нивните ќерки и синови. Се потеа и пукаа зазбивтани како прехранети животинчиња. Сигурно секој дел од таа облека цел живот ќе им тежи. Тие беа најнетрпеливи и одвај чекаа да појдат. Но одредот на младите ударници: - курсисти ѕидари, курсисти слаткари, курсисти сликари, курсисти поети, курсисти свирачи, сите тие без никаква забуна и сосема спокојно ја исполнуваа секоја точка од предвидената програма за оваа прилика. Курсистите трактористи се доста весели и непрестајно како навиени пеат некакви чудни песни, курсистите агитатори го испробуваат својот силен глас, - земјата се тресе од нивните пламени и искрени пароли, - а пак курсистите поети со миловиден збор ги будат поспаните и уморни луѓе. Сепак, најголема улога си одиграа курсистите свирачи со својата весела музика. Се отвораат очите, светкаат радосно и весело лицата на луѓето. Рацете се извиваат високо кон небото и песната се шири високо до небото. Луѓето весело и среќно пеат. Сите тие се доброволци и патуваат по леб, по ветената земја, по бескрајното небо на сремската земја. Патуваат кон сонуваната златна земја. А малку кој од нив и знае нешто за таа земја. Но повеќе ништо не може да ги врати, тие раскажуваат на глас за својата нова земја страсно и со љубов, ги претскажуваат годишните времиња и нагодуваат за плодноста. Зборуваат како да се враќаа во својата земја. Изгледаа весели и среќни, дури можеа и да се смеат. Сигурно тие беа многу тажни за градините иако целиот живот само аргатувале од глад. Можеби се смееја за да не плачат. А беше веќе сè готово и требаше да појдат. Се чекаше на младинскиот одред што беше испратен за да набере цвеќе. Тоа беше последната точка од програмата. - Никогаш да не го соберат, мрмореше Ангел потскокнувајќи на една нога од автомобил до автомобил и барајќи ја Марија Вецеска. Насекаде натрупани немоќни човечки тела. Уморни и безживотни. Ангел сè така потскокнувајќи продолжи да ја бара меѓу луѓето. Насекаде наоколу се простираше пасквелското поле. Пусто и пожарено. На тврдата распукана земја лежеше Симон грицкајќи некаква спржена трева во устите. Гледаше некаде во далечината со брадата удирајќи во земјата. Во полето немаше ниту жива душа. Се чинеше дека тука поминал некаков страшен пожар и сè изгорел. Сите бубачки беа стопени и црна прав беше налегната по полето. Полето беше мртво и напуштено. Глуво. Само повремено доаѓаше некакво нејасно подземно боботење. Можеби земјата се руши, помисли тој, а во очите му се плеткаа неколку недоорани топли бразди... „Некаде од долината доаѓаше ѕвонот на камбаните“, си спомнуваше. Беше летна изутрина и зароси ситен, топол дожд како во пролетно време. Тој се враќаше од полето качен на своето коњче. Во скутот цврсто го држеше мирното тело на жената. И тивко, сосема тивко и пееше некаква песна како да сакаше да ја заспие. А таа веќе беше заспиена и камбаните непрестајно биеја и со својот бакарен ѕвон ја распарчуваа неговата песна. Тој пееше некаква песна што се пее во деновите кога момчињата за првпат се испраќаат војници. Којзнае на што си спомуваше во тој миг. Пееше и плачеше. Луѓето по патот што го пресретнуваат молчејќи ги вадеа капите од своите глави и се прекрстуваа. - Ти си ловец, го праша еден непознат човек со перје на главата. Симон потврдно ја заниша главата, исцедувајќи ја од себе последната насмевка. - Ѓавол да те носи, помисли, од каде сега ти... - Тоа веднаш се гледа, рече непознатиот. Сигурно си добар ловец. - Ох, рече Симон насмевнувајќи се гласно, јас сум најстрашниот ловец во оваа долина. - Јас сум даночник, рече непознатиот издолжувајќи го вратот, но го сакам ловот. Има за тоа полно убави приказни. - Да, рече Симон, ловот е убава работа. Во оваа планина има полно дивеч. Полно дивеч, пријателе... Даночникот потврдно и весело климна со главата. Можеби во тој миг си спомна за некоја убава ловџиска приказна. - Дивечот, тоа ти е слатко месо, рече мудро даночникот. „Ох, тоа е многу слатко месо“, му доаѓаше да крикне на Симона, но тој ништо не рече. Си спомнуваше за онаа година кога беше одржан големиот лов... ...Беше тоа во лето, некаде пред почетокот на жетвата, во една ноќ, полна со месечина и распеани штурчиња. Тогаш низ долината како од бура дотерани дојдоа гладните момчиња. За нив луѓето ништо не знаеја. Момчињата биле од далечна земја. И зборуваа на друг јазик. Момчињата дојдоа таа ноќ во долината во кратки панталонки и летни кошули. Нивниот зарипнат глас го разбуди целото село. Тие беа гладни. Момчињата беа многу гласни. И уморни. Којзнае колку долго бегале. Се чинеше дека беа прогонувани од најчудовишна ѕверка. Одвај пекајќи изговараа: - Мајко, молеа гладните момчиња со подадени раце, мајко дајем ти кошуљу за хлеба. Гладните момчиња ги слекуваа своите летни кошули и им ги подаваа на луѓето. - Држи мајко, липаа крвавите усти на децата, то је нова кошуља. Луѓето мафтаа со рацете во воздухот како од оган да се бранеа. - Не, рекоа луѓето. Држете ги своите кошулчиња. Потоа се чуја пукотниците на војниците што слегуваа низ ридот. Гладните момчиња заборавија на лебот и безглаво почнаа да трчаат надолу низ градините кон полето. Тука ги пристигнаа војниците. Момчињата беа прикриени низ житата како мали зајачиња. Седум дена и седум ноќи траеше големиот лов. Кучињата и војниците непрестајно ги бркаа гладните момчиња низ житата. Тие лазеа и се прикриваа како мали тишки. Понекогаш штом ќе молкнеа гласовите на војниците и лавежот на куќињата, тие измамени ги подаваа своите глави како изгорени цветови на перуника. Тогаш војниците се закикотуваа и нишанеа од сите страни на тоа место. Лелекаа житата и паѓаа мртви. Покосени паѓаа зазреаните жита. Седум дена и седум ноќи непрестајно низ полето течеше крв. И лебот стана крвав. О, тоа беше солен леб. - Дечиња како зајачиња, шепнеа луѓето. - Дечиња како добри зајачиња, повторуваа луѓето со глас како да беа побркани во умовите. - Дечиња како зајачиња, повторуваа луѓето и липаа на глас. - Мамката мрсна, пцуеја војниците. За кого бе тоа плачете? За тие ли мрсници? - Дечиња како зајачиња, повторуваа луѓето. - Мајко, липаа жените, мајко дајем ти кошуљу за хлеба. Децата беа гладни, раскажуваа мајките. Разлутените војници ги разделија мажите од жените и ги построија во долга колона. Со своите искрвавени штикови ги потераа градинарите назад во селото. - Сега ште се проверим, рекоа војниците. Ште видим кој е Б'лгарин, а којто не... Луѓето мирно го слушаа пискливиот глас што излегуваше од надуеното, како дунче, лице на старшијата. Тој нервозен и накострешен прелистуваше некаква дебела книга. - Леон Бандев, читаше тој. - Јас, господине старшија, рече Леон полека-полека чекорејќи напред. - Ти си Б'лгарин, Леоне! - Како ќе повелате, господине старшија, рече Леон со мирен глас. Ние сме должни да слушаме. - Потпишете. - Неписмен сум, господине старшија, рече Леон гледајќи го право в лице со своите зелени очи. - Андон Дуков! - Андон Петрев Дукоски, господине старшија, рече Андон криејќи си го со рака голото место на левата нога што се гледаше низ отпуштената олтица. - Андон Дуков, повтори старшијата. - Тука де, рече Андон. Ама сакав да речам, господин старшија, дека дедо ми Перо, значи, оставил завет со баба ми Пера да се викаме по презимето на прадедото наш Дуко... - Калпазанин, рече старшијата Б'лгарин ли си ти ил не? - Тоа се знае што сум, рече Андон. Уште дедо ми Петре, бог да му душа прости, за тоа нешто зборуваше... Тој велеше... - Потпиши, викаше старшијата. - Е, неписмен сум, господин старшија, ги собра Андон рамениците. Како што велеше дедо ми Петре, бог душа да му прости, очи имам очи немам... - Белчов Петар! Напред Белчов Петар! Стариот Белч со подигната глава и војнички тупотлив чекор му пријде на старшијата. - За Б'лгарија, се провикна Белчо со отсечен глас на бугарски, а одвај се задржуваше да не прсне од смеа. Старшијата вистински изненаден и со почит застана мирно пред старецот. Провикна: - За Б'лгарија! За неа ниј живеем! Стоеја така подолго во став мирно еден спроти друг гледајќи се право в очи. Племето твое, пцуеше Петар во душата. - Ти си доб'р Б'лгарин, рече старшијата благонаклоно. Ште б'деш пандур в Пасквелијата. - Сполај ти, рече Беличот, јас повеќе сакам да свирам на гајда. Повторно се поздравија по војнички и се разделија. Луѓето одвај се додржуваа да не прснат во смеа. - Сега сичките сте Б'лгари, рече старшијата шлапкајќи со своите полни раце, задоволно и победоносно. - Дајте веселба за сичките! Симон сосема се испружи на земјата и како да му прикажува на некого рече: - А веќе по неколку пролети дојде друга војска. Целата долина беше опколена и живо пиле не можеше да претне. Луѓето повторно беа собрани насред село и изнабуткани еден врз друг како стока. - Мајку вам вашу бугарску, се дереше бркалијата мавтајќи со својата сабја во воздухот. Мајку вам вашу, све ќу вас поклати. Све ќу вас раскомадати. Све! Чујте ме добро... Запамтите бога Србина! Луѓето молчеа гледајќи го под око. Се чинеше дека беа отсутни. Секогаш истата песна. - Ко је убио српске дечаке, пцуеше наредникот и ѕверски закануваше со сабјата. - Леон Бандевиќ! Напред! - Јас, господине наредниче. - Је си ли ти убио? - Не, господине наредниче, рече Леон со мирен глас. Јас сум сиромав човек. Имам само едно лозјенце. И една кошара деца. - Вежи га! - Андон Дукавиќ! - Андон Петре Дуковски, господине наредниче, рече Андон мижуркајќи и нишкајќи се лево-десно. Сакам да речам, значи, дека дедо ми Перо ѝ оставил завет на баба ми Пера... - Све ќу вас побити, вистински лутливо викаше наредникот. Све! - За краља и отаџбину, провикна Петре Беличот на српски и се исправи во став мирно пред наредникот. - Хм, закашла тој задоволно смешкајќи се. - За краља и отаџбину, повтори строго војнички Петре Беличот застанувајќи мирно како свеќа. Тогаш наредникот ја спушти сабјата и застана мирно. Рече: - За краља и отаџбину! Је си ти Србин? - Што бог ме дал, рече Петре Беличот. Луѓето со рака се придржуваат по устите. Одвај се задржуваа да не прснат во смеа. Итрото око на наредникот заигра. Тој целиот поцрвене од бес. - Све ќу вас побити, почна да вика вистински бесен. Све! Вежи га! Долгата колона од мажи изврзана со колска ортома мирно зачекори кон долината под штиковите на џандарите. Жени и деца, целото село се крена и лелекаше по луѓето. Црнила беше целото село. Го убиваа секој петти маж. - Не, се јави момчето на Илинка Петреска, никого вие нема да убиете од овие луѓе. Тие никого не убиле! Не, тие не ги убија момчињата. - Шта, рече наредникот и ги исфрли очите. - И јас сум Србин, господине наредниче, рече момчето застанувајќи пред носот на наредникот. - Шта, рече наредникот, шта си ти, копиљан један! - Србин сум, рече момчето. И мајка ми и татко ми се српска челад. - Ондак ти је и бог Србин, рече наредникот. Вежите га! Шта мисли он... Зар свако може да буде Србин!... Србин, знаш ли доѓавола, шта је Србин! - Тој е уште млад, господине наредниче, рече Илинка Петреска. Тој е уште дете и ништо не знае. Простете му, господине златен. Тоа навистина е ваше дете. Србинче. Целото село тоа го знае. Само тој се спаси од момчињата Целиот во крв го најдов во моето житце. Само како тешко го дочував досега. Одвај чекав да дојдете заради него, господине златен... Старата клечеше пред нозете на наредникот и му ги љубеше тешките чизми. Тој презриво ја тргна од себе. - Немој да ми прљаш ципеле, дрекна тој. Говнаријо једна! ...Целата долина лелекаше од пукотници и плачење, си спомнуваше Симон. Оф, каков ѓаволски лов. - Незаборавен лов, рече наглас. - Сигурно се работи за ретки видови, го слушаше гласот на даночникот. Симон ја заниша својата глава и потврдно климна. - Да, рече тој, се работи за ретки видови. Во оваа планина живее рајската птица. Тоа е ретка птица. Кој ќе ја улови рајската птица и кој ќе касне од нејзиното срце, тој вечно останува млад и весел. Тој ќе биде бесмртен. Ете каква птица се крие во оваа планина. Даночникот заинтересирано го издолжи вратот кон Симона. - Тоа би било добро, рече тој вистински изненаден. Тоа навистина би било добро... човек никогаш не би пожалил да проскита подолго низ оваа планина... - Јас долго ја барав, рече Симон. Долго, многу долго. - Зар толку долго, рече даночникот. - Цел живот, рече Симон, и сега е веќе крај. (Но не беше крај, помисли Симон. Никој не знае кога доаѓа крајот...) - Сигурно некој ја видел штом веќе била во планината, рече даночникот. - Ох, рече Симон, само колку пати ја имав нанишан. - А така, рече даночникот изненадено и прашално. - Така, рече Симон. Таа сака пеење. Кога ќе чуе песна, излегува од планината. Тоа е чудно убава птица. Човек само кога ќе ја погледа и веднаш се заљубува во неа. Човек не може да ја убие таа птица. Ако си спомниш на пушка таа веднаш одлетува. Се чини дека е таа во душата на секој човек и знае за секоја помисла. Тешко е да се излаже. Даночникот премислуваше: како би било кога човек би мислел на некој даночен должник, а потајно да нанишани во птицата. Тоа би била добра стапица, помисли даночникот. Тоа сигурно би било добро. Оваа помисла особено му се допадна на даночникот и со нескриена радост и весел глас рече. - Може тука нешто да се направи. - Тука ништо не може да се направи, рече Симон. Тука навистина ништо не може да се направи. Наоколу беспрестано трештеа селските камбани и ја расцепуваа долината на илјади црни делови. Патот низ балето се издолжуваше до бескрај. - Раскажи човеку, рече даночникот, раскажи каде таа најчесто се гледа. Симон климна со главата и подавајќи ја раката кон планината рече: - Таа е некаде низ планината, рече Симон спомнувајќи си за Груловата приказна. Тој стар ѓавол ја измисли таа приказна за рајската птица. Секогаш кога ќе се развеселуваше стариот Грул ја раскажуваше оваа приказна. ...Нашата планина е света планина, зборуваше чичкото Грул. Во неа живее рајската птица. Одам јас еднаш низ висока трева, низ зелена трева длабоко во планината... - А над тебе е небото само колку едно светло човечко око, го позеде Зурло свирачот. И насекаде наоколу стари дрвја и веќе настанува некаква чудна тишина... - Да, рече стариот Грул. Тогаш исчезнува и небото и сите предмети добиваат темнозелена боја. И сувиот папрат дури не е повеќе црвенкаст. - Некакви тешки води горчливи и топли капат на земјата и испуштаат чудни мириси, рече Зурло. Земјата мириса на смреков плод и човек може да се опијани од тој мирис. - А одеднаш, некакви зелени птици на небото, продолжуваше Грул... Од тоа на човека сама му се отвора душата. - Да, душата сама се отвора и провикна: - Еј птици! Птици! Не плашете се. Јас не сум никаков ловец. Јас дојдов само да ја видам рајската птица. Јас не убивам. Свирач сум јас обичен. - Тогаш долетува рајската птица и се смее како добро момиче, рече Грул топејќи се од среќа. Има глас ист како момиче. - Ах, рече Зурло, блазе си му на тој што ќе ја улови. - Ех, божем тажно издивнуваше стариот Грул. Остави се Зурло од тие будалштилаци. Тоа веќе не е работа за нас. И вака ние доста проживеавме. Зурло исто така го направи тажно лицето и берејќи ги рамениците изусти: - Тоа ќе биде некој од момчињата. Така сигурно е писано од бога. - И не е за лутина, ќе речеше Грул, тие нека се поживи. - Абе така си е, се сложуваше Зурло, ама и мене ми се посакува да останам млад. Потоа весело смеејќи се полека-полека појдуваа кон градините. По целиот пат се смееја дупкајќи се со лакти по слабините... - Чудна приказна, рече даночникот. - Да, рече Симон, нашава планина е света планина. Има секакви чуда... Во очите му се плеткаа неколку недоорани бразди и тој пуст, полски пат. - Нашата планина е чудна, повтори тој, а мислеше на жената што ја држеше во своите раце. „Пред некој час заедно одеа по тие бразди и ги засадуваа со златно семе. Таа ги водеше воловите низ браздите и нешто тивко потпевнуваше. Секогаш потпевнуваше кога работеше. И знаеше да се смее некако ѓаволски весело за да помине времето побрзо. Тој ден таа ниту пееше ниту се засмеа. Сеедно мрмореше нешто неразбирливо. Најпосле рече: - Појдов јас, бале... Во нејзините крупни очи засветкаа неисплакани солзи. Лицето ѝ беше меко и кадифено како грутките земја во изутрината пробудени од орачот и топлото сонце. - Не лути се, добар мој човеку, шепотеше таа. Те оставив јас, не лути се, така било од бога напишано. Требало да се разделиме... - Не зборувај така, мајче ле, рече Симон, ќе ораме уште многу бразди заедно. - Не баљка, не златен мој, готово е со мене, рече таа и мирно се спушти на земјата. - Тоа е од сонцето, Баженце, рече тој милувајќи ја по лицето. - Не ми е тешко што умирам татко, рече таа. Фала на бога добро проживеавме. Тешко ми е што те оставам сам со децата на средпат... - Не, рече Симон земајќи ја во своите раце. Ти нема да појдеш. Не, рече тој, нема да те дадам... - Збогум човеку, шепна жената и лесно како посланет цвет капна во браздата. - Божа Николоска, крикна Симон, силно грлејќи ја на своите гради. - Божа Николоска, ја будеше тој со својот зарипнат глас. А насекаде наоколу грмеа камбаните непрестајно и тешко. Камбани. Камбани и тој пеколен ѕвон!... - Јас ќе ја победам рајската птица, го тргна гласот на даночникот. - Не, рече Симон, никој не ќе ја победи рајската птица. Потоа слезе од коњчето и со брзи чекори појде кон селото носејќи ја жената во своите раце. Изгледаше дека го прогонува пустото, мртво поле. Потрча. Даночникот зачудено гледаше во Симоновото прекршено тело. Од селото доаѓаше бакарниот ѕвон на камбаните. - Некој умрел, рече даночникот и поднаместувајќи си ја ловџиската капа мирно продолжи кон долината. ...Одзади остана само мртвото поле. Секогаш исто, помисли Симон. Гледаше кон полето испружен на тврдата и испукана земја и му доаѓаше да вика на сиот глас, да го истури сето молчење што му лежело во душата. Толку многу години... После, пусто поле, му доаѓаше да вика. Ние те садиме со златно семе а ти ни ја земаш и крвта и душата. Никогаш плод, никогаш радост. Секогаш пожарени, секогаш ограбани... Еј, поле... Но Симон Бочкар не испушти глас од себе. Полека се исправи и тетеравејќи се како пијан појде назад кон долината. Одеше долго и тешко. Се враќаше во својата куќа. Марија Вецеска седеше шчучурена во еден агол од предните автомобили и за цело време не се помрднуваше од своето место како да беше препарирана. Одвај чекаше да појде. Одвај чекаше да побегне од Пасквел, од сè што ја опкружуваше наоколу. Да се појде што подалеку, мислеше. Да се појде што подалеку од Пасквел, од овие луѓе. И сега кога реши да ги напушти за секогаш, таа нетрпеливо чекаше да појде еднаш за секогаш. Во устите грицкаше младо гранче јаболково. „Беше така мала и слаба, го слушаше гласот на Симон Бочкар. Одеше низ полето како мал откинат цвет понесен од ветерот. Така изгледаше кога те видов првпат. Се лулееше токму како откинат цвет. Кога те стигнав лежеше на земјата и грицкаше некаква сува трева. Беше преплашена и изгорена од сонцето. А можеби се исплаши и од мене. Јас секогаш кога сум на моето коњиште личам како арап. Можеби беше исплашена. Кога дојдов лицето ти беше скриено во земјата“ „Така се плашев од сè“, помисли Марија спомнувајќи си за тие денови. Тоа беше првата средба со Симона Бочкар. И таа за сè толку убаво си спомнуваше. Симон смешкајќи се слезе од своето коњче и тивко се наведна над неа. Рече: - Стани, ќеркичке моја, треба да појдеме. - Сакате да ме убиете, рече таа, не одлепувајќи го лицето од земјата,. - Ах, проклетство, рече чичко Симон, вистински изненаден, кој те научил така да зборуваш. - Кога ќе ме убиете, прашаше таа покажувајќи ги своите големи очи топли и светли како земјата изорана пред изгрејсонце. - Никогаш, промрморе Симон свиркајќи низ нос. Никогаш дете мое, сеедно повторуваше тој. „Луѓето се ѕверови, кучиња, волци, луѓето се убијци“, го слушаше таа оној глас од жената. - Што си ти, праша таа. - Што сум јас, рече Симон поткашлувајќи и премислувајќи што да одговори. Што сум јас, повтори тој. - Така, рече таа, што си ти. - Убаво, рече Симон чешкајќи се по небричената брада, убаво ќеркичке, тогаш ќе ти речам... Таа сè уште го гледаше не трепнувајќи со очите. Се чинеше дека го следи секое негово движење. Најпосле Симон издивнувајќи промрморе: - Јас сум, чичко Симон Бочкар, рече тој сосема сериозен. Ова е моето старо коњиште Арап. Секогаш изутрина сака да прошета и да му потпевнувам некоја песничка Тоа е чудно животинче. Ако не му запеам никогаш нема да појде. И тој тивко, тивко почна да потпевнува: Мер дер фер грми грми дер фер мер што не врне. Додека пееше коњчето весело потскокнуваше околу нив. Тогаш таа се подигна од земјата и почна весело на глас да се смее. - Ете, рече Симон, гледаш какво е тоа чудно коњче. - Пеј уште, рече таа. Пеј уште, чичко Симоне. - Добро, рече Симон земајќи ја во себе и нежно милувајќи ја по косата. Потоа ја подигна во своите раце. Така држејќи ја во своите гради тој тивко и весело продолжуваше да пее. Коњчето поттупнувајќи сврти кон градините. - Тоа беше тој прв ден, тој толку убав ден, помисли Марија. Таа сè посилно и посилно го грицкаше младото зелено јаболково гранче. Го сакаше тој сладок и горчлив сок што се лепеше по устите. Мислеше дека е тоа здивот на пролетниот ветер што го остава по младите дрвја. Често за тоа стрикото Симон и Исак Капејчин се пречкаа. Исак секогаш зборуваше дека тоа е нешто друго. Таа веруваше во чичкото Симон и мислеше дека ветерот може да се претвори во сок од што се раѓаат многу цветови. Низ нејзините тенки, долгунести образи се тркалаа крупни солзи. Плачеше притаено и за себе. Плачеше и се молеше за Симоновата куќа. Како чума да удри, помисли. Речиси ништо не разбираше што тоа се случи со Симоновите. Можеби јас им донесов несреќа, силно го грицкаше гранчето во својата уста. Сигурно тоа е голем грев што ќе има дете со Ангела. Не, не можеше веќе да остане во Пасквел. Сакаше што побргу да одмине. Некаде далеку, некаде многу далеку од Пасквелијата. Најтешко ѝ беше да го одврати Ангела. Зашто тој беше неразбирлив, тврдоглав и добар како вистинско дете. Но тој не смее да појде со неа. Не, стрикото Бочкар не смее да остане без никого. Тоа би било проклетство. Ја подаде главата низ натрупаните тела и виде како Ангел потскокнува на една нога барајќи ја низ луѓето. Сигурно не можеше да се пробие напред. Стоеше на исто место и потскокнуваше на една нога. - Ѓавол, рече сосема нечујно, а очите и блеснаа со радосна насмевка. ...Таа изутрина, си спомнуваше, тој целиот треперејќи од среќа ја разбуди уште пред зори за да го гледа кога ќе се бричи. Таа пролет тој за првпат почна да се бричи. - Цела ноќ око не склопив, рече тој со сосема се риозен глас. Цела ноќ нешто ме чешка под носот... Ох, како бев зачуден. Не можев да поверувам дека ќе имам мустаци. Никој во нашето семејство немал мустаци. Таа посака да го прегрне, но само го помилува со своите долги, слаби раце неговото зацрвенето лице и почна тивко да зашмркува. - Не плачи, Марија Вецеска, рече Ангел исто така држејќи ја за лице. Не плачи, девојче, на сите мажи им никнат бради... - Ох, рече таа насмевнувајќи се и бакнувајќи го во брадата. - Како само прободува, шепнеше таа, расплакана и насмеана. - Имам страшна брада, рече тој. Потоа со рака помина по своите меки, сè уште детски образи засадени со ретки црвенкасти брадулки и посрамен сосема тивко изусти: - Мислам дека ќе имам јака брада кога ќе остарам, дополни тој. - Ѓаволе, рече таа сосема тивко, јас си одам ѓаволе. - Што, рече Ангел и како секогаш кога нешто не разбираше или кога не му се допаѓаше некоја работа тој почна да потскокнува на една нога. - Ќе појдам од Пасквел, рече Марија Вецеска. Ќе појдам некаде далеку од Пасквел. - Што, повтори тој зафрлајќи го бричот преку чардакот во бавчата пред нивната куќа. Потоа наглавечки истрча во бавчата зашто тоа беше Симоновиот брич и се плашеше да не се изгуби. Кога се враќаше чекореше со тежина и мака. Изгледаше дека разбрал сè. Тивко прошепоте: - Би сакал да останеш, рече тој. Би сакал навистина да останеш... Така рече и таткото Симон... Рече дека е убаво што ќе бидеш моја жена. Вели дека ќе направи голема свадба како никој друг во долинава... - Не ѓаволе, рече таа, не можам да останам. Тој ја потресе главата и со тажна насмевка праша: - Повеќе не ме сакаш, Марија Вецеска. - Молчи, рече таа и се наведна над неговото уво. Додека му шепнеше нешто тивко, нечујно, тој целиот се топеше и весело се смешкаше како да го гадулкаше топол пролетен ветер низ телото. - Многу те засакав Марија Вецеска, рече тој. Лажев кога се колнев дека организацијата ќе ја сакам најмногу во мојот живот. Тебе те сакам најмногу. - И јас ѓаволе, рече таа. И јас лажев... Бучното доаѓање на младинскиот одред што беше натоварен со секакви цвеќиња ја тргна. Поправо, таа беше загледана во Ангел. Тој беше недалеку и потскокнуваше на една нога. Таа брзо се спушти на своето место. Но веќе тој ја догледа и тетеравејќи се појде право кон неа. Слушаше како луѓето го пцујат и го навикуваат ждребе. Се чинеше дека долго траеше неговото доаѓање. Кога стигна, беше целиот зазбиван и тешко дишеше. - Никогаш немало толку луѓе, рече тој со мака. Секогаш кога луѓето не знаат каде одат, појдуваат најмногу. Така вели чичкото Исак... Таа молчеше сè така стисната во аголот грицкајќи го зеленото јаболково гранче. - Никогаш не би помислил дека има толку луѓе во нашава Пасквелија, рече тој, дека толку живеат на оваа земја. Но во тој миг сите луѓе замолчеа и изгледаше дека занемеа. Одредрт на младинки одеше од автомобил до автомобил и им делеше на сите што патуваа пролетно цвеќе и млеко во прав од УНДРА. Кога најпосле заврши цвеќето и млекото и кога кутрите девојки немаа што веќе да им делат на луѓето, тие почнаа силно да ги прегрнуваат и да им подаруваат по еден страстен и растреперен бакнеж во челото. По секое бакнување со дланка се удираа по своите јадри ударнички гради извикнувајќи на сиот глас: Напред, другари! Наша е победата Напред! Тогаш сите срца се отвораа, сите луѓе почнуваа да пеат, пееја и жени и мажи и деца и старци и небото и земјата Се чинеше дека пееја и оние што никогаш уста не отвориле. Пееја луѓето и липаа на глас како мали деца. Се чекаше секој час да појдат. Од езерото задува некој силен ветер син и црвен и почна да ги изгорува цветовите по градините. Тоа ѓаволот доаѓал во долината. Луѓето пркосно повторно запеаја некоја машка, ударничка песна Првите автомобили веќе појдоа. - Збогум ѓаволе, рече Марија Вецеска бацувајќи го в чело. Збогум, добар мој ѓаволе, рече таа липајќи на глас. Ангел одречно ја заниша главата и мирно се спушти до неа. - Ќе појдеме заедно, рече тој пелтечејќи. Ќе појдеме за секогаш од Пасквелијава. Зборуваше и шмркаше. Солзите ги голташе во себе. Потоа ја извади црвената шамија што ја носеше околу вратот, како одговорен по хигиената во младинската организација, и со неа ја приврза расталасаната златна коса на Марија Вецеска. Така забрадена во црвената шамија се чинеше дека нејзиното лице расцутело, личеше на чудно нежниот руменкаст праскин цвет. - Ох, ѓаволе, шепна Марија Вецеска силно притискајќи се во него. - Тоа е добро, ги тргна Симоновиот глас. Тоа е добро, деца мои. Добро е да се сакате... Тој беше качен на своето коњче и смешкајќи се гледаше во синот и Марија Вецеска. - Татко, рече Ангел. - Молчи, рече Симон, би сакал само да бидеш секогаш така добар. И добро да ја чуваш Марија Вецеска... Зашто господ никого да не остави без жена. Човек без жена е како пресечен на половина. Го притера коњчето поблизу и насмевнувајќи се благо ѝ рече на Марија. - А ти, маченце едно, ти беше така малечка и изгубена. Гледај како израсна убави и добра... Тој и не заврши кога го слушна гласот на вториот син, Златко Бочкар. - Еј, сине Златко, свирна низ нос Симон, зар и ти ќе појдеш сине? Златко молчејќи ги спушти очите кон земјата, а неговото црвено лице изгледаше замрзнато и бело. - Но, рече чичко Симон, зборувај сине, зар нема да се ожениш за Ајтана Калешеска... - Не, рече Златко со плачлив глас. Нема да се оженам со Ајтана Калешеска. Ќе појдам одовде... - Да, рече чичко Бочкар, ќе појдете одовде... И тоа е сè... И како да се ослободува од страшен сон праша за својата ќерка: - Каде е сестрата? - Таа е со Глоговите, рече Златко. Ќе појде со мајката Глогова. „Проклетство“, му доаѓаше да пцуе, да се развика на сиот глас, да ги изгази сите наоколу со својот Арап. - Проклетство, промрморе и се заниша како високо дрво засечено во коренот... И откога автомобилите појдоа, тој сè уште стоеше на своето место така поднаведнат и замислен, како да имаше решено точно на тоа место да го допуши лулето. - Тоа е сè, сеедно повторуваше. Тоа е сè... А кога луѓето веќе не се гледаа, тој полека појде низ градините кон својата куќа. Одеше и гледаше во празните градини, во празното поле, во празната куќа... Ништо не е животот без луѓе, помисли, тргајќи го инатливото коњиште по себе. - Сосема е ништо животот без луѓе, рече на глас. Неговите избраздени бакарни образи засветкаа. Никогаш порано не се сеќаваше дека толку многу му било тешко како сега за децата. - Ди, рече со мака тргајќи го коњчето по себе. - Ди, пустина... Ди, ѓаволе крастав... По него на прсти и кришно доаѓаше Исак Калејчин. - Ди, ѓаволско коњиште, рече Симон, за ништо не вредиш. Тогаш Исак не можеше да издржи. Рече: - Силно коњче ѓавол да го носи, пријателе. Вакво кобилче не памети долинава од памтивека... Симон Бочкар застана како вкопан на местото и не можеше да не се насмевне слушајќи го гласот на Исак. Со насмевнато лице се сврти кон него намигнувајќи му весело. - Оган! Гром пријателе мој, продолжуваше Исак. Каква жешка крв. Не знае да оди ѓаволското. Ќе летне, ќе погази сè... Навистина силно коњче! - Господ да ти прости, рече Симон, а на неговото лице сè така лебдеше весела насмевка. - Господ да ти прости, пријателе мој... - Господ тебе нека ти прости, рече Исак лутливо, што има само мене да ми проштава. - Така е тоа Исаче, рече Симон со помирлив глас. На сите да ни прости. Ние сме негови должници... Исак гласно се насмеа. Рече: - Ѓавол нека те носи, Симоне, рече тој. Понекогаш можеш и нешто паметно да речеш. И тогаш човека вистински го збунуваш... Човек тогаш не знае што поправо да помисли за твојата дебела глава. Симон ја заниша главата припретувајќи му на Исак. Но тој храбро се исправи на прсти и достигнувајќи го Симоновото рамо, сосема тивко промрморе: - Немој да избрлуваш, Бочкаре. Ние веќе исплативме сè... Исплативме сè и за секого. Нема што повеќе да ни проштева господ... Ние добро се оддолживме... Потоа тој од пазувите извади шише ракија и му го подаде на Симон. Пиеја подавајќи си го шишето од рака во рака и смеејќи се гласно за нешто се потчукнуваа по слабини благо и пријателски. А кога стигнаа во долината веќе беа пијани. Никогаш толку пијани не ги виделе луѓето Симона Бочкар и Исак Калејчин. Беа пијани и прегрнати. Нишкајќи се лево-десно ја пееја измислената Симонова песна. Мер дер фер грми, грми Дер фер мер грми, грми фер дер мер што не врне. Два гласа, едниот, длабок и рапав, Симоновиот, другиот слаб и писклив, Исаковиот, ја пробудуваат долината во ноќта. Симоновото коњче понесено од песната разигруваше растопено и весело фрлајќи назадници. </poem> }} [[Категорија:Македонска литература]] 4nsbt8h95k0k5vfjn4kwhr2wrbzqece 0 10257 22493 2026-09-15T08:10:10Z ~2026-49868-15 4067 Создадена страница со: НОВА ПАСКВЕЛИЈА Живко Чинго 1 СПРОТИ МАКАВЕИТЕ - Од Макавејските празници - Не се знае која година беше тоа, дали беше ден или ноќ. Беше зима, сам ден Свети Никола, зафати невидена фортуна и целата земја ја покри дебел снег. Мажите се вратија од Гости... 22493 wikitext text/x-wiki НОВА ПАСКВЕЛИЈА Живко Чинго 1 СПРОТИ МАКАВЕИТЕ - Од Макавејските празници - Не се знае која година беше тоа, дали беше ден или ноќ. Беше зима, сам ден Свети Никола, зафати невидена фортуна и целата земја ја покри дебел снег. Мажите се вратија од Гостивар без ченка и магариња. Насекаде само волци и дивина. Од Свети Наум заштрекаа секавици. Сите преспанци преку Војчино и Галичица тргнале кон манастирот. Таму се појавиле Јосиф и Марија. Богородица Елшанска се породила. Во Кошишта фатила чума е сè почукала. Охриѓани ги затвориле горни порти. Не пуштале курајчани крај езерото за да не им го испоганат. Планинците како прогнати ѕверки слегуваа во полето. Гризеа кочани зелка насадена за овците. Дебрчани јаделе и живи луѓе. Насекаде низ полето чуваа стражи. Никој не знаеше на што ќе истера времето. И ете најпрвин би бунт. Луѓето направија една мала буна и ги побија сите агитатори. Некој човек од комитетот по име Алексо Степаноски го поддупна народот зборувајќи му: - Слепци, ќе исцркате како глувци, агитаторите ќе ви ја земат земјата и лозјата ваши и сите плодови ќе ви ги соберат за себе. Така ги учеше овој човек и уште им велеше: будали, црвените ќе ви ги испоганат жените и ќерките, крвта ваша, нечисто семе ќе посеат во вашите чесни домови, а синовите родени ваши нивни слуги ќе бидат. И уште прикажуваше овој човек, - комунистите го кудат бога, руската ја прават, ги уриваат црквите, врашки се тие, ѓаволот го слават, побијте ги и бог ќе ви помогне. Така овој човек Алексо Степаноски ги силеше луѓето. Народијата пасквелска по толку години патила и не думаше многу. Маката ѝ го зеде умот. Луѓето зборуваа: - Што ќе ни е овој живот, како ќе живееме без зем јата и бога, како ќе го гледаме сонцето без жените и децата наши. Не остана мир во народот. Несреќата ги турна во зло. Ги потфатија агитаторите и ги распарчија на парчиња. А самиот другар Ајдинков од околиското, најистакнат меѓу сите, како нечесна жена го качија на старо магаре и за да го видат сите живи суштества на земјава и за да се тргнат неверните пред силата и казната божја. Тогаш човекот се викаше Алексо Степаноски и што самиот беше од комитетот и со своите зборови најмногу ја потпали народијата, како 2 најголем праведник дојде во месната и на властите им раскажа подробно за сè што виде и чу во долината и полињата пасквелски. И сето тоа го раскажа со најреволуционерни зборови. Рече: - Сирулци и завојци и сите плакенци и курајчани сосе дебрчани направија една мала буна, - зборуваше тој, - се побунија дрварите завојски, ќумурџиите кураички и сите други елементи отворено удрија на мајката револуција. Ги побија славните агитатори, а самиот наш другар Ајдинков како најистакнат меѓу сите на старо магаре го носеа за видение и признание. Тоа го раскажа овој човек пред властите и од силни маки се расплака удирајќи се по своите гради. Зашто, рече, револуцијата в срце му се залепила. И уште залипа како мало дете. А имаше матни очи и гледаше со едното око налево а со другото надесно. Никогаш не видуваше добро. Властите поверуваа во солзите од овој човек. Му рекоа: - Ти си наш, ти си праведен, тебе Алексо Степаноски, ти веруваме за сè и зборувај што виде уште во долината и полињата пасквелски. А овој човек, како сите нечесни, беше полн со чесни зборови. Искажа: - Побунетите ги избришаа сите пароли од ѕидовите, ги нема веќе нашите пароли, - рече овој незадржливо липајќи и барајќи пушки за да се смират побунетите. И му дадоа и го овластија ред да стави во долината и полињата пасквелски. Овој пак со радост се опаша со колани и пушки и не заборави властите сето тоа во неговата биографија да се внесе. Властите тоа го направија со голема пофалба за овој човек. И ете, даде бог направивме колективно. Беше предвечер кога вооружените стигнаа во полето. Беше првиот час кога земјата и небото се спојуваа. Сонцето, изразболено од преголемата зима, без душа како сув плод лебдеше над темните води на езерото што лежеше на крајот од полето. Се чинеше дека сонцето ќе скине конци. Толку беше изразболено сонцето. А и самата земја беше нездрава и како изгрешен човек плачеше на глас. - Што ќе биде сега ова, - рекоа луѓето подисплашено, - да не доаѓа потоп, - изустија и сите, и мажи и жени, и стари и млади, кротко како питома стока исполегнаа на земјата за да го чујат нејзиниот глас. Ама сите не можеа да чујат и знаат што зборува земјата. Само праведните и оние што беа сакати и глуви. Тие најмногу слушаа и разбираа. Ним гласот им се јавувал. А имаше еден стар по име Кулмо Бунташоски, кој и не слушаше и не зборуваше откако беше роден. А сега и прослуша и прогледа. - Тешко кога проговорат глувите и слепите, - рече народот. 3 - Ќе биде потоп, - беше неговиот прв збор. - Господе, рекоа луѓето вчудовидени, - господе боже, проговори Кулмо Бунташоски. - Тоа е божји знак, - рече питропот, другарот Пипиле Крстаноски. - Ќе се соедини земјата и небото, планините и морињата ќе станат едно и силен пламен ќе помине низ сите земји и сè ќе изгори, - промрморе Кулмо Бунташоски. - Кога, - прашаа луѓето исплашени, - кога Кулмо Бунташоски, татко наш пасквелски. - А потоа ќе зафати големо наводнение и сè ќе биде под оган и вода, сè во оган и во вода ќе се врти, - искажа овој што беше и нем и глув. - Кога, речи ни, татко наш, Кулмо Бунташоски, кога ќе биде тоа време, - молеа луѓето. - Кога ќе дојде тоа време, - рече старецот, - три години не ќе се роди ништо на земјава, не ќе се роди ни жито ни некаков плод. Големата гладија ќе настане. Народите ќе умираат во глад и немаштија, а уште ќе го снема Станбол, Бугарија и цела Англиска ќе потоне. - Што ќе биде со нас, - прашаа луѓето, - што ќе биде со земјата наша. - Нас ќе нè тресе бог, - прошепоте Кулмо Бунташоски, - ќе имаме едно големо земјостресение, ама ќе даде бог и тоа ќе го испливаме. Потоа престолнината ќе ни се испусти од големо моќно наводнение... Нас само така ќе нè тресе и ќе нè дави. - Како секогаш, - искажаа луѓето, - како секогаш што е со Македонијава наша. Стопанка и на судбината, зар еднаш нèтресло и нè давело, треска нè фати. Други пак рекоа: - Така ни е напишано на трите вечери, нашиот прв цар така се викал - Треско, - рекоа овие и почнаа да пеат и да го слават бога. А кога во полето пристигна другарот Алексо Степаноски и кога го чу тоа пеење на луѓето, рече: - Предавници, мајката ваша, господа го славите, а на светата револуција газите. Замолчете, заповеда овој. Ама луѓето веќе не го слушаа и не го гледаа овој човек. Не веруваа во него. Тоа многу го разлути другарот Алексо Степаноски и тогаш даде знак да умрат оние што најмногу се бунеа. 4 Убија тринаесетмина. Еден беше Блаже Пуцоски. Бог душа да му прости, имаше триесетина години и три-четири дечиња Лесна нека му биде земјата на Блажета Пуцоски. Потоа падна внукот Блаже Зенгоски. Овој пак беше уште помлад и што беше најтешко, последниот од пустиот род Зенгоски. Сите нив ги поубија бугарските полицајци. Зашто еден ранет партизан скриле и спасиле Зенговците. На сред село како стока ги убија за да види сета народија. Ама тоа беше во бугарското. Од сојот Зенгоски беше останат уште најстариот Илко Зенго и внукот Зенгоски. И кога Зенго го виде внукот свој во крв паднат на земјата, сиот народ пред себе го истурка и сам излезе пред пушките. Горештина ли му беше на стариот Зенгоски, сила ли го спопадна, оган ли го изгоре, ја раскина ленената кошула на градите и така со отворени гради им пријде на оние со пушки и зборувајќи со зарипнат глас им рече: - Еве, убивајте, синковци мои, убивајте, деца мои, сполај му на бога што доживеавме и од нашата рака да сме убиени. Убивајте, родени мои, ако, свршете го тоа, свршете го тоа побргу за да се смири земјава. - Целата земја ќе ја очистиме од непријателите народни, - грмна гласот на другарот Алексо Степаноски. - Ако синко, Алексо Степаноски, ако, да ја очистите, да даде бог, - рече стариот, а потоа како поткосен се спушти до крвавото тело на внукот. - О Јоне, о внуче, - тихо зајачка стариот, - кај ме остави бре мене, о Јоне, о внуче, што пак мене, што не сум видел јас, о Јоне, о внуче и татка ти бре вака сум го видел, што не сум претрпел во животот, о Јоне, о внучко, од кого ми умре, бре сине, од македонска држава, о стопанката нејзина, да ја чекаш цел живот, да ја чекаш пуста да би останала, да ја чекаш како аманет од дедо предедо, да ја чекаш како топол леб и таа да те столчи, да те изгори, а де, живот стопанкин, о Јоне, о внучко, о сине, што да правам, каде да појдам... Стариот повторно се крена од земјата и сега како дрво погодено од гром, како изгорено дрво, пусто дрво, како црно стебло повторно се извиши пред тие со пушките. Со оној ист тивок, длабок глас им рече: - Тешко вам, тешко вам што сте дигнале сила против простата и гладна народија, тешко вам што си ги миете вашите нечисти тела од крвта народна. Да знаете, синковци, од таа крв сè ќе се исуши на земјава, таа слаба крв ќе ве изгори сите вас што убивате. Убивајте, кој нас не нè убивал, та што луѓе сме ние Македонците, ништо луѓе, глувци, стока, смет, газете, толчете, синковци мои, смачкајте сè, ќе ви треба за слава и чест. Удрете колку можете посилно за да стигнете погоре. О, тешко вас што од макава и несреќава народна за себе слава и богатство си правите. Тешко на секој, родени мои, тешко на секој што не ја познава душата и срцето на народот. Таквите по слепи патишта ќе тргнат, никогаш не ќе прогледаат, таквите не ќе живеат 5 долго, ќе цркнат, ќе ги фати оваа слаба народна. Зар противници се тие, - уште рече стариот, - зар противници се тие што се гладни. Не се противници тие што бараат 'ржен леб, - со мака искажа стариот подигнувајќи ја раката кон своето камено чело слично на тврда и стара резба, ја извади капата и, фрлајќи ја под нозете на Алексо Степаноски, му рече: - А кој беше ти, кој беше ти, синко мој, Алексо Степаноски, кога стана толку голема глава и толку голем господар за да плукаш на своите, да ги убиваш. Јас сум живеел и со дедо ти Ристо Јолески Степаноски и со татко ти Николета Степаноски. Заедно живеевме во оваа пустелија, овде се скостивме за малку животец, во оваа долина, во ова пусто поле, ти малку тоа треба да го помниш Алексо Степаноски, ти тоа треба малку да го помниш, малку да се свртиш, да го гледаш, ти тоа мораш да го сториш Алексо Степаноски, синко мој, зашто ние сме сите една чума. Сите ние... Ама овој не сакаше да ги слуша овие зборови и сам со рацете свои му ја заврза устата на стариот Зенгоски. И уште останаа во полето: Глигор Лавиноски, Димко Шокароски, Иљо Чулчески, Јосиф Пулески, Ристо Чифлигароски, Климе Башулески, Коле Лупески и Ламбе Митрески. Сите умреа во полето пасквелско. Тој час умре и сонцето и насекаде наоколу настана темница. Не се гледаше веќе ни човек ни земја, ниту светлото око на езерото, ниту пак златниот крст на Свети Климент Охридски. Ништо не можеше да се види и знае. Тогаш жените и децата и сите оние што беа здрави и оние што беа болни повторно испопаѓаа на земјата молејќи се на бога и духот негов. Надаваа: - Јави се, спасителу, и земи нè во твојот скут, ете дојде времето што го прорече, се исполни речта на синот твој. Три дена и три ноќи се молеше народијата за да ја собере господ. И ете најпосле, даде бог, направивме колективно. За прв претседател го избравме другарот Алексо Степаноски. А од некаде дојде и снегот и сè покри на земјата Тежок и црн снег ја покри целата земја. Не се знае која година беше тоа, не се знае дали беше ноќ или ден. Беше зима, сам ден Свети Никола, зафати невидена фортуна и целата земја ја покри дебел снег. Потоа дури, потоа дури дојдоа скакулците и сè запустија во долината и полињата пасквелски. Тоа беше спроти макавејските денови. Никој не знаеше што ќе донесат Макавеите. 6 НОВА ПАСКВЕЛИЈА Во таа година по сета земја зафати една тешка гладија. Почнаа предмети со предмети да се јадат, дрвја со дрвја да се ништат, планини со планини да се дробат, вода со вода да се дави, дивина со дивина да се глоди, а над сето тоа најстрашно беше што човек на човека нападна, луѓе со луѓе почнаа да не се познаваат, живи да се закопуваат. Од длабоко проплака земјата. На глас залипа. Сета природа се измрда, се побуни. Се побуни небото, се побунија луѓето, се изгуби сонцето, задуваа северни ветришта, сè живо и мртво се преврте ничкум, синот божји воскреснал, сета земја се растури. Не се знаеше веќе ниту небо ниту земја. Еднаш дваесет и седум дена леб со око не видовме, а беше зима, време коложег и насекаде само снег, голем снег до над појас. Настана невидена оскудица од секаква храна. Не се роди ниту жито ниту некаков друг плод. Во полето се изгубија семињата, во градините изгореа плодовите, во лозјата не узреа грозјето, - сета земја беше покриена со мраз. Луѓето почнаа да ползат како гуштери. Не остана ден, не остана ноќ, сè некој некого демне, сè некој некого гази, Арна Висилеска, не плаши се, чист сум како капка, ќе се вратам, немоќни човечки гласови, некрј некого за врат како тишка во сонот го зграпчура, Арелко Крстески, јас сум твојот брат Науме Крстески, си згрешил, не, токму ти, брат брата молкни далекуво полето. Никаков пат, никаков траг, бриши коложег, сè е под снег, пусто е полето, немо е полето, - таму молкнуваа сите гласови. Таму снегот беше најголем. Полињата беа посеани со луѓе, родните полиња на Баска беа посеани со орачи, со лозари, со татковци, со браќа, со мајки, со сестри, полињата беа глуви, гробишта. И не можеше да се оди по земјата. Насекаде се појавија многу мртви. По браздите наместо жито 'ртеа мртвите тела на луѓето. Изумре многу народ, и мажи и жени и деца и стари и млади - сета земја беше преполна со мртвици. Не се знае колку снег изнапаѓа. Каде да погледнеш - само снег, сечи, ослепува. А леб, леб уште нема. Дваесет и седум дена нема никаков леб. Чекаме. Снегот непрестајно реди, клапа. 7 На дваесет и осмиот ден снегот ги покри и куќите, ги срамни со земјата. Настана затемнение, се изгуби сета светлина, мрак легна во долината. - Што не дојде некоја ламја, рекоа луѓето, некоја ламја да нè голтне од земјава, нека нè нема за да не гледаме како се дели народна правдина, надаваа тихо, на полуглас, заковани на местата. Во снег и мраз. Премрзнати. На дваесет и осмиот ден најпосле се појави другарот Алексо Степаноски со револвер в рака и вели: - Што чекате, леб нема. - Како, велат луѓето, како леб нема, дваесет и седум дена чекаме, другар Алексо Степаноски. - Леб нема и точка, повторува другарот Алексо Степаноски и дува во цевката од револверот, божем, го чисти, и точка, нишани, патиштата се затрупани. Снег голем изнапаѓал по патиштата. - Каде е лебот, прашаа луѓето, патиштата нека се затрупани. - Лебот застанал во Гостивар, вели Алексо Степаноски нишанејќи во небото. И точка. - Еј мајката, велат луѓето исто така загледувајќи се во небото. Веќе нема небо, пропаднало, фортуната однесе сè, ветерот ги откорна сите предмети, ги преврте. И снегот поцрне. Никој не знаеше каков е тоа црн снег. Никогаш уште не паѓал црн снег во долината, не се памтеше. Лош беше овој снег, каде ќе удреше рани отвораше, земјата ја правеше шуплива. Празна. Ја тресеше. - Што да се прави, велат некои од луѓето, пет дена пат. - Не е тоа пат туку панукла, велат старите, само по планиње само по дивиње. - Друг спас нема, велат мажите, и вака не може. - Гостивар - Гостивар, искажа Коле Мишкоски, кој сака нека тргне... И така и така, тука што има да се мисли... - Имаш право, велат и другите, тука нема што да се дума... - Гостивар - Гостивар, се сложија луѓето, пиши реферат другар Алексо Степаноски. - Ќе пишам, вели другарот Алексо Степаноски, ама најпрво на секој да му е јасно... - Аирлија да е, рекоа луѓето, во што е сега работата. 8 - Власта му одобрува на секој и слободен е секој оној што половина и за задружното ќе донесе. - Нејсе, рекоа луѓето, и за задружното, на здравје да им е на другарите. Угоре високо удолу длабоко, пиши реферат и за задружното. Тоа меснистите си го делеа кој кому меѓу себе. Нивна беше власта. Пишаа - пишаа и до кај пладнето напишаа. Групата ќе ја води Стојанче Зугриноски, како член на комитетот и нему пушката му се дава. На списокот прв како најскапан, коска и кожа, другарот Коле Мишкоски. За дваесет души 60 килограми и триесет за задружното. - Со здравје да се јади, рекоа луѓето. - Со пријатели, рече Коле Мишкоски и плукна кон месната. Потоа на списокот како втор беше Соколе Лазарески. Овој пак и за брата си Сандруша Лазарески што беше в постела залепен како борец, седумнаесет души осумдесет и пет килограми и уште четириесет за задружното. Ефка Мишкоска пет души - дваесет килограми. И уште дваесет за задружното. Панде Коруноски десет души, 45 килограми и за задружното дваесет и пет. Гина Пуцоска 7 души, 30 килограми и уште петнаесет за задружното. Насте Петрески 12 души, 60 килограми и 30 за задружното. Васил Мујоски 14 души, седумдесет и пет килограми и триесет и пет за задружното. Благуна Антониеска исто толку 14 души, 75 килограми и 35 за задружното. Николе Јолески, Исак Профески, Симон Бошкоски и Климе Ламбески по 40 килограми и секој по дваесет за задружното да не се заборави. Кој не ќе донесе ќе му се дели од неговото. Арна Јонеска единаесет души, педесет килограми и триесет за задружното. А потоа со ред Пештанци, Завојци и Сирулци, сите четириесетмина и ајде со здравје среде зима коложега на деветтиот ден по пченка во Гостивар. Пусти леб. * * * За да го скратиме патот, ќе одиме прекутрупа низ планиње, преку Дебрца. 9 - Треба да се направи план, вели другарот Стојанче Зугриноски како член на комитетот, план за одење низ планината. Едни велат, постарите напред - од нив волците ќе бегаат, жените среде, а помладите на крајот. Волци да ве рушат, мајката погана, пцујат старите, помладите нека одат напред, жените среде, а постарите назад. Никако не испаѓаше никому ни напред ни назад му се одеше. - Доста се шуткавме, вели Коле Мишкоски, вака ќе направиме - другарот Стојанче Зугриноски со пушката напред и уште јас, Исак Профески, Соколе Лазарески и дватројца од постарите, жените среде, а другите сите назад. - Така е добро, се сложија луѓето, така да одиме. - Ами децава бре пусти, велат жените, децава каде ги оставаме. - Децата кај мајки им, рече Васил Мујоски, што ни е гајле за децата. - Да ги оставиме, велат некои, беља си земаме на глава. Не е овој пат за деца. Гледаат во нас, неколку дечишта како дулци. Славе на стрика Симона, стрико Симон беше умрен, Климе на тетка Благуна, тетинот береше душа, Јоне на вујна Стојанца, вујкото беше борец и не се врати; имаше уште едно завојче и тоа стресено исто како нас и целото партал до партал, а понекаде мевцињата од телото му ѕиркаат. Сите премрзнати, сини како Татари. Рацеве в уста си ги гриземе. Гледаат луѓето, ги нишаат главите и ни ја пцујат мајката што не родила. - Од овие луѓе не чекајте, велат старите и сè туку ги нишаат главите, овие се готови, пупунци. - Што да правиме, пак луѓето се премислуваат. - Како да ги оставиме, вели Коле Мишкоски, што ќе јадат. - И децата кај жените, најпосле рекоа луѓето и тргнавме. - Ајде, господи поможи, се прекрстија сите од ред. Само партијците не, голтнаа. Појдовме. Одиме, не знаеме каде одиме. Се само по диви патишта. Мами времето. А снегот сè така си клапа, чиниш ќе не затрупа сосе магарчиња. Одиме само преку планини, преку ормани. Селата дебрчки потонале во снег и не се гледаат. Врвиме низ куќи како низ гробишта. Ништо нема од Дебрцата, жива е закопана. Не се знае луѓе ли дивина ли живееше; сè се измешало. 10 Беше приквечерина кога стигнавме во Кичево, беше приквечерина и еден ветер со снег што бришеше сè и сешто од земјата, таков ветар нè дочека во градот. Овој ветар беше пострашен од планинскиот. Се чинеше умот од главата ќе ти го искорне. Сполај богу во една штала нè напикаа. Се засолнавме, убаво беше. Ама тоа што го направија некои од партијците потешко им падна на луѓето од сиот тој пат и од сиот тој снег. Некои во сврска како се договориле на чело со другарот Стојанчета Зугриноски како член на комитетот останаа во Кичево, за нив таму имало леб. - Аирлија, рекоа луѓето, зошто вака, другар Стојанче Зугриноски. - Така е напишано, вели другарот Стојанче Зугриноски, така е напишано и точка. - Како напишано, велат луѓето, кога сите бевме заедно. - Напишано е најпрво моето име, вели Коле Мишкоски, ако е за тоа. - Напишано е за Гостивар, вели Стојанче Зугриноски. - Како така, прашува Коле Мишкоски, со два списока имаме работа. - Со два, вели Стојанче Зугриноски и како член ја пристегнува пушката за кундакот. - Кој го направил тоа, сега прашаа луѓето. - Другарите, вели другарот Стојанче Зугриноски. - Кои другари, мајката нивна, нададоа луѓето. - Другарот Алексо Степаноски, ако сакате да знаете, вели Стојанче. - Тој ами кој, пцуе Коле Мишкоски. - Не е право, велат другите, не е право така, да се решава. Со два списока. - Жените и децата и некои од старите нека останат овде, вели Коле Мишкоски, а мажите сите во Гостдаар. - Нека биде така, се сложуваат луѓето. - Не може, вели Стојанче Зугриноски како член на комитетрт. Не е така напишано и точка. - Како е напишано така, велат некои од партијците и тие што се за Кичево, не сме попаметни ние од другарот Алексо Степаноски. Никој не сакаше да отстапи, секој си ја гледаше својата торба. - Какви партијци сте вие, не издржа Исак Профески, партијци само за лапање, - им се обрати на тие од групата. Бави мајката арамиска, локачи, партијци цицачи, нададе Исак Профески. 11 - Молчи бре, занемел, го газат жените за да замолчи; си при умот што зборуваш или не, дечиња имаш неодгледани, занеми. Исак Профески веќе ништо не можеше да го замолчи, не беше при себе, целиот беше во трска. - Што да молчам, вели, за молчење е ова што се прави. - Не е ама молчи, го покараа и постарите, такво време дојде да се молчи, брат на брата денеска око му копа. А и ништо не е ова, уште искажаа старците, допрва што ќе дојде ќе дојде, допрва што ќе видиме ќе видиме. - Што сака нека биде, вели Исак Профески, од оваа кожа во друга не се оди. - Се оди - се, оди, велат старите, се оди во осарникон кај другарот Бабамов. Тогаш тешко на човека... Никој веќе не рече ниту збор. Молчејќи, покорно како стока, се изнапикавме во шталата за да преноќиме. Некој курир што живееше во преградениот ќош на шталата ни рече: - Тука чекајте до сабајле, одморете се. Никаков одмор, никаков сон не доаѓа. Тоа шталиште полно со карпи од мраз, како мразарница. Од сите страни отворено, фучи, сечи ветерот, ќе коткосаме. За да се позагрееме, оган забрането беше да се пали, зашто горе имаше писарници, за да се затоплиме ајде сите и ајванчиња и луѓето и жените и децата се собравме во едно купче и се стегнавме како клопче. Од таа страна од каде што удираше ветерот се чинеше кучиња нè глодат. А над сето и исплашени беа сите луѓе. Не се знаеше што ќе биде со Исака Профески. Дали го поткажал некој или не, ќе чекаме, ќе видиме. Едни велат не ќе го поткажат, наши сме, сите пасквелци, други пак ги нишаат главите, не ќе биде на добро, ќе го издаде некој од нас. - Не бидете будали, вели Васил Мујоски, кај има сега луѓе, сите јуди станавме, самите би се поткажале, а за леб и би му се навртиле... Ќе го јадат, слушајте ми го зборов. - Имаш право, велат и другите, туку што да правиме. Човекот да се спаси некако. - Нека крши глава, нека се крие некаде, вели Васил Мујоски. - Крши глава Исаче, му велат луѓето, бегај додека не дошле. - Шупливи едни, му враќа Исак, зар малку бегавме, која уда ќе одиш, в земја. - Имаш право, рекоа луѓето, која уда ќе одиш... Од Македончево наше никаде не ќе побегнеш, тоа и на ѓаволот дупката му ја знае. 12 - Со убаво да е, велат жените и се крстат, да помине како ветар, се молат жените и на мажите им заповедаат да молчат, за тоа да не спомињаат. Долга е зимската ноќ, предолга во шталата. Закована со кол, тешка. Шиба. Како партали нерастурува, нè фрла од ќоше во ќоше. Пее коложегот гласно како парола. Од сите страни. И кутрите живинчиња премрзнаа. Неразбирливо бладаат, смрзнати слични на играчки висат во воздухот, земјата каса како змија. Магарињата како прат се тресат, се виткаат де на една, де на друга страна, како што ги удира ветерот. Изгладнети, доодени. Во очите по некоја солза како пламенче им светка, плачат, можеби сакаат нешто да ни речат. Ќе издржат ли ајванчињата, мислиме. Кон полноќ вратите на шталата испискаа. Сиот ветер кичевски затрешти од едниот до другиот крај. Таму каде што удри ветерот се покажа планина. Снежни навеви изникнаа до гредите на шталата. Дојдоа. Ние сите исполегнавме. Спиеме, леле мајко, спиеме како заклани. Пусти сон. Еве ти еден маж пештанец, некојси Сандре Макачески што беше од групата за Гостивар, а со него уште едни двајца во кожувчиња не будат. Тие со кожувчињата му велат на курирот да ја запали карбитната лампа и сите да нè пробуди. И мажи и жени. - Има и деца, вели курирот. - Сите до еден, велат тие со кожувчињата, сите нека се пробудат. - Добро, послушно одговара курирот и ајде по една клоца на сите по ред и на мажи и на жени и на децата згора за да се кренеме. Ние молчиме, се правиме мртви заспани. Ајде уште по една клоца в слабиње. - Трпете, велат луѓето, дојдоа од осарникот. Никој да се помрдне. Молчиме, во мраз се претворивме. - Не стануваат, вели курирот, ги изоправ - не се помрднуваат... - Удирај уште, му велат тие со кожувчињата - удирај, ич не ги жали. - Ќе станете бре, прашува курирот, или не, кажете да знам, и сега со клоци право в муцка и меѓу нозе. Мораше да станеме, во ал ќе нè стави. - Нека се постројат во еден ред, велат тие во кожувчињата. - Построете се, вели курирот бришејќи си го испотеното чело, го изнамачивме, построете се, мамулето ваше... - Од која страна, на сета мака го гибаат луѓето за да му се одмаздат, многу сме, му велат, ќе можеш, тој заби крцка. 13 - Построете се еднаш, исписка еден од непознатите, помалиот, построете се ако не сакате надвор да излезете, цела ноќ на ветар да останете. Се построивме некако еден до друг, божем, војска. И мажи и жени и деца. - Ајде сега, му велат на пештанецот, земај ја ламбата. И врви тој од човек на човек. Се загледува, бара, жените в лице го плукаат. Шталата се исполнува со синоцрвени огнови. Карбитен пламен, очите се полни со мраз и снег. Ослепуваме. - Овој беше, вели пештанецот со замрзнат глас, срцето му крцка, раката како исечена му паѓа кон рамото на Колета Мишкоски, - овој, вели човекот без душа, премалено. - Напред, доаѓа гласот на кожувчињата, тргнувај напред, го зграпчуваат, го молкнат. - Каде, избезумено се противи Коле Мишкоски, каде другари, што се случува ова со нас, ветерот го влече како сува гранка, низ излитеното палто одзади лопатките му излегле, стрчат. Горат црвени и сини огнови, карбитни огнови. - Каде, луѓе, братучеди, немоќно, слабо прашува човекот, се губи. Гуњата му останува во снегот. Пишти ветерот и насекаде каде што минува остава темница. Крцка тешкиот снег, подмрзнува. - Чекајте, по ѓаволите, што се прави со човекот, низ ветерот како котка се тркала ситната прилика на Исак Профески. - Еј, застанете, вратете го човекот, тој не е виновен, јас - јас зборував и пред вас тоа ќе го речам, насекаде, по ѓаволите... - Ајде и ти, една непозната рака одзади, еден човек одзади на кого не може да му го види лицето го зграпчува за врат. - Напред, го колкнува в слабина. Ги зедоа двајцата. Пештанецот остана во групата од Кичево, го одделија, а ние другите веќе не се помрднуваме од место. Скаменети останавме во редицата како што не построија. Така ја дочекавме изутрината. Построени. Уште рано пред ден се исчистивме од Кича. Око да не ѝ видиш, закопана в земи, колнеа жените колку да се истушат. Никој не знаеше дали беше ден или ноќ. * * * На петтиот ден стигнавме во Гостивар. 14 - Ова е, бре, Гостивар, стопанчулето негово, велат тие што за првпат го гледаа. - Ова е, велат старите, ист како четиринаесеттата година за Првата светска. И тогаш ваков беше. Пустелија... - Не е ова град, велат жените, ова е чума Сè ѕидосано, затворено, целиот град под катинари. И куќи и дуќани. И кафеаните беа забранети. И анови веќе не се држеа. Насекаде пусто и глуво. Цел ден жива душа не може да се види. Пиле не прета. Тие улици празни - празни како во воено време. Никој никаде, сезанемело, се испикало в земја, се затворило, сè под клуч. Ние само со магарчињата се корзираме горе-долу како улави и грешни. - Ноќ доаѓа, надвор сме, ќе измрзнеме, каде да одиме, што да правиме, велат луѓето. - Да пришетаме уште малку, велат едни, можеби ќе видиме жив човек. Пак шетаме горе-долу со магарчињата, гледаме низ цепеноците внатре во дуќаните и кафеаните. Празно. Сè растурено. Наместо прозорци насекаде исковале штици. Во ноќта личеа на крстови. - Жив човек овде не виѓаваме, велат старите, туку да бегаме од градов со повреме. - Каде да одиме, велат помладите. - Низ бавчите, велата старите, ќе најдеме нешто и за каснувало. - Ај мајката, се исчудуваат некои, зар може вака, што ќе биде ова... - Може, велат старите, а тоа што ќе биде потоа ќе дојде. Туку да бегаме. - Не, велат некои од луѓето, никаде не бегаме. Ќе чекаме. Ајде ќе чекаме и понатаму. Се корзираме насекаде низ градот за некој некако да се смилува. Никој. - Да појдеме кај вовчено, велат луѓето. - Таму имаше фурна, си приспомнуваат старите, да видиме. Вовчено заглавило веќе цела една недела. На станицата брише. Ни фурна ни леб. Еден жедезничар само имаше со пушка, некојси Косте Икономски, дебрчанец. Нашинец. - Што сакате, вели и не сопира. - Да се засолниме, му велат луѓето. - Не може овде, вели тој, одете. - Зошто не може, му велат луѓето. 15 - Државна тајна, вели железничарот, затоа не може. - Малку да се згрееме, му велат луѓето. - Не е за малку не е за многу, вели тој, државна тајна ќумур нема. - Што да правиме, му велат луѓето, поучи не малку. - Како да ве поучам, вели железничарот, лошо време. Одете во месната команда. - Да си жив, му велат луѓето и вртат со главите настрана. Помина ден, ајде два, поминаа три, пченка нема, ништо нема. А и гладни. По некое компирче или јаболче што си имавме го изедовме. Немавме веќе ништо за ронкање. Од нога ќе паднеме, се виткаме кон земјата како подгорени стебла. На петтиот ден жените побеснеа. Велат: - Во месната команда ќе одиме. - Будали, им велат мажите, каква месната команда. - Будали-итри, велат жените, не се може веќе вака, напред во командата право, тргаат жените ич не мислат. Господ да ни помогне, рекоа луѓето, жените ќе нè водат. Аирлија да е, водете! - Вие ќе молчите, уште рекоа жените, ние сме жени, и ако згрешиме - ништо... - Добро, велат мажите, ќе молчиме. Така нека биде како ќе речите. - Ајде со господ напред, вели Арна Јонеска, оваа што беше една жена - маж не ѝ беше рамен. Таа на чело на жените, а потоа ние клинкаме со магарчињата малку отстрана. Одат жените сите право во командата. Ги гледаат од месната команда и се чудат какви се овие жени. Иззавиени во гуњи и ќебиња, некои во шинели; сироти жени, личеа како ѓупки, плашила за на лозје. - Кои сте вие, прашуваат од командата. - Народ сме ние, вели Арна Јонеска. - Од каде сте? - Од Пасквелија. - Од Пасквелија, не веруваат тие од командата. - Сите од Пасквелија сме, велат жените, од Нова Пасквелија. - Што касмет дури во Гостивар по ова време, велат од командата. 16 - По леб, вели Арна Јонеска, по леб сме дојдени. - Дваесет и седум дена чекавме и не дојде, велат жените. - Не знаеме, одговараат од командата. - Како не знаете, вели Арна Јонеска, има реферат лично од другарот Алексо Степаноски. - Да видиме, велат од командата. Гледаат, читаат-читаат, некое време квечерината прочитаа. - Имате право, велат, ќе добиете. Само сега нема леб. Поделен е сиот, ќе почекате. - Како смеете да делите туѓ леб, вели Арна Јонеска и уште неколку од жените. - Ќе си најдите, велат и другите жени, не можеме веќе да чекаме, дечиња си имаме оставено дома сами со никого. Ќе ги изеде нешто. - Ќе чекате, велат тие од командата и ги затвораат вратите. Каде пак на улица, мислат жените, ќе исцркаме корзирајќи се, ќе нè подуе ветерот. - Останете тука, вели Арна Јонеска, не мрдајте се. И жените останаа пред командата. Чекаат. Дојде и ноќта; не се издржува. Жените тогаш удрија на командата со ластегарките што им беа в раце. - Отворете, викаат жените, сакаме леб! - Леб! Леб! Дајте ни леб! трештат жените и колку можат удираат по враќето на командата. - Леб! Леб! Сакаме леб! избезумуваат жените. Целата команда во узбуна стана. А жените ич не гледаат. Не се даваат. - Леб! Леб! Не заклучувајте, надаваат жените, леб чекаме! Буна направија жените. Властите никако не можеа да излезат на крај со жените. Одвај ги искутинаа и исповрзаа, А тие што најмногу се бунеа в затвор ги ставија. Курви и ороспии биле, за една лажица грав се давале. Мажите веќе не издржаа: сега тие отидоа лично до командантот за да ги ослободат жените. - Да ги пуштите жените, му велат в очи на командантот, тие не се никакви курви и ороспии, туку се чесни домаќинки. Тие се и мажи и жени, нивните луѓе по фронтовите лежат да имате на ум, нив маката ги дотера дотаму... 17 Командантот, некое младо и лично човече, ама подгорено, овенето во лицето слуша и молчи. Се топи како свеќа, чиниш не е командант. Гледа во сите со ред и пак молчи. Сега сите молкнаа, занемеа. Само снегот непрестајно клапа. Сè ќе покрие, сè ќе смачка. - Ќе ги пуштиме, вели командантот најпосле, и леб ќе ви се додели за ден-два. Стрпете се малку, другари... Паметен некој човек, капна, се стопи. - Добро, му велат луѓето, а на сите им е криво и жал за командантчето, така нека биде, ќе причекаме. Еден офицер нè гледа нас децата и никако око да извади од нас. И ние гледаме во него како залепени. Слушаме ни зборува нешто, не разбираме. Одиме кон него сосе магарчиња. - Од каде сте дечиња, го разбираме. - Од Пасквелија село Велгошти, му одговараме, дојдени сме по леб. - Колку години имате, прашува. Славе на стрика Симона беше најстар и тој одговори: - Јас имам единаесет, а овие по девет, братучеди сме, а ова е завојче и тоа е со нас. - Каде ви се татковците, вели офицерот. - Немаме татковци, вели Славе на стрика Симона. Офицерот помолчува, пак нè гледа, нè мери од петици до глава. Со рака не пипка по лицулињата. Образите како корка, замрзнати. Исти како земјата, темни, без крв. - Колку дена не сте јале, вели офицерот. - Откога сме дојдени во Гостивар трошка в уста не сме клале, рече Славе на стрика Симона, - корења вареа старите од бавчите, тоа сме јале. Нешто офицерот се налути, од зборовите наши сосема му потемне лицето, како лош ветар да го удри. Некого пцуе, мрмори, не знаеме што, се плашиме ние да не згрешивме. - Елате со мене, најпосле ни вели и нè носи во една менза. Влезе офицерот а ние чекаме пред мензата, убаво мириса, малку ни се потпушта крвта. Едно време ете го офицерот со полна торба леб. Никогаш не сме виделе толку леб. - Јадете, ни вели и ни дели на секој по токму да имаме. 18 По едно парче изедовме, а другото го ставивме в пазува за да имаме и за другиот ден. Доста беше за дента. - Изедете сè, ни рече офицерот, утре пак ќе имате. Секој ден да доаѓате, уште ни вели, секој ден додека сте во Гостивар. - Добро, му велиме и го голтаме и другото парче за да не нè видат другите и да нè нападнат. Дури на седмиот ден се подели пченката. * * * Поминаа токму четириесет дена без леб. Умрел тетинот Ламбе и го закопале. А нас уште нè нема. Се рашириле гласови дека велгоштани настрадале на Буковиќ и Ѓоновица, волците ги изеле. Тетка Благуна кога го чула ова згора на смртта глава ќе си исчука. Уф, останав и без дете, зауфкала, уф детето волците ми го изеле, што бев јас да го пуштам, уф-туф, волците ми го изеле, а волците не го изедоа туку замрзна во орманот, уф- туф, се побунила, побеснела и ја врзале. Ајде татко со мајка и стрина Симоница и сите други луѓе по нас низ Дебрца за да нè бараат, да се распрашаат. Стигнале во Белчишта, никој ништо не знаел, удриле преку сирулски рид за Турје, одат низ планината, ќе нè бараат живи-мртви. Ние пак се извлековме од орманот и преку Сливо во Арбиново и Зглести. Тие угоре ние удолу. А најмногу мака испретргавме кога ќе нè изедеа волците. Тоа беше на враќање близу Буковиќ. Времето до над Ѓоновица и така и така, се мачеше, поврни-позапри, - ама оттука нагоре легна небо над земјата, чиниш светот ќе битисува. Петстотини чекори еден саат време ги правевме. Од сите страни удри ветерот, не враќа назад, во бездна. Не дава ветерот низ планината да се оди, како со коса сече. Таму каде што удираше ветерот пискотници корнеше. А над сето тоа почнаа и луѓето да умираат. Некои што се прејале жива пченка испукаа уште на патот. Прв падна еден завоец. Човекот како што зајачка, оф, срце ме боли, оф изгорев од срце, а тоа не беше срце, кожинката му испука, седна под една горница и умре. Го поплакаа малку жените зашто беше прв и го оставивме в рогузина. Магарињата му ги зедовме и појдовме. На истиот пат се изгубија и две пештанки и една од жените наши пуста Кота Мечаличина, цела грмада дечиња остави, мажот ѝ беше фатен во нозете, нагазил на змиина кошула... Не ги видовме кога ги снема, како земјата да ги голтна. Ни трага му видовме, ни глас му чувме. - Држете се за магарчињата, велат старите, и не пуштајте се од нив... Тие ќе нè извадат одовде, друг никој. 19 Сите како слепи се држиме за магарчињата и тие нè носат низ снегот, клинкаат, го пробиваат темниот ѕид на планината. Влеговме во орманот, тука потихо, без ветришта. Ама орманот полн со дивина, од секаде туку нè демнат како шакали. А од долу, од селата слушаме човечки пискотници, луѓе коси си корнат. Орманот крцка, се превртува ли планината надолу кон селата, се отвориле ли големи води, поплавиле ли, никој не знае. - Што е сега ова, велат луѓето. - Којзнае, одговараат старците. - Да не дошле за колективно, велат некои. - Молчете, заповедаат старите, молчете и гледајте си го патот. Не туку чепкајте. - Како да си го гледаме патот, велат помладите, зар не слушате, жени и деца поштукнуваат. - Ништо не е тоа, велат старите, допрва што ќе биде ќе биде. - Селата да не ги корнат, велат едни, во Војводина да не ги носат. - Којзнае, одговараат луѓето, можеби ги корнат, што не се корне денеска... - Молчете, пак велат старите, секој на гробот свој. - Чиј гроб е овој стопанкин, прашува Николе Завоецот, чиј е пуст да би останал. - Чиј сака нека биде, велат старите, дупи го магарето. Тоа можеш... - Наш гроб е и овој, стриковци, вели Николе Завоецот, наш македонски. - Наш-наш, велат старите, ама ќе видите уште што ќе дојде. - Уста ви се исушила, колнат жените, само на лошо мислите, кобите... - Ај така нека биде, помолчуваат старите, ќе видите што потопи и што огнови ќе дојдат. А кога поизлеговме на голинката, што ќе видиме, ниту села, ниту луѓе, од сите страни булуци волци како галички овци. Можеби беа триста или петстотини. - Нема спас, велат едни, ќе нè јадат. - Да им ги оставиме магарчињата, велат помладите, да ги подмамиме. - Како магарчињата, божем не чуле препрашуваат луѓето не пуштајќи ги од оглав. - Како магарчињата да им ги оставиме. - Тие нè извадија од Ѓоновица, велат жените, на пат ќе останевме. 20 Старите слушаат и се само молчат. Гледаме со рака како дечиња ги милуваат магарчињата, се простуваат. Секој по нешто му мрмори на своето живинче; со кришни солзи се разделуваа Никој не знаеше што сè старите си рекоа со ајванчињата. Јуришаат волците слични на ветерот, од устите им излегуваат анџари, целата планина завива. - Да му ги оставиме, сите се сложуваат. - Пченката на рамо и назад в орман, велат постарите. Сите в орман. Тука ноќта ќе ја минеме. Останавме среде планина. Ние кој со гунчиња кој со опинци од магарешка кожа. Голи боси, а снеговите пластови - пластови редат, до над буките ќе дојдат. Врвовите на дрвјата со рака се достигнуваа. Така до полноќ. Потоа што се отвори едно време, снегот престана, се појавија едни ѕвезди, чкрипоти целото небо, стега студот, насекаде Сибир. Сече како џам. Слушаме волците се нафрлаат на магарчињата, тие кутрите заковани во мразот. На крв мириса ноќта, на крв мириса воздухот, што правиме ако ни се вратат пак, мислиме. Пуста ноќ долга, зимска, никаде крајот да ѝ го видиш. Како мразулица се обвиткала над планината и ништо не може да ја стопи. - Оган, велат старите, оган да запалиме од оган волкот се плаши. Мажите исекоа од буките, направија голем оган, голем колку едно гумно. Насекаде наоколу планината беше попрскана со жешка крв на огнот. Слушаме волците ги колат магарчињата. Занемува планината. Сета природа запира здив. Глувотија. Слушаме магарчињата го корнат мразот, се борат, не се даваат. А волците како тоа да го чекаа, колку повеќе магарчињата се борат, тие толку посилно ги колат, ги кинат. И слушаме јачкаат живинките со глас човечки. Болно, немоќно. - Што чекаме, бре никакви, вели Арна Јоноска, што чекаме господ да види, магарчињата ни умираат. - Никој не чека, мажите со мака ги одлепуваат замрзнатите вилици, - никој не чека, стопанка и на волци, велат луѓето и сите и мажи и жени и деца и стари и млади грабнавме по една гламна и право на волците. За да ги спасиме магарчињата. А кога стасавме на местото што да видиме - колеж. Пустите магарчиња сите раскинати, берат душа, издивнуваат, а пак очите како на човек им се отворени и светат, им солзат. Плачат ајванчињата. Гледаме нè бараат, сакаат нешто да ни кажат. Можеби што беа гладни или можеби за тоа што ги 21 оставивме на волците, гледаат така уште еден миг и потемнуваат како гламните во нашите раце. - Кутри- кутри, заредија жените, кутри што ништо не разбираат, не издржаа жените, ги извадија шамиите од глава и како за најмило на сиот глас залелекаа: Ој леле оф, ој леле ој Оф леле ој господе мој Ој леле оф, ој леле ој Оф леле оф господе мој. Не издржаа и мажите. Први најстарите како пред мртовец ги симнаа капите и исто како за познат и близок човек почнаа да јачкаат, а потоа и солзи како камења им се протркалаа по нивните како угари испустени лица. - Простете ни, велат старите јачкајќи на глас, простете ни магарчиња... Тешко и жално било кога маж тажел. Ништо не можело да го утеши. - Простете добри магарчиња, избезумено нададоа луѓето и кревајќи ги гламните кон небото заофкаа: Ој леле оф ој леле ој Оф леле ој господе мој. Ни господ ни никој не се јави. Така се разделивме од магарчињата. Се изнаплакавме, се изнатаживме. Сега ноќ требаше да ноќеваме. Времето како од место да не се помрднало. Карпа. - Останавме што останавме, велат луѓето, туку немој некој да заспал. Кој ќе заспие, нека се прости од животот. Крв ќе промоча за цел живот. За да не заспиеме, старите почнаа по ред приказни да кажуваат од старо време што било. Прв раскажа Василе Мујоскиот како најстар, раскажа за еден син што си имал еден татко. Тоа било којзнае кога, одамна, пред векови зафатила една давија, една гладија толку да биде, камен пука, земјата пуста. Никаков плод не заврза. Народот ќе се сотре, царството без луѓе ќе остане, ќе пропадне. Чаре, рекол царот, чаре, рекле мудрите околу него, сите стари под нож, тие и така и така ќе одат барем лебот да не го јадат. Арно, рекол царот и дал наредба сите стари да ги нема. Ама овој синот многу си го сакал татка си, не бил како денешниве синови, овој син никако не сакал да си го убие старчето. За да го спаси, го скрил во ќерали во една бочка. Нејсе, старците ги убиле. Поминало не многу време, ги поклале сите стари, ги позакопале и никому ништо. И без нив луѓето јале дојале. Што сега, рекол царот, што правиме сега... Ги прашал мудреците, а тие не знаат, берат 22 раменици. Зашто тие учени само од книги не знаеле многу за животот и семињата. Што да се прави, што да се чини, ајде по цела земја глас семиња да се бараат полињата да се посеат. Каде ќе најдеш, никаде. По цела земја барабан бие и кажува што повела царот. Глуво. Сета земја пуста како сега нашава, болна. Шуплива. Гробишта. Си бие барабанот како на мртовец. Еден ден таткото ги потчул барабаните и си рекол: аџаба, што ќе да е оваа работа, си мисли, барабани по земјава да шетаат, да не е војна, го прашал синот. Не е војна туку е полошо од војна, гладотија, така и така, подробно раскажал синот. Семиња се бараат, семињата потонаа, се искрија, семиња никаде нема. Се позамислил таткото и му вели на синот - ништо за тоа, оди кај царот и поклони му се и речи му, честити царе, семињата што ги бараш во полето брсјачко се закопани длабоко под земи. Таму има големи амбари со секакви семиња. Нека копаат по каналите од мравките, право ќе стигнат до нив. Ни пет ни шест, синот право во дворот кај царот. Честити царе, така и така, семињата што ги барате во полето брсјачко се кријат длабоко закопани. Да се оди по патот од мравките, ќе се изнајдат. Наредил царот сè живо да излезе во полето за да копа. Копале и дење и ноќе. Копале-копале цели три месеци. Кога на трите месеци, едни жита што се појавиле, сонце греат. Најарните семиња в земја ти биле скриени, имало и за сеидба и за јадење, колку сакаш, секакви жита. Голема веселба настанало во царството, луѓето се спасиле. Тогаш царот како цар се подумал, аџаба, од каде ваква мудрост во еден млад човек, и пуштил абери да дојде синот во дворот кај царот. Дошол синот и немал каде, раскажал за сè како било и што било од конца до монца. Честити царе, во она време кога наредивте да се убијат сите стари, рекол синот, јас татка си го скрив во темни ќерали во една бочка и таму го чував, со три лика трева го хранев. Кога поминаа барабаните, тој ме научи на оваа памет. Нека е честит, рекол царот, и дал друга наредба со клетва и аманет до сите по него никогаш веќе старите да не ги гибнат. Да ги остават на мира, зашто и тие се луѓе. Потоа стариот Мујоски помолче, си ја протре црната како катран брада и со некаква недофатлива, далечна насмевка што му пролета над мустаќот, рече: - Било па поминало, сега таа наредба не важи, сега за десетина- дваесетина години сè се заборава, нов свет почнува, вели и замолчува. Ноќта тешка како умирачка се залепила врз планината и никако денот да се исчепчи, да се појави од некоја страна. Ноќиште полно со сеништа. Една од жените не издржа, заспала подалеку од огнот во снегот. Некој поган да стане и да ѝ го пресече јажето како што беше вежана. Од плеќите ѝ го зел житото. Кога се разбуди жената, ќе поулави, коси си корни, со тупаници се удира насекаде по главата, лелека како да ја колат. Вели: 23 - Лебот, каде ми е лебот, бара, ќе поштукне. Никој не ја слуша, не гледа во неа, божем, во приказните ни е умот. А таа кутрицата тогаш од човек на човек и пред нас децата на коленици паѓа и моли: - Аманте луѓе, аманте браќа, вратете ми го житцето. Никој уста да отвори. Сите неми. - Си бил некој Евреин полн со злато, сета земја ја продал, само злато да има. Ама кога зафатила една гладија, кој ти гледа злато. Евреинот цркнал сосе злато, се прикажува. - Луѓе, велгоштани, вие не сте арамии, чесни сте, моли жената, каде ми е лебот. - Што ни е гајле, ѝ велат нашите, барај си го... - Луѓе, пусти луѓе, се корни орманот од гласот на жената, луѓе вратете ми го лебот! Од небото ѕвезда по ѕвезда се рони. Гледаат старите и велат: - Ќе има уште многу умирачки, овие ѕвезди се само човечки душички, си капат... - Луѓе, пусти луѓе, избезумено жената удира со главата во снегот. - Луѓе, што направивте. - Да ѝ собереме по една рака, вели Арна Јоноска, доста ќе ѝ биде за да не поштукне. - Пештанка е, велат нашите велгоштани, ба и мајката пештанска, издаици, која власт ќе дојде - тие први, нека се поштукне. - Не е добро така, вели Арна Јоноска, нелудски е така, луѓе сме сите. - Арно де, ѝ велат нашите и секој ѝ фрла по еден грст во скутината на Арна Јоноска. Се насобра нешто малку житце. Кој сакаше даде, кој не сакаше не даде. - Еве ти го лебот, жено, и вели Арна кревајќи ја од снегот, еве имаш и повеќе. Таа веќе побунета, целата побелена во косата. Бела како снегот. - Кога ѝ побеле косата, сите се исчудуваме и се крстиме. Ја гледаме од сите страни да не е лага, не е, целата коса бела како снег. В час обеле, кутрата жена веќе ништо не разбираше, како живинче се наведна над скутината со жито и почна да зоба од пченката. Исто како ајванче. 24 - Пусти човек-нечовек, велат старите, што ти е човекот, дув-дувни го и го нема, згаснал, ајт како да не бил, се изгубил само што си трепнал со окото, ништо нема покревко од човекот и пак појако нема од него, зборуваат старците, и женичката не разбира, си зоба. А откако се изназоба како некој да ја прогонува колку може со сета сила и брзина, ја спрашти некаде низ планината. Бега. Залута во орманот. Никој не знае каде. Тешко, црно планиниште. И ноќ. Сè уште беше ноќ и мразот крцкаше како пожар. Сечеше. И волци. Насекаде волци. Никој не смееше да претне од огнот. Насекаде наоколу демнат ѕверки. Познати и непознати, стари и нови. Секакви ѕверки се намножија по земјава. Излегоа на видело од дупките и за'ржеа по крв. * * * А најчудно беше изутрината. Низ голите и како ножеви остри гранки гледаме се лизга сонцето, потсветнува. Од дрвјата капе црвен снег, помешан со крв. Сиот орман пуст, испресечен со бледо-црвенкасти конци, сонцето изрането паѓаше кон земјата. - Сонце, велат жените исчудувајќи се и крстејќи се. - Не ќе да е вистина, велат луѓето, верба не ги фаќа, очите си ги тријат. - Кај се нашло овде сонце, думаат и ги подаваат рацете кон светлината за да се уверат. Каса сонцето како змија, подивено. - Не е ова сонце, велат старите. - Што ќе биде оваа чудесија, велат жените. - Знак е ова божји, велат старите и јанѕа ги јаде нешто пештанката што се мрдна да не се одмаздува. Духот нејзин. Сонцето сè поблиску паѓа кон земјата. Се рони, се распаѓа Почнаа громови да удираат од ведро небо. Татни целото небо, грмежи шибаат од сите страни. Голема темница ја покри земјата. Наоколу пропеаја диви петли и на секоја гранка се појави по некоја тишка. Неми, склештени стоеја на дрвјата. И гледаат право во нас. А само што разденува, само што запукнал мразот на ноќта. Тишките пак тешко се загледале во нас. - Добро утро, им вели Арна Јоноска, сполајви што не пробудивте. - Молчи мори, безбожнице, ѝ велат другите жени, духови да не се. - Ако, вели Арна Јоноска, и нив да ги видиме. 25 Старите се коштреат, ги вртат главите. - Ајде, велат старите, ајде да бегаме, овде нешто се готви, не будалете, бегај да бегаме од планинава. Луѓето одат од човек на човек за да видат некој да не замрзнал. Ќе го почукнат по грб, и ако како луштенка падне на земјата, со здравје на оној свет. Го покриваат со гунчето и го оставаат. Тројца беа замрзнати, две жени и еден маж и Климче на тетка Благуна. Како што се помочал од страв, во панталончињата водицата замрзнала и му ги врзала нозете како со тељ и така се здрвил на земјата. Мразулицата го заковала како со пранги. Како што го гледавме ноќта, исто така го најдовме. Со отворени очи, малку подзинат, божем слуша од приказните. Потпрен до едно џбунче. Ама изутрината беше црн како гламна и залепен, срастен со џбунчето. - Ајде велат луѓето, нема време за гледање. Бог да ги прости! Луѓето си одат. Ние децата останавме. И завојчето со нас. Не се дели. - Што е, ни велат луѓето, што се меткате. - Јас не го оставам овде на волциве Климчета на тетка Благуна, вели Славе на стрика Симона, ќе го носам. Луѓето запираат. Велат: - Будало дете, велат луѓето, каде ќе го носиш, којзнае дали и ние глава ќе исчуваме. - Ќе го носам, вели Славе на стрика Симона, ако сака и јас да умрам. - Носи го, велат луѓето, носи го кога сакаш, ние ти велиме немој. Некако го одлепивме од џбунчето, му го исчепчивме вреќулето од раце како што го беше прегрнал, и Славе од стрика Симона го зеде на раменици. И ајде ќе одиме. Кога наслеговме во селата дебрчки, луѓето се крстеа, во чудо се кладоа. - Пчејнца ви раздаваат на гробишта во Велгошти, велат дебрчаните, помин ви прават, мислат не сте живи! Никој не веруваше оти сме живи. И ние не веруваме. * * * Дома ни татко ни мајка. Сега тие низ планина со други луѓе за да нè бараат. Дома пусто. Нè пречека сестра ми Устијанка и како што сме припаднале, за да нè поврати, таа нозете во топла вода ни ги ставила. Ама одшто бевме премрзнати, месата ни се стопиле. И од тоа сите нокти на нозете ни испаднаа. Оттогаш останавме без прсти, без нозе. Друго ништо не ни се случи. 26 Потоа дури зафатија бесовите. ФОРТУНА Беше при крајот на февруари и почетокот на март кога во долината надојде некој залутан ветар некаде од зад Петринските планини. Доаѓаше обично изутрината и потоа непрестајно по цел ден дуваше од сите страни на селото како да бараше нешто изгубено по куќите. Кога доаѓаше овој ветар некоја чудна леснина ја исполнуваше околината; човек можеше да помисли дека дошло времето на големите преселби; дрвјата се издигаа кон небото, реките доаѓаа поблиску до селото, замрените покриви на куќите се будеа, а олуците светкаа како да процутуваат. И самата земја се ослободуваше; со нечујна команда ги разместуваше предметите на нови места во просторот. Во тоа време стрикото Бурле нешто почна да зборува за чудни привидувања. - Убаво си думам јас, - страсно и дури занесено прикажуваше стрикото Бурле, - си думам јас, луѓе мои, како може тоа да се случуваат такви чудни работички на земјава... Еве, ова дрвце, - тој покажуваше на младата јаболкница зад куќата, - ова дрвце јас со мојава рака го засадив преткуќи, точно крај вратана, а, ете, сега тоа заткуќи... Како може тоа, забога, - се исчудуваше стрикото Бурле. Се разбира, никој не веруваше во стриковото прикажување, сигурно тој бил пијан оној ден, - но никој не се осмелуваше да го прекори за лагата, зашто тие денови на сите им се чинеше дека животот е прекрасен. Беше поинаков од оној што нè заробува во темните колиби, што ни го одзема виделото од очите. Тоа беше сосема друг ден, друго небо, дури и долината на мигови се чинеше е друга, непозната. А пак ако се погледнеше од Шапчевото ритче надолу кон градините и езерото, тогаш тоа беше бескраен широк свет. Најпосле, луѓето излегоа од куќите, ги отворија своите усти и почнаа гласно да дишат чист, топол воздух. Само во куќата на Исаиловите, на Тренета Исаилоски, не беше сосема така тој мартовски ден. Кога снегот почна да прокапува во малата вишнова градина пред самата куќа крај коренот на едно дрво, склопчена како мала животинка, ја најдоа мртвата невеста Петрана Исаилоска Колеска. Од кога таа тука останала, никој не знаеше сосема точно, но колку што си спомнуваше нејзиниот маж Трене Исаилоски, можеби таа тука се затекла уште од првите денови на зимата кога зафати фортуната. - Можно ќе да е од тоа време, - промрмори младиот маж отсутно загледувајќи се во црниот труп на жената. - Можно ќе да е оттогаш, - повтори тој притоа непрестајно потрепнувајќи со своите мали, игриви очиња. Потоа си ја почешка нечистата брада и како да се премислува за 27 нешто сосема тивко како за себе изусти: - А ете, јас пак думав таа си пошла, - рече сè така чешкајќи си ја брадата, - а, ете, пак, таа не пошла, - додаде со мирен глас, како ништо да не се случило со неговата жена. - Не пошла, чудна работа... Си извади малку тутун од ќесето што му висеше околу вратот, завитка во парче од весник и се така мирно рече: - А ако е за вистина и чудна женица беше Петранка Колеска, бог душа да ѝ прости, многу чудна, кутрицата... - Но зборувај, - тогаш му се сврти другарот Тацко, - зборувај што се случило, Трене Исаилоски. Човекот се правеше како воопшто да не ги чул тие зборови на секретарот, исплука низ своите жолти заби, одненадеж испушти некаква неразбирлива насмевка на своето лице, којзнае зошто сè се смееше, и сè така поднасмеан, процеди: - Ништо, другар секретар, јас уште овој ден ќе му јавам на Трипуна Колески, таткото нејзин, за да си ја закопа... Така е тоа со нас луѓето, - Трене Исаилоски уште почна да разврзува за животот, исплука и, ставајќи си ги рацете одзади, сакаше да појде. - А не така, Трене Исаилоски, - го задржа гласот на Тацко, - ќе треба малку да позборуваме... Како тоа, - веќе не издржа другарот Тацко, ќе му јавам јас на Трипуна Колески, татко нејзин, за да си ја закопа... Но, не оди така, братче, во денешно време. Револуцијата се грижи за секој наш граѓанин... Ќе поразговараме ние за сите работички, малку како луѓе, Трене Исаилоски. - Што тоа, другар секретар, - малку позачудено праша младиот маж, - што би имале тука да прикажуваме, живи бога... Само би губеле време. Работата тука е сосема јасна... Другарот Тацко со мака се одлепи од своето место и, како да се брани од топлиот налет на ветрот, со придавен глас праша: - А што е тука јасно, Трене Исаилоски, што воопшто тука е јасно... Зборувај, другару, како тоа се случило, - рече секретарот. Но Трене Исаилоски никако не сакаше да брза во зборувањето. Долго- долго си ги токмеше усните, тешки како два мртви воденички камења. Сè на него беше како во првиот миг кога ја најдоа Петранка Колеска. Истите тие мали игриви очиња длабоко всадени во набумбареното лице, образи виснати како прекиснато тесто, носот исто така мал и набиен во месото, устата тркалеста и подотворена, постојано задимена, - ништо за господ еден, ништо за сето тоа време не се измени на него. 28 - Ќе зборувам, зошто пак да не, - најпосле рече и збор по збор се чини раскажа за сè што знаеше. - Тоа беше веднаш по нашата свадба, - соопшти Трене Исаилоски. - Гледам јас со Петранка Колеска не е работата како што треба, има нешто... Ја прашувам јас неа како било и што било, а таа се молчи, така само молчи женичката и ден и ноќ. Прашувам јас како нејзин, а таа молчи и само молчи... Работата си беше јасна... Знаев јас, ама неа ја прашував, од неа да чујам... Гледам нема живот, си велам, брате Трене, чисти ја оваа несреќа уште од самиот почеток, дај ѝ го пратот на оваа кучка... Така и направив. А не ја карав, ни рака не кренав на жената. Само ѝ реков онака по човечки: Петрана Колеска, свршен е животот наш. Собери си ги парталите и надвор од мојава куќа. Оди да не се срамотиме како во стари времиња, зашто ние ја разбираме борбава... И таа, жената, за вистина, мирно си појде, си ја разбра кривицата како човек, - рече Трене Исаилоски и потоа премислувајќи се еден час, сосема тивко, како за себе, проговори: - Е, тоа што отпосле се случи јас не го разбирам, - немоќно ги собра рамениците како човек на кого му пристудело, повторно се загледа во жената крај коренот на дрвото и, нишкајќи ја главата неопределено лево- десно, рече: - Никако не разбирам што се случи со Петрана Колеска... Тоа беше на трети ден откако појде од куќата, - се присетуваше младиот маж. - Во ноќта. А времето зимно. Едно лошо време, чиниш ќе ја преврти земјата. Слушам јас некој удира, се превртува пред влезната врата на куќата. Си помислив некоја животинка бега пред фортуната. А ветрот пишти како поулавена дивина. Ќе искорне сè од градините. Ќе свирне фортуната низ голите гранки на дрвјата, а по неа доаѓа некаков познат глас. Некој довикнува во ноќта, гребе по вратата, се причинува некој расплакува, човек ли е тоа, ветрот ли е тоа, живинка ли... Сè така доаѓа тој глас. Кој ќе биде, се исчудувам и станувам да видам. Уште да не им поверувам на своите очи. Пред вратата стои никој друг, туку самата Петрана Колеска... Ја гледам целата премрзната цвокоти со забите, се влече низ снегот, а со рацете ми ги обгрлува нозете, ме зграпчува најсилно што може, не ме пушта, како со канџи ме држи. А пак некој глас, чуден глас, господ ќе знае од каде и како. - Не оставај ме, златен мој, - лелека Петранка Колеска, ќе ти бидам роб за целиот живот, врзи ме за дирекот кај кучињата, не оставај ме, брате Трене Исаилоски, не можам јас жива кај моето татенце Трифун Колески, ќе ме заколе пред цел свет. Човекот ја стресе главата и со некој подруг глас, сосема тивко му се обрати на секретарот. Рече: 29 - А никако не разбирам што се случи со женичката. Како можело три дена да седи пред вратата во снегот. Нема што, се смилував јас. Ја пуштив в куќа... Ја оставив да живее во долната соб. Потоа помолче, си завитка уште една цигара и со истиот тој изменет глас промрморе: - А потоа, другар секретар, потоа јас не знам кога си отишла, што знам - живееше или не живееше во собата... Еден миг подоцна тој се загледа во лицето на секретарот, другарот Тацко, и првпат со некаква матна светлина во очите рече: - Тоа е вистината, другар секретар... Зима беше... - Зима, - суво рече секретарот и потоа како нем, како пресечен - на половина стоеше крај коренот на тоа дрво. Повеќе никој ништо не рече. А беше пролет, се разбудуваа мртвите покриви на куќите, селските олуци како расцутени болскаа и сè се раздвижи наоколу... Пролет беше. Најпосле и луѓето излегоа од своите куќи, ги отворија устите и почнаа гласно да дишат чист, топол воздух. - Умрела Петрана Колеска, - рече некој. - Бог да ја прости, - рече друг, - сите ќе умреме... Умирачките само што почнаа да доаѓаат. ГЛУВЦИТЕ НА СЕМОЌНИОТ БОГ Веќе седум дена непрестајно паѓа снег. Другарот народен матичар Димитрија Стенкоски, никако не можеше да си објасни од каде дојде тој тежок и црн снег. Пролетта беше запрена некаде над Исвалдовите лозја, пред самата долина. Тој сè уште убаво си спомнуваше за оној светол сјај на ветрот што дуваше од таа страна на ридот. Тогаш тој дури си дозволи за час да ги остави своите записници и издивнувајќи со некакво блажено задоволство рече: - Братучед, Димитрија Стенкоски, жими бога, не ќе живееме сто години одмори си ја малку душичката. Погледни малку во природата наоколу. - А тој не гледаше во природата наоколу, туку во Славјанка Трпаноска што тупкаше крај чешмата со своите нозе бели-дебели. Матичарот кога ќе го чуеше тоа поттупнување на другарката Славјанка Трпаноска, го обземаше слатка трескавица од главата до петиците и тогаш долго не можеше да им се врати на своите записници. Ех, тоа ти беше време, 30 пролетно време... Сигурно ќе се случеа големи работи со нашиот матичар Димитрија Стенкоски, ако овој снег не ја покриеше долината. Ова време му го скрати животот на братучедот Димитрија. И, ете, сега непрестајно паѓа снег и ја покрива целата долина. Димитрија сосема како сенка се склопчил во полумрачната канцеларија и размислува, а ништо не смислува, дивината слегува од планината, што се случи со времето, размислува. Снегот непрестајно паѓа и ги затрупува сите патишта, куќите ги срамни со земјата, а луѓето се претворија во грутки мраз. Не ќе биде тоа на добро, си мислеше матичарот, пишувајќи го извештајот за овогодишните умирачки, за бројот на болните и за тие што се претворија во грутки мраз, што исчезнаа во почетокот на таа пролет. Но откога дојде снегот, тој не знаеше како да продолжи. Не беше сосема сигурен дали тоа беше пролетно време или пак сè уште траеше зимата. Во канцеларијата веќе стануваше темно и тој со треслива рака ја припалуваше малата лоена свеќа. Потоа со мака и безволно го наведна своето бледо, испиено лице над купот стари хартии. Со тих глас изусти: - Господе мој, научи ме, опамети ме како да работам, - рече и продолжи да пишува изустувајќи секој збор на глас. ... Дваесет и трети март нека се знае и нека се пaметува, големи несреќи удрија во народот наш. Беше тоа во пролетно време, во годината информбировска, кога секретарот на месната, другарот Тацко Настејчин, човекот на ветришта нагази, еден смок го опаша, и цели три години и три месеци силна треска го тресе. Ништо не остана од човекот. Беше тоа во пролетно време, а од каде дојде овој снег, еден господ ќе знае. Низ одлепената хартија на прозорецот ветрот немилосрдно удираше во тилот на матичарот. Дивината надојдува меѓу луѓето, мислеше матичарот, а му се причинуваше како некое разбеснето куче да се премолкнува во канцеларијата за да го разнесе, за да го распарчи. Го мачеше гладот. Гладот виеше во неговите суви жили. Рацете му паднаа над хартијата. - Тоа не може да биде никаков извештај, - шепна, ја припали хартијата на малиот пламен од свеќата затоплувајќи си ги рацете. Потоа подува по дланките, зеде нов лист и повторно се наведна над масичкат. Времето не беше најпогодно, забележа Димитрија, времето беше лошо и сите пропусти во овој извештај се должат на лошото време. Никако не беше лесно да се пронајдат сите мртви од околината. Зашто ги имаше и во дупки и во камења, едни пак бегаа дури во планината и се криеја по пештерите. Такви беа сите оние што имаа болни гради. Случајот со Темелка Груески му е познат на секој човек како тажно се одигра. По цели недели не можевме да го изнајдеме. Се чинеше дека земјата го голтнала другарот 31 Темелка Груески. А тој, кутриот, на таван беше се скрил кај глувците. Кога комисијата го пронајде, тој како да не беше човек, велеше: - Јас сум глушец, другари, имам опашка, јас сум глушец, оставете ме, другари, на таванот. - Не, не си ти глушец, - го разубедувавме, - ти си човек, ти си Темелко Груески, - а тој никако да чуе. - Јас сум глушец, - сеедно повторува и цивка другарот Темелко, како вистински глушец. - А зошто на таванот си се скрил, - го прашавме пак како човек. - А зар по болници да одам, да се срамам, - најпосле рече тој. - Не е тоа срамно, другар Темелко, - му укажувавме, - болниците се народни, полни се болниците со народните маси, народот во нив се лекува по нов правец... - Но тој никако не сакаше да чуе. Постојано повторуваше: - Јас сум глушец, другари, имам опашка... Ете така се кријат луѓето, а и самите нивни семејства во тоа им помагаат за да не се откриеле оти се офтикалии. Уште народов наш е со стари мисли и така си умира. Тоа ја сопира акцијата. Нашите луѓе повеќе сакаат да си умрат отколку да си ја кажат маката. Ете така се умира како некогаш, како луѓето да се животинки. Си умираат ниту видени, ниту чуени на овој бел свет. Тоа е прво што можам да истакнам. Матичарот издивна, стана од своето место, нервозно зачекори горе- долу низ малата канцеларија, и, како сè уште да го пишува извештајот, продолжи да зборува на глас. Рече: - Ние, другари, не застанавме на тоа старо мислење. Борбата со болните на гради уште не бевме ја завршиле, а удри шапот, и, што досега не било, ги зафати и луѓето. Тоа го донесе ветрот што задува од Баските полиња каде што долината е отворена спрема езерото. Езерото било заразено од албанска страна и заразата се ширела на сè живо и мртво. Таков ветар не се паметува уште од стари времиња. Дуваше рано науто и навечер пред легнување. Кога дуваше, дрвјата од земјата ги корнеше и како сламки кон небото ги носеше. Цели дрвја летаа во воздухот наоколу. Се случуваше и куќи да подигне и така да ги носи како крпички од едниот до другиот крај на долината. Од тој ветар целата долина како гробишта е растурена и пуста. Нови умрени се појавија. Ги имаше насекаде. И по патиштата и по полето и низ градините, на секое место низ околината како што ги завлекол и однесол ветрот. Не можеа сите да се изнајдат. А и гладен беше нашиот свет. Што беше пченката од купончето. Гледам глад настана. Во нивјето и семето ни се исуши. Зафати голема суша. Земјата испука, поцрне како ровја да ја удри. 32 Од неа се намножија многу лоши животинки. Познати и непознати. Некои и зборуваа со глас, како луѓе да беа. Ама кога дојдоа скакулците, сè занеме. Тие ги изедоа житата, ги оголеа дрвјата, како со ножици ги истрижаа градините, лозјата се исушија, дури и самата планина оголе. Насекаде наоколу израснаа големи камења. Куќите се скаменуваа, како пештери стануваа. Луѓето бегаа во реката. Скакулците се нафрлија и на луѓето. Нови болести страшни и мачни донесоа тие црни животинки. На некои рацете и нозете им се сушеа, примерно, така заврши семејството на Брдан Јонески, сите од неговата куќа се исушија и така се истрошија како да беа од кал, а не од крв. На некои пак и очите и мозокот им истекоа и тоа не се знаеше што болест беше - ама многу момички и мажи од тоа поулавеа. На самиот другар Ајдинков, помладиот, од тоа му истекоа очите. За цел век остана слеп. Веќе не беше во комитетот. Ама најизмачени беа оние што еднаш ги каснало бесно куче. И тие како кучиња стануваа. Трчаа по народот за да го каснат, а најмногу сакаа да ги дават своите деца. Таквите пак со ортома се врзуваа и на некое дрво во градините се стегнуваа за да не можат да се отпуштат и да прават несреќи меѓу народот. Тие пустината пак не се даваа, луѓе како луѓе, не сакаа врзани да бидат, се тргаа, се превртуваа со забите дрвјата ги гризеа. А одвреме навреме пак кога ќе се смиреа, исто како мали деца плачеа. Луѓе ли беа или не беа луѓе. Луѓе беа. Си плачеа лично како луѓе. Ама потоа дојде снегот и ги покри и веќе не им се чу никаков глас. Колку ги имаше, многу ги имаше, си мислеше матичарот. Потоа тој отвори еден долап и од него извади нов куп хартии и полека, полека почна да ги прелистува. Најпосле издвои неколку листови и прочита; извештај за умрените под број 31 имам народна чест да истакнам по два списока за мртвите со цел за употреба како показание за идните задачи. Истакнувам како под број еден умрени од офтика: како прв Насте Димко Мургоски на 45 години, умреа во почетокот на пролетта, Коста Пајчески на 21 година, исто така, Депа Велјаноска на 35 години остави три дечиња, Евдокија Камческа заедно со својата ќерка Петронка Камческа угаснаа како свеќи, Весела Ристеска имаше 20 години, Стевка Јонеска 28 години од кои 13 в постела скапани, Барица Шелеска 16 години, Ставре Весин 38 нема што да се напише, Слобода Гугуческа 18 години, Петар Маркоски 26 години, Стефанија Китанческа 58 години, Трајан Тренески 22 години, Јонче Бакулески и ќерката Бакулеска - едниот на 56, ќерката на 18 години, Нада Ставре Ламбески на возраст од исто така 18 години. Заклучок: од крвотечение најмногу умираа постарите и најмладите. И сите во пролетно време. Точка втора: изгорените, настраданите, невидените, однесените и нечуените. - Благородна Танеска на 21 година, Крсте Ботески на 79 години го однесе реката, Коста Кукулески на 64 години изгоре од цигара во плевната, Стевка Велкова на 1 година оставена со лелајката крај огниште и 33 така детето се стопи, Петар Трајчески тригодишен попарен со топла вода кога Трајчевци го колеле прасето, Климе Пајкоски на 70 години непознато умре, Наумка Шилеска 59 години пропадна вземи, Никола Ралески 29 години, Никола Петрески на 2 години прегазен од задружниот трактор, Симка Палеска 22 години на раѓање како што не треба, Ѓорѓи Мишкоски на 26 години поклопен на сечење шума, Благоја Каланоски на 3 години од треска, Ангеле Петрески на 9 години изгубен и Тодор Илески на 28 години самоубиен. Од сето тоа народот беше многу растревожен, си приспомнуваше Димитрија, сите луѓе излегоа од куќите. Никој веќе не гледаше снег, ниту пак тоа што дрвјата летаа низ небото. Народот на глас провикна до самиот господ: Еј, господе, еј земјо светска и белосветска, голема и преголема, што си удрила на нас. Во народот не остана мирно срце, се чинеше дека тука е крајот, ќе се отвори земјата и сè ќе голтне. По тоа лошо народно настроение на сам ден Благоец, сега луѓето пак троа повеќе се свртеа кон бога, сретсело направија голем собор. Забележувајќи го тоа, матичарот испушти една мала, олцкотлива насмевка на своите темни, овенети усни. Рече: - А тогаш јас бев земен на одговорност за лоша агитација против светците. Господе, што ќе беше од мене да знаеше другарот Тацко колку ти се молев додека се одрекнував пред луѓето. Сега тој на глас слободно избезумено почна да се смее стискајќи ја главата во своите слаби раце. Но по неколку мигови замолче, дивината слегува од планината, го удри во главата и зафатен од оној лаеж на ветрот престрашено се наведна над хартиите и продолжи да го пишува извештајот. ... По тоа лошо народно настроение партиската презеде големи мерки. За да им се каже на луѓето на кого да му се верува, на кого да му се плукне. Кои се болестите и од каде доаѓаат. Оваа работа беше тешка како планината, затоа и самиот другар Антоние Ашталко пристигна во месната. На седмиот ден партијците завршија со конференцијата. Нешто големо се случуваше во партијата. Целиот народ беше на нога и чекаше. На седмиот ден, кога заврши конференцијата, на луѓето им олесна. Ама партијците беа црни и крвави во очите. Некои одвај стоеја на нозете. Главите им беа малку надолу. И сите беа неми како улера да ги удрила. - Што е сега ова, другари партијци, - прашуваше Ламбе Ристески, - што се случува ова со времево... - Каква е оваа тежина на партијава, - рекоа и луѓето, - што криете, мајката, од народот... Сме едно или не сме... 34 Тогаш другарот Ашталко се истргна од редот на партијците и како што беше предвидено, одржа говор. Со она негово силно гласиште рече: - Ништо не криеме од народот, луѓе наши, сè ќе му се каже на народот. Отворено, народот да знае сè, тој нека суди, тој нека пресудува, да живее народот. - Ти другар, Антонија Ашталко, - пак тогаш се јави народот, - зборувај на конкретна точка, - рекоа луѓето, - зборувај, братец, што се случува со времево. Зборувајте, другари партијци од месната и не туку матете, - рекоа луѓето. Ашталко сега со нешто поинаков глас, како да не беше тоа тој сосема тихо изусти: - Голема неправда се сруши на народов и земјава наша, - дедото тешка тупаница ни удри по тил. Сталин сака да нè смачка. Тој и не заврши, а луѓето, и мажи, и жени, и деца, сите како еден занемеа, останаа како изгорени, како пресечени со секира некаде на половина. Се гледаа со широко отворени очи, а не се видуваа. Темница им стана и на големи и на мали. Што беше сега оваа работа, што има дедото против нас, та што лошо сме му можеле ние нему... А снегот непрестајно паѓа ли паѓа, ја затрупува долината, ги покрива луѓето, - се чини дека и нив ќе ги срамни со земјата како куќите, како дрвјата, како предметите наоколу. Но луѓето си се луѓе, помисли матичарот смешкајќи се среќно и со некакво необјасниво задоволство. Луѓето си се луѓе, повтори и продолжи да бележи. ... Зимата траеше 2.333 дена Занеме земјата. Одникаде не доаѓаше глас, никаков глас, насекаде беше глуво. Полињата, долините, градините, патиштата, птиците, планините, - сè живо и мртво беше под снег. Никој не знаеше што е со времето. На тринаесеттиот ден, од третата година, веќе не се имаше каде, го побараа гаталецот. Го донесоа под стража за да ѝ гледа на партиската. И тој самиот одвај се држеше на нозе. Мразот целиот го имаше вкочането. Седум дена го чекаа за да се растопи. На деветтиот ден проговори. Рече: - Гледам сонце. - Не измислувај, - му рече другарот Тацко, - ти си слеп. - Гледам сонце, - повтори човекот. - Гледам младо сонце што се раѓа на врвот од Пинската планина.. Тоа доаѓа, слепи луѓе. 35 - Што не дојде, - тихо изусти другарот Тацко, - зошто не побрза, по ѓаволите, тоа кај нас ќе биде пречекано како кај свои, - занесно мрмореше секретарот разубедувајќи го сонцето за да се врати над Пасквелија. На две илјади триста триесет и деветтиот ден, најпосле, дојде сонцето. Дојде од онаа страна од каде што зајдуваше. Дојде одзади, го удри оној човек по тил и тој умре со темница во очите. Оној човек што знаеше да гледа себеси не се виде. И никој не го виде, го зеде сонцето. Потоа уште многу изумреа. А матичарот наш народен, добриот другар Димитрија Стенкоски, од сета таа работа се мрдна од умот. Нетокму се стори другарот Димитрија Стенкоски. Како брливо куче скокаше низ градините, низ полето, одеше и во планината. Секаде каде што одеше со раце ја копаше земјата, бараше некого, бараше нешто изгубено... Никој не знаеше што изгубил. Така и заврши и не се знае каде. Од тој случај веќе никој не сакаше да ги бележи мртвите. Така сега народот умираше незабележан. Ама не за долго. Веќе снегот почна да се топи. Од Исвалдовите лозја повторно се појави оној ветер со светол сјај, ах, тоа беше пролетта, тоа беше пролетно време, пролетта доаѓаше во долината. А таа пролет можеби ќе се случеа големи работи со нашиот матичар Димитрија Стенкоски. Но сега веќе ја нема ни другарката Славјанка Трпаноска да тупоти крај чешмата со своите нозе бели-дебели. Каде ли се изгуби другарката Трпаноска... Никој не знае. НЕШТО ЗА СОНЦЕТО И СТАПИЦИТЕ ЗА ВОЛЦИ Со снегот дојдоа и волците. Црни и лути како самиот снег. Човек не знаеше од што побргу да се брани. Земјата крцкаше во мраз и волци. Седумдесет и три дена и седумдесет и три ноќи другарот Целе Јолески со око не го виде сонцето. Точно од оној ден кога го напушти семинарот на кој се проучуваа стапиците за волци. Целе Јолески не виде бел ден и сонце на небото. Се покара со другарот Алексо Степаноски, член на комитетот, по методите се зафатија, - и потоа сè му беше јасно на Целета Јолески. Се затвори во својата куќа и така од ден на ден чекаше и молчеше, а не знаеше ниту што чека ниту зошто замолчи. Којзнае како ќе излезе сета работа, си мислеше другарот Целе, којзнае како ќе се исплетка работата, многу нешта го гризеа неговото срце. Ако пак другарот Алексо Степаноски напише реферат? Сигурно, сосема е можно да напише реферат, зашто тој сака до секретар да дотурка. Кој ѓавол тогаш на Целката ќе му поверува и уште така 36 затворен во куќата? Ах, уште би му се смееле, би му рекле - се напикал в дупка како глушец, а ваму за правда кукурика. Птица, така би му рекле, ноќна птица. Предавник! Ненадејно сето тоа го штрека Целката во главата и целиот се накостреши од таа помисла како змија да го касна среде чело. - Не можам веќе во оваа темница, - рече Целката исфрлајќи ја од себе гуњата, - морам да станам, морам да им речам на другарите, морам да видам што е тоа со времето, каде појде сонцето, - мрмореше непрестајно другарот Целе Јолески. Веќе три дена и три ноќи тој беше буден и фатен во целото тело. Мразот му имаше навлезено во крвта и коските; не можеше да се помрдне од рогузината. И очите не можеше да ги отвори. - Како глушец в дупка, помисли, а клепките му тежеа како за'рѓани затворски врати. Никогаш не му паднало на памет дека толку тешки можат да бидат две слаби, очни капачиња. Поисплашен ја пробуди жената до него, ја праша: - Мороска Костоска, можеш ли да ме видиш каде сум, - рече тој. - Не, - одговори жената, - не можам да те видам, Целе Јолески. - Ќорава си, - прашаше тој. - Не сум, - одговори Мороска, - ама слепа сум. Очите ми се залепија. - Ништо, - рече Целе Јолески поспокоен, - тоа е од мразот, Мороска Костоска. Мразот ти се има зафатено во очите. Штом ќе се растопи, ќе прогледаш. Потоа уште три дена и три ноќи Целката остана буден и слеп. Слушаше како на сите страни писка закланиот ветар, распарчен и бесен, слушаше како среде зима почнаа да удираат громови по земјата, тоа никогаш не било, слушаше и слушајќи се претвораше во тешка, црна грутка мраз. На седмиот ден тој пак ја побара жената. - Мороска Костоска, - ја довикуваше, - пробуди се, ќе станам и ќе појдам кај другарите, ќе прашам што е со времето, што е со сонцето. - Ој, тешко тебе, - слабо се одѕва жената како да беше падната во некое длабоко долиште. - Ој, тешко тебе, Целе Јолески, - повтори жената со писклив глас. - Не можам веќе, - рече Целката со треска во гласот, гласот му крцкаше слично на мразот, - не можам Мороска веќе да издржам во оваа темница. Ќе станам и лично ќе појдам во месната и за сè ќе им раскажам. Ќе им речам така и така меѓу мене и другарот Алексо Степ носки, па нека судат. - Да не те изеде дивината, човеку, - му рече жената. 37 - Не, - рече Целката, - нема да ме изеде, сакам да знам зошто се борев... Само тоа... А ако е тоа противнародно, нека ме растргне сета дивина, ич не жалам, Мороска Костоска. - Остани тука Целкане, остани тука каде што си, - зајачка жената, - скости се, смири се еднаш во животов, не е времето за тие работи. Другарот Алексо Степаноски да не те начека уште на пат, да не те погоди в чело. Ветрот пиштеше на мигови, де доаѓаше како пожар, де удираше како гром, де исчезнуваше од земјата и тогаш насекаде наоколу лазеше мртвило и земјата се исполнуваше со мртовци. Замрзнуваше сè, престанаа сите движења, се губеа сите гласови, а земјата и небото како да се стопуваа во едно и исчезнуваа. Некаде во близината повторно удри гром и од тоа му тресна челото на Целета Јолески. - Добро, - си рече Целката триејќи го челото. - Добро, јас ќе станам, па ако сака нека ме убие. Не можам Мороска Костоска, не можам веќе без видело. И сакаше да стане другарот Целе Јолески, сакаше да појде до месната и другарот Тацко, зашто веќе никако не можеше да издржи во таа темница, зашто се згруткоса за тие седумдесет и три денови и седумдесет и три ноќи, човек не остана од него, о, ништо не остана од пусти Цветана Јолески. Лежеше така притиснат од затворските врати на очите, тоа пак целиот ќе го изедеше, никако не можеше да разбере како тоа може да живее со затворски врати на очите, помисли ужасен, ох, рече Целката, целото свое срце ќе го здроби, нема да остане цел, во сопствената куќа како во затвор, а во слободно време живееме. Уште си спомни за бугарскиот затвор и ете ќе пцовиса, душата ќе му излезе од јад на Целката. - Мороска, - изненадено и подналутено подвикна по жената, - Мороска Костоска, пробуди се еднаш. Пробуди се како човек да видиме што е тоа со времето, кој ѓавол му влегол. Жената беше падната во тежок полусон и ништо сосема ништо не слушаше што зборува Целе Јолески. Жената беше како некое исечено дрво понесено од ветрот, паднато тука, поцрнето, што чекаше да биде покриено од земјата. Во сонот за нешто сама со себеси зборуваше. и одвреме навреме по малку си јачкаше. - Што прикажуваш Мороска Костоска, - ја затресе Целката својата жена, - што туку јачкаш во сонот. - Сакам да се растопам, - најпосле се јави жената, - ме дави, сакам да го стопам мразот од очиве. 38 - Добро, - ѝ рече Целката, - стопи го мразот... дувај малку и ќе се растопи. - Како да дувам, Целе Јолески, - прашаше жената. - Дувај во срцето, - рече Целе, - срцето е најважно. Ако ти се затопли срцето, сè ќе ти биде топло. Така нам, другарот Димушка Аритоноски, командирот на првото одделение, бог душа да му прсти, така тој кога ќе премрзмевме ни викаше: дувајте, вели Димушката, дувајте, другари, во срцето, срцето да ви се затопли. Се затопли ли срцето, ќе капне сиот мраз. Дувајте, а ние гладни... Ете, така другарот Целе Јолески чудно и силно ја храбреше својата жена, а самиот веќе сосема стана мраз. И слушаше, пред куќата завиваше некое гладно волчиште. Бараше плен. А можеби не е волк, си помисли Целката, можеби беше некое друго непознато ѕвере. Не се знаеше. А можеби тоа другарот Арго Исаилоски, нашиот задружен колар завива, и тој не беше токму со умот. А можеби само така намерно се преправа другарот Алексо Степаноски за да го подмами надвор, го штрекна, можеби тоа кучиште вие околу куќата. Ништо не се знаеше. Секаква дивина се појави во долината. И позната и непозната ѕверина лунѕаше околу куќата. Е тоа веќе не можеше да го издржи другарот Целе Јолески. Дојде и деветтиот ден. Целе Јолески во буна се пробуди. На деветтиот ден само што го фати еден мал сон, и, ете, пусти Целе го сонуваше самиот другар Алексо Степаноски. Го сонуваше семинарот за стапици на волци, ги сонуваше курсистите, а најмногу раководителот на семинарот, него, другарот Алексо Степаноски. Се пробуди во бунило и студена пот. Набрзо ја пробуди Мороска Костоска и со замрзнат глас отсече: - Го сонував другарот Алексо Степаноски, - рече одвај. - Скраја било, - сега исто така брзо се одѕва жената. - Подалеку од нашава куќа, - се помоли Мороска Костоска. - Самиот Алексо Степаноски ми се јави, замисли Мороска Костоска, - промрморе Целката. - Мисли на нешто друго, - му рече жената исто така исплашено. - Добро, - рече тој, - ама како можам да мислам нешто друго, Мороска Костоска, како нешто друго кога лично беше самиот другар Алексо Степаноски. Ете така, правевме стапици за волци. Набивавме остри колци во круг за да се направи јама, - Целката почна да го прикажува сонот, - потоа во јамата како мамка ставивме овца за да го привлече волкот со своето блекање. Ете така, а кога веќе немавме овци, другарот Алексо Степаноски им вели на луѓето: ти, Николе, му вели најпрво на Николета од Силјановци, 39 ти Николе, ќе бидеш овца, влегувај во јамата. И ти и ти, Алексо Степаноски, така ич око да не му трепне, сите другари ги пика в јама како вистински овци и им наредува да блекаат. Блекаат луѓето, Мороска, блекаат како стока... Не може така, другар Алексо Степаноски, му велам јас, луѓето не се бајчиња, тоа е неправилно со луѓето така да се постапува како со стока. А тој мене подоко ме гледа и се смешка. Добро велиш, зборува тој, добро велиш ти Целе Јолески, ајде тогаш ти биди јагне, биди јагне, штом, ете, сакаш да блекаш. Биди јагне, ми вели и ме фрла во стапицата... Ноќта како ранета волчица се превиваше врз затврдената земја. Да се стане во една ваква ноќ, си мислеше Целката, сонот можеше уште на патот да се исполни. Да се остане пак во оваа темница со такво сониште во главата, тоа пак беше уште поужасно. - Ме фрла во стапицата, - издивна Целката, - а потоа гледам другарот Алексо Степаноски се приближува во јамата со отворена уста и ми вели: Блекај, блекај, Целе Јолески, зашто ако не блекаш тука ќе останеш, така вели и ми ги покажува своите заби, гледам, Мороска Костоска, гледам, ќе ме јаде, гледам душата му е во забите, гледам нема душа, сè му е во забите, ах, ќе ме јаде... Така, Мороска Костоска, најпосле се пробудив, - искажа Целката. Жената сега повторно занеме. Си мислеше: готово е со Целкава моја, и којзнае од каде ѝ се најдоа две-три солзи во очите и како камења ѝ се стркалаа по лицето. Мраз. - Секогаш те молев да не се противиш на конференциите, - искажа жената, - мислат оти си противник, Целе Јолески. - Знаеш, Мороска, знаеш ти каков сум јас противник, - како да се извинува процеди Целката. - Знам, - рече жената, - ама меснистите на свој начин... Се слуша гласот на Алексо Степаноски, Целе Јолески. Сега Целе позамолче. Сево ова што му го зборуваше жената тој убаво го знаеше и сам се разбираше, ама веќе беше доцна. Доцна беше за сè, го пресече оној глас на Алекса Степаноски, кога му рече: Комитетот не мисли така, Целе Јолески, - и точка. Точка. Воздухот беше полн со експлозија и сè само грмеше. Небото испушташе сино-зелени огнови. Долината бучеше од зли духови и сеништа. До месната требаше да се појде низ снегот и дивината, низ громовите и пушките, и тоа го знаеше Целе Јолески. - Нека ме нема, - најпосле рече тој, - ќе станам. Најпрво полека, полека се довлечка до старото огниште. Со рацете почна да бошка низ пепелта, да не останало некоја искра, потајно се 40 надеваше другарот Целе Јолески. Некое искруле, болеа очите. Слепи. Мраз. Пусти. Празни. Целе Јолески од таа празнина на огништето се стресе неподвижен остана со рацете во пепелта. Веќе немаше никаква желба да оди во месната, веќе не мислеше и за сонцето, ништо, ништо не му требаше на Целе Јолески. Опцу неколку најмили работи што му беа во животот и така нем и неподвижен остана испружен крај огништето. А изутрината, на деветтиот ден, Целе Јолески како изгорен во срцето скокна од земјата, о луѓе, сакаше да викне мавтајќи со рацете насекаде наоколу, - о луѓе, сакаше да експлодира, се чинеше дека ќе излета Целе Јолески, о луѓе, таа изутрина тој на своите дланки, да не се верува, на своите дланки исфрлени во пепелта почувствува една блага капка, една истопинка од небото што како оганче се слизна низ оџакот, една топла капка, што ги погоди неговите раце, го пробуди целиот, ох, ќе полуди Целката, некаква неизмерна радост му бликна во градите. Се растопува. Срцето му стана потопло, срцето почна да му се растопува, му се чинеше дека забаботило старото огниште, повторно низ жилите му полаза тој заборавен одамнешен пламен на старото огниште, ох, тој пламен, рече Целе Јолески на глас, човекот и пламенот станаа едно, се растопи целото негово тело. О, живот стопанкин, радосно липаше Целе Јолески како малечко дете, о, живот стопанкин, колку будалски нè раѓаш и умираш, пцуеше. - Мороска Костоска, - потоа со весел глас почна да ја пробудува жената. - Пробуди се, Мороска Костоска, ја дочекавме пролетта. Пролетта дојде, Мороска, - нежно дури и занесено и рече Целката на својата жена земајќи ја внимателно во своите раце нејзината премрзната глава, се плашеше да не се срони нејзината премрзната глава, се плашеше да не се срони пустата глава на Мороска како сув цвет, а потоа најблаго што можеше ја помилува по лицето и тихо-тихо ѝ шепна: - Мороска Костоска, - ѝ рече тој, - разбуди се, доаѓа... - Кој доаѓа Целе Јолески, - се јави жената, процеди низ склештените вилици. - Гледај, - ѝ рече Целката покажувајќи ги своите раце, - види отвори ги очите, доаѓа... - Кој доаѓа, море пусти Целе, - повтори жената цвокотејќи од страв. Потоа плачливо промрморе: - Ти зборував, Целе Јолески, венчанина пуста, ти велев оти ќе дојдат еден ден, - мрмореше жената. - Будала, - рече Целе Јолески, - будала жена, - ја стресе и почна да ѝ дува во срцето. А бидејќи жената никако не се топеше, тој рече: - Добро, Мороска Костоска, сега јас ќе го донесам сонцето и ќе те растопам. 41 Повторно стана и почна да ја отвора вратата на својата куќа. Ама таа беше целата во мраз. Не се отвораше. - Добро, - пак си рече Целката и погледна кон таванот. Се искачи на исчадените греди, го разотвори над себе сламениот покрив и кога, о светци, пред него се покажа денот и виделото, небото и сонцето. А уште чу како во реката, зад куќата, чу како во реката распукнува мразот и не веруваше, си рече, море ова да не е сон, гледаше како искршениот мраз излетува, вера не го фаќаше, ама тоа не беше сон, тоа беше сонце, сонце, рече Целе Јолески и како поулавен се вдаде кон небото, сакаше да летне кон небото и сонцето. - Забога, - рече жената, - што стори кутри, Целе Јолески. А тој кога го виде небото и виделото, кога го виде тоа пролетно сонце што чекореше како човек низ небото, потскокна, сосема се отпушти и целиот како грутка мраз се здроби од гредите долу. Си ги искрши нозете и ребрата. И само уште колку за еден миг го посврти погледот кон таванот, кон таа страна откаде што доаѓаше виделото и рече: - Ебати сонцето. А потоа се стркала на рогузината тежок и неподвижен, како камен, мраз. Грутка. Не ја виде Целе Јолески првата пролет, најубавата пролет на револуцијата. Не го виде веќе сонцето. - Добро, пак Мороска Костоска, си велеше ден за ден Целе Јолески, добро, имало господ, останав жив... БОРБА ПРОТИВ ПОЖАРИТЕ Ете, најпосле, стигна еден кадар од месната. Другарот Раштаков специјално и особено за борба против пожари. Веќе беше есен и дождовите почнаа непрестајно да ја минираат големата земја. Но самиот проблем, како што се покажа, беше обилен, а уште од точка на перспективата на новиот живот, доста сплеткан. Потребно беше, неизоставно потребно беше, на самото место студиозно да се седне и проблемот во сета своја целост да се растресе, то ест, да се согледа. Сега сите очи беа свртени кон другарот Раштаков. Тој за луѓето беше единствениот спас. И добротвор и уште слично, но, тоа не беа достојни имиња за партиен човек каков што беше другарот Раштаков. Замислете, некои во него гледаа светец и така го викаа, - мораме да признаеме дека сето тоа не беше наместо; сето тоа беше подалеку од линијата. Но никако не може да се побие мислењето дека другарот Раштаков не беше токму 42 единствениот во тој поглед. Тоа мораше да се признае. За да живее и работи, за да твори и измислува; ни лево ни десно, на другарот Раштаков му беше отворена големата и нова куќа на бившиот кмет. Се разбира, другарот Раштаков не беше сам, сосема сам. На другарот Раштаков од младинската уште му го придадоа и Кирилета Аносиески кој требаше да се оспособи во локален, иден кадар. Така батулињата, како што ги завикаа луѓето, нашите батулиња ги зафатија сите горни соби сосе чардакот, заради видикот, и, господи поможи, се скрестија крај малата масичка Така и почна во основа. Целата таа година, без оглед на временските услови, другарот Раштаков сосема сериозно легна над проблемот, и за иднината, секако, нужно ќе биде да се забележи, дека нашето батуле ниту во еден час, ниту во еден миг да се расколеба, не дај боже, - никако - никако! Напротив, тој упорно, систематски делкаше над „неколкуте основни линии во борбата против пожарите како соодветство на општонародниот спас“. Кириле Аносиески не еднаш му ракоплескаше на другарот Раштаков слушајќи ги неговите пламени зборови. Но имаше часови кога во иста мера сосема отворено и искрено му враќаше и другарот Раштаков на Кирилета Аносиески. - Само така, - ќе му речеше, - само напред, ти младо момче, мое момче... - Ах, ах, - потоа ќе се пожалеше Кириле за уште повисоко да го издигне другарот Раштаков - како е тоа кај вас просто, обично, како вие, другар Раштаков, едноставно го разбирате човечкото срце, како вие лесно оперирате со народните маси, тие се сите во вашите раце... Ах, боже мој, во часови на крајна искреност Кириле Аносиески можеше да рече и такво нешто, боже мој, но тоа беше од чиста побуда, треба да се разбере чистото срце. Ах, господе мој, како вие зборувате, зборувате, зборувате, - дури се занесуваше Кириле Аносиески и веќе за николку време тој не се преправаше како во почетокот; Кириле Аносиески сега сосема така и мислеше. Сосема. - Запомни, - мудро го подучуваше другарот Раштаков, - запомни Кириле Аносиески, - се смееше жолтото перче над челото од другарот Раштаков, - запомни, заменику мој, во основата стојат две тези. Запомни - две тези. Една спроти друга. Првата ги открива пропустите на противпожарната одбрана во ненародните режими и во основа тие најпрво да се изнесат на видело, да се раскринкаат, да се уништат... Запомни, тоа е првата теза... Потоа, божем, се сопнал некаде во мислите, полека и замислено ќе ги ставеше рацете одзади, ќе направеше само бавен круг во собата, што на крајот неизоставно завршуваше пред вратата. Кога ќе стигнеше до тоа 43 место, веќе се знаеше - дошло времето или за појадување, или, што беше сосема природно, ја чекаше вечерата. - Чинам нешто теткицата саботира, - ќе речеше откопчувајќи си го кожното палто за да погледне во џебниот часовник што му светкаше на градите (тоа од времето на претресите - другарот Раштаков не беше лишен од поширока активност), - мислам, повторуваше, таа систематски задоцнува, а тоа не е ништо друго освен живо саботирање... Што мислиш ти, Кириле Аносиески, сум ли во право или не? - прашаше другарот Раштаков со горчина и пелин на устата. - Природно, - ќе повтореше Кириле, - природно, вие сте во право. Запомнете, во неа друга крв тече, другар Раштаков, замислете каква гордост, каква среќа, - Кириле почна да купува по некое зборче од речникот на другарот Раштаков, - запомнете, - повтори Кириле, - оваа жена некогаш беше учена само да ја послужуваат, а, еве, сега таа самата... Природно, природно - противречност, другар Раштаков. Не може да се рече дека другарот Раштаков беше самољубив човек, не, тој просто во вакви мигови се стопуваше, растеше - растеше кога слушаше како напредува младежот. Тој беше човек од жива и отворена природа, тој беше човек за кого новиот живот и новите луѓе беа сè, и, ете, при такви свечености на неговото срце тој дури подзабораваше на јадењето, што очигледно, беше огромна жртва од негова страна. Ќе речеше: - Одлично речено, Кириле Аносиески, сосема добро за почеток, само продолжи и напред. Совршено, Кириле Аносиески, само терај, чекори, гази, - понекогаш другарот Раштаков паѓаше и во оган. Но тоа тој го правеше така, учителски; за да го потпали младото срце, тоа нему му беше далеку од срцето, отрпна веќе, не беше страшна оваа возбуда; сепак, најстрашно беше, најстрашно беше што кметовата жена сè уште ја немаше, а тој гладен, новиот живот му се откриваше под острилото на бричот. Тој на крајот и така заклучуваше: - Бричот, Кириле Аносиески, бричот и на машко и на женско што е против борбата, револуцијата треба да е чиста како росата изутрина на цветовите, - ќе речеше другарот Раштаков и вчасот ќе зграбеше некоја од своите тешки чизми и без малку избезумено почнуваше да удира по подот. Кметовата жена не си дозволуваше по вторпат да зачука другарот Раштаков уште во истиот миг целата избезумена трчаше штом ќе го почувствуваше тој сладок мирис од пржени јајца со подварени пиперки и уште подмачкани со црно чурилско вино, за вистината, сосема се смируваше, се кикотеше неговото жолто перче над челото. 44 - Така - така Сабакоска, - ќе речеше задоволно триејќи си ги рацете, очите му светкаа како запалени, - така - така, - ќе повтореше, - пролетаријатот сака да јаде, - уште додаваше потчукнувајќи се по стомак. - Природно, природно, - пак ќе дополнеше Кириле Аносиески подавајќи го вратот од под шинелот на другарот Раштаков, Кириле особено сакаше да се види во овој шинел, и, ете, понекогаш се впикуваше во него, - природно, пролетаријатот сака да јаде, - ќе повторуваше, но тоа беше сè што можеше да се чуе пред јадењето, зашто штом ќе почнеа со првиот залак, тие сосема остануваа неми; - од нивната уста веќе не можеше да се чуе никаков збор. Во тие часови, обично, целата куќа ја опфаќаше една тешка глувотија и пустелија. Ништо не шушнуваше, како и да не се дишеше. Дождот сè уште врнеше, но сега поредок и поостар, боцлив, ја навестуваше скората зима, но и тој се чинеше како да го изгубил гласот. Градината спроти куќата се покажуваше во чуден неред, сите дрвја беа растурени, исечени, со корењето кон небото, се чинеше дека тука поминал лош ветар и се запустил. Во сета таа пустелија и глувотија само одвреме навреме можеше да се чуе јачкањето на песовите што беа врзани на дрвјата за да умрат. А можеби тоа не беше нивниот глас, можеби тоа беше глас на оној напуштен коњ што со денови пцовисуваше оставен крај гнилиот стожер на гумното. Можеби тоа навистина беше коњско стенкање, зашто во тој час кметовата жена речиси секогаш излегуваше од куќата. Тивко како крадец дојдуваше до коњот и исто така тивко се спушташе крај неговата ничкосана тешка глава Со нежна рака како човек да милува таа му го чистеше извалканото чело, му ги вадеше сламките од неговата грива, му ги бришеше насолзените очи, - за по некое време сосема да падне на земјата крај коњот. Тогаш жената на глас, незапирливо липаше длабоко и силно од се срце, со еден неповторлив глас, како нешто најмило да губи во животот. Другарот Раштаков и Кириле Аносиески откога ќе завршеа со ручекот не без интересирање ја следеа сета таа глетка на гумното. Се разбира, тоа беше дел од нивната работа. Не еднаш другарот Раштаков во прилог на првата теза ќе речеше: - Запомни, - зборуваше другарот Раштаков, - сето тоа е најобично лицемерство, последен обид за да се закачи во новиот живот. Запомни, таа за човек солза не би проронила, такво е нивното срце. Човекот за нив ништо не значи... - Природно, - експлодира Кириле одеднаш, просто немаше време и да размислува, беше вчудовиден од овие зборови на другарот Раштаков, беше сосема победен, чувствуваше должност на коленици да падне пред овој човек, - промрморе: 45 - Сосема така, другар Раштаков, таа за човек солза не би проронила... Сосема така, јас со мои очи гледав кога го стрелаа кметот, нејзиниот маж, а оваа жена стоеше како камен, ниту солза... - Ете, - продолжуваше другарот Раштаков, - тоа како пример е одлично, така конкретно потребно е да се набљудуваат сите работнички, без исклучок... Во таа насока потребно е да се раскринка и првата теза за општопожарната заштита во ненародните режими, - не без восхит и задоволство ќе речеше другарот Раштаков малку нагоре местејќи си го своето жолто перче... - Да, сосема така, противпожарната опасност во услови на ненародните режими се уредуваше на сосема друг начин, паролата за противпожарната заштита се базираше само врз гаснењето, бидејќи средствата за производство и самите произведени продукти биле сопственост на капиталистите, ете, каде било тежиштето, - а луѓето, самите луѓе, што им е за нив! Ете ја суштинската разлика меѓу едната и другата теза, денеска пожарникарската заштита се фрла врз живиот елемент, то ест, врз народните маси. Особено и исклучиво како такви на нив и точка, - ќе речеше потоа другарот Раштаков и повторно малку ќе си го поправеше перчето неизоставно мижуркајќи со своите темно-сини ситни очиња слични на змиски плодови. Ќе фрлеше уште поглед-два низ прозорецот кон гумното и градините, веќе беше приквечер, целата околина тонеше во студеникав мрак, се одлепуваше од прозорецот и повторно правеше круг околу собичката што исто така како за ручекот завршуваше точно пред вратата. Тоа веќе беше часот за вечера. На малата масичка во котелот со жешка вода, како што зборуваше другарот Раштаков, се вареше рефератот на иднината. Уморно трепкаа бледите „основни линии во борбата против пожарите“, под теза бр. 2 далеку зад градините сонцето во студени води тонеше. Вечерата сè уште ја немаше, на другарот Раштаков часовникот му беше в раце. Гледаше и броеше еден-два, потоа изброеното до шеесет го претвораше во секунди, зашто секундомерот му беше запрен и, сметајќи непрестајно, мрмореше: - Пак таа по старо, што мисли таа, еден коњ е таму побитен, пфуј, - не заврши другарот Раштаков и, за чудо, тој ден не ја зеде чизмата, туку за првпат реши да ѕирне долу во куќата, да види што така се вари во таа тишина. Во полумракот, неколку гламни пискаа во огништето, без пламен, без оган, во приземната соба тој ја виде подведнатата прилика на кметовата жена и уште насекаде наоколу нејзините деца крај вечерата. Тие одзади де едното, де другото, скришно ја пуштаа раката во тавата за да грабнат по 46 некоја ронка од јадењето. Мајката попусто ги караше, тие се така си ги цицаа прстињата. Кога кај нив неочекувано се појави другарот Раштаков, тие редум занемеа, се здрвија на своите места. Прва го здогледа кметовата ќерка, и, за да не писне, си ја стави раката на уста и закачка на сиот глас. - Но што, будалице, - рече другарот Раштаков придржувајќи ја, - од што сте се исплашиле, по ѓаволите... Од ова ли врашко палтенце, - рече со прст покажувајќи на своето кожувче и не мислејќи, просто-напросто го исфрли од себе. - Ајде, им рече на другите деца, - ајде да поседиме - неговата спокојна насмевка и неговиот потпевен глас уште ги развесели, ги насмеа. Тие полека-полека му пријдоа на другарот Раштаков. Долго, долго потоа Кириле Аносиески тревожно се превртуваше во својата постела. Не му беше нему затоа што таа вечер не доби храна, што едноставно неговото следување другарот Раштаков со широка рака им го подели на кметовите; просто друго го гризеше Кирилета во срцето, ете, никако не можеше да ги догледа сите планови на другарот Раштаков во тој поглед. Иднината на сето тоа му беше матна, - сè ќе нареди другарот Раштаков, секаде тој успева да стигне, пак го посмируваше оваа мисла Кирилета Аносиески. И имаше право Кириле, во сè имаше право што си мислеше таа вечер. Другарот Раштаков се врати дури по полноќ и, што беше ново, тој потсвиркуваше. Кириле се правеше дека спие, дека е мртов во сонот. А веќе изутрината уште рано повторно го немаше другарот Раштаков, на гумното цепеше дрва и гласот челично му ѕвонеше. - Работата за мене претставува сè во животот, Василке Сабакоска, - слушаше Кириле и се превртуваше в постела, си ја поткаса најпрво долната, а потоа горната усна. Замислете, си рече, ја запознал ѕверот, ја надушил, со мака изусти Кириле тажно мислејќи на кметовата ќерка, шеснаесетгодишната Василка Сабакоска. - Така, значи, Василке Сабакоска, за мене во животот нема ништо освен работата, таа е сè, многу добро, одлично, - сиве овие зборови на Кирилета како камбани ѕвонеа во неговата збркана глава. Ништо не разбираше; сè се претумба во младото и по малку заљубено активистичко срце на Кирилета. Потоа другарот Раштаков како да заборави на горните соби, ретко некогаш се навраќаше кај Кирилета, ретко некогаш ќе разменеа по некој збор; се тој таму долу крај печката засмеан, расприкажан со златното перче над челото... Зборувајќи ја вистината, тоа беа тешки часови за Кирилета Аносиески, ох, не може и да се помисли колку беа тешки и неподносливи сите тие денови, но тој мораше, тој мораше да истрае, докрај да го истурка 47 семинарот, тоа нему, на крајот на краиштата, му беше школа. И тој тоа, очигледно, добро го разбираше. Реши до крајот да молчи и да набљудува. Откорна една штица од под креветот и ни пет ни шест, се пресели на душемето; ќе го стави увото на отворот и слуша, слуша; слуша, а душата му се топи, душата му капе, повторно целото негово суштество беше исполнето со свечено блаженство слушајќи го тој глас, тој роден, мил глас на другарот Раштаков. Тогаш сета омраза исчезнуваше од неговото срце. - Ах, ах, не еднаш ќе воздивнеше, ах, каков човек, каков мудар човек, ќе речеше и потоа сето тоа што особено ќе му се допаднеше од зборувањето на другарот Раштаков, по десет, по дваесет пати ќе го изустеше. - Јас се чувствувам слободен да кажам дека близок е денот на нашето сенародно воскреснување, ние воскреснуваме, тоа да се повтори, еднаш - трипати - петпати, ние воскреснуваме, - си повторуваше Кириле, а потоа како зафатен од вода брзаше да ги дограби другите позначајни зборови на другарот Раштаков. И повторно изустуваше - ние отидовме напред, во тоа нема никаков сомнеж, отидовме напред за 360 цели, тоа е факт, ниту во една друга земја во светов не ќе го сретнете соодветното, соодветното за 360 цели... Напред за 360, соодветно, блажено го совладуваше сонот Кирилета Аносиески. И тој, ете, во сонот, исто така занесено го сонуваше тоа место на кое седи другарот Раштаков печката, Василка Сабакоска, куќата, гумното, градината, сè, сè наоколу и тој така за 360 цели нов газда, газдуле Кириле Аносиески. Сонуваше. Ох, еден одамнешен сон на Сандрета Аносиески, таткото, бог душа да му прости, ете, сега му дојде, му се јави на синот негов, Кирилчета. Понекогаш во треска се будеше, му идеше да гребе по душемето, понекогаш сакаше да крикне кога во воздухот ќе го чуеше убавото јачкање на Василка Сабакоска крај печката под огромната мрша на другарот Раштаков. Но од сета таа бура подигната во неговото срце секогаш само меур остануваше на крајот. Без сон, пометен мрмореше: природно, природно и ги береше колениците в уста, ја гризеше тезата бр. 2... Зима, студ и глад се вовлекоа во неговите жили слични на корење од шип. Какви тези гризеше, не жалејќи ги, а и самото време не беше погодно за такви работи, веќе дојде и зимата, насекаде наоколу беше паднат голем снег и вистински немаше никаква смисла да се зборува за некакви основни линии и тоа добро го разбираше Кириле, но, што - што всушност да се работи? Ништо, сосема ништо, му светна во една таква ужасна ноќ, ништо, ете што да се работи, ете како да се успее, да се зачекори... Во што да се успее, да се појде, за тоа, да речеме искрено, Кириле не беше упатен во подробности; но многу и не се трудеше, едноставно мислеше, - тоа допрва нормално самото ќе си дојде. Потребно беше тој само да чека, да чека на својот ред. Можеше, сосема спокојно можеше и да прилегне, да си легне, да 48 заспие за 360 цели. Конечно така и постапи другарот Кириле, се зави и заспа. И точка. Пролетта го најде залепен на душемето, под креветот, но тој не малку ѝ се израдува и не малку ја поздрави. Со отворена уста слушаше како се топи снегот, со ококорени очи гледаше како болсливите искапинки се кинат од стреите, како јурат кон земјата за да ја освојат, за да ја покорат, треска го тресе, а тој стои, чека ветрот удира во дрвјата, мирисаше малку со носот, ветрот ги чисти дрвјата, можеби се појавил и цвет, каков цвет, од вишна, ах, тоа секогаш го возбудувало, цвет од вишна, на оваа помисла дури можеше и да стане, но сепак се премисли, не стана веднаш, нова дремка го совлада и за'рчка - за'рчка среќно, пролетно. Дури во еден вистински пролетен ден најпосле го тргна гласот на другарот Раштаков. - Пробуди се, другар мој, помлад другар мој, Кириле Аносиески - другарот Раштаков го потргна за нос Кирилета Аносиески. - Природно, - рече несигурно Кириле и му се чинеше оти сето тоа во сон го слуша, а не на јаве. - Природно, си ги протри очите. - Природно, другар Кириле Аносиески, сосема природно, - се закикоте другарот Раштаков, треба на крајот да се разделиме... Јас одам понатаму, задачите викаат назад, јас одам, нови луѓе нè чекаат, јас морам да појдам... Ти остануваш, запомни. - Вистина е, - помисли Кириле, - тој оди, ти остануваш, запомни... Вистина е, - се разнежи другарот Кириле Аносиески, му се висна околу вратот на другарот Раштаков и залипа на глас. - Да, јас одам, - повтори другарот Раштаков, - одам можеби, засекогаш. - В срце, другар Раштаков, в срце ти ќе ми останеш каде и да одиш, - рече Кириле. - В срце за цел живот. - Ќе биде од тебе уште човек, каков човек, - сочувствено промрморе другарот Раштаков, си го поднамести перчето на челото и полека-полека појде. - Среќно, среќно, среќно, другар Раштаков, - уште долго се вееше Кирилевата рака над чардакот поздравувајќи го својот сакан учител. Тоа беше тежок и тажен ден за Кирилета, но вербата во некаква идна среќа сè повеќе го обземаше неговото слободно и силно срце. Потоа и самиот слезе долу, како пред тоа другарот Раштаков, ископа дупка за да ја закопа пцовисаната животинка, седна крај кметовите и почна да прикажува. Во еден агол веќе петти ден плачеше тешката и како кош трудна девојка, но, природно, животот се покажа посилен од сè, дури и од 49 замислите на другарот Раштаков. На петтиот ден таа на себе мило ја почувствува раката на другарот Кириле Аносиески, и, ете, пресекнаа солзите, се потсмевнуваше. - Сè ние ќе наредиме, - мрмореше Кириле Аносиески, - ништо од тоа, другарот Раштаков и јас иста линија... Сè ние ќе наредиме, ќе наредиме како што нема во целиот свет за 360, - се занесуваше среќното и младо срце на другарот Кириле Аносиески. На малата масичка во котелот со жешка вода, како што зборуваше Раштаков, се вареше рефератот на иднината. Уморно трепкаа „неколкуте основни линии“ под теза бр. 2. Потоа еден ден појде и Кириле. Ноќ беше кога дојдоа пожарите. ОДМАЗДА На Илина веќе му немаше спас. Го затекоа на дело. Го усмрти коњот со малку стипца и со некаква неразбирлива, блажена насмевка гледаше како тој мачно, слично како човек се издолжува на земјата берејќи душа со широко отворени очи. Потоа Илин се насмевна на глас, промрморе нешто неразбирливо за себе, му намигна на коњчето што беше најблиску до него и рече: - Не брзај соколе, стенкаше со засипнат глас Илин Николоски чешкајќи си ја својата нечиста, густа брада. - Не брзај, братец, ќе дојде редот и на тебе, жими бога, ќе дојде, и еве ти се колнам јас за тоа, да не бидам јас Илин Николоски ако не си го одржам зборот, процеди старчето одејќи од коњ на коњ како што беа наредени во шталата. Не ќе ја дочекате пролетта, уште им ветуваше Илин берејќи си низ јаслите ченкарни зрна за да се нахрани. Откога набра цел еден џеб, сè така во сладок разговор со коњите, тој со мирен чекор се упати во ќошето каде што искреше мало оганче. Со тресок се спушти на земјата, сличен на замрзната грутка снег што којзнае како толку долго се држела во воздухот, ја истресе пченката во една стара војничка порција и почна да ја пржи на жарта. Си приготвуваше вечера. Ќе плуснеше ли некое зрно, и тој веднаш лакомо го ловеше, за потоа полека, полека да го грицка како вистински глушец. Грицкајќи, тој почна да разврзува за животот: - Ех, живот, каков живот, си велеше примислувајќи си за нешто, ќе исплукаше малку од пченката и одново продолжуваше: - Ама каков живот, жити бога, отиде животот, ова веќе не е никаков живот. Чудно беше да се чуе како Илин Николоски размислува што е тоа и што било со животот. Но 50 сите тие прикажувања сега речиси беа безначајни за Илина, само така колку да ја здроби пченката. Потоа дури, по вечерата, откога ќе се испружеше на сеното крај оганчето, потоа дури почнуваше неговото вистинско присонување, неговото страсно прикажување. Тогаш повторно се враќаше на коњите. - Последен ќе биде Дугуловиот, си зборуваше старецот со среќен глас, тоа коњче ќе ми биде како за празник. Жими бога, како празник. Би сакал тогаш да го видам другарот Дугулов, ех, колку многу би сакал да ја видам неговата муцка кога ќе си го види коњчето оптегнато овдека во шталава, се разнежуваше старецот и веќе со своите мижуркави очи јасно го гледаше лицето од другарот Дугулов, целото потемнето, а од срцето, ете, крв му прокапува низ нос. Плачеш а, плачи мајчин сине, вака ќе му рече, боли своето, ете така сакам да ми те видам, расплакан за своето коњче, мртов ех, се мешколеше Илин Николоски броејќи ги на рацете дотогаш убиените коњи. Девет, рече и како да не беше задоволен, птуј девет, како воопшто тој број да беше мал рече лутливо вртејќи ја главата лево-десно. За да се утеши си рече: ништо, Дугуловиот нека биде десетти, како рекол господ, тој ќе ми биде колку за сите други. А, Дугулов, уште воздивна. Само што се приготвуваше да си ги затвори очите, само што си ја рече молитвата, само што се прекрсти, гласот на другарот Тацко го тргна од слаткиот занес: - Ја посврши ли работата Илине Николоски, прашаше секретарот не гледајќи во него. Гледаше во коњот што сè уште се мачеше, тешко му се умираше. Илин не се ни помрдна од своето легло крај огништето. Се така опфатен од оној занес, со чудно светли очи и со некоја искрена исповед во гласот рече: - А не баш сосема другар секретар, се насмевна нажалено - дојдовте малку предвреме. Несреќа. Вистинска несреќа. - А што тоа, праша секретарот не разбирајќи го сосема старчето. - А тоа, рече старчето, мислам, се спаси Дугуловото коњче. Сакав малку со него подолго да си поприкажувам. Ех, рече старецот, ех, имал господ тој проклет ѓавол Дугулов. Пти, вистински жалеше, не ќе му ја видам смртта на тоа коњче. Згрешив, нема што, со тоа коњче требаше да почнам. Сето тоа старецот го рече сосема мирно и уште запраша: веднаш ли ќе ме потилосате, другар Тацко, рече старецот загледувајќи се во секретарот. Револверот како парче мраз остана во рацете на другарот секретар. Тацко со зарипнат глас рече: 51 - Зборувај како беше, мршо стара, разврзувај за сè... Старецот сега се подигна од своето легло и, седнувајќи на она исто место крај оганчето, почна збор по збор да си ја кажува својата приказна. Рече: - А што да не кажам за сè, вели тој, ќе раскажам зашто и мене овде ми тежи како камен, кажува Илин Николоски, покажувајќи си ја онаа страна каде што му беше срцето. Никако не можам јас тоа да му го заборавам на другарот Дугулов. Коски не ќе стопев во гробот ако не му платев за тоа. Тој мене в грб, а јас сигурно ќе го гледам како јагне? Беше тоа есента, другар секретар, во планината. Се најдов јас на голема мака. На коњчето мое цело дрво се урна. Ќе цркне коњчето, а јас тука сам, што можам, цела бука го притиснала кутрото коњче. Отиде, пред мои очи, мислам, душа ќе му излезе. Срцево ќе ми прсне за пустото коњче, ти кажувам како на брат роден, се расплакав. Сум го имал јас уште од жрепче и вака како дете на раце сум го носел, со дечињата крај огниште сум го топлел, а сега, о мајко моја, што да правам, што да чинам, тука и светците не помагаат. На дофат пак од другата страна другарот Дугулов со своето одделение исто така бере дрва. Гледаат тие како цркнува моето коњче и се клештат бесрамно, отворено. А јас пак Дугулов убаво го призамолив како бог, му реков, помогни, братец мој, братец мој, зашто појде пустото коњче. А тој, гледам, боже мој, ниту со око да трепне. Само подмајтапирано потпрашува: за какво коњче зборуваш Илине Николоски. Си мислам улав ли е човеков или не е, ама голтнувам. Тој пак: каде е тоа коњче, Илине Николоски... Се подигрува, човекот, отворено на колективно основание. Потоа божем како за првпат да го видел коњчето прашува: чија е оваа животинка, вели и се кикоти, гледам куче а не човек. Претстава му прави на своето одделение. Тие проклетниците исто така се превиткуваат од смеа. Дојдете бре другари, ги молам, ама кој да чуе. Велат: не е тоа наша работа, како ќе повели другарот Дугулов. Јас на Дугулов повторно како на роден брат му велам: тоа е моето коњче, другар Дугулов, ајде помагај да се спаси... Ах, така значи, рече тој свртувајќи се на другата страна и појдувајќи кон своето одделение. А преку грб вели: мене Илине Николоски, ситносопственичките работи никако не ме привлекуваат, така зборува и се кине од смеа и тој и целото негово одделение. Гледам јас, скот, не човек, тој со сопствениот татко така би постапил. Немам каде и му довикнувам: врати се другар Дугулов, дај нека се спаси и тоа ќе биде колективно. Видов јас тој ден, пишанија било тоа, друг живот нема. Се поплашив, другар секретар, се поплашив тој ден, мислам, утре и децата родени да ми ги смачка некое дрво никој со око не ќе трепне. Ете така јас уште на другиот ден пристапив во колективот. 52 Си ја почешка брадата и додаде: - А ова со коњите, ете така, само си дојде... Сега старчето ги догрицкуваше уште неколкуте зрна останати во порцијата и со потих, речиси нежен глас, како за себе си рече: девет за едно, а може и да е добро... Потоа старецот исплука и исфрли сè што имаше во устата и рацете и му се сврти на секретарот. Рече: - Толку, другар секретар. - Не викај ме така, рече Тацко и ја подигна раката во која го држеше револверот. - Ајде, рече старецот, не ќе да е потребно исповедање за другите работи... А за Дугуловиот коњ, жими бога, ќе жалам и на оној век. - Молчи, рече секретарот нишанејќи право над старчевото рамо. Зрното удри во челото на коњот што со мака издивнуваше. Животинката уште еднаш ги сврти своите крупни расплакани очи на онаа страна од каде што дојде истрелот и потоа сосема прилегна на земјата. - А јас, а јас пак мислев, зашеметено промрморе старецот, јас мислев, сè така зборуваше тој, но секретарот набргу го прекина, го потера пред себе и му даде знак да појде кон месната канцеларија. - Тоа значи мене народот ќе ме суди, рече старецот, незадоволно, каква чудна власт, искашла, а јас пак мислев тоа ти, другар Тацко, од рака така, а што е право и така си треба со народецот наш, по тил. Потоа удри шапот и поцрка сета стока. ТАТКО Стариот Лукански не изгледаше многу воодушевен од првата општонародна веселба. Други мисли го кинеа неговото срце. Двете потемнети, уморни старечки очи полни со матен пламен, сличен на оној сјај што се појавува во погледот од претепаните животинки, неуморно лутаа некаде низ бучната и растурена околина Се чинеше дека тој бега, се чинеше дека некој непознат крик во срцето го тргаше на друга страна од веселниците. Тој веќе подолго изминуваше од едно на друго место барајќи го комесаровото лице меѓу луѓето. Комесарот, другарот Тацко Настејчин, целиот тој ден беше меѓу луѓето, младите го носеа на своите раменици, - тој не одеше туку леташе низ небото, никој него не можеше да го пристигне. Но тоа беше ден на слободата, ден на сите луѓе од долината и никој тука не можеше да го најде крајот. 53 - Птици, животинки, луѓе, мрмореше старецот нервозно кубејќи си ја ретката, белузлава брадичка. Приквечерината, кога се посмири во долината, кога најпосле борците и луѓето уморно и со сладок занес ѝ се предадоа на топлата земја, во душата на стариот Лукански му олесна. - Сполај му на бога, рече бришејќи си го испотеното чело со својата црвена шамија која ја носеше околу вратот, сполај му на бога заврши, - рече упатувајќи се право кон комесаровата канцеларија. Другарот Тацко Настејчин премален седеше на малите влезни скалиња од некогашната кметова куќа со лице свртен кон црвениот сач на сонцето што зајдуваше. Тој, исто така, изгледаше целиот црвено бојадисан, а раната на десниот образ му се претворуваше во црвен цвет кој штотуку се беше отворил. Со полузатворени очи сосема безволно беше загледан некаде кон градините што се простираа веднаш пред кметовата куќа. Беше преморен и ненаспан. Се прегрна со шинелот и, само што сакаше да стане, го тргна гласот на стариот Лукански. - Еј, Тацколе, дете мое, го задржа гласот на старецот, еј јуначе, тихо му довикна старецот на комесарот. Тацко го препозна гласот на стариот Лукански, скокна од своето место и како добар војник брзо се најде пред таткото. - Еј, повторно го навика старецот, но сега ништо, сосема ништо не рече, само цврсто, силно го зеде во своите прегратки. - Еј, којзнае зошто испушти и комесарот исто така цврсто држејќи го старецот во себе. - Еј, Тацколе, жив да ми бидеш, синко мој, потоа прошепоте старецот со очигледна возбуда во гласот. - Даде бог, уште рече старецот посмирено, најпосле се вративте. - Победивме, го поправи комесарот со широка, чудесна насмевка на лицето, - сега повторно раната на десниот образ беше црвена и вистински прилегаше на цвет што се разбудува. - Така, рече стариот Лукански смешкајќи се, значи, најпосле победивте... - Победивме, победивме, уште еднаш го поправи комесарот сè така смешкајќи се - победивме, нашата света револуција победи, повтори - фрлајќи го сонот од своите клепки. - Победивме, уште еднаш повтори. Патот е пред нас и никој не ќе може да не запре, потоа ја подигна својата рака и, покажувајќи некаде напред, дополни: револуцијата оди само напред, само напред и никако назад. 54 Стариот сега помолче, се чинеше заинтересирано го слуша комесаровото прикажување, - но од сето тоа ниту еден збор не врзуваше во себе. Се спушти на скалињата, на она исто место каде што седеше Тацко и исто така мижуркајќи се загледа во градините што потемнуваа, во сонцето што зајдуваше. Си го припали лулето и тихо, низ еден краишник од устата, како да цедеше збор по збор, праша: - Каде е мојот Дамјанко, рече стариот со уморен глас, каде е моето сине, праша таткото, зошто не се врати со бригада... Комесарот како да го очекуваше тоа прашање на стариот, па како навиен разврзано почна да зборува за бригадата, за патот на бригадата, за последниот марш и за другарите. - Тоа беше нашиот последен победоносен јуриш, прикажуваше комесарот, бригадата сета како еден се втурна во борбата, секој за еден миг порано да ја види слободата, изгревот на слободното сонце, животот си го даваше, никој животот не си го гледаше, зборуваше другарот Тацко, а стариот сето тоа не го слушаше, ништо од тоа не му влегуваше во главата. Повтори: - Што се случило со моето сине, со мојот Дамјанко, промрморе изгубено стариот со оној тежок, уморен глас. Другарот Тацко сега помолче и не знаејќи што да прави, си ја почеша чистата, светла брада, потоа ја помести јаката на новата кошула, имаше чувство дека некој јаже му ставил околу вратот и, не брзајќи, сосема полека се спушти на скалилата до старецот. Со поинаков, потивок глас му соопшти: - Другарот Дамјанко Лукански ќе биде прогласен за народен херој. Храбро се бореше до последниот час. Народот нему ќе му подигне голем споменик. Беше борец, таков другар, зборуваше придушено комесарот, со толку прост и со толку едноставен човечки збор, како сето тоа да му бликаше од срцето. Сосема и така мислеше и ете така зборуваше. Ништо лажно немаше во тој глас, ништо невистинито немаше во тие зборови. Се тој зборуваше како што му беше во срцето. Зборуваше за својот другар соборец Дамјанко Лукански. Стариот сето тоа го слушаше трпеливо, без збор, а во неговите очи веќе се протркала една јадра, тешка како камен солза, и исто како камен почна да му се лизга низ образите, да му го расечува лицето. Откога замолче комесарот, старецот со ист таков тежок глас прозборе: - Дамјанко, сине мој, прошепоте старецот како за себе, како да го довикуваше својот син. Дамјанко, таткино мое детуле, редеше стариот, не даде бог да се вратиш, умре, ме остави, не даде бог да те видам, ми појде... 55 - Не, не е мртов, никогаш не ќе биде мртов другарот Дамјанко Луканоски, процеди другарот Тацко Настејчин, ќе живее другарот Дамјанко во срцата на сите борци, во срцата на сите другари жив ќе биде, ќе живее во топлите гради на револуцијата, него ќе го слави целото наше поколение. Тој не може да биде мртов, не може да биде мртов другарот наш Дамјанко Лукански, со возбуда повтори комесарот како да исфрла од себе најтежок камен. Старецот, не слушајќи ги сите тие убави зборови, стана, за него ништо не значеа силните огнови што избиваа од градите на комесарот, другарот Тацко Настејчин, тој просто рече: - Господ, тој семоќниот, те казни тебе татко Лукански, те казни за твојот грев. - Ти, татко, го уби родениот син, ти, татко, ја уништи својата крв, само ти и никој друг... Ова е божја казна, проклет старче, господ ти плаќа тебе за гревот, за црниот грев, мрмореше старецот, а во него фучеше некој црн ветер којзнае од кои долишта пробуден. Веќе паѓаше ноќ над долината кога стариот стигна во својата куќа. * * * Стоеше пред куќата сличен на оној орев пред плевната што се исуши пролетта, во годината 1942, кога во него удри гром. Беше сосема сличен на тоа осакатено дрво што ден по ден се уриваше, се свлекуваше, исчезнуваше од земјата. Брзо како со рака ветрот му ја однесе светлата и тврда кожа што толку години го чуваше од бурите, го правеше непобедливо дрво, - и еве сега, тоа стебло беше голо, напуштено, црно, стрчеше во околината, паѓаше како погоден човек. Умираше. Стариот Лукански го залепи своето лице врз студените железни прачки на прозорецот и со оној матен поглед се загледа во приземната соба каде што живееше. Жолтеникавата светлина од огништето му го откри лицето на жената, - таа со некој загрижен зрак што ѝ лебдеше низ целата лика го успиваше малечкото на своите отворени гради. Таа беше снаата Ирина Василеска Луканска, а тоа дете во нејзиниот скут, беше неговата рожба, негов син, син на стариот Лукански и снаата Ирина Василеска. Проклетство, некој непознат глас го удри старецот право в чело, како секавица, а од ѕидовите на собата виде кон него пролазе некаква црна сенка слична на мачка. Ги здогледа тој нејзините светли стаклени зеници, гребеа острите канџи, дури го слушна и нејзиното диво мјаукање, чекаше секој миг таа да скокне врз него, да му ги ископа очите, да му го изгребе лицето, срцето да му го излока. Но таа само в очи го меркаше. - Ете заради нив, стариот не се бранеше, заради нив господ така страшно ме казни... Знаеше дека тоа не е мачка туку некој светец. Ќе 56 раскажам за сè, ѝ се обрати на мачката, ќе раскажам за сè по ред. Сакам за сè да раскажам па потоа нека ме нема од виделово... Беше тоа во пролетта 1942, си приспомнуваше старецот. Таа година кога почнаа да се исушуваат лозјата. Точно таа пролет ѓаволот влезе во неговата куќа. Најпрво гром удри во оревот, го исуши оревот, а потоа удри во лозјето. Оној ден тој беше некаде во лозјето крај куќата и правеше подводи, ги корнеше сувите лози а на нивно место испружуваше здрави прачки. Од една мајка правеше две мајки. Ете тој ден, таа пролет, се присетуваше стариот Лукански, во неговата куќа дојде ѓаволот, сватот Ангеле Василески, таткото на Ирина Василеска му ја остави својата ќерка во куќата. - Свате Лукански, рече сватот Ангеле Василески, јас доста долго ја чував вашата невеста во мојата куќа. Три години, за господ еден, свршена мома, како што беше зборот, а ете, поминаа пет... Стариот Лукански, чистејќи си ја залепената земја од рацете, сосема тивко процеди: - Што можеме ние тука свате Ангеле Василески, рече старецот, кога времињата се закатанија, само војни, пусти војни... Каде се овие години за радости, за веселби... Човек не знае каде со својата глава, а камоли за други работи... Но сватот Ангеле Василески беше упорен и со оној ист непопуштлив глас рече: - Времето, свате Лукане, да е добро не е добро, времето е лошо... и господ сите да нè исчува, - ама што ќе го јаде таа мојот леб нека го јаде вашиот, уште додаде сватот Ангеле Василески. А ако е за господа, јас си имам и други дечиња и не можам да прехранувам туѓ човек во куќата. Нека живее таму за каде ѝ е пишано, тука нека чека и нека дочека, да даде господ, рече сватот Ангеле Василески, па потоа си ги стави рацете одзади и не поздравувајќи се тргна по патот надолу од Лукановата куќа. Старецот Луканоски се прекрсти на господа, но ништо не рече. До него стоеше таа, неговата снаа Ирина Василеска. Ја погледна од глава до петици, задоволно си ја понишка главата лево-десно, па, потсмевнувајќи ѝ се, ја зеде за нејзината рака како што е обичај и ја воведе во својата куќа како татко, како свекор. Во таа соба каде што сега жената го приспиваше детето. Тука во еден од тие ќошови ја посла нејзината рогузина. Но оттогаш поминаа повеќе години. Попусто беше надежта дека можеби таа пролет, или таа есен, а можеби некаде до зимата ќе се врати синот и ќе ги направат сите обичаи како што е од господа. Синот никако не се враќаше. Попусто тој секоја есен ги полнеше бочвите, попусто тураше на 57 земјата од виното со молба кон господа за да се врати неговиот син, за да се развеселат, да направат таква свадба каква што не се паметува во целата долина. Оттогаш веќе беа поминати три години, а синот не се врати. Беше најпрвин во војската, потоа зафати војната, се префрли со партизаните, и така од година на година тие беа сè подалеку еден од друг, сè поразделени, потуѓи. А за сето тоа време не еден ден, не една ноќ, стариот Лукански немаше во себе сон мислејќи за синот. Во пролетно време, кога мајките и жените на војниците појдуваа кај Големата Река за да му се помолат на добриот бог за враќањето на момчињата, секогаш во тоа време можеше да се види и стариот како се искачува на брегот од реката, тој и како мајка и како татко се молеше на бога, само да му го исчува едното дете, неговиот син Дамјанко Лукански. Господе, се молеше старецот, имај ми го во твојата рака моето синче, единче, чувај ми го од лоша стија, роб ќе ти бидам за целиот живот... Господе, сè што ми остана од тој црн живот ми е само тоа дете, - еден ти знаеш како го израстив, како го изгледав, како го чував, се молеше старецот а пред очите секој час му се појавуваше ликот на синот од оној ден кога го испраќаше во војска. Му се покажуваше тоа младо мазно лице на синот, белата шамија околу вратот што тој самиот му ја приврза, растурената жолта коса, сините очи слични како небото над долината, истите тие очи како на мајката, старецот за сè по ред си спомнуваше како тоа да беше вчера, како тоа да беше таа пролет. Сè уште ја гледаше слабата прилика на синот сличен на некое нејако стебленце, со плитки слаби корења. Ете, така му минаа сите години од војната, а таа пролет и сватот Ангеле Василески му ја остави неа, невестата Ирина Василеска. - Како клетва од господа, шепнеше старецот не одлепувајќи го своето лице од студените прачки на прозорецот, сè така загледан во снаата, детето, собата, светецот и огништето што догоруваше. Знаеше дека снаата го чека само него. Знаеше и што ќе му рече, знаеше и како ќе го погледне. Цела таа година откако не доаѓаа никакви вести од синот, тој бегаше од куќата, место не го држеше на земјата. - О татко, го викаше невестата Ирина Василеска, таа уште од првиот ден така го завика, о татко, ќе му речеше, кај ти се очите, таа ги бараше неговите очи. Што станало со тебе, о татколе, сеедно прашуваше таа целата таа пролет. - Нечистиот влезе во куќава, помисли стариот, ми се растури куќата, немам јас веќе живот, мислеше, а од ѕидот сега се појавуваше некое друго чудовиште со исто така остри заби. - Како ли тоа почна, матна река го зафати срцето на стариот Лукански. Еден одамнешен, заборавен глас како карпа се одрони во неговите гради. 58 - О, татко, го слушаше гласот на неговата снаа, о татко, што правиш тоа, гревота е од господа... Беше тоа во ноќта спроти Дуовден, кога дојде ветерот од езерото. Тој ветер го пробуди во сонот, слушаше како ги разнесува незатворените врати на плевната, го слушаше крцкањето на стариот орев, му дојде крајот мислеше, потоа го слушаше шумното будење на младите јаболкници и знаеше дека изутрината во градините ќе се роди цвет. Ирина Василеска исто така беше будна, и, како што е обичај, пред тој ден таа се готвеше за да се искапе, за да си го смири телото од лошите духови. Ја виде тој како ја слекува кошулата оздола нагоре и потоа ја здогледа уште како таа слично на некое дете исплашено што ненадејно се нашло пред некои забранети играчки со страв почна да си ги допира оние делови кои им припаѓаат на мажите. Целото нејзино тело се чинеше како еден бел здрав грозд, што, ете, сега се ослободил од лисјето и целиот излегол на сонце, та со својата зрелост и топлина болска, светка како оган. - О, невесто, придушно се јави старецот, о снао Ирина Василеска, се јави тој со истиот глас подавајќи ја главата од под веленцето, погледнувајќи со едно око. Таа веднаш не одговори, остана во темното ќоше на собата, се згрчи, како ноќна птица се прилепи до ѕидот. Се чинеше дека ќе се стопи, дека ветерот како прашинка ќе ја однесе некаде далеку - далеку. - О невесто, го чу повторно гласот на свекорот што се чинеше дека доаѓа од некое старо, длабоко укало. - О татко, прошепоте и таа со оган и треска во гласот, о татко, слушам, одвај испушти глас од себе како првпат уста да отвораше. - Не спиеш, прашаше стариот се така подавајќи си ја главата од под веленцето. - Не спијам, рече снаата Ирина Василеска, духовите ми дојдоа. - И мене ми дојдоа, рече стариот, ела, о невесто, да легнеме заедно... - Не можам, рече невестата Ирина Василеска, како од мајка сум родена... - Ќе мижам, промрморе старецот, не ќе гледам, о невесто, рече тој покривајќи си ја главата со веленцето. - Гревота е од господа, о татко, рече снаата и брзо како некоја млада јуница му се втурна во постелата. - Гревота е од господа, надаваше снаата стискајќи се во свекорот. 59 - Прости ми господе, изусти стариот Лукански, прости ми златен господе, рече човекот и ја зеде во себе како тој што знаеше, точно онака како што ги земаше зрелите гроздови од пазувите на лозите зрно да не одрони. - Прости ми господе, шепна свекорот Лукански и невестата Ирина Василеска цела ноќ не одлепувајќи се еден од друг. Дури доцна изутрината сонцето ги пробуди расцутени на рогузината. - О невесто, сонцето изгреало, рече стариот слатко протегнувајќи се на рогузината. - О татко, срцево ми го отвори, рече невестата Ирина Василеска, господ да те поживее, душава ми ја позлати, светецот го видов, доаѓаше нејзиниот глас, а во градините воздухот ѕвонливо се менуваше; над златните вршки на дрвјата се појави новиот цвет... Веќе таткото не мислеше на својот син, веќе на ништо не мислеше чинеше сè е веќе заборавено, се одродиле, се изгубиле засекогаш како да не биле татко и син, една крв. - Проклетство, се стресе старецот како да беше шибан од најлута зима, проклетство, надаваше а мачката што дотогаш полека лазеше низ ѕидот ненадејно брзо скокна кон прозорецот и на глас како човек почна да се клешти право во старечкото лице. Стариот со мака се одлепи од прозорецот, ја остави куќата, жената и детето, остави сè и со тром чекор појде кон камењарот. Одеше, толку тешко, како со себе да го влечеше сиот рид. Целата таа ноќ тој неуморно длабеше по карпите правејќи лагуми. Непрестајно длабеше зборувајќи си: - Тебе, старче, господ те казни и ти нема спас. Ти си голем грешник, ти не си никаков човек, ти не си никаков татко... Ти си го уби својот син, ти, проклет старец, немаш никаква душа, ѕвер си, куче... А и целиот живот ти беше таков, скотски, потоа си приспомнуваше. Роди се и ајде на буниште, во животот и раѓај-раѓај душа низ нос да ти излезе. Издржи, издржи, тоа е живот, ти вели некој, и ете, издржуваш, и божем живееш, а не знаеш што живот живееш. Пак и самиот си се разродил и убаво ти е и радосно и си велиш, еве, зошто си живеел, зошто си се мачел... А пак тоа што се случи со мене никому господ да не му го даде, велеше таткото. Роди се детенце, умри ми; роди се, умри, поцрне животот. Најпосле ми остана Дамјанко, пак умре жената... А пустиот живот пак вели дека треба да се живее сега за синето, за срцето свое... И живееш-живееш и тоа само за тоа детенце, а го стори ли човек, и мислиш, имало бог и за народијава, а ете, како ѕвезда дувнало нешто и гасне, ќе си го убиеш најмилото. Животиште, пусто животиште, цедеше старецот одејќи од карпа на карпа за да ги припали фитилите во лагуните. Изутрината целата долина ја пробуди татнежот на каменоломот. Се чинеше дека се откорнала целата планина, целата стара планина од корен се 60 превртила, се претумбала, се растркалала кон долината. Се наопаку беше свртено. Тешки камења летаа во воздухот. МОЛИТВА ЗА СПАС - Кириле Давидоски, ти брату, - рече секретарот другарот Тацко, - ти другару, добро си ја дотерал работата. На старото си фрлил око, а ваму во партискава, другару мој, на списокот под број... А не, Кириле Давидоски, така не се може со партиската... Со неа човек или ќе биде или не ќе биде, - рече секретарот подоко меркајќи го Кирилета Давидоски. Тој пак за целото време додека зборуваше секретарот слушаше без збор и нем. Мирно си ги грицкаше подгорените кафени мустаќи и исто така сосема спокојно со дланка си ја чешкаше меката ретка брада. А кога повремено на неговато долгунесто лице со боја на засушено дрво за миг ќе блеснеше одвај видлива насмевка, којзнае зошто се смееше Кириле Давидоски, ете, кога ќе се појавеше таа добра светлост на неговото лице, тој тогаш брзо и немилосрдно на тоа место го ставаше својот тап, скастрен до половината десен палец и повторно целиот потемнуваше. Така тој изгледаше како порано без збор и нем. Молчејќи го слушаше гласот на секретарот. - Две големи грешки си направил, Кириле Давидоски, - потоа заклучи секретарот со оној ист строг партиски глас. - Прво и прво ја издаде линијата, што е најголем грев за секој човек од денешнинава, а второ, ја изеде својата родена женичка Арна Давидоска... А тоа не се мали работички, другар мој, Кириле Давидоски... За тоа брату, не му се проштава на овој бел свет на никого... Човекот ја подигна главата од валканото душеме и се чинеше дека најпосле ќе проговори. Но тој повторно замолче, не изусти збор од себе. Гледаше некаде неопределено низ прозорецот кон градините и во тој вжарен приквечерен час на помешаните времиња на пролетта и летото се чинеше како да го бара својот изгубен и сиромашен ред на мисли што беше некаде длабоко закопан во неговата глава. Најпосле, свртувајќи се кон секретарот со онаа иста кротка и мирна насмевка што прелетуваше преку неговите поцрнети усни, сосема тихо прозборе: - Другар Тацко, ти, пријателе мој, зборуваш така како првпат да си чул за некојси Кириле Давидоски, - рече чешкајќи си ја брадата. - А така е тоа, - потоа додаде, - кога човек ќе падне, тогаш сè врз него се урива... Очигледно 61 не завршувајќи ја својата мисла тој повторно се загледа некаде низ прозорецот, некаде далеку кон градините и приквечерното сонце на хоризонтот. Тацко како воопшто да не беше ги чул тие неколку зборови на Кирилета Давидоски, прозборе со оној свој непопустлив, како челик тврд, глас. Рече: - Другар Кириле Давидоски, ако е за вистина, чии се овие икончиња, - прашаше другарот секретар и некаде од под масата извади цел еден куп икончиња, еден поголем дрвен крст, шишенце за масло, кандилце, и уште некои други молитвенски работи. Кириле малку се штрекна, но тој беше човек што можеше да се соземе, да знае каде е и што треба во најпотребниот час да се рече. За да помисли малку, тој почна да си ги грицка мустаќите и исто така со дланката да си ја мазни брадичката. Потоа испуштајќи ја онаа иста насмевка на неговото лице, рече: - Ако е за вистина другар секретар, тоа се редум наши икончиња... - Како тоа наши, - го пресече секретарот, - чии се тоа наши икончиња, - упорно испитуваше секретарот. - Наши, мислам, - рече Кириле Давидоски, - тие икончиња ѝ припаѓаа на мојата жена Арна Давидоска - Размеска и мои, се разбира, тоа... - Така, значи, другар Кириле, процеди Тацко, така ли те учеше партијата, Кириле Давидоски, во господа да се крстиш, - прашаше секретарот. - Тоа е друга работа, - рече Кириле, - мислам партијата е подруга работа од моите икончиња. Знам јас добро што е право, а што не е право во партиската, ама немав каде, брате мој, бев на голема мака, требаше некаде да се свртам, да издивнам... Само еден господ можеше да ја знае и да ја разбере мојата мака... А ако не е противнародно, другар секретар, од каде пак овие икончиња, кај вас, ќе повелите, - сега прашаше Кириле Давидоски. Тацко не одговори веднаш, за час како да се премислуваше што сакаше да рече, и тој полека-полека почна да ги разредува икончињата на масата. А всушност мислеше; Кириле беше негов другар од борбата и тој за сите тие години низ револуцијата не застана, никогаш не се слизна, си спомнуваше секретарот и уште се присетуваше за тоа како Кирилета поради неговата мирност секогаш го праќаа во најтешките акции. И никогаш тој да се сврти, да одбие, да погледне накриво кон другарите. Секретарот сè уште убаво си спомнуваше и за една одамнешна ноќ кога Кириле Давидоски и тој заедно излегоа во планината. Сега другарот Тацко ги тргна своите очи од 62 икончињата и, загледувајќи се во човекот наспроти, со еден друг глас, со еден познат за Кирилета глас, рече: - Кириле Давидоски, тоа твојот шура Денко Илиески поднесе тужба, вели моето добро зетче, а ваш овдешен член на меснава партиска со овие икончиња ја уби мојата сестрица Арна Размеска, и уште додава, - смачкајте го оној проклетник, зетон мој, Кирилета Давидоски, зашто и децата свои ќе ги изгрицка како суво грозје. Во него нема срце, во него живеат само волци, ќе ги задави дечињата, а тоа на душа од партиската ќе падне... Така да знаете, вели Денко Илиески, мојот зет Кириле е ѕвер... - Така, значи, мојот Денко, - сега не издржа Кириле Давидоски, - така тој, златниот мој, се искажува за својот зет. А што знае тој, господ да го прости, за животот. Ете ќе стане и тој свој човек, ќе се ожени, ќе има и деца, па нека господ само три дена го подржи како мене овие три години, - како за себе изусти Кириле. - Не, не го колнам јас Денка Илиески, само сакам да си ја искажам целата невола.. својата невола... Потоа повторно замолче како камен. Некаде од пазувата го измолкна шиеното крпче полно со дробен тутун, си завитка една подебела цигара во хартија од некаков стар весник и, подавајќи му го тутунот на Тацко, некако од срце почна збор по збор да раскажува за трите години. - За да не ми тежи на душава, - рече тој, - ќе одврзам за сè што ми е овде, во срцево, а ти потоа по партиски удри, расцепи мајка, како што е право нека пукне, како што е, па и роден брат да ти сум... Кириле Давидоски низ димот на цигарата почна да раскажува: - Мојата несреќа со Арна Размеска, сполај му на бога, ја знаете сите. Таква несреќа господ никому да не му даде. А се знае и тоа каква женичка ја оставив дома, што човек беше таа Арна Размеска. А за онаа ноќ кога појдовме в планина, за тоа сигурно и ти си спомнуваш, другар Тацко... - Човекот погледна право во очите на секретарот. - Сè уште и го слушам гласот: остани Кириле Давидоски, куќата ќе ни пропадне... Требаше да појдеме, а таа кутрата ме гушнала и ми вели: не ќе се вратиш веќе никогаш, златен човеку мој, Кириле Давидоски... Знам, срцево така ми вели, ќе се разделиме. Не било пишано да поживееме како луѓе... Тешко, тешко му беше на човека да се оддели од таква женица каква што беше мојата Арна Давидоска Размеска. Потоа, испуштајќи еден подолг дим, продолжи: - Ете, брате, живот, не било крај, господ сакал уште еднаш да се видиме. Кога се вратив, кога рековме, ете, пусто нека остане, најпосле ќе живееме како луѓе, еднаш во животов како што треба... А тоа пустината не сакало така... Што најдов јас дома кога се вратив?... Влегувам јас во куќата, 63 и, просто не верувам, децата сите на глас се расплакале по мене, ох, да не веруваш... Слушам ме викаат, ме гушкаат, сполај му на бога, велам, сполај му на бога и срцево целото ми распукнува од некаква неизмерна среќа... Сполај на бога, ги гледам децата сите здрави и живи, значи имало малку правдина на овој свет. Ги љубам јас децата и умов ме трга што е и како е со Арна... Ах, стопанка и живот, некако будалски ме удри умов, се исполни лошиот збор, останав без женица, си помислив и нешто како да ме пресече по лажичката. Силно ги држам дечињата во мене, не ги пуштам од рацеве, а на господа му се молам, кутрицата моја, жената Арна Давидоска Размеска, да ја има во своја рака... Веќе немав никаква надеж дека ќе ја видам на овој свет, а кога нејзиниот глас од куќата го слушам, ме довикува, брате мој, сполај му на бога, тоа не е сон, тоа е Арна, тоа е самата Арна Давидоска, жената моја, - позастана, замижа и, насмевнувајќи се, рече: - Тоа, другар Тацко, знаеш како е за човека... Ех, тоа со зборови не се искажува тоа е овде, во срцево внатре... - Кириле Давидоски, златен човеку мој, - го слушам јас нејзиниот глас, - Кириле, револуцијо моја - надава таа избезумено и ме вика. И стопати тој миг му благодарив јас на севишниот бог за среќата, за тоа што ми го исчува семејството мое... Ама таму во куќата што да видам... Жив труп во постела, ниту може да стане, ниту рака да ми подаде. Замрзнав, одвај говорам, прашувам, - што станало со тебе Арна Размеска, што се случило пустината, каде си и што си, така прашувам јас како нетука, брате мој. Ама што, пак си мислам со некоја среќа во срцево, пак имало господ, доста е и толку, барем се видовме, барем ќе сме заедно. - Стигна ли Кириле Давидоски, - прашува Арна Размеска со солзи ми се смее пустината како што и беше по нејзината моминска лика. - Стигнав, Арна Размеска, - реков, - победивме, веќе победивме сосема... - Господе, стигна, - повтори таа и како некое малечко дете липа на глас, не верува жената, мисли тоа е некое сениште. - А ти жива си, - пак прашувам јас сосема будалски. А таа вели: - Па, жива сум, Кириле Давидоски, подобро да не сум, едно бомбиште на жетва ме однесе, сполај му на бога, ете, останав жива, - така вели, господ да и прости. - Ако, ако, - ја утешувам јас, сега сè ќе биде добро, сега сме слободни, сега ќе можеме да живееме, ќе ни биде добар животецов... И живеевме ние навистина така некое време. Се лажевме секој ден. Ама ова, брате мој, не е ден, не два, туку живот. Гледам, пропаѓа куќата моја, сè оди надолу, тоне домот мој, се пусти... Дечињата едно се удрило, друго се скршило, третото од треска изгорува, никогаш најадени како што 64 треба, никогаш променети како што личи. Гледам, ќе си ги изгубам дечињата, уште малку, мислам, па како пилчиња ќе ми пцовисаат. Од тоа, брате, крвта ми остина во жиливе, изгубив и живот и сон. Што да правам, што да чинам, сè така мислам, срце ќе ми препукне, каде да се појде, каде лек да се најде од оваа невола. Е тогаш, кога не можев веќе, другар секретаре, се свртев јас кон господ еден, нему брате, како тебе сега, по цели денови и по цели ноќи му ја кажувам несреќата моја. Ги викав јас добрите светци да ме поучат, да ми помогнат ако ги има, ако се добротвори, ако имаат срце... Но никој, никој жив не се јавува... Така една ноќ, така две ноќи, така три ноќи, така една година, така две години, така три години, никако да се смисли, од никаде спас... Понекогаш во ноќите, скраја да е, лежам така, а сум буден, сениште некое ме нагазува и со глас како на човек зборува. Гледам, ѓаволот е, поштук фатил, со рокчиња и опашка потскокнува околу постелата моја. Очите му светкаат како живи јагленчиња, и уште се кикоти хи-хи-хи - и сеедно со некој чуден глас зборува - ти, Кириле Давидоски, вели, си добар човек, ама многу намачен... убаво зборува пустото ѓаволче и така со речта ми го отвора срцево. - Многу си изнамачен во животов, Кириле Давидоски, со некаков тажен глас ми зборува ѓаволчето. - Вистина е, му одговарам јас и не гледам веќе дали тоа е ѓавол или враг. Само душава да ми се истуши. - Вистина е, велам, многу сум намачен. Не знам што толку грев сум сторил во животов. Што ќе беше таков живот проклетија... А тоа пак ми одговара: - Моите браќа сакаат да ти помогнат, Кириле Давидоски, тие ќе те спасат, ќе те избават од маките... Ме испратија мене за да те поучам, вели ѓаволчето, потоа ми дава едно црно јаже и вели: врзувај ја Арна Размеска околу вратот и ми покажува на највисоката греда... Не, тогаш јас онака однесен во сонот се будам, не можам да ја врзувам, се будам и така целиот во бладање станувам, го фрлам јажето од раце. Потоа страв ме фаќа да легнам, да не заспијам, да не дојде пак тоа пусто ѓаволче. По цели ноќи останувам буден и сам во триста мисли. А и Арна Размеска сосема го изгуби сонот. Среде ноќ туку ќе ме праша: - Тешко ли ти е, Кириле Давидоски, - го слушам нејзиниот глас, - многу ли ти е тешко - прашува жената. - Ах не, велам јас, - не ми е тешко, Арна Размеска, тоа од борбите не можам да се смирам, срцево ми е во бран, сè нешто ми се причинува... - Знам, - вели таа кутрицата, - знам Кириле Давидоски, зошто ти е срцето во бран... ти измислуваш... - Не зборувај така, - ја прекорувам, но таа, брате, не престанува, сеедно само тоа и само тоа. 65 - Знам јас, Кириле Давидоски, тешко е без жена, а уште потешко со ваква... Побарај си некое здраво женче како за тебе, човеку мој, мене не гледај ме ти, господ нека ме суди ако проговорам лош збор, - вели таа, моли. - Не може веќе вака, цела куќа ќе си ја запустиме. Побарај си ја среќата, Кириле Давидоски, треба да се живее, пустината. Мислам на тоа, а ништо не можам да смислам. Каде две жени би држел Турчин. Не можам јас така, не ми дава срцево. Мислам кога би имало господ и по негова волја да ја земе Арна Размеска, некако потоа човек ќе може и на тоа да помисли... Така мене, брате, ми светна за оние икончиња. Дај, реков да му се помолам на добриот бог, можеби ќе угрее ден и за мене. Појдов во визба, си ги извадив и така си ги ставив на старото место. - Прости ми, господе, - се помолив, јас овие икончиња само по партиска наредба морално ги скрив во подрумот, а ете, не ги изгорев како Кирила Шенгулов, не сум јас толку нечестив човек, - ја почнав молитвата, - рече Кириле сè така насмевнувајќи се. - Ако е за вистина, другар Тацко, од тој ден некако на душава ми стана полесно. Ќе застанам пред икончињата, ќе си се помолам како што си мислам и така живеам во надеж дека еден ден ќе го чујам неговиот глас, ќе го добијам неговиот благослов. - Господе боже, спаси ја кутрата Арна Размеска, смилувај се на судбината и нејзината и нашата, прибери си ја во својот род, таа не е веќе за земјава, земи си ја кај себе, како ангел ќе ти биде, а пак јас и дечињата мои цел живот ќе ти бидеме робови твои, - се молам и во душата посветло ми станува. Доаѓа, мислам, доаѓа ангелот. Понекогаш така крај мене ќе се наредат и дечињата и тие пеат за спасот на нашата мајка Арна Размеска. А и Арна Размеска, слушајќи ја нашата молитва, и таа со целата своја душа, кутрицата, почна да му се моли на добриот бог за да ја избави. - Земи ме, господе, - се моли Арна Размеска, - земи ме во твоите раце, спаси ми го човеков мој Кирилета Давидоски и дечињата малечки мои, земи ме еден ден порано... Се моли така жената, душа ќе излезе од неа, се моли и наутро и навечер, целата само во молитва се стори, сирота Арна Размеска. - Доста е Арна Размеска, - ѝ велам јас, ја покарувам, - доста е само наутро и навечер, ако има господ ќе се смилува и ќе чуе. - Не, - велеше таа, - не Кириле Давидоски, ќе се молам секој час за да ме чуе добриот бог побргу. - И даде бог, пред овие икончиња згасна, како свеќа, тивко, кутрата моја Арна... Лесно, со виделце во очите. 66 Кириле Давидоски сега повторно го сврте своето лице кон душемето и сè така не подигнувајќи ја главата како да бараше нешто изгубено во нечистотијата под нозете, промрморе: - Тоа е сè, другар Тацко, и ако си човек сега удри, кажи ја вистината, сакам да знам во што е грешката моја спрема партиската и Арна Размеска, проговори... Проговори, човеку, не оставај ме со кал на лицево... Другарот Тацко Настејчин ја затресе главага како да се пробудува од некој тежок сон, ги оттурна икончињата од масата и, подигнувајќи се, сосема тивко рече: - А што има тука да се зборува, - промрморе тој, ги собра рамениците и стана. Двајцата луѓе гледаа кон онаа страна на градините каде што се чинеше дека небото изгорело, од каде што огнена прав паѓаше врз земјата и сè изгоруваше. Наскоро почна сушата во 1947. ОДРОДЕНИ Трајан Невенот постоја уште некој час во стриковиот двор, плукна и со сосема лош глас рече: - Главата ќе си ја скинеш, Аргиле, ништо од тебе не ќе остане. Не си ти татко, туку скот, - уште додаде Невенот. Стрикото Аргил и не погледна во Трајана Невеноски. Сè така не подигнувајќи ја главата од земјата, делкаше некаков голем тежок трупец. Впрочем, целата таа пролет стрикото Аргил можеше да се види пред својата куќа како непрестајно делка некакви големи трупишта. Насекаде низ малиот двор се забележуваа редици тешки и остри колци. Никој за господ еден, не знаеше за што би му биле сите тие колци на стрикото Аргил; но тој упорно, непрестајно делкаше и ги шилеше колците. Понекогаш уште рано пред зори доаѓаше звукот на неговата секира. О господе, исчувај го нашиот стрико Аргил и исфрли му ја секирата од рацете. Сестра ми Устијанка кога ќе го чуеше тој звук на секирата, целата се згрчуваше во постелата и плачеше на глас. Јас долго не можев да разберам што се случува, зошто така плачеше сестра ми Уста. Еднаш дури ја прашав, што има лошо во тоа што стрикото Аргил ги делка трупците, што ако целиот негов двор беше исполнет со колци. Уста не сакаше да зборува и ми рече дека ништо не знам на овој свет. Тогаш вистински можев да се налутам на сестра ми Устијанка, но јас знаев дека таа никогаш не би рекла нешто такво ако сè беше во ред со нашиот стрико Аргил. 67 Оној ден кога дојде Невенот, кога беше во малиот стриков двор, тогаш си спомнав, о господе, тоа беше првиот човек во таа година што го пречекори прагот на стриковата куќа Не, тоа веќе не беше куќа, не беше тоа онаа позната стрикова куќа. Веќе го немаше саканиот стриков двор, старата муренка беше исечена, гледај, веќе ги немаше и малите вишни, ој, сите дрвја беа исечени наоколу во малата стрикова градина; насекаде наоколу стрчеа само тие тешки, остри колци. - Самиот одиш в гроб, - дофрли Трајан Невенот и силно ја тресна вратата зад себе. Но откако си отиде Невенот, стриковиот двор остана проклето пуст, самотен и среде таа пуста тишина единствено што можеше да се чуе тоа беше оној познат звук на секирата. Стрикото Аргил продолжуваше да делка по трупците. Квечерината кога дојдоа луѓето, а чинам дојдоа сите луѓе од селото, дојдоа и мажите и жените, дури и децата, - напред ги водеше другарот Тацко, секретарот на месната организација, - ете, тој ден, таа приквечерина единствено за миг стрикото Аргил ја остави секирата и со мижурливи очи, како и тие да беа заградени со остри колци, погледна во луѓето. Но тој и тогаш ништо не рече. Погледот немоќно и изгубено му луташе некаде во околината, сличен на зракот од болното сонце на зимата. Тоа беше сè и потоа тој продолжи повторно да делка. Не му пречеше ниту студениот боцлив дожд што доаѓаше од западната страна на долината и што му удираше право в лице, - беше навален целиот на трупот и силно, отсечено замавнуваше со остриот челик на секирата. А луѓето, сè уште доаѓаа од сите страни на долината и стриковиот двор набргу беше преполн. Откако се собра целиот народ и откако сосема молкнаа гласовите на луѓето, стрикото Аргил делкаше, непрестајно делкаше наведнат над тие тешки и црни трупци. Никој не можеше да знае кога тој ќе ја заврши сета таа работа. - Аргиле Костадиноски, - го тргна гласот на другарот секретар, - Аргиле Костадиноски, - рече Тацко, - ќе ги оставиш ли еднаш тие проклети колци. Сакам да не послушаш како наш човек, другар Аргиле Костадиноски... Стрикото Аргил се чинеше дека не ги чул тие зборови на другарот секретар. Тој само подоко погледна во Тацко и нешто за себе ја заниша главата неопределено, а потоа повторно се наведна да делка. Веќе не гледаше во секретарот. - Не гледаше во никого. - Аргиле Костадиноски, - го навика повторно другарот Тацко, - еј Аргиле, човеку, би требало нешто да речеш, да отвориш уста... Та ти си татко, Аргиле Костадиноски... 68 - Никој друг не може да биде татко на твоето дете, - сега рекоа и луѓето, - треба нешто да кажеш за своето чедо. - Затоа и дојдовме, - рече другарот Тацко. - Затоа и дојдовме, - повторија луѓето. Дождот сè посилно и посилно шумеше и луѓето имаа чувство како тој ситен и тврд дожд да ги расекува нивните лица, - некои со рацете си ги покрија очите. Можеби тоа го сторија и заради огнот што пролета над долината од источната кон западната страна. Некое дрво во градините со тресок се струполи на земјата. Некаков агитатор за колективите профуче пред куќата со својата растресена тракторска машина и им мавна на луѓето во знак на победа и да не се плашат. Сестра ми Уста исто така му мавна на агитаторот, но кога го сретна татковиот поглед, раката како пресечена млада гранка ѝ провисна во воздухот. Уста вчасот побегна во куќата или мислам тоа татко ми ѝ го нареди. И уште ѝ рече нешто за што не сакам да прикажувам, но ако мислите дека лажам, не бил јас член на младинската, ќе признаам, татко ми им ја опцу мајчицата на сите агитатори за колективот и притоа Уста си го доби својот дел. Но тоа не беше час за расправии и агитации, пламенот слегуваше над долината, никој друг од луѓето не се сврти кон кутриот тракторист, ниту еден не му мавна со рака како обично што се поздравуваат таквите херои. Сите луѓе беа свртени кон стрикото Аргил и гледаа во него. А тој, ах, стрико Аргиле, стрико Аргиле, - тој што можеше друго да работи освен да делка. - Така, значи, - процеди другарот Тацко, - така другар Аргиле Костадиноски, ти само молчи, молчи и пукни, - рече другарот Тацко и којзнае зошто со својата силна тупаница се тресна по градите. - Молчи, - повтори тој, - би сакал да знам до кога ќе молчиш. - Ах, стопанка и живот наш, - тогаш се јави Коле Брдароски, - ах стопанка и живот наш, ќе пцовисаме како глувци, срцево ќе ни прсне, а збор не ќе речеме... А стопанка и, судбина наша, македонска, луѓе ли сме ние или не сме луѓе, што сме, мајка ли му мајчина и на господ што не создал, има ли место за земјицава наша во овој свет или да испукаме сите како костени, - сè така пцуеше Коле Брдароски. Тогаш стрикото Аргил не издржа. Се исправи, ох, сполај ти господе, пак беше така висок, висок како целото наше племе Костадиноски, највисок од сите, сполај ти господе; ги отвори очите и погледна во луѓето, ги ослободи рацете и замавна со нив во воздухот како да сакаше да летне, ах, тоа веќе беше нашиот стрико Аргил. Можеби не можеше веднаш да прозборува што толку долго мавташе со рацете во воздухот, но ете, излезе и неговиот глас тежок и рапав. Не, тоа веќе не беше нашиот стрико Аргил, 69 тоа не беше неговото лице, неговиот глас. Каде исчезна таа толку блага смеа што некогаш болскаше во неговите очи, каде пропадна тој поглед што знаеше да зборува како човек. Е, стрико Аргиле, добар наш стрико Аргиле, ништо не останало од тебе, - како изгубен стои меѓу луѓето, како некој најтежок крадец фатен во стапица. Таков беше и неговиот глас. Рече: - Што тоа, другар секретаре, што сите сте удриле на мене, што сакате од мене... Тоа што ви требаше го зедовте. Зошто не ме оставите да си ја гледам својата работа... - Слушај Аргиле, слушај брату, - со нешто потих глас изусти другарот Тацко, сето тоа го рече со таков глас, проклет да бидам, другарот Тацко ќе заплачеше ако не беше секретар, - слушај Аргиле, пријателе, - повтори тој, - тоа е твоја ќерка, твоја крв... Таа те бара тебе, таа тебе те чека... Разбери, човеку, таа умира... Стрикото како да се бранеше од студениот дожд, ги испружи рацете пред себе и како да туркаше нешто од себе, како да се бореше со некој лош ветар, со некоја лоша стија што беснееше во воздухот, во него, промрморе: - Не, - рече тој со решителен глас спуштајќи ги рацете кон секирата, - јас ја немам веќе неа. Веќе ние не сме ништо... Одродени сме за навек, - рече стрикото Аргил и потоа брзо ја подигна секирата. Ништо веќе не рече. И врнеше, непрестајно паѓаше тој ситен боцлив дожд и никако не можеше да знае човек дали тоа пролетта доаѓаше или тоа беа првите дождови што ја навестуваа зимата. Насекаде наоколу се молкнеше боцливата темница, а сите дрвја во градините изгледаа искршени и испаѓани на земјата. И врнеше, непрестајно врнеше, најпосле дојде ноќта и насекаде наоколу завладеа глувотија и мрак. Само понекогаш во тие мртви мигови на ноќта од онаа страна на стриковата куќа, каде што беше плевната, доаѓаше слабиот и немоќен глас на братучеда ми Агатија Костадиноска. Таа, не да ја фалам, ама беше како зрело грозје и исто така ѝ светкаше погледот. Беше тоа добро момичиште и човек можеше да го изеде како јаболко. Тоа што се случи со Агатија, за тоа не би можел јас многу да ви раскажувам. Сигурно за тоа повеќе знаеше сестра ми Уста, но таа молчи, не сака ни уста да отвори сестра ми Устијанка. Јас само си спомнувам за оној пролетен ден, но можеби веќе беше лето, во градините се појавија зелени плодови, - не - не, сигурно беше пролет, зашто во таа пролет сестра ми Устијанка, Агатија и јас, се разбира, почнавме да се чешкаме над и под пазувите, и ете, таа пролет, тој ден, кога се враќавме од градот каде што бевме на некој народен митинг, - ох, што беше убаво, што бевме среќни, видовме жени во панталони и уште стоевме до самиот другар Антонија Ашталко, целиот со ремења и пиштоли преку градите, ох, каква среќа: - и, ете, во тој среќен ден кога се враќавме, бевме уште порадосни затоа што со нас беше и другарот Лако, првиот 70 претседател на младината, освен него со нас доаѓаше и некој истакнат агитатор од околиското, кого го викаа Другарот. Е, точно за него сакам да ви раскажам, зашто тој, да оди по ѓаволите, се загледа во Агатија и, триејќи си ги надуените и крвјосани очи, рече: - Ако смеам да констатирам, прво и прво, најважно што може да се земе во основата на нашата линија, - рече тој, - убав кадар сте имале на теренов, другар Лако Антониески, и тоа е само за пофалба од точката на нашето гледање како активисти... Јас за тоа лично ќе поразговарам со другарите, за тоа неизоставно ќе забележам, неизоставно. Другарот Лако Антониески целиот се топеше од среќа, ги собра рамениците како нечесна жена, почна да ги трие рацете, па потоа најблаго се насмевна и, колку што можеше помило, рече: - Ах, другар Пилипиле Велјаноски, како вие ги уочувате проблемите, ах, какви очи, каква глава, какво активистичко срце... Другарката Агатија Костадиноска е примерна младинка, другарката Агатка ќе биде наш иден раководител... Ние сосема сметаме на неа како на наш млад кадар... Таа идејно високо се залага како млад човек... - Ете во тоа е и најважното, - заклучи Другарот не испуштајќи ја од око Агатка. Ах, мајчицата негова, не, не го мразам јас него и не го пцујам јас него, - но тој негов глас, тоа негово одбивно гласиште не се слушаше. Уште повтори: - Младите е потребно да се фрлат во огнот на нашата изградба, - рече со повисок глас и притоа сосема намерно се накашла голтнувајќи ја братучеда ми Агатија. А Агатка, и таа беше лисица. Агатка погледна во Другарот и чинам ја поткасна устата. Тогаш другарот Лако пресреќно рече да побрзаме за да ги оставиме Агатија и Другарот и притоа додаде дека треба да запееме некоја ударничка песна која ќе грми. Уста и јас, се разбира, никако не сакавме да пееме, а ако ми беше некаде поблиску и постариот брат, е сигурно тогаш ќе се нафрлев на нашиот претседател Лако. Вака моравме да молчиме и да лутаме како изгубени низ градините. Тоа беше тој ден и јас ништо потоа не можам да знам што се случи со братучеда ми Агатија, зашто веќе не одев на конференции. Но сигурно нешто се случило, - зашто тој ден, тоа беше во зимата, беше паднат голем и тежок снег, тој ден стрикото Аргил ја извади Агатка од својата куќа и со немтурест глас ѝ рече: - Отсега ти веќе не ќе живееш во мојава куќа... Ќе живееш во плевната заедно со стоката... Ништо веќе не рече стрикото Аргил. А и Агатка молчеше. Можеа да се видат само нејзините крупни кафени очи како силно горат и како сиот тој убав пламен од нејзините очи вчасот гаснеше под тешкиот снег, се губеше 71 во студената белина. Стоеше пред својот татко како некоја животинка око не тргнувајќи од него, загледана во неговото лице, во неговата гуња; во сè беше на него, око не тргаше, како да сакаше сè добро да запамети на лицето од својот татко. Но стрикото Аргил за сето тоа време ниту еднаш не погледна во неа, ниту еднаш не крена око од снегот; којзнае каде луташе неговиот како волк гладен поглед. Насекаде наоколу беше само снег. Потоа тој исто така полека и мирно ги извади ножиците од својата пазува и како лош лозар до корен што ја зарежува лозата ги пушти врз Агаткината глава. Таа и тогаш не се помрдна, само одвај, речиси незабележливо ги собра рамениците, можеби и пристуде, но потоа повторно стоеше сè така како вкопана пред својот татко, стоеше не трепнувајќи, не помрднувајќи се од местото, оставајќи го сосема да ја истриже. Ни за целото тоа време таа не се одлепи од своето место. Но кога нејзината глава остана чудно мала и бела, кога ја удри студот на снегот, тогаш таа брзо - најбрзо што можеше ги откопча своите раце од градите, си ја покри главата со дланките и како избезумена се зададе низ дворот, трчаше на сите страни, ја бараше патеката за кон плевната. Господе, колку преплашено бегаше, колку немоќно се влечкаше низ снегот, се молкнеше низ него, одеше на коленици, пропаѓаше во снегот. Одеше и со широко отворени очи се обѕрнуваше кон стрикото Аргил, - се чинеше како да бега пред глутница волци што завиваа. Одвај се довлечка до плевната сè така не иставајќи ги рацете од својата глава. Тука беше и мојот татко и тетинот Стојан, тука беше и вујкото Тоде, но никој од нив не рече ништо, никој не отвори уста, - проклето да биде целото наше племе кога молчи, кога се судиме самите себе со гласот на нашиот предедо Костадиноски. Проклети да бидат сите што стоеја така отстрана стуткани во своите гуњи, со мижурливи очи полни со снег. Така и гледаа додека Агатка се прпелкаше низ снегот. Неа никогаш веќе не ја видов надвор од плевната. Тоа беше во зимата, таа година зимата траеше подолго - чинам многу подолго од секоја друга зима пред тоа, - а потоа дојде пролетно време, никој сосема не знаеше какво беше тоа времиште што дојде над долината. Точно таа пролет, а можеби сето време се претвори во зима, стрикото Аргил ги исече сите дрвја во градините и почна да ги делка колците. И секој ден од утро до вечер беше само над тие трупишта и сè поостро и поостро ги зашилуваше. Гласот што доаѓаше од плевната вчасот ја задржа неговата секира во воздухот, тоа беше Агаткиниот глас, таа викаше по него, го молеше, го преколнуваше да појде кај неа во плевната. - Само тебе те бара, - рече другарот Тацко, - никој друг не гледа, не слуша... 72 Стрикото сега пак стоеше така висок и со искршени раце, со раце што не знаеше каде да ги стави. - Таа можеби нема да ја преживее ни оваа ноќ, - рекоа луѓето, - можеби нема да ја раздени... Стрикото со тешка рака го избриша своето потно чело, се загледа којзнае зошто нагоре кон небото. Тоа не се гледаше, но тој подолго време остана загледан кон небото. Можеби ја бараше стрината Аргилица, таа беше одамна умрена и тој сите тие години остана сам и сосема така го живеше животот; ги растеше децата и ја гледаше куќата. Малку беше чуден стрикото Аргил, чуден селанец што не се прежени. Но за тоа тој никогаш не зборуваше, ниту пак дозволуваше некој за тоа да му проговори. - Ја имам јас мојата Агатка, - ќе речеше не без гордост понекогаш и тоа беше сè. - Но сега молчеше како исечено дрво, отсутно загледан во небото. Потоа погледот го запре пред куќната врата каде што беа двете помали стрикови ќерки. Гледајќи во нив, тој како за себе рече: -Јас сум татко за сите деца... Не оставам лоша крв да ми се помеша во куќава, - рече решително и повторно се наведна да делка. Тогаш луѓето го оставија и појдоа кон плевната. Оттаму веќе не доаѓаше ни Агаткиниот глас. Луѓето застанаа пред плевната и чекаа. Најпосле излезе другарката Ламбевица Ристеска, првиот претседател на Афежето во наша Паксвелија, и со солзи во очите проговори: - Пустото малечко се роди живо, - а пред тоа доаѓаше силниот глас на новороденчето агитаторче, таа го држеше стиснато на своите гради и сеедно зборуваше: - Пустото остана живо, - шмрчкаше претседателот на Афежето. Тогаш луѓето откорнаа една леса од стриковата ограда и на неа молкум го положија мртвото тело на Агатка. Тихо, речиси бесшумно, потоа и мажите и жените и старците и децата појдоа кон месната канцеларија да се поздрават со мртвата другарка Агатија Костадиноска. Стрикото Аргил и тогаш кога го чу детскиот глас и кога го чу редењето на Ламбевица Ристеска, не крена глава, не ја остави секирата. Но откога луѓето беа далеку, откога луѓето беа изминати, тој веќе не издржа. За да може на глас да залипа како човек, за да може на сиот глас како човек да си го отвори срцето, ја стави својата лева рака на трупот и најсилно што можеше замавна со секирата врз неа. И тогаш како ранета ѕверка се струполи на земјата, залелека, тихо, придушливо, почна да се превртува по целиот двор влечејќи се кон плевната. Таму остана цела ноќ да лелека, да ја гризе земјата под себе. Сам. 73 СИН Беше веќе три часот по полноќ и сè уште во месната партиска се зборуваше за случајот на другарот Петрета Денгоски. А тој самиот за сето тоа време уста не отвори, остана нем. Седеше како погодено дрво на кое улавиот ветар му ги искршил гранките. - Та ајде, зборувај, - го подбуцнуваше другарот секретар Тацко Настејчин, - што си занемел, кажувај за сè по ред... Луѓето на тебе чекаат. Гласот на другарот секретар мирисаше на лош тутун и ореов лист. Целата канцеларија пржеше од тој мирис. Луѓето непрестајно пушеа за да ја разбијат несоницата. А другарот Петре Денгоски сè така молчеше, никако да проговори, никако да погледне во некој од другарите. Го залепил тој својот поглед во пајажинестиот агол од собата, и, не трепнувајќи, сè само таму гледа. Мислеше: - Што има тука да се каже, сè веќе беше доцна, завршено... Старецот негов, Пантелеј Денгоски, си спомнуваше синот, ја замеша сета оваа работа. Но тој умре и што има сега да се прикажува, што луѓето не го остават на мира, не го казнат и точка... - Ти, другар Петре Денгоски, - процеди секретарот, другарот Тацко Настејчин, - ти како истакнат член на месната со каква свест така непромислено зборуваше за нашата партиска пред целиот народ и уште на гробиштата, - прашуваше секретарот мачејќи се да ги тргне неговите очи од онаа проклета пајажина во аголот. - Знаеше ли дека им одиш на раката на елементите и другите народни предавници, - прашаше некој друг од другарите. - Ангелица Ораческа јас сам ја чув, - рече налутено Коле Илески, - таа на цел глас се раскракала: Ќе даде бог самите очи ќе си извадите, ете така таа, мајчината, зборува на цел глас. Ела сега, мислам јас како член на партиската, агитирај за нешто... Тогаш Петре Денгоски полека се сврти кон своите другари и сосема тихо, како да зборуваа неговите пеплосани, безизразни очи, изусти: - А јас пак не мислев сосема така, - рече синот, - никако јас не мислев... Во мене беше некој враг, некој враг срцево ми го изеде, тоа е нешто подруга работа, како да се објасни, тоа е како сказание... Таткото Пантелеј Денгоски, си спомнуваше синот, на стари години сосема избрлаве. Ќе појде надвор од куќата; некаде низ градините или ќе излезе до полето и ела да го слушаш; - научил старецот некоја контрареволуционерна песна и ајде сега извади му ја од главата. Боже чувај, 74 и на конференција ќе појде, а тој тоа што му се завртело во главата пее ли пее на сиот глас: Дојде слободата мајчицата нејзина ме остави без коњ женицата на Вердијан Трајкоски. Пантелеј Денгоски отворено и со чист глас го пцуеше другарот Вердијан Трајкоски, самиот претседател на колективот, ох, господе вразуми го старчево... Синот негов, Петре Денгоски, што не му зборуваше да ја заборави таа проклета песна, да престане со тоа шеткање низ селото и со сето тоа глупаво брборење. Што сака тој, неговите години се броени, што има тоа проклето старче уште во животот да се бунтува, неразбран старец, вистинска несреќа. Но стариот Пантелеј Денгоски и не му одговараше на синот, воопшто не ги слушаше зборовите на својот син, тој сè така си ја тераше својата песничка како нешто без кое не може во животот, како таа песничка да ја крепеше крвта во неговите старечки жили. И од ден на ден старецот сè пострасно и погласно почна да си ја потпевнува насекаде каде што ќе стигнеше. Сега никој веќе не можеше да го разубеди стариот Пантелеј Денгоски да молчи, никој жив не можеше да му нареди да престане со пеењето. Синот тогаш вистински се исплаши, можно е, помисли, погрешно да се разбере самиот тој од другарите, како борец, како истакнат член на месната. Ох, за господа, мислеше синот, што да се прави со овој побрлавен старец. Најпрво тој се реши стариот веќе да не го пречекори дворот од куќата. Тука имаше доволно место и нека се рашетува и нека прави сè што му е по волја. Тоа беше во летните месеци, во најголемото лето и дворот мирисаше на зрело грозје. Насекаде наоколу тежеа лозниците примамувајќи со својот сладок здив. Старецот некое време навистина замолче, почна да се грижи за грозјето и за виното. По цел ден ги миеше старите буриња, ги стегаше и престегнуваше обрачите на бочвите и на крблите, - целиот се занесуваше со бербата што наскоро требаше да ја изврши, се чинеше дека веќе се опил од новото вино што требаше сам да го подготви. Но сето тоа не потраа за долго. Кога грозјето најпосле вриеше од сладок сок кога и воздухот мирисаше на младо вино, ете, ете тогаш однекаде кај старото плевниште долетаа цел рој пчели и немилосрдно се нафрлија на лозниците. Старецот со свои очо гледаше како се исушува грозјето, секој ден потоа го слушаше сувото шушкање на празните зрна, го боцкаше тоа шушкање во крвта, му се чинеше дека тоа неговата крв истечува од телото, дека тој самиот се исушува. Тоа утро му се чинеше како и очите да му истекле, а лицето му останало избодено и нагрдено. Несреќа, мрмореше старецот, несреќа, пцуеше, ништо 75 не може здраво да остане откако дојдоа овие неранимајковци, ништо да врзе здрав плод, мајчини ѓаволи, ги пцуеше колективците и меснистите, сон не го фаќаше, почна да станува рано пред зори; со метла во рацете ги дочекуваше пчелите и не им даваше мирно да го запустуваат неговото грозје. Така тој ја започна борбата со пчелите. И во таа чудна борба со пчелите што траеше сите тие топли и жешки денови нему повторно однекаде му дојде песната и тој со оној ист глас си ја запеа, убивајќи ги пчелите. - Што работиш Пантелеј Денгоски, - го прашаа оние што изминуваа покрај неговата куќа, - каква е таа песничка, тетинче Пантелеј, - ќе речеа луѓето и ќе подзастанеа да го послушаат пеењето на старецот. А тогаш пак тој добиваше еден глас чудно ѕвонлив и толку силен и толку јасен. Целата околина ечеше од неговата песна. Синот навистина сега се исплаши што ќе се случи со нивната куќа ако старецот не се вразуми. Најпосле, тој решително го зеде таткото под рака и го поведе во неговата соба. - Тука ќе ти биде подобро, татенце, - му рече, - остани тука и не излегувај веќе надвор. Потоа Петре Денгоски ја тргна зад себе вратата и го сврти клучот во резето. Старецот ништо не рече; а се чинеше дека веќе и не му се пее. Гледаше како зад градините гасне сонцето пожолтено и болно од горештините, во оградата веќе паѓаше тешка сенка, лозниците чадеа, а пчелите победоносно сити и пијани одлетуваа на сите страни наоколу, некои дури удираа на прозорчето силејќи се кон старецот. Но тој и не се помрдна, стоеше така како откорнато стебло, стоеше искршен и сам. Не запеа веќе никогаш од тој ден старецот Пантелеј Денгоски. Уште другиот ден изутрината издивна. Синот го најде скаменет на прозорецот. Можеби сакал да излезе од собата. Рацете сè уште му беа на железните прачки од прозорецот. Сигурно сакал да го искорне. Мали крвави траги лежеа на прозорецот од старечките раце. И, ете, завршена ќе беше историјата со Пантелеј Денгоски ако на закопот синот Петре Денгоски пред лицето на целиот свет не ја навредеше партиската. Тој тоа го рече на целиот глас и пред сите луѓе. Рече: - Татко, врати се, а Веридијан Трајкоски и се друго нека оди во мајчина му... - Татко мој, - прошепоти тихо, - татко, - непрестајно го довикуваше таткото Пантелеј Денгоски синот Петре Денгоски, притоа којзнае зошто спомнувајќи си сесамо за онаа зима во планината кога беше со партизаните, кога беше ранет при последната борба. Стариот однекаде разбрал дека лошо се случило со неговото сине Петре Денгоски и во самата зима, во најбесен ден ја оставил куќата, оставил сè и тргнал право во планината за да го 76 пронајде. Седум дена одел старецот низ планинските села, неуморно го следел патот на бригадата, го барал својот син. Петре Денгоски сега повторно го слушаше гласот на својот татко од оној час кога се најдоа во колибата над селото, каде што беше болницата. - Сине мој, будалинко една, - нежно го будеше татковиот глас, го тргаше од треската и огновите, а раката, татковата рака како здравец му ја земаше силата од челото. - Сине мој, - го слушаше гласот на старецот како го довикнува, како го буди и притоа сеедно прикажувајќи некои ѓаволски смешни работи. - Си станал вистински маж, детиште едно, каков маж, - зборуваше стариот и, за да не испушти солзи, шмркаше и сè само прикажуваше чудни, чудни смејурии. - Сето тоа ќе пројде, - уште го храбреше, - ќе даде бог ќе се вратите, - уште зборуваше таткото, а синот сакаше да се изнасмее од тоа што го слушаше, зашто знаеше, толку убаво знаеше како и колку се противеше старецот на борбата, знаеше колку не ги сакаше црвените во својата душа. Но сега тој велеше: - Ќе се вратите и сè ќе биде добро, - потоа ја одврза торбата и на сите болни другари им делеше од јадењето и јаболката и сè уште прикажувајќи секакви смејурии што дотогаш синот никогаш не беше ги чул од татковата уста. Ете за сето тоа сега на закопот, кога го спуштаа старчевиот сандак, си спомнуваше синот Петре Денгоски и непрестајно го довикуваше таткото да се врати. - Врати се, татко мој, и оди каде што сакаш и пеј што ти е на душата, ме слушаш ли, татко мој, сите нека одат во мајчина им, исто така и другарот Вердијан Трајкоски, - липаше Петре Денгоски, синот на Пантелеј Денгоски. Во месната канцеларија беше неиздржливо задушливо. Луѓето како да се давеа самите со себе, гласовите им беа матни и нејасни. Луѓето беа уморни и им се спиеше. - А може да сум згрешил, другари, - ги тргна гласот на Петре Денгоски, - може да сум згрешил, - повтори тој, - но што можев јас тука, срцево, пустово срце така ми зборуваше... Така ми зборуваше срцево, другар секретар, срцево другар Тацко Настејчин, - сега тој се сврти кон секретарот и Тацко можеше да види како очите му оживуваат, како му светка погледот далеку од пајажината Тоа е Петре Денгоски, другарот Петре Денгоски, помисли Тацко и исто така со светли очи се загледа во него. Гледаше во својот другар, соборец Петре Денгоски, и, никако не можеше во себе да задржи една насмевка што понекогаш сама му доаѓа на човека. - Сигурно, - рече одлепувајќи ја цигарата од устата и ставајќи ја под својата нога, - сигурно така ти зборувало срцето, другар Петре Денгоски. Случајот е јасен, - потоа додаде тој и уште му подвикна на Вердијан Трајкоски: - Другар Вердијане Трајкоски, дај отвори го прозорецот, ќе пцовисаме како глувци. 77 Вердијан Трајкоски со дланка го избриша своето сонливо лице и како во сон со некоја насмевка на лицето се крена кон прозорецот. Си ја пцуеше мајката, самиот себеси. Се проѕеваше, се смееше. А веќе и се разденуваше. Зракот на утрото како зрел клас паѓаше над земјата донесувајќи видело и мирис на пресен леб. ГУБЕЊЕТО НА ВОДАТА Тоа беше во онаа година кога и небото и земјата ги стопи еден голем оган, кога сите тишки од земјава излегоа на видело и со глас како човек пропискаа, беше тоа ден спроти Петровден кога почна да се губи водата... Сега селото беше сосема пусто, празно: се чинеше дека во него веќе никој, никој не живее. Меѓутоа, насекаде по селските сокаци можеа да се видат старците како со своите уморни погледи силно зачадиле кон чистото лице на младото сонце. Старците беа слични на исфрлени крпи што изгоруваат во правта на земјата. Сè крај нив беше пусто. Само повремено можеше да се види како во нивната близина се вртоглави по некое живинче пијано од топлината на воздухот. Тоа беше сиот живот во селото. Веќе никој и од никаде не доаѓаше во селото; ниту од полето ниту од градините да се појави жив човек. Сè исчезнало, изминало, живот што просвирел под стреите, што искапил во некоја пролет, што, ете, понекогаш пак се враќаше заедно со сонцето за да ја потпали старата земја, за да го разбранува скаменетото срце на мајките и татковците... Сето тоа беа само спомени од еден живот што профучил. Воведа Иваноска веднаш штом ќе се запролетеше, веќе уште првиот ден кога ќе и потропнеше младото сонце на нејзиното мало зачадено прозорче, таа бргу ја напушташе куќата и со насмевка се појавуваше пред куќниот праг. Старицата до цел ден остануваше на тоа место и ништо не можеше да ја помрдне сè до првата приквечерина. Ете оттука пак можеше да се гледа сè: реката, градините, полето, ох, сосема сè од околината беше во нејзините очи. И не ретко се случуваше изутрина така седната пред куќниот праг да падне во голема мисла од чуда што стануваа наоколу. Растеше црвена трева, светкаше земјата, на гумното од којзнае кога оставени зрнца класаа, се појави цвет од праска, змиино цвеќе, и сè такви некои работички необични и непознати. Понекогаш кога со денови не ќе наминеше жив човек низ патот под куќата, таа за сите тие неразбирливи нешта се осмелуваше дури и со сонцето да размени по збор-два, да праша што се случува со земјата. Но најчесто Воведа Иваноска за сите тие 78 работички и уште за сè друго долго и занесено си прикажуваше со малите пиленца од таа пролет што во тие денови се појавија некаде откај плевната. Во изутрините кога од гумното ќе се појавеа заџивканите и весели пилчиња, Воведа Иваноска се стопуваше од некоја неискажлива среќа: во тие мигови старицата забораваше на чудните и необични форми на предметите што ја сплеткуваа, веќе ништо толку многу не ја мамеше како овие слаби, цивкливи гласови. Таа со милозлив глас ги собираше околу себе на прагот, им зборуваше како на дечиња, како на свои, а притоа непрестајно расправајќи се со нивната мајка што беше толку многу проклета. - Така, ти, така, ќе речеше Воведа Иваноска, чувај ги сега, а тие пак еден ден самите ќе ти одлетаат и не ќе ги видиш кога; како во сон, ќе исчезнат така како и никогаш да не биле твои... Еден ден тие сами, - Воведа Иваноска никогаш не одеше докрај со своето прикажување, се чинеше, нешто неречливо држи во своите суви гради. Потоа за час ќе ги оставеше пилчињата и мачејќи се да ги отвори своите стемнети, слаби очи, таа се загледуваше кон градините и сега сè, сè ѝ беше познато и блиско. Дрвјата беа расцутеле, целото небо распукнуваше од топлата смеа на новите цветови, од некаде доаѓаше мирис на унапов цвет, се слушаше ѕунење на јата пчели. А можеби сето тоа беше само игра на сонцето застанато над Исвалдовите лозја. - Сè како некогаш, промрморе Воведа Иваноска, сè како некогаш... Градините, дрвјата, пчелите, сонцето, Исвалдовите лозја, сè - сè, исто, како времето да не се помрднало од своето место... Тогаш старата повторно се свртуваше кон пилињата и, како да ја разбираат, ќе им речеше: - Време си е време, кутрички мои, туку ништо не се менува. Ќе биде зиме, ќе дојде пролет, ќе настане жега, ќе почнат дождовите... Време, се враќа тоа, само луѓето не се враќаат, со нив е поинаку, како без срце изустуваше. Откако ќе ги искажеше овие зборови, старицата, речиси, занемуваше. Потоа наполно замолчуваше. За целиот ден веќе уста не отвораше. Така стемнета крај куќниот праг седеше како закована и постојано и неопределено со погледот луташе наоколу како да го одмотуваше златното клопче на сонцето. Сигурно веќе не ги слушаше и тие итри, живи гласови на пилчињата, веројатно веќе не мислеше ниту на цветовите, ниту на пчелите, - некаде далеку гледаа нејзините стуткани старечки очи. Сè така нема и далечна, темна како водите на есенските дождови, сè така додека целата околина не потонеше во вечерната сенка, старицата остануваше крај вратата. Тогаш, кога сè наоколу беше мртво, Воведа Иваноска тешко се одлепуваше од прагот и повторно со темницата се вовлекуваше во куќата. 79 Еден ден, сепак еден ден Воведа Иваноска не издржа Еден ден кога заронеа дрвјата, кога насекаде наоколу мирисаше на унапов цвет, кога ѕунеа јата пчели, еден ден кога пилчињата којзнае како сосема се одделија од својата мајка и како кај друга мајка се изнаредија во скутот на старицата, тој ден Воведа Иваноска се испушти како затната вода. Искажа: - Никако не можам да знам што се случи со луѓето мои... Мислам како вчера да беше, како овој час, како да не беше вистина, како да ќе се вратат... Пролетниот ден топол и долг како смок го стегнуваше селото. Сонцето сè пониско слегуваше над куќите, пржеше, мирисаше на пожари. Старата мило ги погали пилчињата и им рече: - Беше тоа во онаа година, во онаа година кога зафати огнот, беше тоа во онаа година кога се изгуби водата... Постариот син, Евтимко, ми беше веќе оженет, уште за време на војната, а помалиот, несреќникот, Глигорче му беше името, тој сè уште лудуваше... Еден ден така и така, вели детето, ќе се женам со Василка Костоска, така решија другарите, линијата вели жени се за другарката Василка Костоска... Една голема, тешка солза се стркала по сувото лице на Воведа. Една солза како да беше брана со денови и ноќи, со месеци и години ѝ се затркала, ја раскрвари по лицето. - Ама пустиот стар, пак ѓавол му влезе и нему, сосема се поштукна во умот. Така и така, исто тој, поздрави ја ти твојата линија од Коруна Иваноски и нека знаат сите дека таква расипница не ќе ми влезе во куќата додека стои глава на овие раменици... Отворено се знае, вели уште стариот, отворено се знае која е таа... Ќерка на Андрета Костоски и спиела со цела планина. Таква крв не е здрава. Такво семе подалеку од куќава наша. - Добро, вели Глигорче и се смее како враг, сè така си приспомнува мајката, добро вели и сè само се смее, смешен беше тој, пустелискиот, ист како вујка си Јакима Колески, - добро, старче, вели Глигорка, тогаш да се поделиме, вака нема живот. А колку за семето, да знаеш, тоа е чисто, пролетерско, и крвта ѝ е здрава, револуција... - Да се Делиме, тешките вилици на Каруна Иваноски како дебел мраз искрцкаа, одвај се раздвижија левр-десно, - што има ти да делиш, процеди старецот, - сево ова е моја пот, сево ова со мои раце сум го грнел... Од олкав цел живот... Сето ова е моја крв - кој ќе биде со мене, негово ќе биде... Ете така. - Ништо мене не ми треба, пак Глигорче вели така смеејќи се, чесен младински збор, сосема ништо... А колку за стоката и не мислам, јас по душа целиот пролетерска класа, само една собичка ми е потребна за да се приберам, само толку... 80 - Не, ништо, побрза да одговори таткото, ништо, таа не во моја куќа. Никако, будала еден, пресече стариот. - Добро, му врати Глигорче, тогаш ќе направиме како што е по законот, а колку на пат да ме оставиш, поминаа тие времиња. Точка. Земјата почна да испукува, не се одеше по земјата, земјата почна да голта живи луѓе, се изгуби и водата, дрвјата почнаа да паѓаат и плодовите да се ништат, живината да пцовисува. - Најпрво цркна белиот коњ на Евтимка, коњчето Соколе. Потоа се изјалови кравата и бунарот се исуши... Невестата Евтимова како скинат лист се исуши, не можеше да задржи рожба... И лозјата изгореа и полето и житата. - Што ќе биде со времето, мисли стариот, сон не остана во него, - што станува со времето, каде се изгуби водата... - Ништо не е со времето, пак му вели Евтимко, постариот син, ништо не се случи со времето. Со луѓето нешто стана, какви луѓе ни живеат во куќава, под еден покрив, вели Евтимко болен и изгорен од сè што го снајде. Стариот точно тоа како да го мислеше, како сите тие мисли да му тежеа на срцето. Откако таа стапи во куќата, мислеше, сè се испусти. Враг ти живее в куќи Коруне Иваноски, му светна, жив враг в кланик ти седнал, корни го! Никој не знаеше што ќе биде со времето. Корун Иваноски и постариот син ја впрегнаа двоколката и право во Меглење кај бајачката за да побараат спас. - Каков спас, будали луѓе, им рекла, в куќи ви живее ѓавол... Одете и исчистете го и господ ќе ви помогне! И тоа го знаеше Корун Иваноски, сè веќе тој знаеше. Треба да се чисти тоа расипано, копилско семе, да се искорни... Побелен, со полни гради жешка прав се врати во куќата. Во ноќта за да не го видат луѓето. И три дена и три ноќи потоа остана нем и пуст, се затвори во својата соба, го потпали кандилцето пред светецот и почна да измислува одмазда. Како да се одмазди, како да се спаси? На третиот ден го пробуди гласот на Евтимка. - Татко, му вели целиот црн и во бес, татко, опљачкани сме... - Како - рече таткото загледувајќи се во очите на светецот, зборувај, промрморе стариот, се прекрсти и излезе. Глигорче пак по линијата го собираше народниот откуп. Собираа жито, маст, месо, коњски опашки, семиња, компири, јајца, сирење, грав, 81 брашно, сè собраа. И што имаше и што немаше. Колата по него и од куќа на куќа како господар, тој самиот си земаше сè како што беше по списокот. - Корун Иваноски, читаше Глигорче, и никако да погледне во татка си, Коруне Иваноски, повторува, долго не си ги исполнил своите обврски спрема општото дело и од следните причини народната револуција на лице место 80 килограми чисто жито за семиња, 50 килограми сува пченка, грав исто толку, една канта маст и едно теле од името на народната власт, искажа другарот Глигорче, си го поднаводени моливот в уста и стави точка. Потоа мирно го крена погледот кон куќата и на прагот го виде таткото со раце стегнати одзади, без крв во лицето и со нож во очите; но тоа многу не го возбуди Глигорчета, видел тој пострашни муцки, сите газди беа такви. - Ништо, рече Глигорче, да почнеме, татко... Најпрво со житото. - Не викај ме така, процеди Корун, јас не сум ти татко, ти не си мој син... - Добро, рече Глигорче, личните интереси настрана... Ајде отворај го подрумот... Не, најпосле Корун Иваноски не издржа, се оддели од прагот, направи еден чекор поблиску до Глигорчета и вдавајќи му се право в лице рече: - Каков си ти, каков, кучкин, каков изрод си ти... Што има во тебе, крв или отров, бог или ѓавол, каква е твојата вера, проклетнику, зборувај! На Глигорчета не му се брзаше со одговорот, стариот излудуваше. Како заклан лелекаше, прскаше. Глигорче, како да се исчудува, вели: - Колку за тоа, старче, за да го умири рече Глигорче, ако пак вистината ја сакаш, можам и да ти одговорам, рече Глигорче, колку за тоа треба да знаеш дека во мене не тече никаков отров туку света револуционерна причесна, да знаеш, јас нова причесна примив и точка. А колку за верата ова ќе ти речам за да запомниш - мојата вера е партиската, друга вера во мене не ќе најдеш. Толку, колку да знаеш, вели Глигорче и појдува. А за бога одамна сум заборавил, толку колку да знаеш. - Мојот бог е народот. - Безверник, процеди старецот, Јуда Искариотски, избезумено промрморе, ѓаволски сине, проклет, проклетство на сиот твој род... Ама Глигорче веќе не го слушаше стариот, тој сам слезе во подрумот по жито. Знаеше Глигорче во која дупка е прикриено секое зрно. Ја подраскопа земјата лево и десно и ги изнајде скривниците на жито. Корун Иваноски и Евтимко, постариот син, за сето време додека Глигорче го прекопуваше подрумот без збор, неми гледаа во секое негово движење. А кога тој се наведна над скриениот сандак полн со чисто жито, во еден миг над него паднаа рацете на таткото и братот. Два ножа длабоко 82 и силно го удираа по слабините и грбот, тој не се ни сврте, како покосен падна над житото. Потоа дури кога веќе сосема се губеше пламенот на неговите весели очи, потоа дури се посврте и еден мал миг се загледа нагоре, го виде таткото и братот со ножовите в раце. - Татко, како да рече, брату, зар вие, како да искажа, а можеби ништо не изусти, удри во земјата како да паѓаше од многу високо и потоа како земја занеме веселото лице на пусти Глигорчета Иваноски. Тоа беше во онаа година кога се запали и земјата и небото, кога пропискаа сите земни суштества, тоа беше ден спроти Петровден, тоа беше онаа година кога почна да се губи водата, мрмореше старата, а веќе од сите страни беше опколена со мрак. Тоа беше пусто таа година повтори и за првпат не се прибра во куќата. Се чинеше како некого да очекува, се чинеше некого вистински чека. Насекаде наоколу беше падната длабока ноќ. И беше глуво. Воведа Иваноска со своите пилчиња во скутот уште долго, долго остана на куќниот праг. ПЛАМЕНОТ НА ПУСТАТА ЗЕМЈА Луѓето дојдоа со крстови и камења. Со лош ветар и бесови во гласовите однекаде дојдоа луѓето. А требаше да биде пролет, сигурно тоа веќе беше пролетно време. Зашто пред тој ден ветрот непрестајно три дена и три ноќи топло завиваше од езерото кон долината. Три дена и три ноќи младиот ветар на езерото ја чистеше земјата од тешките и црни болести што удрија по предметите. - Треба да се пробудиш, - рече стариот, - треба да се ослободиш од сонот. Сон. Тоа не беше никаков сон. Тоа беше во пролетно време и никогаш нема да ја заборавиме таа пролет, се колневме. Никогаш да го заборавиме шумот на новото време, раскопчувањето на замрзнатите гради на земјата, барањето на првиот цвет низ градините, акцијата против болестите, собирањето на семињата и коњските опашки, никогаш нема да ја заборавиме смртта на Бершеровата ќерка, нашата другарка Вера Бершерова, се колневме, никогаш нема да го заборавиме разговорот со сонцето, - како тоа да се заборави? Не, тоа навистина не беше сон. Тоа навистина доаѓаше пролетта, зборувавме револуцијата. За сè зборувавме така, револуцијата. И другарот Нело Николоски го викавме револуција, зашто тој знаеше да 83 измислува ѕвонливи, ударнички песни. Сето тоа беше револуција. Празник. Пролет. - Доаѓа, - реков. - Што бладаш, - ме буди стариот. - Доаѓа пролетта, стрико Кириле Николоски. - Ах, пролетта, по ѓаволите, - рече стариот. Во собата е тивко и мириса на масло. И чад, старата сигурно ги вратила икончињата. Светците со широко отворени, оџагарени очи во темницата смислуваат одмазда за неверниците. Бледо пламенче. Лоени огнови. А ветрот, доаѓа низ полето, јури низ градините како млад коњаник, довикнува ветрот, но луѓето се неми и со камења. - Тие чекаат, - рече стариот, - треба да станеш. „Народниот глас“ залепен на стакло на распарчениот прозорец се дуе како балон. Ќе одлета народниот глас. Ветрот навлегува и во собата. Го донесува горчливиот мирис на полето. Сите предмети во собата чадат, изгоруваат. Светците плачат неислушани докрај. Навредени. Луѓето почнаа да фрлаат со камењата. - Веќе почнаа, - рече стариот. - Што сакаат? - Што сакаат, - рече чудно стариот и се прекрсти. - Оди, - молеше старата, - оди, ќе останеме без куќа. „Народниот глас“ прописка. В чело беше погоден другарот Устиноски, првиот дискутант и победник на натпреварите за непрестајна дискусија што се одржуваше во чест на народните избори. Ветрот побеснува, рика. Старата, липа пак, вклештена пред иконата „Народниот глас“ е во небото. - Не ги знаеш ти луѓево наши, Василевци, - рече стариот, - тие ќе ја урнат целата куќа. Тие и така и така сите ќе ве фатат. Имав седумнаесет години и бев единствениот писмен во нашата света Пасквелија. Слепа. Во долгите ноќи на зимските денови, во тие незаборавени аналфабетски ноќи кога ги изучувавме првите букви на македонското, на народното, во тие ноќи без умор, занесено им читав на другарите од пожолтените семинарски книги. Теоријата ја поврзувавме со животот, слично како другарот Ленин, слично така, како што ни зборуваше нашиот раководител на семинарот за народни учители другарот Стоилко Петрески. Што уште немаше во тие книги, а што ние разбиравме? 84 - Така, значи, другарката комсомолка го притиснала другарот, чудно- чудно, - со неискажливо чудење прашаше Елица Јанеска гладно голтајќи ги прочитаните редови. - Другар учител, - потоа прашуваше таа, - наместо ли е женско и уште комсомолка така да навалува, - прошепоте таа, - разбирате што мислам јас, - рече девојката. - Лошо си разбрала, другарке Елице Јанеска, - пламено скокна Василко Ристески, - сосема лошо си протолкувала... Ја чешка тој својата жолта, подгорена брадичка и којзнае зошто потсмевајќи се среќно, вели: - Еве во што е работата, - вели, и ги шири рацете, - таа е комсомолка и попаднала во рацете на непријателот, јасно, уште се знае каков гнасен е тој, непријателот, и какво срце носи... А таа, другарката, наша комсомолка, таа е чиста, еве вака, - тој покажува на своите очи, - таа не може својата чиста душа да ја гнаси најпрво со непријателот, јасно, затоа таа навалува на својот другар комсомолец... Јасно, му рекла, биди ти, другар комсомолец, биди ти додека да биде непријателот. Ете во што била работата, тоа е комсомолско срце, младинско, - пламено заврши другарот Василко Ристески. - Ах, значи така, - занесно зајачка Елица Јанеска. - Ах, така кутрата другарка - шмркна девојката. Ѝ стана наполно јасно. Разбра. Се расплака. Чинам секогаш исто зборувавме. Слобода, цветови, семиња, сонце, комсомолки. Ех, колку силно, колку безумно ги засакавме сиве овие зборови. Танаско Чучулај, Крсте Алимчето, Климе Кочески, Доста Ангелоска, Иљо Чингоски, Ѓорѓи Кеверски, Спасе Шикалоски, Малиот Шчипек, Марија Вецеска, Голубинка Јорданоска, Невенка Шапкароска, Пеевата момичка, Загорчето Костоска, дури и старата девојка Киша Ѓорческа, сите тие имаа по 17 години и по едно добро, просто срце. Сите тие беа револуција. Светци, мајко револуцијо, каде, каде згрешивме прашуваа тие просто и со преморен глас. Тажен. Тежок. - Треба да појдеш, - повтори стариот, - треба еднаш да се пробудиш. Некаде во околината закука кукавица. - Не ќе биде на добро, - прошепоте старата, - пустава рано закука. - А ветрот пак како коса фучи, како да не беше тоа пролет, како да не беше тоа мартовско време. Каде помина пролетта, од каде дојде овој студен, мошорлив ветар? Снег ги покри штотуку заживеаните градини. Пролетта се изгуби, пропадна некаде пролетта, одмина со ветрот преку Исвалдовите лозја. Мраз и снег се зафати на пролетното небо над долината. - Излези, проклет ѓаволе, - доаѓаа матните гласови на луѓето, - излези да не поучиш малку и нас. 85 Мраз и снег, мраз и лоени огнови, расплакани светци, трудни девојки и напуштени деца. Исфрлени новороденчиња, копилиња пролазија по земјата. - Јас никако не можам да разберам, - рече стариот, - зошто требаше да им зборуваш за тие работи... Та малку ли и без тоа тие проклети, синови се гнетеа. Што мораше за тоа да им прикажуваш. Март. Пролет. Ја измисливме првата слободна песна. Ѓаволот ќе знае сè. Прозбори земјо, пролет, прозбори револуцијо, раскажи ако може сè да се раскаже. Бершеровата ќерка ја мажија сосила и врзана со ортома му ја ставија в постела на Николчета Симоноски. Еден у мајка Николчо Симоноски. Газдуле Николче Симоноски. Пред умирачка. Знаеше стариот Бершер зошто ја мажи својата ќерка, знаеше дека зетчето не ќе ја дочека пролетта, - сè потоа ќе биде негово, Бершерово. Ќе се роди новиот газда Бершероски. Но најпрво умре Бершеровата ќерка. Нашата другарка Вера Бершерова. И додека камбаните непрекинато го распарчуваа небото над градините, младиот градинар, братучедот Цветко Силјаноски липаше на глас како поулавен, ги исфрли сите букви од пластелин и рече: - Се сакавме од сè срце братучед, жими младост, - липаше братучедот Цветко Силјаноски. - Се сакавме како врагови, - зборуваше тој, - таа беше света Петка Пасквелска, а јас свети Климент Охридски, жими младост, така се викавме. Зошто умре, - уште прашаше братучедот Цветко Силјаноски газејќи ги буквите од пластелин. Ноќ. Во близината завива гладна ѕверка. Можеби тоа е гласот на нашиот матичар другарот Димитрија Стенкоски. Потоа од градините се слушаа истрели. Некој некого убива. Човекот како сенка лунѕа во ноќта, што бара човекот. - Што е тоа љубов, братучед, - уште прашуваше светецот охридски. Прашува и непрестајно липа, јачка како ранет во срцето. Тој навистина знаеше што е љубов, силно ја чувствуваше во своето срце и од тоа беше како погоден од гром, поцрнет. Тој ја бараше љубовта што толку длабоко и толку таинствено ја носел во себе. Зар од братучедот Цветан Силјаноски некогаш да се чуеше збор за љубовта. Ех, како смешно и збунето, сметено за сето тоа понекогаш ќе речеше по некој збор. И секогаш исто: - братучед, жими младост, јас сум прост човек и не се разбирам од такви работички, - ќе речеше и потоа се смешкаше благо и скришно. А сега слично на некој длабок извор што ненадејно избил на земјата непрестајно мрмори: - Братучед, ќе раскажам за сè и нека се знае, - секој збор како карпа му се тркала низ градите, - ќе раскажам, братучед, за Вера Бершероска... Таа беше трудна и јас лично ја отруднив за да се земеме. Слушаш ли, братучед... 86 Потоа не остана ниту ден ниту ноќ, сè беше едно, бескраен еден ден и една ноќ, безумно и занесно едно време нè опфати сите. Ќе се бориме за таа љубов, за нов живот, огромен беше животот, - потоа не еднаш се заколнувавме во тие ноќи. Можеби вие сега ќе се смеете, ќе речете безумни, речете како што сакате, смејте се... Знаете ли до каде стигнавме? Нашите другарки целосно останаа трудни и мислевме дека е тоа најголема среќа. Пролет. Револуција Тоа беше љубов како никоја друга љубов. Од никого на светов не се плашевме. Ех, тоа ти беа празници, тоа ти беа големи празници. Од сè срце ги сакавме тие празници, тој шум на ветрот. Таа поплава на белите цветови над градините и тој пламен над пустата земја што ја разбуди сета наша заспана крв. Тој пламен го засакавме повеќе од нашите татковци и нашите прадедовци, од сè најмногу го засакавме, и се чинеше дека никогаш нема да угасне во нашите жили. Веќе е ден. На небото се врати сонцето. Неговите слаби и суви прсти како осила се покажуваат низ разнесениот прозорец. Собата е полна со камења, - сонцето се тркала од камен на камен. А надвор настана некоја глува смртна тишина. Луѓето сигурно заминале. Не доаѓаше веќе и гласот на кукавицата. - Појдоа, - здивна старата криејќи ги икончињата во својата пазува. - Појдоа, - рече и стариот со леснина, - појдоа во полето. - Зошто во полето? - Знаат, - рече стариот, знаат како да ве извадат од куќи. - Појдоа да ги уништат семињата. - Не, тие не смеат да ги уништат младите семиња, та одамна не сме виделе наш леб, не тие не смеат да гибнат во посевите, удира ветрот, огнот. - Ќе го уништат, - рече стариот, - ќе го уништат, тоа е заразно семе. Нечисто. Колку будалесто јури ветрот трештејќи на сите страни во долината. Пред очите се откриваат зелените полиња на Баска. Црни, тешки колони од луѓе се валкаат, се тркалаат кон полето како камења донесени од пороен дожд. Во полето се и другарите застанати во браздите, посадени изникнат расад. А црната, матна колона од луѓе сè побесно, поулаво надоаѓа. - Не ги даваме семињата, - рекоа другарите закопани во браздите, - не ги даваме семињата, - повторија, - додека сме живи. - Тие се ѓаволски, - рекоа луѓето, - не сакаме таков леб, не сакаме испоганет леб, - доаѓаше од сите страни матниот глас на луѓето. - Подобро ќе умреме гладни, - рекоа луѓето, - подобро гладни отколку да го имаме тој леб. - Тоа се наши семиња, упорно одговараа другарите, - наш леб. 87 Луѓето пак прашуваа: - А трудните момичиња, копилињата што се накотија, чии се тие кучкини синови, - прашаа луѓето. - Еј, чии се тие, - надоаѓаше црниот порој. - И мојата ќерка што јас ја родив и таа е ваша, - рече Климо Савески мавтајќи со рацете некаде во воздухот, - речете кучкини, сакам да знам дали и мојата крв е ваша. - Кој го отрудне моето момиче, - рече одвај со слаб глас стрикото Бершер. - Кој беше тој јунак сакам да знам, - одвај процеди стрикото Бершер. И мајката Костоска прашаше: - Кој го стори тоа со моето Загорче, та таа е уште дете, - зареди мајката Костоска. - Еј, отворете уста, мајчини синови, - се вдадоа луѓето кон полето. Спасе Шикалоски, другарот Спасе Шикалоски, нашиот претседател на младинската со раскрвавена глава лежи во една од браздите, со лице свртено кон сонцето и, како да е приквечерен час, неговото лице слично на сончоглед приклонува, се склопува на земјата. Уште една капка светла смеа му се откина од сините очи и потоа, така смеејќи се, згасна. За што ли тој уште може да се смее умирајќи, што се смееше во него, во другарот Спасе Шикалоски, завиваше ветрот. - Разбуди се, другар Спасе Шикалоски, - липајќи, со искршени раце и нозе Танаско Чучулај се влече кон него, го довикнува, го моли да не умре, - еј, другар Спасе Шикалоски, полињата останаа, семињата се здрави, победата е наша, разбуди се. - Другарот Спасе Шикалоски, - липа и Алимчето, ќерката Пеева, Голубинка Кицоска, малиот Бершер, Невена Шапкарева, липа и старата девојка Киша Ѓорческа, - разбуди се, другар Спасе Шикалоски, победата е наша. Пусто поле, изгубени семиња, мраз и снег. Разбуди се, другар Спасе Шикалоски. Пролетта доаѓа. Еве се врати и оној ветар, се врати оној ветар што три дена и три ноќи шумеше носејќи топли струи од езерото кон долината. Се отпушти и небото и земјата, засветкаа дрвјата, доаѓаше пролетта. А откако го закопавме другарот Спасе Шикалоски, ги направивме и свадбите. Потоа, потоа дури дојде пролетта. 88 ФРОМОВАТА ЌЕРКА Вујкото Фром, ете, повторно остана сам. Организацијата реши да му ја одземе Етја, неговата ќерка. Луѓето од месната се плашеа чудниот Фромов дух да не се всади и во младото срце на Етја. Можеби во долината имаше и похрабри и посилни мажи од вујкото Фром, но сепак целата Пасквелија никого не почитувала како вујкото Фром. Тоа беше секако затоа што вујкото никогаш од никого не се плашеше. Од сите членови во месната организација тој прв се осмели да ги опцуе светите конференции. „Би свирнал јас на нив“, велеше вујкото Фром, „би свирнал и би ги отерал во мајчина им“, зборуваше вујкото и не се плашеше. Луѓето поради тоа и се причувуваа од него; зашто тоа не беше време кога можеше да се рече сè што се мислеше. Единствено така можеше и точно така постапуваше само вујкото Фром. Но сега тој остана сосема сам и беше тешко повторно да се чуе неговиот глас. Се чинеше дека со денови, со недели и месеци живее во молк. Сè таков во приквечерините ја напушташе својата куќа и непрестајно шеткаше низ градините. Можеше да се види така висок и црн, сличен на дрвјата, како со часови ги изминува градините. Беше тоа при крајот на февруари, во самиот почеток на пролетта. Во селото сè уште не беше дојдена пролетта. Најпрво низ градините задува топлиот југ и по цел ден и по цела ноќ потоа можеше да се чуе неговото шумно, растурено доаѓање. Од неговиот здив дрвјата одмрзнаа, испуштајќи мали, синкави пламенчиња. Тогаш се чинеше дека, ете, расцутеле градините, но тоа беше само мигновена измама, зашто потоа пламенчињата брзо се откинуваа од гранките и како метеори убиствено јурнуваа кон земјината површина. Насекаде наоколу снегот беше потресен од пламени експлозии. Тоа земјата ги отвораше своите закопчани гради, доаѓаше пролетта. Можеби затоа вујкото Фром толку често доаѓаше во градините. Таа пролет во Пасквелија почнуваше нов живот. Најпрво ги одградивме малите огради, потоа ги разурнавме плотовите, реката ја прогласивме колективна, ги урнавме межниците и меѓите, а во малите начичкани градини го донесовме првиот трактор за орање. Сè беше заедничко, колективно. Но старците, нашите дедовци и нашите татковци целата таа пролет не дојдоа во градините. Тие не можеа да го слушаат пискливиот плач на плотовите. „Нека го прават тоа младите“, мрмореа тие, „тоа е за нив, ние го одживеавме својот век“, така зборуваа и, се разбира, скришно ја пцуеја колективизацијата и целото свое будалесто младо поколение. А ние, немилосрдно ги уривавме оградите и дури сето тоа го работевме со ѕвонливи песни и пламени пароли на усните. 89 Понекогаш во тие денови кај нас навратуваше вујкото Фром. Кога ќе дојдеше вујкото Фром, како по некој договор никој веќе не се осмелуваше да запее некаква песна, ниту пак да изусти каква и да било парола. Вујкото гледаше во нас со некој жеден, светол поглед. Неиздржлив беше тој поглед на вујкото Фром. Од таа светлина на неговите очи ние ги наведнувавме главите кон земјата и како некои најлоши виновници сакавме да се прикриеме, да побегнеме, да побегнеме од тој поглед на вујкото Фром. А тој сè така непрестајно нè гледаше со своите запалени очи. Потоа ќе го чуевме неговиот глас. „Еј момчиња, каде е мојата Етја“, ќе речеше вујкото Фром, „еј, момчиња, што се случило со моето момиче“, прашуваше тој. „Каде ја испративте мојата Етја, зар никогаш нема да ми кажете“. Ние молчејќи продолжувавме да ги корнеме длабоко забиените колци од меѓите, а на сите рацете ни остануваа во земјата како да ги заробуваше снегот. Студот боцкаше во жилите. „Еј, момчиња, еј, добри мои момчиња“, повторуваше вујкото Фром, „зар цел живот ќе ме оставите сам“. Никој да прозбори, никој да крене глава, а дури и другарот Лако изгледаше целиот изгубен, иако тоа не смееше да биде со него, бидејќи тој беше секретар. Но сега сите бевме пометени, сите молчевме. Вујкото Фром ќе постоеше уште некој миг и потоа, не добивајќи одговор со оној ист чекор појдуваше некаде низ градините. Подгрбавен и сам. Одеше како да беше носен од ветрот, како да беше тркалан. „Каде е мојата Етја“, потоа доаѓаше неговиот глас, доаѓаше од сите страни на градините. Но ние исто така ништо не знаевме за Етја. Неа ја одведоа оној ист ден кога вујкото Фром беше исклучен од сите организации. Сигурно така беше, зашто луѓето потоа не се сложија и беа пуштени дома. Тоа беше седмата вечер откако луѓето беа затворени во училиштето. Ненаспани и изморени, човечките лица прилегаа на гламни. Нивните пожолтени и матни очи изгледаа поѕверени. И никој збор да изусти, никој да се помести од своето место. Седум дена. И за сите тие седум дена само оној неумолив глас на човекот од масата, но веќе и тој постана, само тој глас којзнае по којпат прашуваше: „Кој ќе се пријави доброволно во колективот“, прашуваше човекот проѕевајќи се на глас: Во училницата стануваше сè позадимено и лут мирис ги печеше очите на луѓето. Сигурно од нечистиот оревов лист што го пушеа луѓето. Во ноќта луѓето сосема не можеа да се распознаат. Сè што можеше да се забележи тоа 90 беа тие темни човечки лица со оревово горчливо жарче во устите. Пушеа и молчеа. Беше толку тихо, како луѓето да беа на погреб. Само повремено доаѓаше некакво студено и грозно потчкрипнување од масата каде што седеа претседавачите. Еден од нив, божем, со големо задоволство го чистеше својот револвер. Тоа беше седмиот ден. Седмиот ден, кога вујкото Фром го виде тој никаквец со револвер во рацете, е, тогаш не издржа. Вујкото никогаш не можеше да издржи, кога некој ќе направеше таква или слична работа. Ох, тогаш вујкото Фром беше вистински Фром. Се исправи од своето место, повисок отсекогаш, и со оној негов длабок и јасен глас рече „Ништо нема од ова, другари. Подобро луѓето да си ја гледаат својата работа. Тоа само ќе дојде“, така рече вујкото Фром, а луѓето тогаш ги подигнаа своите глави и потврдно кимнаа. Но овие од масата скокнаа брзо и енергично. „Што, Фроме“, рече Антоние Ашталко, секретарот на Околискиот комитет, „што, ти Фроме, предлагаш да го растуриме колективот. Тоа ли сакаш, другар мој добар“. „Нема што тука да се растури“, рече вујкото Фром и мислам дека се смешкаше, зашто вујкото Фром секогаш сакаше да се смешка, тој така зборуваше, „нема што тука да се растури кога уште ништо не сме направиле“, рече вујкото Фром, „а сосила не може ништо да се направи. Не може кога не сакаат луѓето“, така рече вујкото Фром, и уште додаде: „Луѓето не можат да се присилат“, потоа полека се спушти на своето место. „Фроме“; рече строго Антоние Ашталко, „знаеш ли ти што зборуваш Фроме. Тоа е гадна клевета, тоа е предавство, тоа е прокуда против нашата народна власт и против нашата светла Партија. Тоа е предавство, Фроме.“ Вујкото Фром сега повторно се подигна од своето место и сè така, не брзајќи, се упати напред, кон оние што беа на масата. „Ти другар Ашталко“, - рече вујкото Фром со нешто поизменет глас, „ти Антоние Ашталко, не зборувај така со мене. Јас само толку имам да ти кажам“. Другарот Ашталко не издржа, на неговото поднадуено жолто лице, слично на дуња, заигра некаква подбивна насмевка и скубејќи си го реткиот, скастрен мустак, рече: „Сакаш да ти простиме, Фроме“, рече тој со потсмешлив глас. „Не“ рече вујкото Фром, „нема што да се проштава“. „Предавник стана ти, Фроме“, потоа рече секретарот подавајќи го своето лице напред кон луѓето. „Предавник стана народен. Ја предаде Партијата. На дело ја изневери нашата Партија“. 91 „Не зборувај со таков глас“, повтори вујкото Фром, „не можеш ти со мене на таков глас“, рече вујкото Фром, а сакаше да му каже: „Еј ти, проклето копиле, Антоние Ашталко, те знам јас тебе добро, те знам јас уште од Кленоец. Убаво јас знам како се рани во ногата за да изостанеш од борбата. Го знаевме ние сето тоа многу убаво и сигурно ќе ти ја отпеевме песната ако не паднеа толку другари на Кленоец. Ти остана некаде во селата. Го знам јас тоа. И сè ти така - „Несреќен случај“, си спомнуваше уште вујкото Фром, како тогаш се правдаше Антоние Ашталко пред другарите. „Несреќен случај“, велеше со лажни солзи. „Те знам јас тебе добро за сето време, Антоние Ашталко, но тој тоа не го рече само придушено, одвај изусти: „Не спомнувај ми ја борбата, Антоние, не валкај ми ја Партијата“, рече вујкото Фром и се загледа право во секретаровите очи. „Ти ја предаде неа“, со исто таков придушен глас рече Антоние. Но во овој глас потоа се почувствува сила на секретар, тој вадејќи збор по збор затреште: „ја предаде, ја погази“, рече секретарот „таа тебе ќе те казни како секого што го казнува кој ќе посегне врз неа. Ќе те казни безмилосно“. Вујкото Фром сега пријде уште поблиску кон масата и сè така гледајќи право во очите на секретарот рече: „Мене партијата не може да ме казни, таа знае каков човек сум јас. Ти, другар секретар“, му рече вујкото Фром на Антоние Ашталко, „ти другар секретар, зборуваш многу од високо“, така рече вујкото Фром и се исправи пред него недофатлив во својата големина. Истата таа вечер вујкото Фром беше исклучен од Партијата, беше исклучен од сите организации и му беше одземена Етја. Ох, само како изгледаше вујковото лице додека секретарот ја читаше одлуката. Вујкото не издржа. Извика: „Луѓе, другари, браќа, другари комунисти“, рече вујкото Фром, „тоа не може така. Не може така да ме казни Партијата. Таа што ја носам овде“, вујкото Фром ја раскина својата кошула од онаа половина кај срцето сè додолу. „Луѓе, другари, комунисти“, повтори вујкото Фром, „подобро убијте ме, подобро изгазете ме отколку да ми го земете она што ми е најмило во животот.“ Во училницата беше глуво, беше проклето глуво и луѓето молчеа како црно тесто. Попусто вујкото го бараше нивниот поглед, го чекаше нивниот збор. Никој од луѓето да ја крене главата, никој да рече збор. „Та зборувајте, луѓе, речете нешто“, искажа вујкото со потивок глас, „та зборувајте, другари, речете што сторив јас. На кого сте удриле. Та што имам јас во животот освен борбата и Етја“. „Треба, најпосле, да нè оставиш, Фроме“, рече Антоние Ашталко. „Нема што тука веќе да се зборува Партиската дисциплина е света, а Етја - таа и не е твоја ќерка“. 92 „Моја е“, рече вујкото Фром, „и ако се обидете да ја земете, нема да ја дадам. Ако сакате донесете ја целата милиција и сите секретари, јас нема да ја дадам. Таа е моја ќерка“. Но Етја вистински не беше Фромова ќерка. Ама Етја не можеше да биде и ничија освен на вујкото Фром. А вујкото Фром и никого немаше друг освен неа. Кога се врати по војната, тој веќе немаше ниту жена, ниту деца, тој немаше никого од својот род. Тогаш ја најде Етја, онаа прва година по револуцијата, кога зафати голем снег низ полето. Вујкото Фром беше командир на народната стража и тогаш ја пронајде во снегот. „Таа ќе биде моја ќерка“, им рече вујкото Фром на луѓето, „таа ќе биде мое дете“. И навистина, Етја, остана со вујкото Фром и беше негова ќерка. А потоа беше одделена од вујкото и испратена во градот на некаков курс. Подолго никој ништо не знаеше за Етја. И можеби ќе ја заборавевме ако вујкото целата таа пролет не доаѓаше во градините и ако постојано не нè прашаше: „Еј, момчиња, што се случи со моето момиче, зар никогаш нема да ми кажете каде е мојата Етја“. Пролетта сè побрзо и посилно доаѓаше во долината. Тоа беше време на најголемите подготовки за пролетна сеидба. И само што имавме завршено со паролите. Ги испишувавме по ѕидовите со боја од црвена земја. Убави беа тие пароли и заносни и ние се топевме од среќа. Но таа пролет, една изутрина, сите тие пароли за сеидбата и колективот беа премачкани со сина боја и со иста таква боја беше испишано ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. Така пишуваше на сите ѕидови од куќите. И на задружниот дом. Луѓето одеа од ѕид до ѕид и читаа ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. А кога стигнаа до училишната зграда видоа како Етја, така мила и така ситна, подигнувајќи се на прсти највисоко што можеше, испишуваше ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. „Етја, еј, Етја!“ ја тргна гласот на другарот Лако. Но таа и не го погледна. „Еј, Етја“, рече тој, „сигурно оној стар никаквец така те научил“. Тогаш Етја се сврти кон секретарот и, подигнувајќи го своето мало тркалесто лице, баш по ништо таа ѓаволеста не личеше на вујкото Фром, но со оној ист негов глас, рече: „Не“, рече Етја, „никој не ме научил. Јас знам, Фром е мојот татко. Ете така да знаеш, другар Лако“, уште додаде Етја гледајќи во секретарот. Кога Етја сето тоа го зборуваше, на нејзиното лице се роди онаа позната насмевка што секогаш ја имаше вујкото Фром на својата лика. „Ете така“ повторно се чу непопуштливиот глас на Етја, „ќе останам јас со вујкото Фром, нека знаат сите луѓе во светот“, брануваше целото нејзино малечко, стуткано, одвај пркнато, премалено и слабо суштество, „ќе останам цел живот и ќе бидам негова ќерка“, очите како зракот на сонцето утринско ѝ светкаа и самата таа прилегаше на дел од тоа сонце што ѕвонеше над долината како големо, празнично ѕвоно. 93 „Ѓаволска“, рекоа луѓето загледани во неа, „како вистински да е Фромова... истиот Фром, господ да ја почува...“ Црвената боја на паролите и сината боја што доаѓаше од рацете на Етја помешани на ѕидот во изутрината расцутуваа во некаков непознат цвет. Можеби, пак си мислеа селаните, тоа е некој цвет што никне низ меѓите, во трњето... КАКО ГО УБИВ ДРУГАРОТ Збор станува за Павлета Иваноски и веднаш да ви спомнам дека никогаш и никого во животот не сум убил. Не, навистина тоа не сум го сторил ниту со Павлета Иваноски. Воопшто со него не се случи нешто слично. Ако Атанас Танески, исто така наш другар од детството, што го сретнав по толку години на една мала попатна железничка станица, ако тој ја зборуваше вистината, тогаш Павле Иваноски умрел од сосема природна смрт. И тоа во пролетно време, при крајот на пролетта. Само што почнувало летото. Но тоа беше, на крајот на краиштата, и сосема сеедно. - Значи Павле Иваноски умрел, - не можев повторно да не прашам, никако не можев да го прикријам својот ужас, својата неизмерна болка. Не верував дека толку многу може да ме погоди смртта на еден другар од детството, со кого, зборувајќи ја вистината, и немавме којзнае колку заеднички години живот. Мислам нешто друго ме печеше и уште ме пече исто така силно, и верувам, цел живот ќе ме следи тој бол, секогаш кога ќе си спомнувам за него. Со Павлета Иваноски се случија чудни работи. Поправо, не се случија никакви работи, освен што во сето тоа време од нашите најрани години, кај луѓето се роди некаква голема пакост и неразбирливост. Нашите татковци се закараа, луѓето се разделија, познатите веќе не се познаваа меѓу себе, соседите ја изгубија љубовта за своите соседи. Нешто слично, се разбира, нè опфати и нас децата. Но да почнеме од почетокот. Почетокот беше мошне значаен. Целата наша генерација беше родена во среќна година и тоа ќе си остане како историски факт. Барем колку што си спомнувам, а речиси, за сè како вчера да било добро си спомнувам, - ете, сосема така ни зборуваше нашиот стар учител Теофил Миронски. Можеби со тоа и нè потпалуваше да учиме малку повеќе, зашто ако кажеме отворено, добар дел од нас бевме утови. Никој ништо не разбираше, но никако не верувам дека нашиот стар учител Теофил Миронски тераше толку длабока политика со нас. Подоцна и самото време си покажа дека тоа е вистина и целата наша генерација како историска влезе во новите книги. Но за тоа што сакам да ви го раскажам, 94 сигурен сум дека нема ниту во една историја да сретнете. Има повеќе причини за едно такво премолчување, но ако веќе ѕирнеме повнимателно, тогаш останува една единствена причина, - случајот на Павле Иваноски не можеше да биде во никакви наши истории затоа што неговиот татко беше голем противник на народната власт и сè понатаму по ред. Ете во што беше работата. Всушност, оттаму вистински почна и нашиот расказ за Павле Иваноски. Во тоа време немаше училиште во секое село и ние децата од помалите места секојдневно моравме да одиме во централните. Ние што бевме родени во Климово имавме една вонредна привилегија, речиси, незамислива за тоа време. Се наоѓавме меѓу две централни и можевме уште да одбираме. Навистина до централното во Косел ни беше половина час краток патот, ама таму, се зборуваше, предавале млади учители до лудост заљубени во науката. Можеше тоа да биде и обична измислица, ама што имавме ние толку многу да си ја чукаме главата, кога веќе имавме сигурно место во Троилово кај нашето дедуле Теофил Миронски. Така сите ние децата од Климово го фативме патот за Троилово. Одевме низ полето, а тоа беше чудесно и толку многу, толку многу примамливо. Прекрасно беше да се минува низ тоа поле широко, ех, толку широко, дури ти се присторува дека една пролетна изутрина ќе станеш птица и ќе излеташ над него сè до оној крај откаде што езерото го покажуваше своето големо и сино лице. Ох, морате да признаете дека тоа беше ѓаволски убаво патување. Незаборавно убаво. Во почетокот сите одевме заедно и беше весело. Но потоа, откако нашите татковци се закараа за колективите и колјата, ние исто така неочекувано, како по инстинкт, како млади животинки, се разделивме на две групи. Едната што ја водеше синот на самиот другар Ајдинков Јоска се викаше народијата, во која, се разбира, ѝ припаѓав и јас, беше најбројна и најсилна. Со еден збор, набрзо народијата беше сè и насекаде. И во полето и во училиштето. Непријателите, како што ги викавме, беа само двајца, само толку, - и тоа меѓу себе исклучиво не се трпеа. Павле Иваноски, тој беше едниот и просто не можеше да замисли со Стоилко Поп Николов секој ден животот да си го дели. Најмалку по четирипати во денот, двапати на одење и двапати на враќање, тој од сè срце убаво го тепаше својот другар. Тоа нам, природно, ни одеше при рака. Еден помалку од непријателите, каква радост, каква победа, мислевме. Меѓутоа, причината што Павле Иваноски ете така се однесуваше кон Стоилко Поп Николов и што секој ден мораше да ги валка своите раце беше подруга, - поповиот син ако не беше тепан можеше да заспие на секој метар од патот. Просто како зрела круша се срушуваше на земјата и никој не можеше да го помрдне. Тоа го дознавме од Павле 95 Иваноски еден ден кога се враќавме и кога тој ужасно мораше да си ги измачи рацете. Кога го тепаше, ние во еден глас му довикавме: - Удри, посилно удри, - му рековме. - Не, - рече тој, - достатно е толку. - Зошто е достатно само толку, - прашавме скоро лутејќи се. - Толку колку за да не заспие, - рече Павле Иваноски со тажна насмевка. - Таков е тој, голем спанко. Ние прснавме во смеа. Тоа навистина ни беше чудно и неверојатно. Павле Иваноски тогаш сосема сериозно ни рече: - Мислите дека лажам... но гледајте, - додаде тој, - бројте до дваесет и веќе ќе легне. И не излажа Павле Иваноски. Шеснаесет, седумнаесет, осумнаесет и сонот го легна поповиот син. Како капка падна на земјата. - Ако го оставам тука, - потоа рече Павле Иваноски, - никогаш нема да се разбуди. Мравките ќе го разнесат. Но тој не го остави. Се наведна над својот проклет другар и како мрзливо магаре почна да го влече за уши. Стоилко имаше неверојатно долги уши. Сигурно тоа беше дело на Павле Иваноски, но ако ја зборуваме вистината, тој беше до ужас намачен со својот неподнослив другар. Сигурно, ми светна еден ден во главата, сигурно тој, Павле Иваноски и на секој друг така би му помогнал. Таа беше будалеста мисла што ме удри в глава и што така незадржливо ме привлече кон него, в час ме оддели од народијата и нашиот водач Јоска Ајдинков. Таков никогаш не може да биде Јоска, мислев во себе, длабоко и скришно. Гледате како всушност се роди нашето пријателство со Павле Иваноски. Во фантазијата, тоа беше само фантазија. Таму тоа се роди. Иако никогаш не се одделив од својата народија, јас веќе секој ден почнав сè посилно и посилно да живеам со Павле Иваноски. Достатен беше само еден поглед, едно скришно намигнување и сè беше добро: за сè совршено добро се разбиравме. Не знам и сигурно никогаш нема да знам од каде дојде таа сила во нашите мали срца што толку многу нè соедини без збор, не можам да разберам кој зрак од сонцето ни ги соедини очите, која тревка од полето ни ги отвори сите жили, ни ја разбрани сета крв во нашите нејаки слаби тела. Не, тоа никогаш нема да го знам, но тоа и не беше најважното. Единствено беше тоа големо пријателство, тој голем другар Павле Иваноски. Тоа беше по учебната година во летните месеци. Сега наместо в училиште, со задружниот добиток одевме на пасење во полето. Исто така и добитокот ни беше разделен на две групи. На едната страна колективниот, 96 а на другата волињата на Павле Иваноски. Оставен сам, тој изгледаше бескрајно тажен и оддалечен од сè наоколу. Така тој секогаш мораше да биде подалеку од нас, некаде настрана. А тоа сигурно тешко го поднесуваше. Не еднаш во тие пеколни, пусти денови го гледав како улаво лунѕа низ полето барајќи пат за да ни се приближи, не еднаш ми доаѓаше на глас да го викнам, но тоа никако не смеев да го направам зашто злобата од нашите стари во нас роди тешка болест. Ни го зеде и гласот и срцето. Еднаш, сигурно веќе не можеше да издржи, не слушајќи ги сите наши опомени, го пресече полето и право тргна кон нас. Седна нешто подалеќу од нас, сосема мирен и со чудно насмеани очи, имаше големи зелени очи и сè така непристојно чешкајќи си ја истрижената глава, слична на стрништето, нè гледаше постојано и нешто мрмореше, како да молеше да го примиме. Но тоа не беше можно. Народијата набргу се собра на дадениот знак од нашиот водач Јоска Ајдинков и реши да се протера. И сето тоа падна да го направам јас. Не можев да одбијам, но исто така никако не можам да си спомнам како дојдов до него. Само пред час толку многу сакав да бидеме заедно, еден крај друг, а ете сега таа блискост ме уби. - Оди си, - му реков гледајќи во земјата. - Не можам, - рече тој доверливо и чинам ако тој не беше Павле Иваноски, ќе се расплачеше. - Не можам веќе сам, - прошепоте. Се вратив кај мојата народија и им реков: - Не може, тој не може... - Што не може, - ме праша Јоска. - Не може, тој не може... - Што не може, - ме праша Јоска. - Не може веќе сам, - реков. - Тоа не ни е грижа, - рече Јоска, - тој не е наш. - Тој не е наш, - рекоа другите. Се вратив и му реков: - Ти не си наш, треба да си одиш, - пак не гледав во него, но толку убаво знам како ме гледаа неговите очи кога ги чу тие зборови од мене. - Нема да си одам, - рече тој решително и неочекувано ме собори на земјата. Ми ја зеде главата во своите силни раце и со придушен глас праша: - Зошто ме терате? Никако не можев да му објаснам. А веќе беше и доцна. Мојата верна народија кога ме виде на земјата под непријателот наш, јуначки јурна под 97 командата на Јоска Ајдинков. За миг подоцна како претепано куче се прпелкаше малата прилика на Павле Иваноски среде боцливото и темно стрниште. Сè уште ми се чинеше како доаѓа тој лелек од полето. Не, не верувам дека тој плачеше од нашите тупаници. Зашто, кога си одевме, со сосема јасен глас ми дофрли: - Ме уби, Трајане Илиески, ме уби... Ох, мајко моја, ќе умрам, зошто ме уби... А јас навистина на него не ставив ниту прст. Но сега, по толку години, сега кога дознав за неговата смрт, колку тоа и да е глупаво и наивно, никако не можам да се ослободам од таа помисла дека можеби сум го убил својот другар. Сè така понекогаш мислам кога ќе видам поле, - зашто навистина полето беше толку широко, толку широко... и пусто. ПЕПЕРУГА СО ЗЛАТНА ПРАВ Сигурно јас бев најслабиот човек во целиот наш крај, најслабиот и најзаљубениот од сите момчиња во долината. Ама братучед ми Лем беше уште послаб од мене, тој сигурно беше најслабиот човек во целиот свет. Најслабиот во целиот свет и најзаљубениот од сите момчиња во светот. Лем беше најзаљубен во сите континенти. А веќе кога почнавме да раскажуваме, тогаш да ја речеме целата вистина, - Лем братучедот Лем, беше малку и неразумен, кога тој ќе се вљубеше, тогаш немаше спас. Тогаш тој сè можеше, не ретко си го забораваше и своето име, забораваше оти е маж, о господи, забораваше на честа од целото наше колено, сè фрлаше под нозе понесен од својата љубов. Од него веќе од поодамна дигнаа раце сите, сите од нашиот род. И стриковците и вујковците, не го сакаа дури и другите братучеди, речиси, остана уште со мене од целиот наш сој. Беше сосема сам. И заљубен. Ох, заљубен, слободно речете луд. Сосема изветреа братучедот Лем, беше заљубен како ѓавол. А барем еднаш да се заљубеше и толку, еднаш да беше среќен со својата љубов. Господе, колку пати морав да се црвенам поради Лемовите чудни постапки, поради неговото безумно заљубување. Никогаш не се сврзуваше за некоја слободна девојка, се разбира, за некоја девојка што ќе биде наша прилика, туку тој секогаш ќе запнеше за нешто неможно. Не еднаш здивов ми застанувал кога Лем ќе се вљубел. - Лем, - не еднаш му велев, го советував, - остави ги Леме лудориите, тоа се туѓи девојки. 98 Лем како Лем, ем на нозе не може да стои, ем во најголеми битки запаѓа Се смешка. Не ме слуша. И сега гледам како му болскаат големите, чудните сини очи слични на пролетното небо по дожд, по бура. - Будала, братучед, - говореше сè така позасмеан, летнат, како постојано да беше на небото, а не долу на земјата, - будала, братучед, - ќе речеше, - сите девојки се наши, - зборуваше заљубен до гуша. Беше непопуштлив. Силен. Голем. Ех, Леме, Леме, братучед Леме (господе, колку години имавме), каде си сега момче - во рајот или во пеколот? Сеедно, тоа беше последната и најголема Лемова љубов. Вечно. Девојчето се викаше Арна и беше привлечна како пеперутка. Брак, синот на стрико Брак, чија беше, точно така и ја викаше - пеперутка. Оттука почна сè, не, се замеша братучедот Лем, не пеперутка, туку пеперуга со златна прав на крилјата, царица на пеперугите, самовила. И тој веднаш раскажа цела приказна за пеперугата со златна прав на крилјата. И, за чудно чудо, во тоа мораше да се верува, во тие глупости на братучедот Лем. Треба ли да ви спомнам каква прилика беа Арна и Брак на стрико Брак! Сите од нив очекуваа нешто радосно, убаво, какви и што беа убави, најубави. Се колнам, ќе имаше од нив сè ако не се замешаше братучедот Лем со својата пеперуга со златна прав на крилјата. Што се случи, како се случи, еден господ ќе знае, ама Арна излуде по Лем. Можете да замислите што значеше тоа за Брак, еј, за Брак, за кого умираа сите селски убавици од околијата, тоа за Брак беше куршум в чело, гром од ведро небо. Кутриот Брак, пропадна в земја, немаше живот. Не знаеше каде да оди, што да работи никој не знаеше што да мисли. Немаше што да се мисли. Братучедот Лем беше вистински скот. За Лем дури и јас немав веќе никакво мнение, по овој случај еднаш засекогаш се покаравме. - Скот си Леме, - му реков в очи, еден братучед помалку во животот. Лем како Лем, како секогаш беше во воздухот, сината насмевка во очите му се стопуваше со небото, целото небо беше во неговите очи, се смееше тихо, копнежливо, ги береше рамениците од тага поради нашата разделба, - но тој беше вљубен, љубовта можеше од сè да го раздели. Ех, Леме - Леме, братучед Леме, последен, најзаљубен во целото човечко племе. Проклетство! Проплака долината од братучедот Лем. И големо и мало се жалеше од Лем. Сета работа се покажа посложна, заплеткана до немајкаде излезе Лемовата љубов. Сите се исплашија, сите од ред. Та Лем можеше да ги собере сите девојки од долината како зрели плодови да си ги стави в пазуви со оние будалски приказни за пеперугата со златна прав... Проклет да бидам, 99 ако некој знаеше каква беше таа пеперуга, Лемовата пеперуга со златна прав. Мораше да се одржи конференција заради Лем, не се можеше повеќе така Лем на сите им дојде на нос. - Што има во тој ѓавол, Лем - ги прашавме девојките. Девојките само името негово што го чуја, дланките на лице си ги ставија на устите, - Лем, Лем, - шепотеа, летаа, пеперуги стануваа. - Лем не е ѓавол, - рекоа девојките. - Сте полуделе, девојчиња, - им се заканивме. - Внимавајте што говорите! - Не сме полуделе, - се правдаа девојките, - Лем не е ѓавол. - Што е тој, - прашаа сите момчиња. - Што е Лем? - Ех, - издивнаа девојките, - Лем е нешто друго... - Што друго, проклет да бидам, ќе излудеа сите момчиња, - што можеше да биде Лем? - Не се објаснува, момчиња, - рекоа девојките, - не се објаснува тоа така... Тие повторно почнаа да го шепнат Лемовото име. Лем, пеперуга со златна прав на крилјата, пеперуга царица меѓу пеперугите, чинам мрмореа девојките или нешто слично, момчињата со ококорени очи гледаа во нив, - другарот Лако одвај најде сили за да праша: - Што ви е, девојки, здрави ли сте? Девојките не слушаа, девојките беа во воздухот, девојките беа високо во небото. - Можеби се маѓепсани, - шепна Брак, - ох, девојките се маѓепсани, - помисливме, девојките беа разболени, си ги подгризуваа усните изговорувајќи го Лемовото име. - Ех, Леме, братучед Леме, каде си сега, во рајот или во пеколот, - сеедно, девојките се растопија како утринска капка изговорувајќи го твоето име, мед од устата им капеше. Пеперуга со златна прав на крилјата им леткаше во очите. - Лем, - рекоа девојките, - Лем е вистинско момче! Сите занемевме, никој не веруваше дека толку ги заслепил ѓаволскиот Лем. Некое од момчињата со слаб глас рече: - Зборувајте, девојки, што е Лем, што е тој скот над скотовите! - Лем е сè, - рече една од девојките. - Тој може сè... 100 - Што може уште - прашаа момчињата одвај додржувајќи се да не прснат. - Сè може, - рекоа во глас девојките, - Лем е сонце, Лем е ветар, Лем е сре... - Доста, - им заповеда другарот Лако на девојките, тие не умееја да запрат штом еднаш ќе почнеа да говорат за Лем. Потоа побараа да влезе во записник - Лем ги маѓепсал девојките, Лем е сè, сонце, ветар, пеперуга со златна прав... - Што сега, - прашаа момчињата, - тој сите ги маѓепсал, - како да се спасиме, - рекоа сите. - Напред, рече другарот Лако, - мораме да го пронајдеме, мораме да се спасиме. Сите појдовме по Лем. Напред одеше Брак, зашто тој најубаво ги знаеше сите дупки на Лем и Арна. По патот ги собиравме сите камења. Ги наполнивме џебовите со камења. Појдовме најпрво низ полето, меѓу житата, Лем можеше да се претвори во семе, во клас, во зрно, тој можеше во сè да се претвори. Го изминавме целото поле, секоја бразда, изгазивме толку млади посеви, а братучедот Лем не го пронајдовме. Можеби се сторил птица, ја сторил и девојката птица, излетале. Но сега или никогаш, рековме, мораме да се спасиме од Лем, продолжуваме да го бараме насекаде. Лем беше во лозјата, загледан во високото небо ѝ зборуваше на девојката за пеперугата. Тоа беше крајот на приказната. Слушавме, улавштини говореше братучедот Лем. - Ти си најголемиот лажливец на овој свет, - му рече другарот Лако, - сакаше да го посрамоти пред сите. - Ти измислуваш, момче, - му дофрли в лице. Лем не се помрдна од земјата, како да беше сраснат со неа, ни со едно око да погледне во нас. Не нè слушаше. Не нè забележуваше. Гледаше во небото и ѝ раскажуваше на девојката за пеперугата со златна прав. - Ќе сакаш ли да признаеш, Леме, - му рекоа момчињата, - ќе признаеш ли дека измислуваш, - му се заканија со камењата. - Признај Лем, - го замолив, го навикав на име, - признај, тие ќе те убијат. Но и сега Лем не се сврти; тој сè така гледаше во небото, во облаците. - Потоа што се случи со пеперугата, - го праша девојката. - Се стопи, рече Лем, - се претвори во капка роса... - Што се случи со росата, - пак праша девојката. 101 - Се стопи, - одговори Лем, - и росата се стопи. - Во што се стопува росата, - не издржа девојката да не праша. - Во земјата се стопува росата, - одговори Лем, - и од земјата станува топла. Потоа се сврти кон девојката, ја зеде нејзината убава глава и нежно лицето и го положи на меката топла земја. - Топла е, - шепна девојката, - о, колку е топло, Леме, - девојката се впи во него силно, цврсто како лозата што се залепува за земјата, како сè што се залепува на земјата, - о, колку е топло, Леме, - не престануваше да му шепне на уво, - топло е, - липаше, сраснуваше со него, стопувајќи се и самата како капка роса. - Ја маѓепсал, - рече Брак. - Ја маѓепсал, - рекоа сите момчиња вадејќи ги камењата. ем нежно, мило ја љубеше по ластарестиот врат, таа силно го гушкаше и притоа, не престанувајќи да му говори нешто кое никој не можеше да го чуе, да го разбере. И Лем нешто ѝ говореше на девојката, нешто за топлината. Нешто исто така што не може да се знае ако тоа не живее во човекот. Од тие зборови девојката сосема се впи во Лем и остави тој да ја љуби насекаде. - Убав мој, златен мој, - уште мрмореше девојката. - Гледате, - рекоа некои од момчињата, - таа е земена, маѓепсана, не знае што говори. - Да го врземе, - предложи некој, - тој е маѓепсник. - Може да избега, - рече Брак и прв фрли камен. Дури тогаш Лем се сврти кон нас, погледна во камењата и рече: - Што сакате, - праша вадејќи го Браковиот камен од главата. Беше опколен од сите страни. Заграден со камења. И не чекајќи на нашиот одговор, тој почна пак така ѓаволски да се смешка, слично на небото во пролетно време, се смешкаше додека не го соборивме на земјата. Девојката дури тогаш се разбуди од убавиот сон. Таа беше сплеткана меѓу лозите, земена од земјата. Стана и не премислувајќи се низ камењата излета пред Лем. Но тој веќе беше паднат, лицето му беше на лозите, се чинеше ги љубеше. На усните, како црвен цвет да му расцутел, сè така се смешкаше. - Леме, - го навика девојката со оној ист глас од пред малку кога му шепнеше, - Леме, - му рече, - Леме, што стана со топлината, - го праша 102 девојката. Потоа му го зеде лицето во своите раце и тихо, најтихо што можеше изусти: - Што стана со топината, Леме, каде отиде топлината... Лем беше нем. Лем не отвори уста. Девојката пак ја врати неговата глава на земјата. Стана. Со троми чекори како таа самата да беше изубиена од камењата појде кон нас и со тивок плач што ѝ идеше од срцето праша: - Што стана со топлината, каде појде топлината, - нè праша. Никој од нас не знаеше да ѝ одговори. Назадечки почнавме да се враќаме. Да бегаме како крадци. Да се искриеме во ноќта. - Гадови, - липаше девојката, - што стана со топлината, каде појде топлината, - проколнуваше. ОРДЕН Пасквел, сигурно е најубавото место во нашата долина, но зборувајќи ја вистината, тоа не е крај за приказна. Толку е далеку од целиот свет. И од најблискиот пат треба да се изминат многу километри додека се стигне до селото. Но, сега и тоа веќе не постои. Вујкото Ноер Левкоски, рече Пасквел, драго мое внуче, отиде по ѓаволите. Умре нашата Пасквелија, мило мое пиленце. Кутрата Пасквелија. А раѓаше такви соколи. И мажи и жени само добриот Бог какви што може да ги посака. Тоа ти беа вистински луѓе. Ете, просто да им биде на нашите соседи Девиевите, стрикото Назер, вујкото Ластер Трајчески, е, тоа ти беа мажишта. А, да ја зборуваме вистината, само каков свирач беше вујкото Фром. О, јас се обложувам дека таков чудесен гајдар не ќе се најде далеку од долината. Можеби ќе речете, ех, свирач, и уште, гајдар, но не е сосема така. Добрите светци нека ме казнат ако вујкото Фром не беше нешто како гром. Но, ете, пошол и вујкото Фром. Сите, сите отишле од Пасквелија. Сега сигурно наоколу нараснала шума. Можеби птиците слегле од планината и се вселиле во топлите гнезда на луѓето. Можеби се исушиле и пасквелските лозја. И лозјата се како луѓето. Напуштени, тие бргу се исушуваат. Сигурно опустеле малите лозјени огради горе на ритчето. А веднаш долу беше долината Целата зелена, се разбира во пролет. Всушност за тоа сакав и да ви раскажам. Тогаш беше пролет и целата долина беше зелена. А можеби беше крај на пролетта и не беше зелена долината. Не, можеби навистина не беше сè така, но вие морате да ми верувате дека лисјето го допираа небото и тоа потреперуваше со зелена боја. Тогаш и сите предмети наоколу ја добиваа таа златнозелена боја на сонцето и лисјето. Не, можеби навистина не беше сè така, но разберете, ѓавол нека ме однесе, мене сè така ми изгледаше. Јас бев вљубен. 103 Да, просто човек се вљубуваше, сеедно какво беше времето. А јас врашки глупаво се вљубив, пропаднав целиот, другари мои добри. Ох, тоа ти беше љубов... Ѓаволска љубов, се вљубив во кметовата ќерка Итрина Исаилоска. Господ да ме столчи и мене и неа, во какво време тоа се случи. Не, тогаш се чинеше дека воопшто нема време. Целото време беше претворено во конференции. Толку брзо изминуваше и оној мал украден дел од денот. Додека се искачивме до лозјата, а уште скришно како зајаци, зашто тоа беше приквечерно време и можеше секој да не види, и само што би седнале на земјата, - ете го часот за на конференција. Насекаде наоколу се довикуваат момчињата и девојките потпевнувајќи некоја нова ударничка песна. Мојот помал брат непрестајно потсвиркува и со треперлив глас ме довикува. Ах, тој глас и таа свирка. За малку што не го замразив мојот помал брат. Неговото проклето потсвиркување и тој глас на Итрина Исаилоска. Човек како во пламен да живееше. - Си одиш ли, ангелче мое, - тивко, придушено шепна Итрина. Ех, тој глас, луѓе мои добри, не си спомнувам за таков глас. Тоа ти беше нешто како реката што светкаше долу во долината целата растреперена и запалена на приквечерното сонце. Таков глас имаше мојата добра Итрина. - Си одиш ли, - шепна таа - си одиш ли, ждребе мое питомо, -зазбивано зборуваше Итрина испружена среде разлистените лозја. Е, луѓе, луѓе, а земјата топла, толку топла што дури и гори. Никако човек од тој пламен да ги отвори очите за да погледне наоколу. Сè се испревртило наопаку. Само тој глас на Итрина е толку гласен и нумолив. - Остави, Итринке, - мрморам јас, - остави душава не разранувај ми ј. Тоа ти не го разбираш. Морам да појдам. - Несреќа, - вели таа и одронува бели цутови од очите, а со едната рака полека ја откопчува блуската. - Несреќа, несреќа, - шепоти таа. - Јас сум голема расипаница, Аргилче Петрониески, јас сум големо проклетство, никој мене не ме сака. Ѓавол сум јас, балкане мој. Сите бегаат од мене. - Не, не, - ја утешувам наведнувајќи се над нејзиното високо чело. А се наведна ли човек над Итрина, куче да сум, ако целиот не падне. Човек просто ја изгубува глават. Се стопува. - Еј, Аргилче, секретарот, секретарот, другарот Леунко, - доаѓа преплашениот глас на помалиот брат. Та побрзај, глупав. Побрзај, секретарот. Ех, многу добро, секретарот, помислувам, а крупни капки пот ми го облеваат целото тело. Студени морници ми поминуваат низ жилите. Та тоа 104 секретарот, другарот секретар, си спомнувам, а пред очите се појавуваат магли и страшни слики. На што и да помисли човек, каде и да погледне - сè тој - другарот секретар. Другарот Леунко со неговото поднадуено и небричено лице. А нос прав и сериозен. Но тоа, секако, и не беше важно. Очи длабоки и темни. Сигурно сосема малку спиеше другарот секретар. Тоа мора да се признае. Поглед остар како сабја. Сè би исекол пред себе. Поглед како челичен меч. А глас толку јасен и гласен. Глас неумолив. „Хм, да се провериме, другари... Да се поднесат и извештаите по сектор еден, пет, осум, тринаесет... Другари, да проанализираме. Другари, точка разно: - Кметовото магаре во здружената пченица - небудност. Да се самокритикуваме. Да се самокритикуваме“, повторува другарот секретар и потоа замолчува како камен и со студен поглед гледа од еден кон друг, гледа и прободува со неговите мали коси очи. Чиниш тој знае сè, ништо не може да се прикрие од тој враг. - Да се самокритикуваме, - вилиците се поместуваат од своето место, но збор никако не излегува однатре. Сакав јас уште веднаш да им раскажам за сè, но кога човек ќе го сретнеше тој поглед, тој страшен поглед, другари мои, тогаш ништо паметно не можеше да се смисли. Тогаш сè се испреплеткува, сè се претумбува, сè станува неразбирливо. Како ли беше? ...Беше тоа за време на големите празници. По младинската задача бев определен да вардам во црквата кој сè ќе намине за да се провериме колку сме ѝ верни на линијата. Ги набљудувам сите присутни и најлуто ги пцујам во душата. Сите го кријат погледот од мене, да, предавниците немаат чисто лице. Се чини дури и самиот бог се наоѓа во многу тесно. Но, нека повели ако има таква смелост, помислувам важно ѕиркајќи лево-десно низ црквата со подигната глава. Но таа, Итрина, ѓавол нека ја однесе, како да не сакаше да знае за сето тоа, - јас еднаш погледнувам кон неа, а таа трипати. Јас се муртам, а таа се смешка толку благо и толку топло и ме гледа точно в очи. Пропаст. Таа уште и со прст се заканува и полека се приближува кон мене. Вистинска пропаст, помислувам отстапувајќи во темниот агол на црквата. Заборавам на директивите и со најтивок глас ги молам светците да ме избават од тоа проклето момичиште. Но таа сè така топло и толку благо се смешка, со своите заискрени очи. - Не, Итрина, не, кметово девојче, шепотам, далеку е твојот од мојот пат. Никогаш тие не ќе се сретнат. Готово е вашето, вие гадови, вие убијци, мислам, а сепак толку ми е мило да погледнам во тие светли, зелени очи. Рацете, де едната де другата, ми се згрчуваат, гледам јас дека сакаат тие да се допрат до нејзината густа и светла коса што мириса на сончогледово семе. Помислувам дури и косата да ѝ ја изгризам. Но зар 105 може, добри другари, всушност коса да се гризе? Но, ете, и тоа е можно. Каде да се појде?... - Така ти, Аргилче, - ме тргнува нејзиниот глас, - така ти, значи, почна да веруваш во бога. - Знаеш, другарке, - велам јас, кашлам за да се исправам, за да докажам дека е тоа грешка, дека таа не е никаква наша другарка и дека таа сето тоа не го заслужува, та затоа почнувам збор по збор да цедам: - Ти, Итрина Исаилоска, немаш што да разговараш со мене. А тоа што сум в црква и тоа не е твоја грижа. Човек секогаш може да се премисли во животот. - Ах, да, - вели таа, - човек понекогаш се премислува. Човек вистински понекогаш се премислува во животот, - вели таа и одвај во дланката ја крие насмевката што ѝ се откорнува од градите. Лисица е таа, вистинска мала лисица. Но и јас не бев непоткован. Другарот секретар за овој случај добро ми ја изнаполни главата. Знаев напамет што да ѝ кажам. Сè добро. - Господ е контраш и народен пљачкаш. Господ е кулак и арамија. Долу приватна сопственост, долу господ. Ах, сето тоа јас убаво го знаев, иако, признавам, кога ги изговарав тие зборови, сепак, срцето ми се потстенуваше. - А зошто ти, Аргилче, не се молиш како другите луѓе, - така вели Итрина и ми намигнува де со едното, де со другото око. - Јас тоа по своја природа, - мрморам збунет и изненаден од ова прашање. Очигледно дека не бев подготвен за вакво прашање. - Ја знам јас твојата природа, - вели Итрина, така вели и се приближува тивко како мачка. - Знам јас, ангелче мое, - шепна Итрина со запален глас. - Сè јас знам. - Ах, Итрина Исаилоска, - мрморам јас берејќи ги рамениците и довикувајќи ги со најмолежлив глас сите светци да ме спасат од ова проклето момичиште. - Господи златен, света Петко, мајко мила, Исусе Христе, Свети Петре и ти, добар Свети Клименте, спаси ме од кметовата ќерка. Амин. - Но светците како да беа решени да се одмаздат. Никој ниту со око да трепне. Немајќи каде да појде, човек мораше да падне на нејзините јадри гради... Така тоа почна, другари мои добри, и веднаш потоа посакав да бидам мртов. Ги изневерив јас другарите, никаквец станав. Проклетник и предавник на линијата. Но како сето тоа да се рече, како да се погледне во тие очи на другарот секретар. 106 „Да се самокритикуваме, да се самокритикуваме“, само тој глас тежок како олово паѓа од сите страни. Удира тој глас по чело, по глава, насекаде удира и корне сè. Еден ден, како куче да лаам, ако тој ден јас добро не се самокритикував. О, тоа ти беше самокритика! Добрите другари почнаа да плачат искрено и од срце, а другарите со најпламени зборови ме оправдуваа и сите ми честитаа прегрнувајќи ме. - Победата е наша, победата е наша, - викаа другарите. Трајче Петлески првпат тој ден отвори уста и целиот возбуден рече: - Другари, јас, Трајче Петлески, од сè срце предлагам на другарот Аргилче да му се додели орден. Орден, другари, - рече момчето и залипа на глас. Ох, тоа ти беше среќа, тоа ти беше живот, тоа ти беа другари. Господ да ме смачка ако јас потоа најгордо со орденот не се чепорев секој ден во долината. Ѕвечи орденот на моите гради, а срцето радосно поттупнува. Тоа беше среќа, вистинска среќа беше тој орден на градите. - Добро ли ти е сега, - еднаш ме пресретна Итрина и така ме прашува. - Добро ли ти е сега, другарче Аргилче? - Добро, добро, - велам јас со подигната глава и не застанувајќи крај Итрина. Изминувам тупотливо, а орденот гордо ѕвечи на градите. - Чекај, - вели Итрина со зарипнат глас, - се исповеда ли за сè, - вели таа и ги поткасува усните. - Се исповеда ли за сè, ти Аргилче? - Да Итрина Исаилоска, - реков преправајќи си го гласот. - Реков за сè и сега признавам, многу ми е полесно на душата. Сега се чувствувам како човек. Душава ми пее... - Полесно ти е на душата, - вели Итрина, а од устата ѝ блика крв, - полесно, а? Фуј, - рече таа и почна да си го гребе лицето, - фуј, проклет ѓаволе, - сака да си ги откорне градите. - Фуј, колку бев будалеста, мајко моја, - вели таа и липа на глас, како можев да оставам со прст да ме пипнеш ти... Фуј, ќе се убијам, мајко моја... Така вели Итрина и како поулавена трча низ лозјата. Ги крши младите расцутени лозја и удира со главата во земја Потоа станува и кикотејќи се вели: - Еве на, - така вели и го подигнува фустанот, ги покажува своите убави здрави нозе. - Еве на, - вели таа и се штипе по нозете. - Сега ќе појдам кај војниците и ќе им легнам в шинел. Ќе им легнам, мајчице моја, фуј, ќе им легнам. Така вели Итрина и непрестајно липа. И тромаво и тешко потоа појдува кон долината Се превиткува кон земјата како да е ранета некаде кај 107 слабината. Се чини дека секој миг ќе се струполи. Но таа појде и никогаш веќе не се врати во нашата долина. Беше тоа приквечерина и веќе луѓето се довикуваа за да појдат на вечерна конференција. Одев скришно по најдалечниот пат за да не ги сретнам другарите. Можеби се плашев да не ме чујат како и јас плачам. - Што така ти на глас, - ме тргна другарот секретар раширувајќи ги своите темни, танки усни. - Јас така, - промрморев, - јас така, другар секретар, измислувам песна... Песна за самокритиката. Така од силни чувства, - велам и бргу ги бришам солзите. - Ох да, - искрено рече секретарот, - тоа е добра работа. Песна за самокритиката, - повтори тој и се почеша по тилот. - Да, тоа навистина би било прекрасно... Песна за самокритиката. Потоа силно, другарски ме прегрна и исправено гордо и смело појдовме на вечерната конференција. По целиот пат пеевме некаква песна за победата. ЛЕГЕНДА ЗА СМРТТА НА СЕКРЕТАРОТ Однекаде повторно дојдоа дождовите. Од онаа страна, откаде што доаѓаа дождовите, земјата се корнеше. А доаѓаа од сите страни, доаѓаа како поулавени, како бесни. По цели денови и по цели ноќи тешки води удираа врз нездравото тело на земјата. Се причинуваше дека некој мрднат океан се тркала низ небото, се чинеше дека земјата се отвора, оди кон езерото, земјата се губеше од виделото. Се помешаа предметите и водите, - насекаде наоколу плискаа матни бранови. Седум дена и седум ноќи не престана дождот. Целата долина беше затворена од тие силни и црни дождови, никој веќе не можеше да излезе надвор од селото. Со денови, со ноќи луѓето остануваа заробени меѓу матните води. Луѓето како да беа на прогонство. Четириесет и еден ден ќе се мачи времето, важно рече селскиот епитроп другарот Пипиле Крстаноски, четириесет и еден ден, а потоа сета земја ќе се отвори и ќе нè голтне. Некои од луѓето се молеа, некои пак пцуеја. Едни ја пцуеја партиската, другите бога. Гласот на другарот Ајдинков од околиското ги замолче. Започна погребот. Го погребуваа духот на другарот Тацко Настејин 108 секретар на месно-партиската во Пасквелијата. Духот му беше приложен на кадифе и уште накитен со неколку ордени од борбата. - Каде е телото, прашаа луѓето, каде е телото на другарот Тацко, доаѓаше гласот на народијата од сите страни. - Не се знае, рече епитропот другарот Пипиле Крстаноски, го зеде водата. Така му беше пишано. Господ му плати за неверата негова. Луѓето пак не веруваа. Рекоа: - Да се каже сè што станало со другарот Тацко, велеа луѓето. Истиот ден кога го погребуваа духот на другарот Тацко, беше составена тричлена комисија за да испита сè до крајност во животот и историјата на другарот Тацко. Најпрво беше отворена архивата на месно- партиската и таму беа пронајдени сите записи на другарот Тацко. Беше тоа по новогодишните празници, на единаесеттиот ден од месец јануари. Кај нас во месно-партиската да поразговараме. Другарот Нелко Трипуноски, народен магационер, а самиот како член во комитетот, заедно со другарот Алексо Степаноски, нашиот претседател на задружната, исто така член на комитетот и кандидат член во околиското, во врска заедно, на единаесеттиот ден од месецот јануари, кога ја делеа пченката од народно име, ја испоганија нашата граѓанка Илинка Босилкоска, поконкретно, мајката наша народна. Во магацинот, на купот пченка, што беше леб за луѓето. Другарката Илинка Босилкоска веќе седум дена доаѓаше по пченка и секој ден попусто чекаше од утро до мрак. Но бидејќи времето не беше најдобро, бидејќи почнаа снеговите, бидејќи се изгуби виделото, а и секаква дивина почна да се јавува, жената во целост не издржа. - А што Алексо Степаноски, братко мој, вели женичката, зошто ти, другар мој, не ми даваш малку пченка за дечињата како што е по ред. - А зошто пак да ти дадам, вели другарот Алексо Степаноски, дуејќи се како целиот свет да е во неговите раце. И уште ја премерува женичката од глава до петици. - Зошто пак да ти дадам, повторува, се смешка, намигнува де со едното, де со другото око. - Да ми дадеш, вели жената, да ми дадеш, другар мој, зашто е така по законот, дечињата ми се гладни. - А така, вели Алексо Степаноски, ти сè по законот, зборува и ја затвора вратата преку носот на Илинка Босилкоска И уште подвикнува: - Граѓанко, Илинко Босилкоска, ги знам јас тие приказни, секој само за себе, секој сака 109 да ја голи нашава мајчица револуција, а тоа, граѓанко, прво и прво е незаконско и противнародно... Линијата не дава така, да си знаеш, Илинка Босилкоска, вели другарот Алексо Степаноски, и си оди пеејќи на глас некоја пролетерска песна. - Чекај, му довикнува жената и го задржува, чекај, за господ еден, не оставај ме вака... Седум дена чекам, се мраморосав. На седмиот ден, кога од северната страна се појавија црвени секавици и кога се раскрвави целата земја, како да беа заклани сите дрвја и сите предмети, ете тој ден жената Босилкоска не издржа. Снегот ја кутна и ѝ ги наполни очите. - Давај пченка, Алексо Степаноски, па ако сакаш и душава земи ми ја, на седмиот ден не издржа жената Босилкоска, така му вели, а со рацете си ја кубе косата, го гребе лицето не сака да го има. - Влегувај, вели Алексо Степаноски и ја втурнува во магацинот. Фортуна и секаква дивина. Мраз. Снег. - Не плачи жено, и вели Алексо Степаноски, легни сега, не жалости си го срцето. Леб има колку што сакаш, никој не умрел за леб во слободно време. Револуцијата секого ќе го нахрани, за секого е таа мајчицата, со тих глас, со блажен глас мрмореше најнежни зборови што знаеше за револуцијата, утешувајќи ја жената. Купот пченка мирисаше на запален трат. Како живожарица жежеше лебот. Што да се прави со месно-партиската, воопшто, тука е и сета несреќа. Со кои луѓе да се работи над идеологијата од другарот Ленин, зар со оној проклетник синот на Димуша Аритоноски? Тој лично на таткото свој кога старецот се обеси во градините пред целиот народ весело му го пристегна јажето околу вратот и му рече: ете, така, тателе, така ќе ми ти биде подобро, ќе појдеш во рајот. И уште бесрамно се кикоти пред очите на целиот свет. Добро помина тоа со Димушката. Старецот појде, ама како почнува овој ѓавол Леко Аритоноски? Како тој почнува? Му зборував јас нему, сакав да го поучам, му велев, другар наш, ја срамотиш партиската, тој мене исто така како да сум мртов ми засвире право в лице. Вели: ти, зборува тој, другар ти Тацко, сосема си се мрднал, си се чакнал во умот и наскоро ќе втасаш кај мојот Димушка. Жими бога, еднаква судбина ве чека, а така и ви треба, толку и имало во вашите глави. Паметните, другар Тацко, си отидоа од Пасквелијава наша, летнаа, зборува тој мал пес, и уште вели: со вашите борбени заслуги паметен човек далеку ќе дотераше, многу далеку... Сега 110 дави се ти овде во водава и пцовисај заедно со твојата Пасквелија, ете така, се дуе тој, кому му држиш лекција ти, другар Тацко, јас одличен го положив тракторскиот... А ако сакаш да ја знаеш вистината, не би бил јас Леко Аритоноски, ако уште оваа пролет не ќе ја дувнам од Пасквелијава. Ете тој е нашиот Леко Аритоноски. Селото се запусти, куќите останаа празни, нивите неизорани, полето опусте, а самата долина е како гробишта. Ќе појде човек надолу низ градините, во полето, зашто е пролет, вика времето, вика земјата, разбира пустото срце и не мирува, те влече тоа, те носи таму во полето. А таму насекаде наоколу каде и да погледнеш, очите ги пробудуваат голи, суви угари; крвта се смрзнува во жилите. Само срцето, само срцето прашува: каде се семињата, каде се младите посеви, каде е лебот? И човек како покосен, како земен во умот сè така оди од едниот крај на полето до другиот и ги бара семињата, и посевите, и лебот, и нив никаде ги нема. Пак срцето зборува: да не е уште рано, да по'рти семето во земјата, вели срцето, па така човек прилегнува на некоја грутка да не ќе го чуе дишењето на семињата, гласот на лебот. А оттаму не доаѓа никаков глас, никакво 'ртење, срцето како грутка мраз останува во браздите. Човек потоа не може да се подигне. Што е тоа - живееме умираме, што? Другарите дојдоа дури зимата на третата година. По толку години Ајдинков сосема се изменил. Алексо Степаноски станал началник на просветната. Господе, човек тешко може да ги препознае. Пуштиле мев, станале вистински луѓе. На другарот Ајдинков подобно му го изнесов случајот со нашиот стар соборец Димушка Аритоноски. Му раскажав колку во душава да ми поолесни. А овој вели: - Кој Димушка, по ѓаволите, сум заборавил... О, господе, заборавил, како може човек така бргу да заборави човек со кој се борел, мислам и ништо да смислам. - Димушка, повторува тој мазнејќи ја својата светла брадичка и нудејќи ме со цигари од својата сребрена табакера, - Димушка, навистина приспомни ми за него... - Командирот на првото одделение, другарот Димушка Аритоноски, му приспомнувам. - А да, вели другарот Ајдинков, оној со носот, веќе си спомнува другарот Ајдинков, да оној со носот... - Командирот Димушка, другарот Димушка Аритоноски, велам. - Јасно, вели тој, точно оној со носот. Да, оној Димушка, а што морал дотаму, како толку да падне таков човек... 111 Со лов почнавме уште истиот ден. Од поодамна не сум се искачил во планината. Приквечерина е. Толку е тивко што човек помислува дека се наоѓа во некоја градина, а не в планина. Шумата нараснала, младите дрвја ни ги мамат погледите. Ништо од старата планина. Сè е како во сон. Заснежени и витки дрвја се протегаат високо до синото небо и се чини го допираат со својот врв. Ми доаѓа да ја фрлам пушкава, би лудувал, една млада бука ме гледа право в очи, благо се смешка, можеби го дочула мојот глас, можеби знае што мислам, што думам... Мечката е низ долиштето. Заседа. Удри одзади, в тил, другарот Багиров има среќа со секретарките, волк, некогаш имало и слонови, секакви животни, држи ги нанишан, метод и стил на работа, таму беа војниците, а ваму одредот, тука падна одделението на Стојчета сливоецот, ветер и снег се подигнува од земјата, слепи сме, одиме напред, сенки, социјално осигурување, запад-исток, југозападно селото Трпково, служителот Андреа Петрески ги заменува часовите на учителот, организација на работа, органи за варење. Диви кози не дојдоа, вепровите се искрија во пештерите. Тука и се завршуваа записите на другарот Тацко Настејчин, нашиот секретар на месно-партиската. И тоа беше сè што можеше да се знае. Некои пак се присетија на приказната од другарот Ајдинков што ја раскажа кога го закопуваа духот на другарот Тацко. Тоа било на последниот ден од ловот, сè почнало среќно, уште на патот уловиле две лисици и весело ја пееле напред другари. А кога слегле во долот, сите биле готови да ја дочекаат мечката. Секој ја зел својата позиција. Еден од другарите бил горе, друг настрана, а другарот Тацко ја зел челната позиција како најдобар стрелец. И не поминало многу време, ете ти ја мечката право на челото, право во другарот Тацко. - Спасувајте се, другари, извикал другарот Тацко храбро и се вдал кон мечката за да ги спаси своите другари. - Се врати во него борецот, славниот борец, со солзи на очите искажа другарот Ајдинков, затупка во него јуначкото срце и така умре, рече другарот Ајдинков фрлајќи му земја на духот на другарот Тацко. - Бог душа да му прсти, рекоа луѓето, таков беше тој, простичок, за секого в оган влегуваше, господ за сè да му прости, се спаси, се помолија искрено и од срце луѓето. А откако го закопаа, на тринаесеттиот ден, во долината се јави неговиот дух. Светиот дух на умрениот одеше по водата како по земја и ја раскажуваше легендата за смртта на другарот Тацко Настејчин. 112 Легенда за смртта Пред да падне на земјата, ги здогледал другарите како безглаво бегале низ планината оставајќи го во долиштето. Тоа тој го видел мигум и толку, ги склопил своите уморни очи. А кога се разбудил, веќе не знаел каде е, во која земја попаднал, не знаел кој ден е тоа, кое небо и која планина. Видел само крв на земјата под себе. - Само ме раниле, значи, само ме раниле, прошепотел и престанал да мисли за сè, загледувајќи се во високото небо над себе и жедно, жедно почнал да го пие чистото око на височината. Повторил: така, значи, само ме раниле, ништо... Во мечкината дупка како малечко ѕверче се завлекол и тука си направил живеалиште. Сам. Со денови, со ноќи. Научил со дрвјата и со камењата да зборува, понекогаш дури прикажувале и за партиските работи, како пак да бил во месната. Еден ден, кога почнал да прокапнува мразот во пештерата тоа било во приквечерно време, кога ненадејно го чул шумот на јужниот ветар што во тие денови како пламен се спушта од езерото кон долината и преку долината во планината, кога во тој приквечерен час на своето скаменето лице го почувствувал здивот на езерото и ветерот, гласот на пролетните капки, ох, тогаш, од таа ноќ, од тој миг, од тој час во него не останал веќе ниту мир, ниту сон. Повторно ја распознал планината и небото, дрвјата и земјата и времето и сè наоколу веќе знаел, и сè само за пролетта мислел, илјади гласови во неговото срце го буделе, го терале од пештерата, од планината, од дивината, илјади луѓе гледале одеднаш што го викаат, што го чекаат. И во тој час се почувствувал толку мал и изгубен и крив и никој како предавник. И, ете, во самата ноќ како понесен, безумно се вдал низ стрмните патеки на планината, трчал најбрзо што можел час порано да се врати во долината. Да се врати меѓу луѓето и да им раскаже за сè, да ги моли да му простат, да му судат што не издржал. Да го казнат. Трчал како да се плашел дека ќе задоцни, дека можеби нема да стигне, дека можеби ќе остане засекогаш во таа пустелија. Изутрината, кога најпосле стигнал на ридот над Исвалдовите лозја, останал како вкочанет на своето место, како осакатено дрво стрчел на ридот, сè така жедно загледан пред себе во долината и нивјето. Од браздите, скраја, му се покажало мало оганче што како млад цвет никнело високо кон небото. Потоа ја видел подгрбавената прилика на орачот наведнат над плугот, по орачот ја видел и жената како фрла семе низ браздите, го видел полето и градините и одвај шепнал: мајко моја, тоа е пролет, еве ги луѓето, рекол со зарипнат глас, еве ги луѓето, мрморел, а потоа му се отворило сето срце и со некој незадржлив глас почнал да вика најсилно што можел: 113 - Луѓе! Луѓе!, браќа мои! Каде сте луѓе, каде појдовте пријатели, луѓе! Викал избезумено љубејќи го лицето на земјата, бацувајќи ја секоја ронка од браздите. Потоа легнал среде браздите и лудо целиот се закикотел од некоја голема неразбирлива и радост и тага што му доаѓале сами од срцето. И сè така шепотел: - Луѓе, браќа мои, каде сте луѓе, каде појдовте другари, луѓе. Што стана со нас? Потоа сосема прилегнал на земјата и безгрижно, со леснина, се стопил како капка роса. Така раскажуваше светиот дух на мртвиот. Никој веќе не знаеше што се случи со другарот Тацко, како легенда остана неговата смрт. А можеби тој беше жив... Дождовите сè уште надоаѓаа: доаѓаа од сите страни, доаѓаа како поулавени, како бесни. По цели денови и по цели ноќи тешки води удираа врз нездравото тело на земјата. Се причинуваше дека некој мрднат океан се тркала низ небото, се чинеше дека земјата се отвора, оди кон езерото, земјата се губеше од виделото. Се помешаа предметите и водите, - насекаде наоколу плискаа матни бранови. Долината пасквелска беше пуста. Затворена од сите четири страни. Со вековен синџир. БОЛЕСТА НА АТАНАС ИВАНОСКИ Дни, години, тоа веќе никој не го знае, сето време беше болежливо. Никој не се спаси, ниту тие што беа крај водата, ниту тие што беа под планината. Болеста ја зафати цела Пасквелија, болеста беше голема. За да се спаси народот од болестите, комитетот испрати наредба: - плодовите да се изгорат - кој ќе побесни да се врзе - сите офтикалии да се пријават - побеснетата стока да се стрела и да се постапува свесно, мирот до крајност да се сочува, извештај со реферат по сите точки да се достави, а како заклучок да се подвлече: Меѓу народот вистината да се истакне. Акцијата продолжува докрај, со оган се родивме, во него ќе изгориме, за праведни дела да се избориме, - по горното дека се постапува, комитетот продолжува да заседава. 114 Барабани. Труби. Бура Можеби беше пролет, пролетно време. Надвор се бореше последниот февруари со немоќниот и слаб март. Бура. Прва пролетна бура. Дожд и снег. Стар, црн снег. Во градините шуми март, пролетниот дожд како искубана опашка од кобила бега на една страна. Февруари како со мистрија поминува по куќите, темен, тежок, со кал и снег. Глуво и пусто беше селото. Тешко се разделуваше февруари од март, можеби беше пролет... 3има или пролет; - кој ќе знае? Од околискиот на бел коњ дојава другарот Атанас Иваноски. Со нова директива бр. 121, да се изврши откуп на сè, - под точка прва брашно 9.800, месо 8.037, млеко 2.500, овча маст 1.225, сирење, живина, јајца, слаби прасиња, згоени прасиња, зеленчук, сено, волна, жито, грав, компир, пченка, коњска грива, кожинчиња, триста кубици дрва и, под точка втора - порез, да се собере до предвидениот рок, во противно... - читаше Атанас Иваноски. Барабани, труби, бура. Молк. На смртна постела падна и другарот Атанас Иваноски, челн на околискиот комитет. Спас му нема на Атанас Иваноски. Сета партиска го изгуби сонот, сите партијци премислуваа како да го спасат другарот Атанас Иваноски. Свири февруари, лее март, ништо непознато, како секогаш што било при крајот на февруари, како секогаш што е во почетокот на март. Тешките нечисти денови се сменуваат со лесни, светли како бронза. И уште ѕвонки. Таму, о, таму некаде уште трубат. Гласови на труба, бијат барабаните. Другарот Тацко лично бара да молкнат. Сите труби, сите барабани. Кој ќе ја победи бурата? - Стани, Атанасе Иваноски, - со тих глас другарот Тацко го храбреше слабото срце на Атанас Иваноски, - стани, на партиската ѝ требаш, - му шепне на уво. - Стани, на партиската ѝ требаш, - уште еднаш, уште којзнае колкупати го будеше. Ноќ. Мириса на пролет, на изгорено. На цвет, на черешнов цвет. Господе мој, черешнов цвет... О, вие не знаете што може черешновиот цвет, тој будалест цвет, луд, еден-единствен што се јавува меѓу февруари и март, прекрасен, пустелиски цвет што толку кратко живее. „Кој расплакува во ноќта, каков февруари, какви болести, акцијата продолжува, сè живо нека излезе низ полето во борба против скакулците“, - што сонува Атанас Иваноски? Умира. Во планината живеела жена, шумски дух, знаела да лекува од срце, - глас дојде до партиската. Ја донесоа таа жена. На воловска кола, како царица. Седеше насреде во колата, светица, шумски дух, стар распердушавен паун. Ја донесоа дури во партиската, но таа не слезе од својот трон. Круна од папрат и лисје, златни пердуви од рајската птица. Не 115 погледна ниту во еден од партијците, не извалка прст. Царица Променета во зајачки кожинчиња. Под мишката има шарено стапче од дрен, на врвот подгорено. Ја гледа смртта. Го продолжува животот. Барабани, труби, бура. Лично другарот Тацко пред неа застана мирно. По ред ѝ раскажа за животот и делото на другарот Атанас Иваноски, за неговата пуста младост. Тешка. Црна. Пред жената ставија мангал, таа живо жарче во рака држеше (можеби беше пролет, мирисаше на изгорено) жарчето на господ му го покажуваше, во скршено стомнуле дуваше, ги довикуваше духовите. Светиот дух. - Луѓето што го напуштиле твојот пат вака ќе се топат, - говореше фрлајќи го жарчето во водата, - од нив плод не ќе се расплоди, зелено - зеленика не ќе видат, испустени ќе го минат својот век. Атанас Иваноски имаше мајка, стара мајка, имаше татко, стар татко, имаше сестричка еребичка, сè остави, појде по планини, по пустелии... Свети духу, може ли ваков син да се излекува, - рече жената. Големата жар тажно зацрца во водата. Се стопи. - Нема спас за Атанас Иваноски, - рече старата покажувајќи го своето пајаково лице. - Не можам да ги лекувам безбожните, неверниците, лекувајте се сами, - рече и подждригна испуштајќи ја молитвата. Гнилеж. Отровен пајак. - Роспија стара, на дрво ќе те обесиме, - ѝ рекоа партијците. - Речи го лекот, бабо, - ѝ рече другарот Тацко со тежок глас, со темно лице, - ти давам партиски збор, на дрво ќе висиш, од ветришта не се плашиме. - Ќе се плашите, - рече жената и се загледа во небото. - И по третпат ќе се појави оган, - искажа, - ќе почне од сите страни, ќе гори и небото и земјата, ќе се изгуби сета вода, луѓето како во котел ќе се варат... Сè ќе почне во три години, човек од човека ќе биде преку триста земји, ќе се бара и ден и ноќ. - Револуцијата ќе победи бабо, - рече другарот Тацко, - царски престол да се запали, а вештицата в затвор да се фрли. Старата долго не издржа Рече: - Има само еден лек, најдете му негибната девојка, чиста, нему крвта му е расипана, крвта треба да му се помеша, ќе оздрави. И така започна новиот живот на другарот Атанас Иваноски. Напрво му најдоа чиста, негибната девојка, самовила, му ја дадоа. Беше таа една по име 116 Родна Стојаноска, што три години живееше без никој, сама. Пустелиски. Оваа девојка никому нетребна ја зедоа за Атанас Иваноски. - Не, - се спротиви тој, - што ќе ми е, јас умирам. - Таа ќе те излекува, - му рече другарот Тацко, - земи ја во името на партиската. Атанас Иваноски ја зеде во името на партиската. Но живот и љубов долго немаше. - Како се викаш, - ја праша на третиот ден. - Родна Стојаноска, - рече таа. - Од каде си, Родна Стојаноска? - Од вашиот крај, велестовка сум, - одговори Родна Стојаноска. - Имаш ли мајка и други свои, - уште праша Атанас Иваноски. - Мајка немам, а татко ми беше против, - одговори Родна Стојаноска. Кога тоа го чу, другарот Атанас Иваноски се одлепи од постелата. Заповеда: - Оди си од мојава куќа, - рече, - веднаш да си пошла, не ми е потребно здравје од твојата крв. - Те проколнувам, - изусти девојката, те проколнувам, Атанасе Иваноски, не терај ме, ќе оздравиш, сета крв ќе ти ја дадам. - Оди си, - беше неумолив другарот Атанас Иваноски, - јас добро ја знам вашата крв. Ништо повеќе не рече Родна Стојаноска, ништо. Само прошепоте: - Бог да те поживее, Атанасе Иваноски, здравјето да ти се врати, - се помоли. Тоа беше на третиот ден кога дојде ветрот од езерото, тој растурен, шумен ветар на пролетта... Светол, смртоносен. Не остана оттогаш сон во Атанас Иваноски. Слушаше некој со ветрот во ноќта кажуваше цела историја. Надвор, покрај прозорецот, под стреата склупчена беше Родна Стојаноска и на глас говореше со ветрот. Седмиот ден не издржа, ја повика. - Родна Стојаноска, - ја навика по име, не веруваше во тоа што сам го слушаше, таа му се претвори во ветар, светла капка, стопен снег, светлост во очите, цвет, пролет што болскаше во селскиот шамак, - Родна Иваноска, - ја навика уште еднаш, не веруваше. - Јас сум, Атанасе Иваноски, - се јави нејзиниот слаб глас, зарипнат глас. 117 Ветрот дуваше од езерото кон долината, мирисаше на пожар, плевните се празнеа. - Јас сум, Атанасе Иваноски, - се јави таа, позната и непозната, блиска и далечна... Шуми ветрот над полето, над бавчите, паѓа сувото дрво... јачка набобрената земја, се пораѓа... Можеби тоа е пролет. - Што работиш тука, - ја праша, - да не те зело, Родна Стојаноска. - Не сум поулавена, Атанасе Иваноски, - рече девојката, - не можам да си одам. - Зошто, - тихо праша Атанас Иваноски. - Зошто? - Не знам, прошепоте кршејќи ги своите слаби раце на градите, - за вистината, не знам, Атанасе Иваноски... Тој ги отвори своите очи, гледаше право во нејзиното лице. Со треперлива рака како да отплеткува најзамрсена мрежа, го одврзуваше нејзиниот избледен шал. Таа не се бранеше, само како да беше премрзната, сета се собрала, - господе, што ќе направи со неа Атанас Иваноски. Тој не трепнувајќи гледаше во нејзината малечка казнета глава. - Колку години имаш, Родна Стојаноска, - изусти Атанас Иваноски, - каква ти беше косата, - само така промрморе. - Седумнаесет, брате, седумнаесет оваа пролет, - одговори Родна Стојаноска и првпат ги крена очите, погледна во Атанас Иваноски, - косата ми беше долга, ленена боја... Паѓаше ли тогаш дожд, паѓаше ли тогаш град, паѓаа ли тогаш камења од небото, свиреше ли февруари, шумеше ли март, се појави ли черешнов цвет, или тоа беше само снег, кој беше тој ден, година, никогаш тоа не ќе го дознае лудото срце на Атанас Иваноски, во сите жили почна да го боцка полошо од секаква болест, во срцето му беше постудено од секаква треска. Нож. Праша: - Кој го сторил тоа? - Другарот Раштаков тоа го направи, - рече девојката. - Зошто? - За да се знае, Атанасе Иваноски. - Треба да се стрела тој Раштаков, - рече Атанас Иваноски, - треба да го снема. - Господ со тебе, Атанасе Иваноски, - го проколнуваше девојката - не говори така, - молеше. 118 Растурениот ветар што доаѓаше од езерото ја сврте целата долина. Долината чадеше, пролет тоа беше...пролет! - Дојди, - ја зеде кај себе тогаш Атанас Иваноски - а штом оздравам лично ќе се пресметам со Раштаков. За вистината, така почна новиот живот на Атанас Иваноски и Родна Стојаноска. Некои од луѓето со крст излегоа во полето за да го излекуваат бериќетот, други пак со пушки и отрови. Акцијата продолжуваше до крај. ГРОБИШТА ВО ПОЛЕТО Откако си отидоа Брдаревите, Ламбевите и Јузеските, стрикото Ноер и другарот Арго Исаилоски, стариот Лем, добриот чичко Лем и тие ѓаволи Лемовите синови, откако си отидоа, најпосле, и Денаи Славе Кузмески, нашите добри учители, откако училиштето остана сосема празно, напуштено, и глуво, откако си отидоа сите, откако редум сите го напуштија Пасквел, тогаш веќе вистински беше неподносливо да се остане во селото. Тоа беше некаде пред пролетта, никогаш нема точно да си спомнам кога всушност беше тоа, зошто вујкото Фром на луѓето што си одеа постојано им довикуваше: еј, зошто не ја дочекувате барем пролетта. Сигурно нешто не беше во ред со времето, штом вујкото Фром така им довикуваше на луѓето. Можеби тој имаше право. Можеби навистина беше некаде пред пролетта, зашто градините сè уште беа црни, молчаливи и тажни. Само понекогаш од онаа страна каде што се протегаше езерото, само понекогаш во приквечерните часови од таа страна доаѓаше некој топол ветар што ги размрдуваше премрзнатите дрвја во градините. Градините крцкаа суво и пискливо, како мразот кога се отцепува, - се чинеше дека при посилен ветар сите ќе испопаѓаат на земјата. Но дрвјата останаа на своите места, освен што така лошо крцкаа наутро и во приквечерините. Сепак, се чинеше дека во градините има повеќе живот отколку низ целото село. Зашто да се остане дома и да се гледа низ прозорец во празните сокаци, о, тоа беше неиздржливо. Зар онаа куќа нема и затворена, со жица по прозорците и вратите, зар онаа куќа можеше да биде куќа на добриот чичко Лем. Не, никогаш не би помислил дека тоа може да биде неговата куќа. Нестварни сега беа сите куќи, тоа не е сон, гробишта беа куќите полни со темница и тишина. Можеби затоа секој ден изутрина далеку, далеку бегавме од сокаците, од куќите и од селото. Секоја изутрина Веселин Славески и Мена Стоилкова, - уште ние тројцата останавме во долината, - секоја изутрина ние тројцата бегавме од селото и се искачувавме на ритчето до малите лојзени 119 огради. Единствено што можевме да чуеме во тие изутрини беше гласот на Голтакот Пумпалоски пропаднатиот народен поет, кој и во тие мигови не престануваше да измислува и да пее. Тој пееше: еј, момчиња, еј млади момчиња, како силни и здрави коњчиња, така пееше пропаднатиот народен поет, потоа не пееше коњчиња, туку ждрепчиња, секоја изутрина тоа го менуваше; го менуваше дури и гласот на песната, а единствено што кај него остана неизменето беа оние негови кафени очи полни со искри и молскавици; тие очи слични на зрели оскоруши. Кога ја слушавме оваа песна ние бегавме, трчавме што побргу да стигнеме на ридот, зашто знаевме дека таа песна, секако, поетот не ја пееше за нас. Со неа тој сигурно ги поздравуваше оние што изминуваа низ реката, што појдуваа од другата страна на градините. Оние што ја напуштаа долината. Секоја изутрина, секој ден откако дојде таа пролет, долу низ полето можеше да се види една тешка црна колона од луѓе како поткастрени црни стебла на дабје како се тркала кон градот. Сосема така личеа луѓето кога се движеа надолу кон полето и градот. Секој ден се забележуваше таа матна кривулеста река од луѓе, о господе, се чинеше дека пошле на погреб. „Го гледате ли вујко Денко“, велеше Веселин Славески покажувајќи со рака кон полето. Не, се разбира, не можевме да го видиме вујкото Денко, ниту кој било друг од луѓето освен што можевме да нагодуваме. Но Веселин секоја изутрина потоа постојано ги повторуваше тие зборови: „Го гледате ли вујкото Денко, тој не сака да си оди“. Не, и тој ништо не гледаше. Зашто вујкото Денко појде една ноќ и никој од долината не го виде кога тој ја напушти. Но тоа, секако, не сакавме да му го речеме на Веселин Славески, а сигурно и тој знаеше за бегството на вујкото... Поубаво беше така да се гледа и да се погодуваат луѓето. Да се измислува. „Ете, сега изминува Ѓорѓи Булески“, шепотеше Мена. „Тој е тринаесеттиот,“ броеше Веселин, а сигурно дотогаш имаа поминато многу повеќе. И, ете, таа пролет, веќе беше пролет, таа пролет, најпосле си отидоа сите. Сите го напуштија селото и сега таму долу во полето беше сосема тивко и сè што можеше да се види тоа беше онаа сивкаво-жолта површина на нивите, далечна, осамена и пуста. Целото поле беше пусто. Само понекогаш во тие приквечерини, мислам, откако луѓето си отидоа и откако полето беше сосема глуво, ете, во тие приквечерини вујкото Фром почна да излегува од селото и полека се упатуваше низ градините до полето. И долго потоа остануваше таму. Понекогаш се задржуваше до доцна ноќ. Можеби и преку ноќите таму остануваше вујкото Фром... 120 „Што бара вујкото Фром низ полето“, еднаш рече Мена, „би сакала да знам што има таму во таа пустелија“. Веселин и јас молчевме испружени на топлата плуска со поглед кон оголеното тело на полето. Навистина не можевме да знаеме што бара секоја приквечерина вујко Фром низ полето. Еден ден, тоа сигурно моравме да го направиме, тој ден Веселин, Мена и јас се спуштивме низ ритчето кон полето, по оние исти патеки каде што одеше вујкото Фром. Не, ништо немаше таму. Сега полето беше уште пооголено и потажно, беше тихо и страшно во полето, мртво. Само повремено нискиот лет на јатата гаврани ја нарушуваше тишината. „Можеби некаде низ полето има мртовец“, рече најпосле Мена, „можеби некој умрел од луѓето што си одеа и сигурно останал заборавен низ полето“, така рече Мена, „зашто од каде би доаѓале толку гаврани низ полето“, рече Мена. И сè додека одевме низ полето Мена непрестајно се крстеше. Но гавраните веќе беа толку ниско над полето, што стануваа поопасни, можеа да ни ги истераат очите. Гавраните како да го следеа нашиот пат, побрлавено слетуваа на земјата пред нас. „Побунети се овие птици“, рече Мена, но на тоа не обраќавме никакво внимание, зашто на другата страна можевме да ја забележиме подгрбавената лика на вујкото Фром. А ветрот што доаѓаше од западната страна, сè повеќе и повеќе ги собираше црните птици над полето, - точно на она место каде што беше вујкото Фром. Тоа беше приквечерина и насекаде наоколу паѓаше големата вечерна сенка на небото. А вујкото Фром сè подалеку и подалеку изминуваше кон полето и се чинеше дека никако не помислува да се врати. „Сигурно нешто не е во ред со вујкото Фром“, рече Мена и почна повторно да го моли добриот бог. „Кутриот вујко Фром“, рече Мена и се прекрсти. Сега и јас се помолив за здравјето на вујкото Фром, зашто вујкото Фром, не, не мислеше дека вујкото Фром не беше вистинскиот вујко, но ние сите така го викавме, зашто вујкото Фром не можеше друго да биде освен тоа, господ да го поживее. „Боже“, рече Мена, „добри боже, што ќе биде со нашиот вујко Фром“. Ветрот стануваше посилен и сега можеше да се види како птиците ги носи од едно место на друго како некое црно брдо да се тркалаше низ небото. Сега бевме поблиску до вујкото Фром. Се забележуваа првите ниви на Баските полиња, о, оние полиња што во првите денови по револуцијата ги будевме со нашата млада крв и секогаш им зборувавме да гласаат за народната власт, да останат со народот, зашто земјата, најдругарски им се објасни, не можеше да биде ненародна и лош елемент. А сега, во приквечерниот мрак, наместо црвените знамиња низ Баските полиња можеа 121 да се видат само неколку мали крстови расфрлани насекаде наоколу. Некој направил гробишта среде полето. Мена, Веселин и јас застанавме како закопани на своите места, не можевме да направиме ниту чекор понапред и сигурно да не ни беа здрвени нозете ништо не ќе можеше да нè задржи од трчање назад кон селото. Но ниту Мена, ниту Веселин, ниту јас, о, господе, никој од нас не можевме да се одлепиме од земјата, таа како да нè голташе, како да нè привлекуваше кон тие гробишта. Стоевме пред тие малечки грозни крстови без здив, без збор. А можеби стравот доаѓаше и од тој растурен ветар и птиците што кружеа наоколу гракајќи како мрднати. И сигурно долго ќе останевме така скаменети на тоа место ако не го чуевме длабокото поткашлување на вујкото Фром. Тој минуваше точно низ средината на гробиштата. Се враќаше. Тогаш ѓаволски брзо се свртивме и побегнавме назад во селото. Целиот пат непрестајно трчавме. Долго потоа ништо не зборувавме за оние гробишта. Сигурно сè уште се плашевме да си спомниме за таа приквечерна слика во полето. А овде, на ридот, сред разлистаните лозја, среде светлите и топли млади лисја веќе не сакавме да си приспомнуваме за такви работи. Потоа за сите тие денови не рековме веќе ниту збор за полето и за овие гробишта. Може да се рече дека зборувавме дури за весели и среќни работи. А Мена понекогаш зборуваше и чудно. Но тоа беше убаво и ние сите сакавме тоа да го слушаме. Затоа и не се смеевме кога таа ќе прашаше за нешто за кое воопшто не требаше да праша. „Еј, момчиња“, рече еднаш Мена, тој ден таа изгледаше ѓаволски убава, нејзините очи беа чисти и светли, ох, толку беа чисти и светли, вие тоа веќе можете да го знаете, зашто сигурно сте виделе такви очи на млади години, а усните ѝ беа сочни и толку сцрвенети, потсеќаваа на некој сладок, многу сладок плод, но таков плод мислам не растеше во нашите градини и сигурно поради тоа не можеше да си спомнам на неговото име, но и тоа не беше сè. Мена тој ден вистински беше убава и зборуваше чудно: „Еј, момчиња“, повтори таа, гласот ѝ беше поинаков, потопол, по ѓаволите потопол, сакав да речам дека беше сличен на ветрот, тој ветар што доаѓаше од езерото и точно со таков глас таа рече: „Еј, момчиња, си спомнувате ли на Диневиот син, на Ное Динески“. Навистина убаво изгледаше Мена тој ден, иако толку глупаво зборуваше. Како можевме толку бргу да го заборавиме Ное Динев, тој мал враг со дамчесто лице. Вујкото Фром еднаш раскажуваше дека Ное Динев не се родил со такво лице, но кога бил на шест недели, фатила страшна болест од што пцовисале сите коњи и волови и сто и единаесет деца умреле во долината. А на Ное му умрела мајка му и само лицето му останало така грдо. Но, не Ное немаше грдо лице, тоа беше добро лице, секогаш насмеано, целиот свет беше негов. Така изгледаше тој проклет мангуп Ное Динески. Беше тој добар другар, би можел да се 122 заколнам во сè за Ноета. Навистина, како можевме да го заборавиме тој мал дамчест Ное Динески. „Еј, момчиња“, сè уште подзинуваше Мена одлепувајќи ги своите меки усни како да ѝ беа залепени, „си спомнувате ли за Ное, оној скакулецот Ное“, рече таа со насмеани очи, со насмеано лице, целата таа беше насмеана, среќна, а и гласот ѝ се смееше кога зборуваше за тоа. „Ное Динески“, рече таа поткаснувајќи си ги усните, „мислам кога си одеа Диневите, оној ден, онаа изутрина дојде под мојот прозорец Ное Динески. Знаете ли што ми рече тогаш тој Ное... Рече, ох мислам дека беше поулавен тој Ное, рече - Мена, ако ме чекаш јас ќе се вратам. Се колнам дека ќе се вратам, рече и со солзи во очите побегна тој Ное“. „Се бакнавте ли со Ное Динески“, прашаше Веселин мазнејќи го расплаканото стебленце на лозата пред себе. Мена ја стави својата дланка на усните и сè уште со оној насмев што лебдеше на нејзиното лице се замисли. „Дали ме бакна“, мрмореше Мена премислувајќи се цел еден час. „Дали ме бакна, господе“, Мена никако не можеше да се присети. Најпосле рече: „Мислам дека не се бакнавме“, рече таа, „мислам дека не го сторивме тоа“. „Ное Динески беше заљубен во тебе“, рече Веселин упорно гледајќи во лозата пред себе. - „сигурно дошол да те бакне“. „Господе“, рече Мена, „зошто молчел“, така рече Мена и уште посилно си ги поткаса усните и тие беа толку црвени, што се чинеше како да ѝ беа облеани со топла крв. „Сигурно бил многу заљубен“, рече Веселин, „затоа молчел“. „Си бил ли ти заљубен Веселине“, тогаш рече Мена и се сврти кон него, „беше ли ти заљубен во некое од нашите девојчиња“, упорно прашаше Мена гледајќи право во неговите очи. Тој пред да одговори, сосема легна на земјата, се испружи меѓу малите лојзени пенушки и загледувајќи се кон полето, некаде далеку кон полето, сосема тивко прошепоте: „Еднаш бев заљубен“, рече тој глас што потсеќаваше на оној глас што излегуваше од Менините гради. „Бев еднаш заљубен“, шепна за себе тивко, сосема тивко како тоа да било одамна, којзнае колку одамна. „Еј, Веселине“, тогаш повторно го навика Мена, испружувајќи се веднаш до него, со гради на земјата и исто така загледана некаде далеку кон полето. „Еј, момче“, прошепоте таа, „како изгледаат заљубените“. 123 Веселин сега се исправи на подлактиците и, земајќи го своето долгунесто, бледо лице во своите слаби дланки, замислено ја заниша главата. Потоа се загледа кон реката и насмевнувајќи се со мака нешто неразбирливо шепна, толку тивко што никој не можеше да го чуе. „Зборувај, Веселине“, рече Мена, „сакам да знам како изгледаат заљубените.“ „Тоа е тешко да се зборува“, рече тој, „тоа е проклето да се зборува“, се бранеше тој. „Јас ништо не можам да речам за тоа, сосема ништо особено кога дува овој ветар. Овој источен ветар“, рече тој, а со рака покажуваше на запад. „Не, ништо не можам да знам кога дува овој ветар“, рече спуштајќи ја главата кон земјата „Источниот ветар ми ја исполнува главата со бучотија“, рече тој сè така упорно покажувајќи на запад. „Тоа не е источен ветар“, се спротиви Мена. „Тоа е северен ветар“, рече таа, „дува од северната страна“, така рече Мена, а со рака покажуваше на југ. „Не“, рече Веселин, „тоа не може да биде северен ветар. Како може да биде северниот ветар толку топол. Тоа е само источен ветар“, рече сè така упорно покажувајќи кон западните планини. „Кажи ти, Леме“, молеше Мена, „кажи ти каков е овој ветар“. „Не е овој ветар ниту источен ниту северен“, реков, „овој ветар е западен“, така реков покажувајќи кон јужна страна на долината. „Сигурно тоа е западен ветар“, реков мавтајќи со рака кон таа страна, „зар не гледате дека дува од западните планини“. „Да“, рече Мена. „Тоа е тој ветар западен“. Веселин и јас повторно ги нишнавме главите, иако не бевме сосема сигурни, всушност, каков ветар беше тој. Потоа веќе никогаш не зборувавме за слични работи, никогаш повеќе. Сега повторно полето беше пред нас. Огромно како некое црно трупиште, неразбирливо и страшно, со гаврани и гробишт. Можеби затоа секојдневно измислувавме секакви глупости, а можеби и заради пролетта, но се чинеше дека полето веќе беше влегло во нашите очи, во нашите срца. Иако сосема точно не ја знаевме таа проклета причина што нè сврза со полето, тоа сепак беше во нас и ние тешко можевме да се ослободиме од него. Дали тоа беше заради онаа црна врвица од пролетта кога си одеа луѓето, којзнае навистина што беше тоа, а можеби тоа беше и заради она секојдневно приквечерно навраќање на вујкото Фром, навистина можеби заради тоа беше, но никогаш не бевме сигурни со што тоа пусто поле не измамуваше. Одвај чекавме повторно да слеземе во полето. 124 „Еј, момчиња, гледајте“, нè тргна избезумениот глас на Мена, таков ѝ беше и погледот, „еј, момчиња“, - повтори таа покажувајќи кон полето, „и стрикото Денко Вецески оди исто така како вујкото Фром. И со стрикото Денко не е нешто во ред“. Тој ден, таа приквечерина низ полето можеа да се видат двајца старци - вујко Фром и стрикото Денко Вецески. Едниот на едната, а другиот на другата страна од полето. Веќе неколку часа потоа, проклет да бидам, ако низ полето не можеа да се видат сите старци од селото. Сите старци, како по некој договор, излегуваа од селото и полека, полека слегува кон полето, слични како оние раскоштравени гаврани над гробиштата, сега тие не беа над полето, но старците сосема прилегаа на нив и можеа да се видат насекаде по угарите. И секој како да си избрал по една патека во полето. И одеше сам. Секој подалеку еден од друг, прикрепувајќи се на своето дреново стапче или држејќи ги рацете одзади. Секоја приквечерина, измеруваа нешто со чекори по нивите, потоа ќе застанеа подолго на едно место, клекнуваа над земјата, сигурно ги пронаоѓаа межниците, цртаа нешто со своите стапчиња О, тие правеа навистина неможни и чудни работи. Врашки неразбирливи стануваа старците и полето. Тогаш решивме повторно да слеземе во полето. Зошто во селото веќе никого немаше. Во селото немаше ниту жива душа, освен старците, другарот Бедрија и Бедриевата жена. Но таа беше трудна, секако, последната трудна, господ да ја благослови. Ние не ја сакавме Бедриевата жена, зашто таа не сакаше да роди во селото и секогаш го проколнуваше: „Зошто не доаѓа еден оган“, зборуваше Бедриевата жена „еден оган и сè да изгори. Кутриот мој Бедрија“, цимкаше жената, „сакам да појдам, сакам да појдеме одовде, зашто ако останам, ќе умрам. Не сакам да родам во оваа пустелија“, така зборуваше Бедриевата жена. Братучед Бедрија немоќно го вртеше својот дебел јунест врат и постојано мрмореше: „Јас, жено, овде сум се родил и овде коски ќе оставам“, така зборуваше братучедот, коњот Бедрија, - братучедот Бедрија го викавме коњ, иако личеше на јуне, сите така го викавме, зашто беше кроток како коњ и исто така силен како коњ. Но и братучедот Бедрија набргу попушти, ја измени ликата. „Ангелче мое“, тој така ја нарекуваше својата жена, „ангелче“, повторуваше тој, „ние сите тука сме се родиле, толку живот се живеело овде.“ Бедриевата жена слушаше и липаше, а братучедот Бедрија никако не поднесуваше солзи и знаевме или тој ќе почне со неа заедно да плаче, тоа го правеше братучедот почесто заедно со својата жена, или конечно и тој ќе појде од селото. И ете тој ден, тој ден кога Мена талку заносно ја откриваше својата љубов, точно тој ден и братучедот Бедрија си појде од долината. Ох, да го видевте само коњот Бедрија како уморно, како 125 тешко чекореше низ оној пат во полето. Бедриевата жена одеше исто така со мака, можеби затоа што беше трудна, одеше, а се чинеше дека ќе се ничкоса и сигурно затоа непрестајно викаше по својот маж. А можеби и не можеше веќе да ги слуша нашите проклети дофрлувања што ја следеа по патот. Најпосле, Бедриевата жена се расплака и тешко рече: „Одете си, момчиња, одете добри момчиња“, но ниту Веселин, ниту Мена, ниту јас сакавме за тоа да чуеме. Ѝ ги подадовме јазиците в лице на Бедриевата жена. Целиот наш бес го истуривме на добрата Бедриева жена. И братучедот Бедрија сега беше лут на неа и за целото време не се обѕрна, се чинеше дека воопшто не ја слуша; требаше да појдат по другиот пат, по оној пат што се одделуваше од полето и што водеше кон градот, но братучедот Бедрија се врати и со оние исти тромави чекори се упати кон нас. Сега веќе и Бедриевата жена не викаше, не плачеше, солзите сами ѝ се тркалаа низ образите, и таа сега сигурно не плачеше од нашата будалеста навреда. Добриот Бедрија ни пријде сосема блиску, ги подигна своите големи и зелени очи, потоа ја подаде својата црна рака и сосема тивко прошепоте: „Збогум пријатели, така било пишано“, рече одвај со солзи. „Та сите си појдоа“, тогаш се јави Веселин, „сите си појдоа, братучед, и ти требаше да појдеш“, Веселин сепак знаеше што да рече, па неговиот татко беше стар одборник и тој добро знаеше да зборува, исто како него. „Требаше и ти да појдеш“, повтори Веселин, земајќи го за рака. Братучедот Бедртија, помирен и тажен, зачекори по оној пат што водеше кон градот. Ист како коњ. Беше тоа едно од оние попладниња при крајот на пролетта, кога сè наоколу мириса на запалена трева, а сонцето сосема ниско паѓа над земјата. Старците сè уште ги немаше низ полето, тие ја чекаа приквечерината. Приквечерината беше нивна. „Како би било да појдеме кај оние гробишта“, рече Веселин, „јас би сакал да појдеме таму“. Којзае зошто ние сите сакавме да појдеме таму крај тие гробишта во полето. Одевме полека и молчевме. Мена повторно почна да се моли на бога, почна да пее некоја црковна песна. А кога стигнавме до она место, уште од подалеку Веселин и јас почнавме да се смееме гласно и весело. Тоа ја навреди Мена. „Зошто се смеете“, рече таа. Но ние продолжувавме да се смееме. „Знам“, рече таа, „вие со мене се смеете“. „Не“, рече Веселин, „не се смееме со тебе, се смееме со сите. Тоа не се никакви гробишта“. Не, навистина тоа не беа никакви гробишта во полето. И немаше никакви крстови. Тоа беа само некакви штички испокачени низ угарите и 126 испишани со катран од волска кола. На првата пишуваше: НИВА АНДРЕЈА СЕКУЛОСКИ ОД 5 ХЕКТАРИ СЕ ПРОДАВА. Потоа Мена Стоилкова читаше: ТРАЈАН ВЕЛЈАНОСКИ СЕ ПРОДАВА ЕВТИНО. „Колку евтино“, рече Веселин со сосема сериозен глас. „Пет хектари“, рече Мена, „толку евтино“. „Ништо не е тоа“, рече Веселин, „ќе купам јас поскапа нива“. „Да“, рече Мена, „ќе купиме поскапа нива.“ ПЛОДНА НИВА СЕ ПРОДАВА ОД МАКА СЕКУЛЕ ЈАНКУЛОСКИ ПРАВИ МНОГУ ЧИСТ ЛЕБ. „Многу чист леб, по ѓаволите“, рече Веселин и се загледа наоколу во нивата. Тоа беше една сива, тажна површина покриена со полска осотка. Нивата беше неорана, сигурно од поодамна „Каков ми е овој леб“. рече Веселин и плукна исто како неговиот татко кога беше одборник. „Не“, рече Мена, „ќе појдеме понатаму и ќе најдеме поубав леб.“ СЕ ПРОДАВА ДАНЕ ДОНЕСКИ МЛАДИНСКИ РАКОВОДИТЕЛ ЦЕНА НАРОДНА ВО ГОТОВО. Мена тоа не го читаше на глас, ниту Веселин, а и јас тоа не го изустив на глас. Го прочитавме овој натпис брзо и уште побрзо сакавме да изминеме. Но потоа Мена се врати и ја искорна таа штичка на која пишуваше Дане Донески младински раководител, ја зафуче најсилно што можеше, ја исфрли далеку во полето. Знаевме ние зошто сето тоа го прави Мена. Тој Дане ја излага Менината сестра и ја однесе во градот. Потоа, се разбира, се разделиле, тој ѓавол другарот Дане станал враг, а Менината сестра кафеанска. Ете затоа Мена толку силно ја исфрли таа штичка. И потоа долго не се помрдна од тоа место. Којзнае за што сè тогаш мислеше Мена. И долго не се помрднуваше од своето место. Најпосле, Веселин пријде до неа и бришејќи ѝ ги солзите со својата слаба рака, сосема тивко ѝ прошепоте: „Сите овие проклети крстови ќе ги искорнеме“, рече Веселин, „сите до еден“. „Да“, реков јас, „сите овие крстови ќе ги снема од полето“. „Ќе доаѓаме секој ден сè додека не ги уништиме“, така рече Веселин, „секој ден ќе доаѓаме за да ги искорнеме“. „И ќе ги запалиме“, прошепоте Мена, „сите ќе ги запалиме“. „Да“, рековме ние, Веселин и јас, „ќе ги запалиме сите“. 127 Потоа секој ден доаѓавме во полето и ги уривавме тие проклети штички што во приквечерно време личеа на крстови, што измамуваа како гробишта, ги рушевме и ги палевме по угарите целата таа пролет. Но, веќе беше крај на пролетта и потоа дојдоа летните пожари. Од ридот се чинеше како полето и земјата да изгоруваа. Небото беше матно. Огновите само што почнаа да се појавуваат. Старците, се чинеше, не го забележуваа тој оган. Тие, како и порано, како по некој договор, излегуваа од селото и полека, полека слегуваа кон полето, слични како раскоштравените гаврани над гробиштата, се распрскуваа насекаде по нивјето. И секој како да си избрал по една патека во полето. Секој беше сам. Подалеку еден од друг, прикрепен за своето дреново стапче или држејќи ги рацете одзади, скршени. Измеруваа нешто со чекори по нивјето, потоа подолго ќе застанеа на едно место, се спуштаа на земјата, рошкаа со стапчињата, можеби ги бараат межниците... Старците правеа неможни и чудни работи. Неразбирливи станаа старците и полето. Пламен. Сенки. РАБИ БОЖЈИ ПАСКВЕЛСКИ - Прилог кон „Пасквелија“ - Племето на Исус Христос, синот на Давида, Аврамов син. Аврам го роди Исака. А Исак го роди Јакова. А Јаков го роди Јуда и браќата негови... .................................................................................... А раѓањето на Исус Христос беше вака: кога Марија, неговата мајка, била побарана за Јосифа, а уште додека не биле зближени, се открило оти таа била трудна од Светиот дух... и така потоа до наше и ваше време... За најстар род се сметаше родот Баракоски. Од нив малку останаа, им се сотре семето. Се споменува името на некој многу умен и учен Барак, Иљо Барак. Како него друг учен и умен немало ни во Битола. Исчезнал, го снемало. Дали го стопиле Грците, дали на робија го одвеле, дали по мориња пошол, други земји да бара, - ништо не се знае. А потоа идеа Вретовци. Од Вретовци Косте, Илко, Кроне, Глигор и Златана Вретоска. Од Костета Цветко, Тоде, Агатија, Евда и Бистра. Косте беше голем домаќин, прочуен газда. Волови, коњи, овци, вино, ракија, жито, и за дома и за продавање, - со сè беше полна Костевата куќа. Неслогата со синовите му ја растури куќата, се осиромаши Костевата куќа. Таткото Косте се откажа од синот Цветко, овој му беше првенка, машко. Син. Никој не може да ги помири таткото и синот. Иста крв. Помалиот Тоде замина за Австралија. Таму сега овци пасел. Од Глигора беа Норка, Номче, Ѓорѓија и Вера. Глигор не знае да украде, не 128 знае да измами, не фрла збор кај годе, - ама тешко тој што ќе го укради, тешко тој што ќе го измами, тешко на тој што не ќе му поверува на зборот. Златана Вретоска, беше снаа Вретоска, ама затоа што од најрани години беше сама, вдовица, родот ја прими и за снаа и за брат. Имаше три деца - Сребра, Бранко и Ристо. Бранко беше партизан, го убија на сремски фронт. Златана Вретоска првпат во животот излезе од селото. Од куќи. За да го бара Бранко. Тргна преку Петринска Планина, дојде во Ресен, од Ресен со кираџии во Битола и оттука во Скопје, од Скопје во Србија, во Срем, на фронт. Ќе ја убиеле еднаш нашите, еднаш другите. Во едно поле, рамничиште, пусто, во едно трапче го пронашла Бранка. Лежел на плеќи, очите му биле отворени, гледал кон небото, не да речеш како мртов, ами како жив гледал, гледал право во небото. Имал пуштено мустачиња, лицето му било многу убаво. Градите му биле изудирани, полни со петокраки, со штиковите што му ги правеле. Ранет го нашле, тука во трапчето. Не се врати додека не го донесе Бранко. Го закопа во татковиот гроб. Тогаш прв говор се одржа на гробишта. Слава му! Цело село беше на гробишта. Умре и тетка Златана, пред една година. Ја закопаа во истиот гроб. Од Златана уште остана помалиот син, другарот Ристо Вретоски. Другарот Ристо ги изучува четирите светски јазици, самоук, и пишува песни. Шета низ градините, патува низ градовите, појде и на море, оди и низ планината и измислува песни. Сите му се посветени на Бранко. Песните ги пишува на неколку јазици - на германски, на руски, на српски и бугарски. Македонските не се за Бранко, тие се љубовни. И за морето. Од Илка Вретов беа сите момички. Шест - седум, сите чесни и домаќинки. Кроне се исели, си отиде в град. Од Ивана беа Стојко, Јордан и други. Вретоскиот род се смета за најинаетчиски во целиот свет. Ама сите беа вредни, работници и од збор. Плукнатото не го лижеа. Од сојот Вретоски малку поинаетчии беа Шокароските. Овој беше голем сој, прочуен род. Еден од нив беше поп, поп Алексо. Од него Стамен, Гластон и Ратка. Од Стамена Бранко, Руска, Љупка и Ѓорѓи. Стамен беше нашиот прв учител, селанец. Тукашен. Куќата Стамено беше една во сите куќи, малку охриѓани имаше што живееја како во оваа куќа што се живееше. Жената му беше Чехиња и се викаше Ангелина. Не знаеше да колне и да се кара. Сите ѝ се чудеа каква жена е таква, чудна. И тие се иселија, се растури и куќата Стамено. Имаше еден Ламбе Шокароски. Трговец човек, со магаза. Кога ќе го испиевме виното, купувавме од него со ѓумови, со котли, по ноќе, за да не нè гледаат. Ние имавме многу вино и пак купувавме, сите ни се смееја. Ламбе голем мајтап си правеше со луѓето, ама и тие со него. Секогаш се подбиваше, а кога му извршија конфискација почнал да туфка. Туфкал, ама ниту еден лош збор не рекол за револуцијата. Тој беше паметен. Од него беше Јордан и овој стана прв доктор на науките. Агроном, сврзан човек. Остана пријател со луѓето. И Ламбеските се иселија. И уште еден род, родот 129 на Настејчините бил најстар. Најстар и најпрочуен во околијата. Две илјади кози држеле, петнаесет козари, какви убави кучиња имале, - голем тоа бил род. Богат. Куќа нивна правена за шесмина браќа, со шест плевни и кошари. Од нив, од сиот род Настејчин, остана уште Пане Настејчин. И него како господ не го израдува, како срцето му го изгоре, тутуноса, - не остана веќе никој, никој од родот на Настејчините. Пане по цел ден седи на плуската, оттука се гледаат крепостите на цар Самоил и сето езеро. Нему плуската му е помила од дома. Од газдите најпрочуен беше Јанаки Крлески. Во неговата куќа имаше од тишка млеко. Жито од неколку години, ракија од неколку години, вино од неколку години, секогаш имаше ланска пастрма, сирење од три години, ореви, лешници, кромид, пипер, маст од неколку години, дрва оломнански гореше, шајаци од своја волна носеше, - немаше нешто што нема во Јанакиевата куќа. И жена му Лулка беше домаќинка, за сè си имаше клуч. Еден таа, еден Јанаки. Толку беа, имаа ред во животот. А за најголем сој се сметаше сојот Шапкароски. Никој не можеше да го доброи и да знае кој од кого е и како е, многу ги имаше. На секој празник некој од Шапкароските ќе се степаше, тешко на оние што се биеја со Шапкароските. Тие први ја почнуваа и предизборната кампања за народни пратеници и месни одборници. Беа воденичари. Сиромаси, чесни. Најпрочуен беше Насте Шапкар со синовите. Се занимаваа и со препродавање на коњи, туку се изрезилија. Братот продава, другиот брат купува, го излажува таткото, му го препродава на таткото, таткото ја бере чаршијата, ќе се најде купувач за коњот, се помируваат. До идниот пазарен ден, до нова купопродажба. Едниот од нив стана одборник за четири години, Климе Шапкар. Имаше еден пак од Ламбета Шапкара, Крсте Шапкар, стана претседател на месниот народен одбор. Што ќе речеше Крчо, речено беше, тоа ти беше власт. Од Шапкарското племе се одделуваше Андон со синовите Јонче и Иљо. Овие беа многу заљубени и заблудени во науката и исто така станаа доктори. Инаетчиски беше и овој род, Шапкароскиот. Треба да се каже дека и овој беше стар род, прочуен. Од маалците најискри беа рекомаалците. Рекомаалците живееја крај реката и долу во градините. Пејчиноските, Коле, Раде, Фроса и стариот Климе Пејчин. Првпат видов мртовец кога умре стариот Климе Пејчин. Го носеа од под нашата куќа. Гледав низ прозорец, беше бел како варосан. Во бавчите имаше полно цут од черешните. Леташе во небото, можеби тоа е душата, рече некое од децата. Пејчиноските беа многу сиромаси и секогаш гладни. Стариот Климе беше ѕидар, печалбар. До нив живееја Ристеските. Томе со синовите Крсте, Кире, Коста и ќерките Ратка и Весела. И Томе беше аргат, измачен. Одвај леб се најадуваа. А потоа Пердулоските Ставре, Јордан, Ламбе, Коле, Ѓорѓија, Кире и Ристо. Коческите Стојан и Иван. 130 Стојан беше воденичар, Иван аргат. Умре на четириесет и две години. Од работа на дрва Петрино, грмело-врнело, од дрва - на работа. Се исуши. Сакаше да биде домаќин, газда, со крената глава да оди на поткован коњ да јава, мегданџија беше Иван. Како што дошол од дрва, му се прилошило и часкум умрел. Само што се свртеле луѓето, никому ни на ум не му паднало. Како свеќа згаснал. Ѓоршевците ни беа први комшии и беа: Стојан, Јонче, Ефтим, Ѓорче, Тодор, Ристо, Смиле, Сандре, Томе, Климе, Ѓорѓи, Веса, Јорда, Крстинка и уште многу ги имаше. Сите чекаа на еден нужник. Одвај чекавме да падне дожд, да потечат сокаците. Најтешко беше во сушните години, кога капка не капнуваше. Тогаш доаѓаа уште поголеми и поцрни муви. Тие муви, велеа, доаѓале од далеку. Умре едно дете од Талија Ѓоршеска. Тодор Ѓоршески падна тешко болен, на гради. По нужникот беше фурната Ѓоршешоа. О, како ѓаволски едно време се зајадовме со тетинот Стојан Горшески. Не нè пушташе низ сокакот на чешма, требаше да вртиме за вода. Кога немаше вода во селото, одевме на Пумпало изворче, цел еден саат пат. Тука живееја и Трпоските, стариот Зарко, Вангел, Сандре, и Стефанче. Умре на дваесет и осум години, во пролетно време, во бавчулето над Чингоските. Секакво цвеќе имаше во трпоското бавчуле. Најубаво беше наутро, кога сонцето ќе се појавеше, гледаш и чувствуваш како небото да дошло на земјата, се соединило со неа, сè станало едно, убаво, чудесно и смрт. Се иселија и Трпкоските, таму веќе не живее ниту еден Трпоски. Тука беа и Кузманоските Милан, Крсте, Стамен и Стариот Шибак. Нив уште ги презиваа Шибаковци и Николовци. Имаа три презимиња Стамен беше голем борец и ранет беше во борбата. Никогаш не сакаше да зборува за тоа, никогаш не се пожали. Умре пред две години, 65. во летото. Сите се чудеа како умре толку млад, толку рано. На погребот беше цело село. Грдо, без ред, пустелиски, никој не веруваше. Го закопавме. Од Плосковците беа Димко, Иљо, Ѓорѓија, Номче, Роза, Ефка и Славка. Плоскоските имаа еден чуден табиет, ја мразеа куќата. Седењето в куќи. Нека беше зима, нека беше есен, дождови, пролет, лето, тие никако не се прибираа в куќи. Сè некаде скитаа. По бавчите, низ селото, секој ден одеа во градот, - стариот Димко знаеше чудесни приказни за Стамбол, за Дарданелите. За водите, за морињата, за океаните. Секогаш ни кажуваше и се чинеше како тој час да се враќаше од пат. Толку му завидувавме на неговите патувања. „Целиот живот е пат, будали“ им говореше на тие што го лутеа, што го прекоруваа за неговото безделништво. Такви беа и синовите и ќерките, сите сеедно одеа-идеа, најпосле им падна и куќата. Пред тоа умре Славка, имаше осумнаесет години. Зад нив беа Шибакоските Ѓорѓија, Ладе, Климе, Нелко и Спасе. Нелко беше силен и чесен земјоделец. И Шибакоските се иселија. Тушкалоските, стариот Тушкал, син му Љубе и другарот Димитрија што одеше по улиците и командуваше по воздух. Тука беа и другите Николовци, 131 стариот Крико Николов со синовите Кирил и Сандре. Овој беше најсилен во селото и најгладен. Со бротче пребега во Албанија. За сиве години бил на робија. Брдароските Јонче, Климе и Коле. Китаноските Стојан со Донка и ќерките Елица и Цанка. Имаа и еден син Номче. Ламбе Китаноски беше дури долу во бавчите. Китаноските бавчи беа најубави од сите бавчи во долината. Во пролет се чинеше тука се раѓа првата пеперуга, првиот цвет, првата пчела, таму имаше висока трева, лопатки и бозинки зад кои момичињата кришно си ги гледаа нозете кревајќи си ги долгите фустанчиња од груб шајак, и понекогаш си ѕиркаа во градите. Потоа плетеа венчиња од потполесок, си ги редеа на глава, ги фрлаа шамиите и под нив како златна вода заробена гргнуваше долга, светла коса Тогаш беше тешко да се препознаат веднаш нашите момичиња, личеа на пеперуги, на цвет, на самовили, одеа мижејќи, мрмореа некои неразбирливи зборови. Веднаш тука беа и Кевереските бавчи. Тетин Номче Кеверески, Шана, баба Таса, Ѓорѓи, Љуба и Стојанче. Тетин Номче беше орач. Еден вол купи, друг пцовисај. Цел живот тоа работеше. Понекогаш позајмуваше еден вол за на орање. Братучедот Ѓорѓи Кеверески, не бевме никаков род, не учеше да пукаме со бомби и пиштоли. Ловевме гаврани и мачки и на нив стрелавме. Ги врзувавме на гранките од јаболкниците во кевереската бавча и стрелавме. Еден пиштол се продаваше за дваесет лева, пет кила волна, сирење и уште нешто по спогодба. Скапа беше купувачката на еден пиштол, најчесто се биевме со камења. Се биевме со сите маали. Со горномалци, со видомалци и долномалци. Сите удираа на нас. Понекогаш биењето со камења траеше по неколку дена, се ловевме. Напаѓавме во групи од по десетина деца. Нè водеше најсилниот и најстариот. Понекогаш се биевме на многу блиски растојанија, се приближувавме по десет-петнаесет метра до „непријателите“. На главите имавме железни капи од првата војна, француски, бугарски, секакви. Од фронтот на Томорос. Биењето со камења траеше до расцепувањето на главата на Александар Македонски - Ацо од Шиковци. Тогаш бевме пред пораз, ќе не убиеја во пејчиноските јасичиња, немавме доволно камења, бевме опколени, - ни помогнаа постарите. Победивме. Потоа беа Ноческите - Бугакоските, и тие со две презимиња, стариот Јаким Бугак со синовите Ѓорѓи, Благојче, Трајан и Андон. Сите беа вредни, ама никој од нив не можеше да се мери со најмалиот брат, со Андон. Овој ноќе легна в постела само на свадбата, кога се женеше. По цела ноќ лута низ полето, низ лозјата и бавчите. Луѓето го викаа ноќна птица. Стана голем домаќин, газда, во неговата куќа имаше секакво жито, најубаво грозје, јаболка, ореви, - имаше и такви плодови што не се раѓаа во нашето поле, во нашите градини. Од Ресенско имаше кај него јаболка и круши, од Струшко бостан и пиперки, од Битолско компир. Побрз коњ од неговиот немаше во околијата, влакното му светеше. 132 Најстари рекомаалци беа Чингоските, ама и тоа не се знаеше, зашто некој поп Чинго од Ресенско ги имаше засрамено и не се кажуваа токму. Поп Чинго од Ресенско дошол за да попува, бидејќи поп немале како што си е од бога, туку почнал со жените да се плетка. Имал силен и убав глас. Жените и в олтар ги затворал, толку не се плашел од бога. Ама бог не е мачка наеднаш да драпне, го оставил така три години. На трите години и нему му отпеале. На сам ден велигден, на гости, при чест, на слава со вино го отруле. Едни пак кажуваат во олтарот умрел, се мачел многу. Оттогаш Чинговци осиромашиле, станале варџии, со камен и оган да се прехрануваат. Многу горчлив леб. Тоа било како казна божја. И беа од Ѓорѓија Чинго Димко, Борис, Ленка и Ристо. Од Јакима Чинго Симон, Томе, Благојче, Санта, Флора, Спасија, Маре, Кате, Устијанко, каде живи каде умрени девет од баба Ангелина, осум од баба Софка. Од Симона Димче, Глигор, Ружа, Гластон. Од Димчета Танаско, Драгица и Евда. Од Глигора Зора и Ленче. Од Благојчета Ристо, Тоде, Боре, Нада, Љупка, Јорда. Од Ристо Александар и Ване. Од Тоде Сашо. Од Томета и Верга Цвета, Никола, Живко, Иљо, Ѓорѓи и Весела. Од Цвета Ангеле и Виолета Латкоски, од Никола Лидија и Љупчо, од Иљо Томе. Од Димка Чинго Благојче, Јонче, Томе, Цара и Веса. Јонче стана доктор на биолошките науки. Него од сите учени во селото најмногу го ценеа и сакаа. И тој пееше убаво, говореа се истерал на попот. Од Бориса Крсте, Јордан, Бистра, Слобода и Трајка. Од Ристо Чинго, што некои го викаа Сарајц, беа Ѓорѓи, Кирил, Воскра и Милка. Овие беа највесели луѓе во долината. Тетка Флора, иако беа сиромаси, знаеше да живее по „белградски“. Во нивна куќа сè беше слатко. Сите им идеа, на сите им одеа. На визита тие почнуваа да одат уште рано пладне за да стигнат во сите куќи. Веселбата и кејфот никогаш не ги напушташе. Чингоските повеќе останаа во градините, пак се направија повеќе куќи како некогаш. Во маалото уште живеел Алексо Ристев со синовите Косте, Ламбе, Диме, Томе и Иван. Ги имаше уште. Ама од сите Ристевци и мажи и жени најмногу се истакна другарката Ламбејца Ристеска како прв претседател на Афежето во Пасквелија „Пусти, им велеше на жените, живеете како смет! Сега е време да се видите, борбата е на наша страна.“ Другарката Ламбејца Ристеска лоша сетнина имала. Син ѝ Димче, помалиот, Лошотиштето, за едно јајце што зела од неговиот кокошарник со тупаници по глава ја отепа. Сета народија ја исплака Ламбејца Ристеска, како неа друга немаше ни во власта, ни во домаќинлукот, а можеше и фудбал да игра. Првиот женски натпревар беше во нејзина организација. О, колку ветар, колку фудбал, свилени гаќички од Унра, на слабите женски нозе тешки англиски кондури, о колку трчање, плеткање и убиство. Робија. Од маалците беа и Балоските. Ги биеше лош глас за цицилак. И беа од Ангелета Славе и Иљо, од Колета 133 Климе, Ратка и Воскра Од Колета Ангелче, Гула и Љубомир. До нив живееја Меческите. Славе и Аргил Мечески. Од Славета Илче и Борче. Илче уште од дете беше само по планина со овците. Како што спиел по планина, по камења; на снег, на петнаесет години му скапаа нозете. Нагазил, говореа, нему му течеа нозете. Еднаш го видов на рогозина под оревот Кочески, кај воденицата, близу јазот. Неподвижен, очите му беа како што му ги знаев од порано, му светеа како оган, црни беа, а светеа, пламтеа. На рогозината се береа многу муви, момичиња го вардеа од мувите. Сакаше да му донесам унапов цвет, унапите беа прецутени. По некое време умре. Таа година и сонцето се изгуби. Гледавме од Кеверските бавчи. Камбаната многу полека и долго ѕвонеше кога го закопуваа. Беше темно кон пладне, се изгуби сонцето. Некои од децата испопаѓаа на земјата, не можеа да гледаат. Ги имаше фатено треска. Кочевци ни беа на граница со средномаалците и Коческите беа најсиромаси од сите во селото. Со денови леб не видуваа. А од нив беа - децата на тетка Благуна, Сандре, Стојан, Коле и Климе. Климета го викавме Русија, зашто беше многу јак и гладен. Израстеа како слуги и калфи, по туѓи куќи, по туѓа стока и имоти. Сега се сите во Скопје како стручњаци, изучија. Во родот Кочески и за сето село најпозната беше бајачката Василка Коческа. Многу знаеше да бае, да гледа, жарче во вода да згасне, од волк заб да ти пришие, тревче од нејзина молитва под перниче да си ставиш, што ќе ти е гробот во Свети Ном, веднаш секаква немога, мака ќе мине. Едно само ја мачеше низ целиот живот - синовите во голема неслога ѝ живееја. Еден со друг туку се јадеа, туку се тужеа како најголеми душмани. И најпосле во маалото ни беа двете раби божји Марија и Ликирка Лиотоски. Тие со никого не живееја, ниту во куќа влегуваа, ниту во своја прибираа. Така беше порано, куќата затворена ја држеа. Што се стори, како се стори, подоцна ја отворија куќата, ја дадоа за конференции, револуцијата за срце им прирасна, сè од себе дадоа. Имаа уште една сестра Голубинка, таа беше против. „Црвено јајце ќе каснеме, црвена черешна не втасуваме - новата власт ќе падне!“ почна да бае, почна да бара дожд по полето, претскажуваше чуда, го чекаше својот брат од Америка, еден брат што го имаа, Стојан Лиот, сестрите да ги казни, куќата да ја очисти. Иљо Шапкар и Никола Чинго го читаа новиот статут. Некој сеедно го гаснеше светлото, сакаа да се љубат, ѓаволи, полни беа со радост, се сакаа, се љубеа, до смрт се штипеа. Ех, новиот статут. Ќе го освојат тие градот, за еден ден, за една ноќ, - ќе падне градот и граѓанството. Ех, новиот статут! Сестрата Голубинка се мрдна, ја однесоа еден ден. Марија и Ликирка останаа докрај со револуцијата. За да им заплати, народната власт им даде едно од новородените. Копилче, народно. Нивно да биде, синче. Го крстивме раб божји Тикомир. Амин. 134 Средномаалци беа најмалку. Некогаш најпрочуени беа Шенгулоските. Кирил и Димо. Нивниот род се суши и го снемува од селото. Кирил Шенгул сакаше да стане цар, кога ќе се развеселеше го палеше селото, полето, сè можеше да изгори. Пиеше две кила препечена велгошка ракија на ден, најпрво од јунаштина, ама потоа не можеше без тоа. Му се родија седум ќерки, можеби и повеќе. Царот сакаше син, син не доби. Изгоре. Наеднаш се чу царот паднал тешко болен, од постела не се одлепува. Вода од телото му тече, не може никој да му ја запре. Царот многу се изнамачи, умре. Четириесет и три години имаше, кога умирал станал од постела. Не сакал да умре, тоа сите го чуја. Го видоа. На царот му беа простени сите гревови. Имаше уште еден од Шенгулоските - Благојче Шенгул, казанџија. Ја сакаше политиката, сакаше да живее по ново, ама него никој не сакаше да го гиба, сакаше да биде свој човек, вечен. Уште беа Рамненческите. Димко Рамненче со синовите Лазе, Кирил, и Ѓорѓија. Ѓорѓија беше најизмачен и најнесреќен, животот му помина во трчање. Од село в град, од град в планина, пак в град. Сè беше, и овчар и „работничка класа“, каменар, и земјоделец и дрвар и најпосле заврши како работник на комуналниот завод во Охрид. Во летото 64-та година, како што носеле камења со еден камиот, камионот се превртел и сите кубици го покриле. Бил згора на камионот. Триесет и пет години. Жена Ѕвезда, ќерка Лиле и син. Со него често одевме низ градините, јаваше на црн коњ, никако не можам и денес да ја примам неговата смрт. Никогаш не се поплака од животот, многу сакаше да има своја куќа. Од средномаалците уште беа Кирил и Љуба со ќерките Даница, Танка, Менка, Коста и синот Владо. Иван Мечев и Јорда со ќерките Цвета, Јорда, Драгица, Трајка и синот Трајче. Климе Бугак и Марица со синовите Трајче, Боро, Ристе и Димче. Размовци најпрочуен Стојан Размов со синовите Сандре, Ноне и Никола. Стојан беше бугарски кмет, газда човек. Димко Размов со ќерките Николина, Цвета, Славче и Крсте Блаески, селски чувар, барабанџија, умре. Четириесет и пет години. Лазор Латкоски со синовите Иљо, Стојан и Номче. Ѓоре Ѓорески и Ѓорејца. Ѓоре четириесет и пет години не е вратен од Америка. На стари години ја зеде и Ѓорејца. Во куќата остана ќерката Воскра и Павле Печијарески од Прилеп. Прв домазет во селото, прилепчанец. Сите го сакаа и заради неговата добродушност го викаа „црвен Павле“. Се исели. Ставре Латкоски, ѕидар, од сојот Латкоски еден со таков ум. Една куќа ја правеше од годината до годината, повеќе не се пазареше. За секој збор му требаше време и пат, - мислител беше. Имаше жена Цара, му умре на нога. Некоја лоша болест, се исуши. Четириесет години. Горномаалците живееја најгоре кај ридот и почнуваа откај Калача и Арнаудовци. Од Арнаудовци беше Ѓорѓи Арнауд со синовите Стојан и Крсте, еден син му остана на сремски фронт. Стариот Арнауд беше газда, 135 имашен, со полна куќа. На стари години го снајде уште една несреќа - се уби син му Крсте. Остави три ќерки. Се осиромашија и Арнаудовци. Ристо Арнауд со синовите Ангеле, Перо и Руско. Се иселија Косте Арнауд со синот Димо. Подолу беше Живе Кушелев и Манте, Иљо Лиот. Иљо Лиот доби најголемо наследство од три страни. Сето го испи, сака да живее како човек. Работата ја мрази, не е лаком, не сака богатство. Круме Кочески со синовите Борче и Климче. Братучедите Борче и Климче, братиња, заминаа за Австралија на печалба. Братучедот Борче сите го изжалавме, беше селско берберче, не ја сакаше Австралија. Тука беа и Шапческите. Стариот Ангеле Шапче со синот Коле Шапче. Ангеле Шапче бил многу умен и почитуван човек. Во неговата магаза иделе да купуваат и охридските трговци. Самиот Коле Цветко. Знаел многу умни зборови. Историски. Ги бележел сите војни. Денеска војните се знаат по зборовите на Ангеле Шапче, „903. го изгореа селото, го испљачка башибузук. Турски, каурски, преправан, секаков. Селото имаше одред од 200 комити. Комитетот ја закла Кира Балоска со Турчин се љубовала. Ристо Попето се уби во Елшани. Мара Трпеа избега во Охрид таму ја заклаа. На огледало како си го чешлала момичето. Во селото живееше еден Турчин, името му беше Бекир. Бекир беше со комитите, слава му! Го заклаа Стефана Буџак. Комитетот. Поткажал тројца велгоштани комити. На Камче ги убија. Двајцата си ги поштеле вошките, третиот берел лешници. Во планината на сон фатија осум души, сите велгоштани, ги запалија. 908. беше Уриетот. Комитите направија еден марш низ Охрид, од чинарот до езерото. Турците се исплашија од силата и убавината на комитите. Единаесетта година фати земјотрес, многу стресло. Дванаесетта година на осми, на Аранѓел, првата војна, балканска, дојдоа Србите. Се отвори српско училиште. Учител Бранко од Србија. Напред се учеше бугарски, сега српски. Кога дојдоа Србите фати еден јак студ, војската српска беше под шатори. Ги исекоа градините за да се греат. Кога фати полошо време војските ги сместија по куќите. Осуммина во куќа и по еден каплар. Немаше храна. Глад беше. 13. година би албанската побуна. Чауле го презеде Охрид, Велгошти се до Петрино. Борбите траеја дваесет и четири часа. Србите што најдоа маж во Велгошти го собраа, го врзаа и го однесоа в затвор во Охрид. Во уќуматот. Седумдесет и пет души. Колку што тепаа Србите, толку Власите. Секој трн и Влав со пушка. Одборот беше од пет члена, од четири члена и еден претседател. Во одборот беа Ѓорѓи Мизо- Тасиќ, Ефтим Грдан, Анѓелко Анѓелковиќ и уште двајц. Решија: двајца - да се убијат сите луѓе, 75. Двајца - секој петти. Претседателот Анѓелковиќ се реши на 5:1. И така беше. Пред уќуматот ги построија - еден, два, три, четири, петтиот за убивање. Дваесет и пет тргнаа. Ги убија во Видобишта, на варници. И беа: Ристо Латко, Косте Латко, Ристо Шико, Јон Костов, Ставре Китан, Димко Читан, Ристо Ноче-Буџак, Глигор Ноче, Васил Ноче, 136 Васил Ничо, Јаким Ристев, сите дваесет и пет души. Во нив имаше еден Глигор Мишкоин, печалбар, петнаесет години во Северна Америка. Вечерта си дојде, дента го зедоа и го убија. Во Ресен не го пуштале, му велеле, не оди Велгошти и Охрид, оган ги гори, не доседел. Четиринаесетта почна светската, дојдоа бугарски војски. Фронтот траеше четири години. Фронтот беше близу, на Томорос. Коморите и магацините беа во Кецески ливаѓе. Се испусти сета стока, овците, коњите и воловите. За да се снабдува фронтот. Осумнаесеттата дојдоа Србите и Французите. Првпат народот виде Арапи. Со обетки на устите. Фатија еден изнеможен бугарски војник што се криел по плевните, Србинот сакаше да го убие на место, Французинот го запре. Овие убиства станаа тогаш...“ Од Ангелета Шапче Коле Шапче и од овега Димче и Јордан Шапче. Коле Шапче беше првиот задужен магационер и ништо лошо не му се случи до скоро кога со сачми си ја наполни левата петица. Се осакати за век. По Шапчевите беа Китрозоските. Најпрочуен од нив беше стариот Китроз Илко Китроз. Ама кога син му Кирил стана прв претседател на месната и се нарече раб божји Кириле Сталин Пасквелски тој беше најславен од сите. Прва жена што облече панталони беше Кирилица Китрозоска-Сталиница. Понекогаш и таа беше претседател ако другарот Сталин беше отсутен. Таа се викаше Ленка и беше справедлива и чесна жена. Сите сакаа да им суди Сталиница. Веднаш до Китрозоските беа Бунташоските Стојан, Јоне, Голаб и Бранко. Секула со синот Сандре. А најистакнат во маалото беше Сандре Шокар, русофил и болшевик. Бил и во Јасна Полјана на имотот од Толстој. Комунизмот го проповедаше меѓу луѓето и нему му веруваа Беше најголем партиец и прв се пиша во колективното, ако имаше многу земја и многу стока. Сè даваше Македонија црвена да ја види. Комунистичка. Таков не беше братучед му Климе Шокар. Овој сакаше сам да биде, без никого. Само со својот коњ. Потоа беше Тодор Балов со синот Крсте Балов. Леон Бандески остана сам, зашто Бугарите му го убија син му Крстета. Тоа беше најубав погреб, го закопаа со војничка музика. Свиреше бугарска војничка музика. И семејството од Ѓорѓи Шибакоски веќе не е тоа што беше. Останаа уште Јонче, Ангеле, овој од черешна падна и се уби. Уште од нив беше Косте. Косте беше многу истакнат во младинската, после го затворија. Осуммина затворија. Едни пуштија, едни беа осудени на робија. Косте беше најдобар артист во целата околија. Еднаш го играше затвореникот, за малку ќе го обесеа на сцената. Куртули. Од јаже го извадивме. Тука беше и Славе Троилоски, кого што го викаа котел. Овој дочека најлоша старост. Го истера жена му, го истераа синовите, не го сакаа и ќерките, а и целото село не го гледа дали е жив или не е. Се влечка по патиштата како да е сакат или слеп, а не е ни сакат ни слеп. Тој е убиец. Злосторник. Во војната кога во долината залутале две српски војничиња, на повлекување, кога никој не сакал да ги убие, тој за 137 десет златници ги стрелал под манастирот Света Петка. Пред цело село. Едното од војничињата тешко умирал, и така убиено - недоубиено молело за спас. Котелот почнал да го мачи, да го гони низ камењарот Светипеткин и уште трипати пукал во него додека го смирил. Многу биле млади војничињата, лицата им биле мазни како на девојки. Немале повеќе од деветнаесет години, биле високи и танки. Како ластари се виткале кога ги стрелал. Тој е првиот и единствен убиец во долината за пари што зел човечки живот. На туѓинци, на заскитани, незнанци. Гробовите и денес стојат под манастирот, близу до мостот. Местото се вика Два Гроба. Во манастирот по војната наминал и Раско Петровиќ. Видомаалци беа исфрлани на плуската и под плуската. Низ Видомаалото течеше Вилинската река. Во неа го фрлавме крстот за Свети Јон. Тоа е голем и многу тежок празник. Свети Јон. Тогаш се крштаваше водата, се попрскуваа лозјата, со 'ржаница натопена во крстената вода ги врзувавме черешните и другите емивчиња, ја поевме стоката, децата, младите. Најпознати видомаалци беа Пумпалоските и Латкоските. Пумпалоските Стојан, Паско, Коле, Вангел, Крсте Талашата, Климе и уште многу други ги имаше. Пумпалоските беа воденичари и имаа многу чисто срце. Како леб беа добри. Не ги мамеше ниту власт ниту политика. Беа многу весел сој луѓе. Ги викаа опера. Латкоските беа големи политичари и големи газди. Од Ламбета беа Кире, Здравко, Донка, Косте, Димче и Стефка. Од Ташко Јонче, Трајан, Косте, Томе и Драгица Сватот Ташко целиот беше занесен во политиката, а знаеше и времињата да ги толкува. По ветрот погодуваше какво време ќе има. Но најпрочуен од видомаалците беше Коле Јоноски Пумпалоски-Голтакот. Овој беше прв народен поет, астроном и филозоф. Тој небото го знаеше како својата рака, далечните ѕвезди тој само со неколку зборови ги слегуваше близу до земјата, до вршињата на дрвјата. Никогаш веќе не се изнагледавме ѕвезди од тие денови со поетот низ градините. Бели, сини, црвени, златни, зелени секакви ѕвезди тогаш имаше по небото, запливани, заитани, како море, како многу мориња, безброј... Сите него го имаа напуштено, жена, деца, браќа, родот, сите освен децата, младите од селото. Тој над сè беше раб народен. Да поживее песната негова за векови. Еднаш три години занеме, тоа беше во времето на колективот. Еднаш во тие години го видов како плаче, одеше по навискиот пат и плачеше, о ѕвезди, о ѕвезди, о високи ѕвезди, шепотеше и ништо друго не говореше. О ѕвезди, ѕвезди, високи ѕвезди... Долномаалците беа подруг народ, постарински. Најпрочуен род беше Речкоскиот. Нив секогаш слогата и љубовта ги правеше браќа. Еден Речко, без своите, за ништо не чини. Тие љубов меѓусебна, длабока носат. Како лозје е нивниот род. И од Речкоските беа - Ангеле, Димко, Гоше и Стефан. Од Ангелета Номче и Баже. Од Гошета Диме, Танас и Јордан. Од Стефана 138 Кољче, Лубе, Баже и Томе. Кољче од Стефана беше најмирно и најработливо од сите деца и секогаш одлично во училиштето. Од нивниот род имало и еден Апостол Речко што многу убаво црквено пеел и знаел седум светски јазици. Друг таков учен меѓу долномаалци не се паметеше. До Речковци беа Билбилоските Климе и Трае. Од Климета Ладе и Пере. Понапред беа овчари. Наоколу живееја Палоските Климе Пало со синовите Јонче и Димитри. Тие беа голема сиромаштија. Достоиноските живееја од аргатлак. И Бошкоските и Ническите. Од Ничевците имаше еден Ристо Брно што многу убаво свиреше на грнета. Никој како него друг не можеше така да свири. Многу бедни и изнамачени беа и Дускоските. Многу прогладуваа. Тука беа и Брдароските и Шикоските и Калејчијните. А најгоре беше Трене Кецкароски, имашлив и газда човек. Наоколу изнафрлани беа Крлеските. Глигор, Тоде, Јанаќи, Сандре Трае и стрикото Ламбе. Овие никој меѓу себе не си личеа, како да не беа род. Најмногу од нив се прослави Сандре. Многу деца народи. За да добива детски додаток, го напаѓаа другите Крлевци. Ама тој беше напреден раб божји, зашто и по детскиот додаток си остана верен на линијата. Славен да биде овој лозар пасквелски. Спроти Сандрета живееше тетинот Кркач и тетката Кркачица. Тие имаа најмногу деца во долината, кај живи кај мртви дваесет и едно. Амин. И уште да се паметат рабите божји Јордан Сандре Танески, Јонче Миле Методиески, Јорданка Димко Крстаноска, Насте Ѓорѓија Петроски, Љубинка Сандре Гуштероска, Благојче Владо Митрески, Цвета Круме Спироска, Трифун Стефан Пајкоски, Благоја Дејан Велјаноски, Ѓорѓи Петре Трајчески, Доста Јонче Рудеска, Благуна Ѓорче Трифуноска, Воскресија Стефан Донеска, Анастасија Илија Велјаноска, Спасител Петре Рудески, Климент Борис Гочески, Пенка Панде Петреска, умре, Тодорка Слободан Николоска, Борка Торчинова Шимикоска, Климентина Димко Митреска, Крсте Танаско Јанкулоски, Симон Владо Толески, Симон Наум Богданоски, Димитри Томе Климоски, Стефанка Андон Ристоска, Љупчо Петре Ризманоски, Миле Блаже Цојкоски, Методи Ристо Климоски, Иван Крстан Георгиевски, Јорданка Крсте Трифуноска, Васил Димитри Трифуноски, Љубинка Ристо Ризманоска, Антон Владо Стојаноски, Јован Томе Димоски, Виктор Стојаноски, Добрица Бранко Ристеска, Весела Савеска, Благоја Стасе Митески, Ристо Тодор Петрески, Љубинка Крстан Крстаноска, Ѓорѓи Илија Богданоски, Верка Иљо Трајческа, Јордан Димко Џајкоски, Иван Василе Темелкоски, Менка Атанас Пупунческа, Менка Иван Плевнароска, Василка Стефан Џајкоска, Воистина Павле Танасоска, Илија Трене Велјаноски, Димитри Климе Велјаноски, Трајан Фоле Тасески, Верица Георгија Петреска, Благоја Илија Андреески, Мирјана Илија Лекоска, Слободан Пере Стефаноски, Илија Стојаноски, умре, Трифун Џајкоски, умре, Павлина Спироска, на петнаесет години во пролетно време умре, 139 Донче Кироски, умре, Ѓорѓи Крсте Пазаркоски, умре, Стојна Митреска, умре, Лојза Џајкоска, умре од намузи, беше многу лична ама куцкаше та затоа Спасе Настејчин ја остави и побегна во светот, Пирга Петреска, умре, Ѓорѓи Тумпаноски, умре, Воскресија Димоска, умре, Ленка Митреска, умре, Доста Рудеска, 39 дена, умре, тоа кога секна млекото, Димо Гуштероски, умре, Пенка Блажеска, умре, 56 дена поживеа, Цвета Кроне Настеска, пет месеци, умре, Петре Ставрески, умре, Петре Велјаноски, четири години, умре, Менка Атанасоска, две години, умре, Мара Цоцоска, 33 години, умре, Менка Николоска, 23 дена, умре, Ристо Андреески, умре, Косте Болески, умре, Митре Петре Недески, живееше најмногу од сите - 104 години, умре, Томе Андреески, 4 години, Живко Глигороски, 10 месеци, Васил Андреески, 6 години, умре, Устијан Икоски, 29 години, умре, Ташка Пулеска, умре, Доста Кузманоска, умре, Благоја Цоцески, умре, Васе Андреески, умре, Ристо Велјаноски, умре, Раб божји Насте Мургоски, умре, Косте Панџакоски, умре, Депа Бошкоска, умре, Стефка Шапкароска, умре, Евда Коческа, 1 година, умре, Весела Ристеска, 1 година, умре, Марица Шибакоска, 7 месеци, умре, Слобода Ѓорческа, 2 месеца, умре, Ставре Велики, умре, Петре Мургоски, умре, Леска Ставреска, умре, Стефанка Китаноска, умре, Трајан Трпески, 2 месеца, умре, Јонче Баклески, 8 месеци, умре, Нада Латкоска, 3 години, умре, Благородна Танческа, 18 години, умре, беше во пролетно време, Крсте Бандески, 21 година, умре претепан од Бугарите и потоа со војничка музика го закопаа. Косте Гуклески, Стефана Великоска, Петре Донески, нема веќе никој од Донеските, Климе Пејчиноски, Нурка Шибакоска, умре, Никола Ристески, 2 години, умре, Славка Пацеска, 22 години, умре, Ѓорѓи Бошкоски, 1 месец, умре, Миле Ристески, 9 месеци, умре, Благоја Китаноски, 3 години, умре, Благоја Пацески, 3 месеци, умре, Тодор Иваноски, 4 месеци, умре, Борис Чифлиганоски, 1 година, умре, Славко Китрозоски, 2 години, умре, Весела Вретоска, 1 година, умре, Елена Трпеска, 2 години, умре, Симон Пердулоски, 1 година, умре, Драгица Шикоска, 4 месеци, умре, Јованка Тодороска, 1 месец, умре, Томе Буџакоски, 12 години, умре, Симон Пулески, 3 месеци, умре, Насте Пердула, умре, Јаким Шапкароски, умре, Борис Трпески, 1 година, умре, Трајанка Шибакоска, 3 месеци, умре. Тоа беше времето кога изумираа децата Ружа Колеска, 19 години, изгубена во фортуната, потоа најдена дури пролетта кога се топеше снегот, Иван Стојаноски, 28 години, со него се изгуби и родот на Стојановци, Јордан Бакрески, 2 месеца, умре, Бранко Бакрески, 2 години, умре, Васил Шикоски, умре, Митра Пулеска, умре, Трифун Велики, 40 години, умре, Славка Плоскоска, 18 години, умре. Секој ден беше гладна, ама секој ден беше гладна. Којзнае како толку долго доживеа. Игравме со петлици на Кочески сокак. Јонче Шапкароски, 38 години, умре, Томе Божиноски, 3 години, 140 умре, Наум Буџакоски, умре, Стефана Меческа, умре, Илија Бешироски, 1 година, Динка Божиноска, 1 година, Зугра Ристеска, Димитри Брдароски, Миланка Мургоска, 9 години, Костадинка Брдароска, 3 месеци, Марија Шибакоска момичка, Тане Шибакоски, умре, Мара Латкоска, умре, Султана Пулеска, умре, Марија Меческа, 24 месеци, умре, Стојан Брдар, умре, Ристана Шокароска, умре, Зафир Дамјаноски, умре, Благојче Ристески, 37 години, умре. Цел живот аргат - аргат и така скапа, Божа Пацеска, умре, Солунка Костоска, умре, Ристо Шибакоски Богата, умре, го направи лозјето и умре. Само лозјето сакаше да го види. Тодор Нически, умре, Стефан Шибакоски, 47 години, Флора Панџакоска, Стојна Баталоска, 19 години, умре, и многу други изумираа, а најмногу децата и младите. Ама други пак и натаму си се раѓаа Јордан Стефан Буџакоски, Јордан Климе Бимбилоски, Драгољуб Круме Шикоски, Милка Љубе Јоноска, Славка Спасе Великин и Цвета Спасе Великин, близнаци, родени на тринаесеттиот ден од февруари. Не оти од овие ќе бидат луѓе, велеше татко им, зашто биле родени на тринаесеттиот ден и уште во февруари, заедно со волците. Љубомир Васил Митрески, Боре Славе Мечески, Олга Перишо Брашкоска, Драгица Буџакоска, Ристо Пердулоски, Благојче Колушески, Боре Благоја Чингоски, Димитри Волканоски, Ружа Маркулоска, Ристо Пумпалоски, Кире Трифун Пацески, Елица Мургоска, Климе Буџакоски, Петре Глигор Крлески, Радмила Буџакоска, Елена Буџакоска, Борис Илија Трпески, умре, Нада Наум Вретоска, Ристо Ставре Латкоски, Елена Баталова, Сотир Крсте Балоски, Весела Трене Кецкароска, Љубинка Китрозоска, Кирил Ристо Бакрески, Ѓорѓи Томе Чингоски, Стамен Димко Котлески, Вера Стефан Шикоска. Весела Дамјаноска, Коста Јакимоски, Костадинка Балеска, Иван Крсте Кркачоски. Во бавчите го разнесе бомба кога се враќавме од училиште. Беше во пролетно време и низ Согрле течеа големи води. Тогаш бомбата го уби Ивана. Илија Насте Бешироски, Климе Шибакоски, Мара Коталеска, Весела Васил Огненоска, Димитра Тодороска, Михаил Спасе Васветски, Милка Милошеска, Филип Трае Бимбилоски, Евда Георгиеска, Глигор Џуклески, Симон Размески, Воскра Ѓорѓија Кецкароска, Тодор Трене Кецкароски, Крсте Алексо Чифлигароски, Весела Смическа, Цветанка Маркулеска. Сите раби божји ги покрсти нашиот народен матичар, другарот Димитрие Стенкоски со помошта на парохот на парохијата пасквелска свештеникот Леонид Трпеноски. Нека се запомни и неговото име. И уште да се знае во секоја куќа си имаше по едно магарче. Магарчињата бил свет род. Да поживеат. А долината во која живеевме лежи под две стари планини. Едната е Петринската, а другата источната планина. Од двете доаѓаа големи и силни 141 води. Во пролет, кога ќе се отвореше времето, целата земја и целото небо светеше од тие води. Насекаде низ градините како сончеви зраци болскаа браздите полни со вода. Насекаде наоколу беше таа светла вода. А наспроти долината беше езерото охридско. И самото како сонце. 142 84q37q6826zp369rfabeqkvnlwsxue1 22518 22493 2026-09-15T11:02:06Z MacedonianBoy 149 22518 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Нова Пасквелија |глава = |претходна = |следна = |автор =Живко Чинго |текст= <poem> 1 СПРОТИ МАКАВЕИТЕ - Од Макавејските празници - Не се знае која година беше тоа, дали беше ден или ноќ. Беше зима, сам ден Свети Никола, зафати невидена фортуна и целата земја ја покри дебел снег. Мажите се вратија од Гостивар без ченка и магариња. Насекаде само волци и дивина. Од Свети Наум заштрекаа секавици. Сите преспанци преку Војчино и Галичица тргнале кон манастирот. Таму се појавиле Јосиф и Марија. Богородица Елшанска се породила. Во Кошишта фатила чума е сè почукала. Охриѓани ги затвориле горни порти. Не пуштале курајчани крај езерото за да не им го испоганат. Планинците како прогнати ѕверки слегуваа во полето. Гризеа кочани зелка насадена за овците. Дебрчани јаделе и живи луѓе. Насекаде низ полето чуваа стражи. Никој не знаеше на што ќе истера времето. И ете најпрвин би бунт. Луѓето направија една мала буна и ги побија сите агитатори. Некој човек од комитетот по име Алексо Степаноски го поддупна народот зборувајќи му: - Слепци, ќе исцркате како глувци, агитаторите ќе ви ја земат земјата и лозјата ваши и сите плодови ќе ви ги соберат за себе. Така ги учеше овој човек и уште им велеше: будали, црвените ќе ви ги испоганат жените и ќерките, крвта ваша, нечисто семе ќе посеат во вашите чесни домови, а синовите родени ваши нивни слуги ќе бидат. И уште прикажуваше овој човек, - комунистите го кудат бога, руската ја прават, ги уриваат црквите, врашки се тие, ѓаволот го слават, побијте ги и бог ќе ви помогне. Така овој човек Алексо Степаноски ги силеше луѓето. Народијата пасквелска по толку години патила и не думаше многу. Маката ѝ го зеде умот. Луѓето зборуваа: - Што ќе ни е овој живот, како ќе живееме без зем јата и бога, како ќе го гледаме сонцето без жените и децата наши. Не остана мир во народот. Несреќата ги турна во зло. Ги потфатија агитаторите и ги распарчија на парчиња. А самиот другар Ајдинков од околиското, најистакнат меѓу сите, како нечесна жена го качија на старо магаре и за да го видат сите живи суштества на земјава и за да се тргнат неверните пред силата и казната божја. Тогаш човекот се викаше Алексо Степаноски и што самиот беше од комитетот и со своите зборови најмногу ја потпали народијата, како 2 најголем праведник дојде во месната и на властите им раскажа подробно за сè што виде и чу во долината и полињата пасквелски. И сето тоа го раскажа со најреволуционерни зборови. Рече: - Сирулци и завојци и сите плакенци и курајчани сосе дебрчани направија една мала буна, - зборуваше тој, - се побунија дрварите завојски, ќумурџиите кураички и сите други елементи отворено удрија на мајката револуција. Ги побија славните агитатори, а самиот наш другар Ајдинков како најистакнат меѓу сите на старо магаре го носеа за видение и признание. Тоа го раскажа овој човек пред властите и од силни маки се расплака удирајќи се по своите гради. Зашто, рече, револуцијата в срце му се залепила. И уште залипа како мало дете. А имаше матни очи и гледаше со едното око налево а со другото надесно. Никогаш не видуваше добро. Властите поверуваа во солзите од овој човек. Му рекоа: - Ти си наш, ти си праведен, тебе Алексо Степаноски, ти веруваме за сè и зборувај што виде уште во долината и полињата пасквелски. А овој човек, како сите нечесни, беше полн со чесни зборови. Искажа: - Побунетите ги избришаа сите пароли од ѕидовите, ги нема веќе нашите пароли, - рече овој незадржливо липајќи и барајќи пушки за да се смират побунетите. И му дадоа и го овластија ред да стави во долината и полињата пасквелски. Овој пак со радост се опаша со колани и пушки и не заборави властите сето тоа во неговата биографија да се внесе. Властите тоа го направија со голема пофалба за овој човек. И ете, даде бог направивме колективно. Беше предвечер кога вооружените стигнаа во полето. Беше првиот час кога земјата и небото се спојуваа. Сонцето, изразболено од преголемата зима, без душа како сув плод лебдеше над темните води на езерото што лежеше на крајот од полето. Се чинеше дека сонцето ќе скине конци. Толку беше изразболено сонцето. А и самата земја беше нездрава и како изгрешен човек плачеше на глас. - Што ќе биде сега ова, - рекоа луѓето подисплашено, - да не доаѓа потоп, - изустија и сите, и мажи и жени, и стари и млади, кротко како питома стока исполегнаа на земјата за да го чујат нејзиниот глас. Ама сите не можеа да чујат и знаат што зборува земјата. Само праведните и оние што беа сакати и глуви. Тие најмногу слушаа и разбираа. Ним гласот им се јавувал. А имаше еден стар по име Кулмо Бунташоски, кој и не слушаше и не зборуваше откако беше роден. А сега и прослуша и прогледа. - Тешко кога проговорат глувите и слепите, - рече народот. 3 - Ќе биде потоп, - беше неговиот прв збор. - Господе, рекоа луѓето вчудовидени, - господе боже, проговори Кулмо Бунташоски. - Тоа е божји знак, - рече питропот, другарот Пипиле Крстаноски. - Ќе се соедини земјата и небото, планините и морињата ќе станат едно и силен пламен ќе помине низ сите земји и сè ќе изгори, - промрморе Кулмо Бунташоски. - Кога, - прашаа луѓето исплашени, - кога Кулмо Бунташоски, татко наш пасквелски. - А потоа ќе зафати големо наводнение и сè ќе биде под оган и вода, сè во оган и во вода ќе се врти, - искажа овој што беше и нем и глув. - Кога, речи ни, татко наш, Кулмо Бунташоски, кога ќе биде тоа време, - молеа луѓето. - Кога ќе дојде тоа време, - рече старецот, - три години не ќе се роди ништо на земјава, не ќе се роди ни жито ни некаков плод. Големата гладија ќе настане. Народите ќе умираат во глад и немаштија, а уште ќе го снема Станбол, Бугарија и цела Англиска ќе потоне. - Што ќе биде со нас, - прашаа луѓето, - што ќе биде со земјата наша. - Нас ќе нè тресе бог, - прошепоте Кулмо Бунташоски, - ќе имаме едно големо земјостресение, ама ќе даде бог и тоа ќе го испливаме. Потоа престолнината ќе ни се испусти од големо моќно наводнение... Нас само така ќе нè тресе и ќе нè дави. - Како секогаш, - искажаа луѓето, - како секогаш што е со Македонијава наша. Стопанка и на судбината, зар еднаш нèтресло и нè давело, треска нè фати. Други пак рекоа: - Така ни е напишано на трите вечери, нашиот прв цар така се викал - Треско, - рекоа овие и почнаа да пеат и да го слават бога. А кога во полето пристигна другарот Алексо Степаноски и кога го чу тоа пеење на луѓето, рече: - Предавници, мајката ваша, господа го славите, а на светата револуција газите. Замолчете, заповеда овој. Ама луѓето веќе не го слушаа и не го гледаа овој човек. Не веруваа во него. Тоа многу го разлути другарот Алексо Степаноски и тогаш даде знак да умрат оние што најмногу се бунеа. 4 Убија тринаесетмина. Еден беше Блаже Пуцоски. Бог душа да му прости, имаше триесетина години и три-четири дечиња Лесна нека му биде земјата на Блажета Пуцоски. Потоа падна внукот Блаже Зенгоски. Овој пак беше уште помлад и што беше најтешко, последниот од пустиот род Зенгоски. Сите нив ги поубија бугарските полицајци. Зашто еден ранет партизан скриле и спасиле Зенговците. На сред село како стока ги убија за да види сета народија. Ама тоа беше во бугарското. Од сојот Зенгоски беше останат уште најстариот Илко Зенго и внукот Зенгоски. И кога Зенго го виде внукот свој во крв паднат на земјата, сиот народ пред себе го истурка и сам излезе пред пушките. Горештина ли му беше на стариот Зенгоски, сила ли го спопадна, оган ли го изгоре, ја раскина ленената кошула на градите и така со отворени гради им пријде на оние со пушки и зборувајќи со зарипнат глас им рече: - Еве, убивајте, синковци мои, убивајте, деца мои, сполај му на бога што доживеавме и од нашата рака да сме убиени. Убивајте, родени мои, ако, свршете го тоа, свршете го тоа побргу за да се смири земјава. - Целата земја ќе ја очистиме од непријателите народни, - грмна гласот на другарот Алексо Степаноски. - Ако синко, Алексо Степаноски, ако, да ја очистите, да даде бог, - рече стариот, а потоа како поткосен се спушти до крвавото тело на внукот. - О Јоне, о внуче, - тихо зајачка стариот, - кај ме остави бре мене, о Јоне, о внуче, што пак мене, што не сум видел јас, о Јоне, о внуче и татка ти бре вака сум го видел, што не сум претрпел во животот, о Јоне, о внучко, од кого ми умре, бре сине, од македонска држава, о стопанката нејзина, да ја чекаш цел живот, да ја чекаш пуста да би останала, да ја чекаш како аманет од дедо предедо, да ја чекаш како топол леб и таа да те столчи, да те изгори, а де, живот стопанкин, о Јоне, о внучко, о сине, што да правам, каде да појдам... Стариот повторно се крена од земјата и сега како дрво погодено од гром, како изгорено дрво, пусто дрво, како црно стебло повторно се извиши пред тие со пушките. Со оној ист тивок, длабок глас им рече: - Тешко вам, тешко вам што сте дигнале сила против простата и гладна народија, тешко вам што си ги миете вашите нечисти тела од крвта народна. Да знаете, синковци, од таа крв сè ќе се исуши на земјава, таа слаба крв ќе ве изгори сите вас што убивате. Убивајте, кој нас не нè убивал, та што луѓе сме ние Македонците, ништо луѓе, глувци, стока, смет, газете, толчете, синковци мои, смачкајте сè, ќе ви треба за слава и чест. Удрете колку можете посилно за да стигнете погоре. О, тешко вас што од макава и несреќава народна за себе слава и богатство си правите. Тешко на секој, родени мои, тешко на секој што не ја познава душата и срцето на народот. Таквите по слепи патишта ќе тргнат, никогаш не ќе прогледаат, таквите не ќе живеат 5 долго, ќе цркнат, ќе ги фати оваа слаба народна. Зар противници се тие, - уште рече стариот, - зар противници се тие што се гладни. Не се противници тие што бараат 'ржен леб, - со мака искажа стариот подигнувајќи ја раката кон своето камено чело слично на тврда и стара резба, ја извади капата и, фрлајќи ја под нозете на Алексо Степаноски, му рече: - А кој беше ти, кој беше ти, синко мој, Алексо Степаноски, кога стана толку голема глава и толку голем господар за да плукаш на своите, да ги убиваш. Јас сум живеел и со дедо ти Ристо Јолески Степаноски и со татко ти Николета Степаноски. Заедно живеевме во оваа пустелија, овде се скостивме за малку животец, во оваа долина, во ова пусто поле, ти малку тоа треба да го помниш Алексо Степаноски, ти тоа треба малку да го помниш, малку да се свртиш, да го гледаш, ти тоа мораш да го сториш Алексо Степаноски, синко мој, зашто ние сме сите една чума. Сите ние... Ама овој не сакаше да ги слуша овие зборови и сам со рацете свои му ја заврза устата на стариот Зенгоски. И уште останаа во полето: Глигор Лавиноски, Димко Шокароски, Иљо Чулчески, Јосиф Пулески, Ристо Чифлигароски, Климе Башулески, Коле Лупески и Ламбе Митрески. Сите умреа во полето пасквелско. Тој час умре и сонцето и насекаде наоколу настана темница. Не се гледаше веќе ни човек ни земја, ниту светлото око на езерото, ниту пак златниот крст на Свети Климент Охридски. Ништо не можеше да се види и знае. Тогаш жените и децата и сите оние што беа здрави и оние што беа болни повторно испопаѓаа на земјата молејќи се на бога и духот негов. Надаваа: - Јави се, спасителу, и земи нè во твојот скут, ете дојде времето што го прорече, се исполни речта на синот твој. Три дена и три ноќи се молеше народијата за да ја собере господ. И ете најпосле, даде бог, направивме колективно. За прв претседател го избравме другарот Алексо Степаноски. А од некаде дојде и снегот и сè покри на земјата Тежок и црн снег ја покри целата земја. Не се знае која година беше тоа, не се знае дали беше ноќ или ден. Беше зима, сам ден Свети Никола, зафати невидена фортуна и целата земја ја покри дебел снег. Потоа дури, потоа дури дојдоа скакулците и сè запустија во долината и полињата пасквелски. Тоа беше спроти макавејските денови. Никој не знаеше што ќе донесат Макавеите. 6 НОВА ПАСКВЕЛИЈА Во таа година по сета земја зафати една тешка гладија. Почнаа предмети со предмети да се јадат, дрвја со дрвја да се ништат, планини со планини да се дробат, вода со вода да се дави, дивина со дивина да се глоди, а над сето тоа најстрашно беше што човек на човека нападна, луѓе со луѓе почнаа да не се познаваат, живи да се закопуваат. Од длабоко проплака земјата. На глас залипа. Сета природа се измрда, се побуни. Се побуни небото, се побунија луѓето, се изгуби сонцето, задуваа северни ветришта, сè живо и мртво се преврте ничкум, синот божји воскреснал, сета земја се растури. Не се знаеше веќе ниту небо ниту земја. Еднаш дваесет и седум дена леб со око не видовме, а беше зима, време коложег и насекаде само снег, голем снег до над појас. Настана невидена оскудица од секаква храна. Не се роди ниту жито ниту некаков друг плод. Во полето се изгубија семињата, во градините изгореа плодовите, во лозјата не узреа грозјето, - сета земја беше покриена со мраз. Луѓето почнаа да ползат како гуштери. Не остана ден, не остана ноќ, сè некој некого демне, сè некој некого гази, Арна Висилеска, не плаши се, чист сум како капка, ќе се вратам, немоќни човечки гласови, некрј некого за врат како тишка во сонот го зграпчура, Арелко Крстески, јас сум твојот брат Науме Крстески, си згрешил, не, токму ти, брат брата молкни далекуво полето. Никаков пат, никаков траг, бриши коложег, сè е под снег, пусто е полето, немо е полето, - таму молкнуваа сите гласови. Таму снегот беше најголем. Полињата беа посеани со луѓе, родните полиња на Баска беа посеани со орачи, со лозари, со татковци, со браќа, со мајки, со сестри, полињата беа глуви, гробишта. И не можеше да се оди по земјата. Насекаде се појавија многу мртви. По браздите наместо жито 'ртеа мртвите тела на луѓето. Изумре многу народ, и мажи и жени и деца и стари и млади - сета земја беше преполна со мртвици. Не се знае колку снег изнапаѓа. Каде да погледнеш - само снег, сечи, ослепува. А леб, леб уште нема. Дваесет и седум дена нема никаков леб. Чекаме. Снегот непрестајно реди, клапа. 7 На дваесет и осмиот ден снегот ги покри и куќите, ги срамни со земјата. Настана затемнение, се изгуби сета светлина, мрак легна во долината. - Што не дојде некоја ламја, рекоа луѓето, некоја ламја да нè голтне од земјава, нека нè нема за да не гледаме како се дели народна правдина, надаваа тихо, на полуглас, заковани на местата. Во снег и мраз. Премрзнати. На дваесет и осмиот ден најпосле се појави другарот Алексо Степаноски со револвер в рака и вели: - Што чекате, леб нема. - Како, велат луѓето, како леб нема, дваесет и седум дена чекаме, другар Алексо Степаноски. - Леб нема и точка, повторува другарот Алексо Степаноски и дува во цевката од револверот, божем, го чисти, и точка, нишани, патиштата се затрупани. Снег голем изнапаѓал по патиштата. - Каде е лебот, прашаа луѓето, патиштата нека се затрупани. - Лебот застанал во Гостивар, вели Алексо Степаноски нишанејќи во небото. И точка. - Еј мајката, велат луѓето исто така загледувајќи се во небото. Веќе нема небо, пропаднало, фортуната однесе сè, ветерот ги откорна сите предмети, ги преврте. И снегот поцрне. Никој не знаеше каков е тоа црн снег. Никогаш уште не паѓал црн снег во долината, не се памтеше. Лош беше овој снег, каде ќе удреше рани отвораше, земјата ја правеше шуплива. Празна. Ја тресеше. - Што да се прави, велат некои од луѓето, пет дена пат. - Не е тоа пат туку панукла, велат старите, само по планиње само по дивиње. - Друг спас нема, велат мажите, и вака не може. - Гостивар - Гостивар, искажа Коле Мишкоски, кој сака нека тргне... И така и така, тука што има да се мисли... - Имаш право, велат и другите, тука нема што да се дума... - Гостивар - Гостивар, се сложија луѓето, пиши реферат другар Алексо Степаноски. - Ќе пишам, вели другарот Алексо Степаноски, ама најпрво на секој да му е јасно... - Аирлија да е, рекоа луѓето, во што е сега работата. 8 - Власта му одобрува на секој и слободен е секој оној што половина и за задружното ќе донесе. - Нејсе, рекоа луѓето, и за задружното, на здравје да им е на другарите. Угоре високо удолу длабоко, пиши реферат и за задружното. Тоа меснистите си го делеа кој кому меѓу себе. Нивна беше власта. Пишаа - пишаа и до кај пладнето напишаа. Групата ќе ја води Стојанче Зугриноски, како член на комитетот и нему пушката му се дава. На списокот прв како најскапан, коска и кожа, другарот Коле Мишкоски. За дваесет души 60 килограми и триесет за задружното. - Со здравје да се јади, рекоа луѓето. - Со пријатели, рече Коле Мишкоски и плукна кон месната. Потоа на списокот како втор беше Соколе Лазарески. Овој пак и за брата си Сандруша Лазарески што беше в постела залепен како борец, седумнаесет души осумдесет и пет килограми и уште четириесет за задружното. Ефка Мишкоска пет души - дваесет килограми. И уште дваесет за задружното. Панде Коруноски десет души, 45 килограми и за задружното дваесет и пет. Гина Пуцоска 7 души, 30 килограми и уште петнаесет за задружното. Насте Петрески 12 души, 60 килограми и 30 за задружното. Васил Мујоски 14 души, седумдесет и пет килограми и триесет и пет за задружното. Благуна Антониеска исто толку 14 души, 75 килограми и 35 за задружното. Николе Јолески, Исак Профески, Симон Бошкоски и Климе Ламбески по 40 килограми и секој по дваесет за задружното да не се заборави. Кој не ќе донесе ќе му се дели од неговото. Арна Јонеска единаесет души, педесет килограми и триесет за задружното. А потоа со ред Пештанци, Завојци и Сирулци, сите четириесетмина и ајде со здравје среде зима коложега на деветтиот ден по пченка во Гостивар. Пусти леб. * * * За да го скратиме патот, ќе одиме прекутрупа низ планиње, преку Дебрца. 9 - Треба да се направи план, вели другарот Стојанче Зугриноски како член на комитетот, план за одење низ планината. Едни велат, постарите напред - од нив волците ќе бегаат, жените среде, а помладите на крајот. Волци да ве рушат, мајката погана, пцујат старите, помладите нека одат напред, жените среде, а постарите назад. Никако не испаѓаше никому ни напред ни назад му се одеше. - Доста се шуткавме, вели Коле Мишкоски, вака ќе направиме - другарот Стојанче Зугриноски со пушката напред и уште јас, Исак Профески, Соколе Лазарески и дватројца од постарите, жените среде, а другите сите назад. - Така е добро, се сложија луѓето, така да одиме. - Ами децава бре пусти, велат жените, децава каде ги оставаме. - Децата кај мајки им, рече Васил Мујоски, што ни е гајле за децата. - Да ги оставиме, велат некои, беља си земаме на глава. Не е овој пат за деца. Гледаат во нас, неколку дечишта како дулци. Славе на стрика Симона, стрико Симон беше умрен, Климе на тетка Благуна, тетинот береше душа, Јоне на вујна Стојанца, вујкото беше борец и не се врати; имаше уште едно завојче и тоа стресено исто како нас и целото партал до партал, а понекаде мевцињата од телото му ѕиркаат. Сите премрзнати, сини како Татари. Рацеве в уста си ги гриземе. Гледаат луѓето, ги нишаат главите и ни ја пцујат мајката што не родила. - Од овие луѓе не чекајте, велат старите и сè туку ги нишаат главите, овие се готови, пупунци. - Што да правиме, пак луѓето се премислуваат. - Како да ги оставиме, вели Коле Мишкоски, што ќе јадат. - И децата кај жените, најпосле рекоа луѓето и тргнавме. - Ајде, господи поможи, се прекрстија сите од ред. Само партијците не, голтнаа. Појдовме. Одиме, не знаеме каде одиме. Се само по диви патишта. Мами времето. А снегот сè така си клапа, чиниш ќе не затрупа сосе магарчиња. Одиме само преку планини, преку ормани. Селата дебрчки потонале во снег и не се гледаат. Врвиме низ куќи како низ гробишта. Ништо нема од Дебрцата, жива е закопана. Не се знае луѓе ли дивина ли живееше; сè се измешало. 10 Беше приквечерина кога стигнавме во Кичево, беше приквечерина и еден ветер со снег што бришеше сè и сешто од земјата, таков ветар нè дочека во градот. Овој ветар беше пострашен од планинскиот. Се чинеше умот од главата ќе ти го искорне. Сполај богу во една штала нè напикаа. Се засолнавме, убаво беше. Ама тоа што го направија некои од партијците потешко им падна на луѓето од сиот тој пат и од сиот тој снег. Некои во сврска како се договориле на чело со другарот Стојанчета Зугриноски како член на комитетот останаа во Кичево, за нив таму имало леб. - Аирлија, рекоа луѓето, зошто вака, другар Стојанче Зугриноски. - Така е напишано, вели другарот Стојанче Зугриноски, така е напишано и точка. - Како напишано, велат луѓето, кога сите бевме заедно. - Напишано е најпрво моето име, вели Коле Мишкоски, ако е за тоа. - Напишано е за Гостивар, вели Стојанче Зугриноски. - Како така, прашува Коле Мишкоски, со два списока имаме работа. - Со два, вели Стојанче Зугриноски и како член ја пристегнува пушката за кундакот. - Кој го направил тоа, сега прашаа луѓето. - Другарите, вели другарот Стојанче Зугриноски. - Кои другари, мајката нивна, нададоа луѓето. - Другарот Алексо Степаноски, ако сакате да знаете, вели Стојанче. - Тој ами кој, пцуе Коле Мишкоски. - Не е право, велат другите, не е право така, да се решава. Со два списока. - Жените и децата и некои од старите нека останат овде, вели Коле Мишкоски, а мажите сите во Гостдаар. - Нека биде така, се сложуваат луѓето. - Не може, вели Стојанче Зугриноски како член на комитетрт. Не е така напишано и точка. - Како е напишано така, велат некои од партијците и тие што се за Кичево, не сме попаметни ние од другарот Алексо Степаноски. Никој не сакаше да отстапи, секој си ја гледаше својата торба. - Какви партијци сте вие, не издржа Исак Профески, партијци само за лапање, - им се обрати на тие од групата. Бави мајката арамиска, локачи, партијци цицачи, нададе Исак Профески. 11 - Молчи бре, занемел, го газат жените за да замолчи; си при умот што зборуваш или не, дечиња имаш неодгледани, занеми. Исак Профески веќе ништо не можеше да го замолчи, не беше при себе, целиот беше во трска. - Што да молчам, вели, за молчење е ова што се прави. - Не е ама молчи, го покараа и постарите, такво време дојде да се молчи, брат на брата денеска око му копа. А и ништо не е ова, уште искажаа старците, допрва што ќе дојде ќе дојде, допрва што ќе видиме ќе видиме. - Што сака нека биде, вели Исак Профески, од оваа кожа во друга не се оди. - Се оди - се, оди, велат старите, се оди во осарникон кај другарот Бабамов. Тогаш тешко на човека... Никој веќе не рече ниту збор. Молчејќи, покорно како стока, се изнапикавме во шталата за да преноќиме. Некој курир што живееше во преградениот ќош на шталата ни рече: - Тука чекајте до сабајле, одморете се. Никаков одмор, никаков сон не доаѓа. Тоа шталиште полно со карпи од мраз, како мразарница. Од сите страни отворено, фучи, сечи ветерот, ќе коткосаме. За да се позагрееме, оган забрането беше да се пали, зашто горе имаше писарници, за да се затоплиме ајде сите и ајванчиња и луѓето и жените и децата се собравме во едно купче и се стегнавме како клопче. Од таа страна од каде што удираше ветерот се чинеше кучиња нè глодат. А над сето и исплашени беа сите луѓе. Не се знаеше што ќе биде со Исака Профески. Дали го поткажал некој или не, ќе чекаме, ќе видиме. Едни велат не ќе го поткажат, наши сме, сите пасквелци, други пак ги нишаат главите, не ќе биде на добро, ќе го издаде некој од нас. - Не бидете будали, вели Васил Мујоски, кај има сега луѓе, сите јуди станавме, самите би се поткажале, а за леб и би му се навртиле... Ќе го јадат, слушајте ми го зборов. - Имаш право, велат и другите, туку што да правиме. Човекот да се спаси некако. - Нека крши глава, нека се крие некаде, вели Васил Мујоски. - Крши глава Исаче, му велат луѓето, бегај додека не дошле. - Шупливи едни, му враќа Исак, зар малку бегавме, која уда ќе одиш, в земја. - Имаш право, рекоа луѓето, која уда ќе одиш... Од Македончево наше никаде не ќе побегнеш, тоа и на ѓаволот дупката му ја знае. 12 - Со убаво да е, велат жените и се крстат, да помине како ветар, се молат жените и на мажите им заповедаат да молчат, за тоа да не спомињаат. Долга е зимската ноќ, предолга во шталата. Закована со кол, тешка. Шиба. Како партали нерастурува, нè фрла од ќоше во ќоше. Пее коложегот гласно како парола. Од сите страни. И кутрите живинчиња премрзнаа. Неразбирливо бладаат, смрзнати слични на играчки висат во воздухот, земјата каса како змија. Магарињата како прат се тресат, се виткаат де на една, де на друга страна, како што ги удира ветерот. Изгладнети, доодени. Во очите по некоја солза како пламенче им светка, плачат, можеби сакаат нешто да ни речат. Ќе издржат ли ајванчињата, мислиме. Кон полноќ вратите на шталата испискаа. Сиот ветер кичевски затрешти од едниот до другиот крај. Таму каде што удри ветерот се покажа планина. Снежни навеви изникнаа до гредите на шталата. Дојдоа. Ние сите исполегнавме. Спиеме, леле мајко, спиеме како заклани. Пусти сон. Еве ти еден маж пештанец, некојси Сандре Макачески што беше од групата за Гостивар, а со него уште едни двајца во кожувчиња не будат. Тие со кожувчињата му велат на курирот да ја запали карбитната лампа и сите да нè пробуди. И мажи и жени. - Има и деца, вели курирот. - Сите до еден, велат тие со кожувчињата, сите нека се пробудат. - Добро, послушно одговара курирот и ајде по една клоца на сите по ред и на мажи и на жени и на децата згора за да се кренеме. Ние молчиме, се правиме мртви заспани. Ајде уште по една клоца в слабиње. - Трпете, велат луѓето, дојдоа од осарникот. Никој да се помрдне. Молчиме, во мраз се претворивме. - Не стануваат, вели курирот, ги изоправ - не се помрднуваат... - Удирај уште, му велат тие со кожувчињата - удирај, ич не ги жали. - Ќе станете бре, прашува курирот, или не, кажете да знам, и сега со клоци право в муцка и меѓу нозе. Мораше да станеме, во ал ќе нè стави. - Нека се постројат во еден ред, велат тие во кожувчињата. - Построете се, вели курирот бришејќи си го испотеното чело, го изнамачивме, построете се, мамулето ваше... - Од која страна, на сета мака го гибаат луѓето за да му се одмаздат, многу сме, му велат, ќе можеш, тој заби крцка. 13 - Построете се еднаш, исписка еден од непознатите, помалиот, построете се ако не сакате надвор да излезете, цела ноќ на ветар да останете. Се построивме некако еден до друг, божем, војска. И мажи и жени и деца. - Ајде сега, му велат на пештанецот, земај ја ламбата. И врви тој од човек на човек. Се загледува, бара, жените в лице го плукаат. Шталата се исполнува со синоцрвени огнови. Карбитен пламен, очите се полни со мраз и снег. Ослепуваме. - Овој беше, вели пештанецот со замрзнат глас, срцето му крцка, раката како исечена му паѓа кон рамото на Колета Мишкоски, - овој, вели човекот без душа, премалено. - Напред, доаѓа гласот на кожувчињата, тргнувај напред, го зграпчуваат, го молкнат. - Каде, избезумено се противи Коле Мишкоски, каде другари, што се случува ова со нас, ветерот го влече како сува гранка, низ излитеното палто одзади лопатките му излегле, стрчат. Горат црвени и сини огнови, карбитни огнови. - Каде, луѓе, братучеди, немоќно, слабо прашува човекот, се губи. Гуњата му останува во снегот. Пишти ветерот и насекаде каде што минува остава темница. Крцка тешкиот снег, подмрзнува. - Чекајте, по ѓаволите, што се прави со човекот, низ ветерот како котка се тркала ситната прилика на Исак Профески. - Еј, застанете, вратете го човекот, тој не е виновен, јас - јас зборував и пред вас тоа ќе го речам, насекаде, по ѓаволите... - Ајде и ти, една непозната рака одзади, еден човек одзади на кого не може да му го види лицето го зграпчува за врат. - Напред, го колкнува в слабина. Ги зедоа двајцата. Пештанецот остана во групата од Кичево, го одделија, а ние другите веќе не се помрднуваме од место. Скаменети останавме во редицата како што не построија. Така ја дочекавме изутрината. Построени. Уште рано пред ден се исчистивме од Кича. Око да не ѝ видиш, закопана в земи, колнеа жените колку да се истушат. Никој не знаеше дали беше ден или ноќ. * * * На петтиот ден стигнавме во Гостивар. 14 - Ова е, бре, Гостивар, стопанчулето негово, велат тие што за првпат го гледаа. - Ова е, велат старите, ист како четиринаесеттата година за Првата светска. И тогаш ваков беше. Пустелија... - Не е ова град, велат жените, ова е чума Сè ѕидосано, затворено, целиот град под катинари. И куќи и дуќани. И кафеаните беа забранети. И анови веќе не се држеа. Насекаде пусто и глуво. Цел ден жива душа не може да се види. Пиле не прета. Тие улици празни - празни како во воено време. Никој никаде, сезанемело, се испикало в земја, се затворило, сè под клуч. Ние само со магарчињата се корзираме горе-долу како улави и грешни. - Ноќ доаѓа, надвор сме, ќе измрзнеме, каде да одиме, што да правиме, велат луѓето. - Да пришетаме уште малку, велат едни, можеби ќе видиме жив човек. Пак шетаме горе-долу со магарчињата, гледаме низ цепеноците внатре во дуќаните и кафеаните. Празно. Сè растурено. Наместо прозорци насекаде исковале штици. Во ноќта личеа на крстови. - Жив човек овде не виѓаваме, велат старите, туку да бегаме од градов со повреме. - Каде да одиме, велат помладите. - Низ бавчите, велата старите, ќе најдеме нешто и за каснувало. - Ај мајката, се исчудуваат некои, зар може вака, што ќе биде ова... - Може, велат старите, а тоа што ќе биде потоа ќе дојде. Туку да бегаме. - Не, велат некои од луѓето, никаде не бегаме. Ќе чекаме. Ајде ќе чекаме и понатаму. Се корзираме насекаде низ градот за некој некако да се смилува. Никој. - Да појдеме кај вовчено, велат луѓето. - Таму имаше фурна, си приспомнуваат старите, да видиме. Вовчено заглавило веќе цела една недела. На станицата брише. Ни фурна ни леб. Еден жедезничар само имаше со пушка, некојси Косте Икономски, дебрчанец. Нашинец. - Што сакате, вели и не сопира. - Да се засолниме, му велат луѓето. - Не може овде, вели тој, одете. - Зошто не може, му велат луѓето. 15 - Државна тајна, вели железничарот, затоа не може. - Малку да се згрееме, му велат луѓето. - Не е за малку не е за многу, вели тој, државна тајна ќумур нема. - Што да правиме, му велат луѓето, поучи не малку. - Како да ве поучам, вели железничарот, лошо време. Одете во месната команда. - Да си жив, му велат луѓето и вртат со главите настрана. Помина ден, ајде два, поминаа три, пченка нема, ништо нема. А и гладни. По некое компирче или јаболче што си имавме го изедовме. Немавме веќе ништо за ронкање. Од нога ќе паднеме, се виткаме кон земјата како подгорени стебла. На петтиот ден жените побеснеа. Велат: - Во месната команда ќе одиме. - Будали, им велат мажите, каква месната команда. - Будали-итри, велат жените, не се може веќе вака, напред во командата право, тргаат жените ич не мислат. Господ да ни помогне, рекоа луѓето, жените ќе нè водат. Аирлија да е, водете! - Вие ќе молчите, уште рекоа жените, ние сме жени, и ако згрешиме - ништо... - Добро, велат мажите, ќе молчиме. Така нека биде како ќе речите. - Ајде со господ напред, вели Арна Јонеска, оваа што беше една жена - маж не ѝ беше рамен. Таа на чело на жените, а потоа ние клинкаме со магарчињата малку отстрана. Одат жените сите право во командата. Ги гледаат од месната команда и се чудат какви се овие жени. Иззавиени во гуњи и ќебиња, некои во шинели; сироти жени, личеа како ѓупки, плашила за на лозје. - Кои сте вие, прашуваат од командата. - Народ сме ние, вели Арна Јонеска. - Од каде сте? - Од Пасквелија. - Од Пасквелија, не веруваат тие од командата. - Сите од Пасквелија сме, велат жените, од Нова Пасквелија. - Што касмет дури во Гостивар по ова време, велат од командата. 16 - По леб, вели Арна Јонеска, по леб сме дојдени. - Дваесет и седум дена чекавме и не дојде, велат жените. - Не знаеме, одговараат од командата. - Како не знаете, вели Арна Јонеска, има реферат лично од другарот Алексо Степаноски. - Да видиме, велат од командата. Гледаат, читаат-читаат, некое време квечерината прочитаа. - Имате право, велат, ќе добиете. Само сега нема леб. Поделен е сиот, ќе почекате. - Како смеете да делите туѓ леб, вели Арна Јонеска и уште неколку од жените. - Ќе си најдите, велат и другите жени, не можеме веќе да чекаме, дечиња си имаме оставено дома сами со никого. Ќе ги изеде нешто. - Ќе чекате, велат тие од командата и ги затвораат вратите. Каде пак на улица, мислат жените, ќе исцркаме корзирајќи се, ќе нè подуе ветерот. - Останете тука, вели Арна Јонеска, не мрдајте се. И жените останаа пред командата. Чекаат. Дојде и ноќта; не се издржува. Жените тогаш удрија на командата со ластегарките што им беа в раце. - Отворете, викаат жените, сакаме леб! - Леб! Леб! Дајте ни леб! трештат жените и колку можат удираат по враќето на командата. - Леб! Леб! Сакаме леб! избезумуваат жените. Целата команда во узбуна стана. А жените ич не гледаат. Не се даваат. - Леб! Леб! Не заклучувајте, надаваат жените, леб чекаме! Буна направија жените. Властите никако не можеа да излезат на крај со жените. Одвај ги искутинаа и исповрзаа, А тие што најмногу се бунеа в затвор ги ставија. Курви и ороспии биле, за една лажица грав се давале. Мажите веќе не издржаа: сега тие отидоа лично до командантот за да ги ослободат жените. - Да ги пуштите жените, му велат в очи на командантот, тие не се никакви курви и ороспии, туку се чесни домаќинки. Тие се и мажи и жени, нивните луѓе по фронтовите лежат да имате на ум, нив маката ги дотера дотаму... 17 Командантот, некое младо и лично човече, ама подгорено, овенето во лицето слуша и молчи. Се топи како свеќа, чиниш не е командант. Гледа во сите со ред и пак молчи. Сега сите молкнаа, занемеа. Само снегот непрестајно клапа. Сè ќе покрие, сè ќе смачка. - Ќе ги пуштиме, вели командантот најпосле, и леб ќе ви се додели за ден-два. Стрпете се малку, другари... Паметен некој човек, капна, се стопи. - Добро, му велат луѓето, а на сите им е криво и жал за командантчето, така нека биде, ќе причекаме. Еден офицер нè гледа нас децата и никако око да извади од нас. И ние гледаме во него како залепени. Слушаме ни зборува нешто, не разбираме. Одиме кон него сосе магарчиња. - Од каде сте дечиња, го разбираме. - Од Пасквелија село Велгошти, му одговараме, дојдени сме по леб. - Колку години имате, прашува. Славе на стрика Симона беше најстар и тој одговори: - Јас имам единаесет, а овие по девет, братучеди сме, а ова е завојче и тоа е со нас. - Каде ви се татковците, вели офицерот. - Немаме татковци, вели Славе на стрика Симона. Офицерот помолчува, пак нè гледа, нè мери од петици до глава. Со рака не пипка по лицулињата. Образите како корка, замрзнати. Исти како земјата, темни, без крв. - Колку дена не сте јале, вели офицерот. - Откога сме дојдени во Гостивар трошка в уста не сме клале, рече Славе на стрика Симона, - корења вареа старите од бавчите, тоа сме јале. Нешто офицерот се налути, од зборовите наши сосема му потемне лицето, како лош ветар да го удри. Некого пцуе, мрмори, не знаеме што, се плашиме ние да не згрешивме. - Елате со мене, најпосле ни вели и нè носи во една менза. Влезе офицерот а ние чекаме пред мензата, убаво мириса, малку ни се потпушта крвта. Едно време ете го офицерот со полна торба леб. Никогаш не сме виделе толку леб. - Јадете, ни вели и ни дели на секој по токму да имаме. 18 По едно парче изедовме, а другото го ставивме в пазува за да имаме и за другиот ден. Доста беше за дента. - Изедете сè, ни рече офицерот, утре пак ќе имате. Секој ден да доаѓате, уште ни вели, секој ден додека сте во Гостивар. - Добро, му велиме и го голтаме и другото парче за да не нè видат другите и да нè нападнат. Дури на седмиот ден се подели пченката. * * * Поминаа токму четириесет дена без леб. Умрел тетинот Ламбе и го закопале. А нас уште нè нема. Се рашириле гласови дека велгоштани настрадале на Буковиќ и Ѓоновица, волците ги изеле. Тетка Благуна кога го чула ова згора на смртта глава ќе си исчука. Уф, останав и без дете, зауфкала, уф детето волците ми го изеле, што бев јас да го пуштам, уф-туф, волците ми го изеле, а волците не го изедоа туку замрзна во орманот, уф- туф, се побунила, побеснела и ја врзале. Ајде татко со мајка и стрина Симоница и сите други луѓе по нас низ Дебрца за да нè бараат, да се распрашаат. Стигнале во Белчишта, никој ништо не знаел, удриле преку сирулски рид за Турје, одат низ планината, ќе нè бараат живи-мртви. Ние пак се извлековме од орманот и преку Сливо во Арбиново и Зглести. Тие угоре ние удолу. А најмногу мака испретргавме кога ќе нè изедеа волците. Тоа беше на враќање близу Буковиќ. Времето до над Ѓоновица и така и така, се мачеше, поврни-позапри, - ама оттука нагоре легна небо над земјата, чиниш светот ќе битисува. Петстотини чекори еден саат време ги правевме. Од сите страни удри ветерот, не враќа назад, во бездна. Не дава ветерот низ планината да се оди, како со коса сече. Таму каде што удираше ветерот пискотници корнеше. А над сето тоа почнаа и луѓето да умираат. Некои што се прејале жива пченка испукаа уште на патот. Прв падна еден завоец. Човекот како што зајачка, оф, срце ме боли, оф изгорев од срце, а тоа не беше срце, кожинката му испука, седна под една горница и умре. Го поплакаа малку жените зашто беше прв и го оставивме в рогузина. Магарињата му ги зедовме и појдовме. На истиот пат се изгубија и две пештанки и една од жените наши пуста Кота Мечаличина, цела грмада дечиња остави, мажот ѝ беше фатен во нозете, нагазил на змиина кошула... Не ги видовме кога ги снема, како земјата да ги голтна. Ни трага му видовме, ни глас му чувме. - Држете се за магарчињата, велат старите, и не пуштајте се од нив... Тие ќе нè извадат одовде, друг никој. 19 Сите како слепи се држиме за магарчињата и тие нè носат низ снегот, клинкаат, го пробиваат темниот ѕид на планината. Влеговме во орманот, тука потихо, без ветришта. Ама орманот полн со дивина, од секаде туку нè демнат како шакали. А од долу, од селата слушаме човечки пискотници, луѓе коси си корнат. Орманот крцка, се превртува ли планината надолу кон селата, се отвориле ли големи води, поплавиле ли, никој не знае. - Што е сега ова, велат луѓето. - Којзнае, одговараат старците. - Да не дошле за колективно, велат некои. - Молчете, заповедаат старите, молчете и гледајте си го патот. Не туку чепкајте. - Како да си го гледаме патот, велат помладите, зар не слушате, жени и деца поштукнуваат. - Ништо не е тоа, велат старите, допрва што ќе биде ќе биде. - Селата да не ги корнат, велат едни, во Војводина да не ги носат. - Којзнае, одговараат луѓето, можеби ги корнат, што не се корне денеска... - Молчете, пак велат старите, секој на гробот свој. - Чиј гроб е овој стопанкин, прашува Николе Завоецот, чиј е пуст да би останал. - Чиј сака нека биде, велат старите, дупи го магарето. Тоа можеш... - Наш гроб е и овој, стриковци, вели Николе Завоецот, наш македонски. - Наш-наш, велат старите, ама ќе видите уште што ќе дојде. - Уста ви се исушила, колнат жените, само на лошо мислите, кобите... - Ај така нека биде, помолчуваат старите, ќе видите што потопи и што огнови ќе дојдат. А кога поизлеговме на голинката, што ќе видиме, ниту села, ниту луѓе, од сите страни булуци волци како галички овци. Можеби беа триста или петстотини. - Нема спас, велат едни, ќе нè јадат. - Да им ги оставиме магарчињата, велат помладите, да ги подмамиме. - Како магарчињата, божем не чуле препрашуваат луѓето не пуштајќи ги од оглав. - Како магарчињата да им ги оставиме. - Тие нè извадија од Ѓоновица, велат жените, на пат ќе останевме. 20 Старите слушаат и се само молчат. Гледаме со рака како дечиња ги милуваат магарчињата, се простуваат. Секој по нешто му мрмори на своето живинче; со кришни солзи се разделуваа Никој не знаеше што сè старите си рекоа со ајванчињата. Јуришаат волците слични на ветерот, од устите им излегуваат анџари, целата планина завива. - Да му ги оставиме, сите се сложуваат. - Пченката на рамо и назад в орман, велат постарите. Сите в орман. Тука ноќта ќе ја минеме. Останавме среде планина. Ние кој со гунчиња кој со опинци од магарешка кожа. Голи боси, а снеговите пластови - пластови редат, до над буките ќе дојдат. Врвовите на дрвјата со рака се достигнуваа. Така до полноќ. Потоа што се отвори едно време, снегот престана, се појавија едни ѕвезди, чкрипоти целото небо, стега студот, насекаде Сибир. Сече како џам. Слушаме волците се нафрлаат на магарчињата, тие кутрите заковани во мразот. На крв мириса ноќта, на крв мириса воздухот, што правиме ако ни се вратат пак, мислиме. Пуста ноќ долга, зимска, никаде крајот да ѝ го видиш. Како мразулица се обвиткала над планината и ништо не може да ја стопи. - Оган, велат старите, оган да запалиме од оган волкот се плаши. Мажите исекоа од буките, направија голем оган, голем колку едно гумно. Насекаде наоколу планината беше попрскана со жешка крв на огнот. Слушаме волците ги колат магарчињата. Занемува планината. Сета природа запира здив. Глувотија. Слушаме магарчињата го корнат мразот, се борат, не се даваат. А волците како тоа да го чекаа, колку повеќе магарчињата се борат, тие толку посилно ги колат, ги кинат. И слушаме јачкаат живинките со глас човечки. Болно, немоќно. - Што чекаме, бре никакви, вели Арна Јоноска, што чекаме господ да види, магарчињата ни умираат. - Никој не чека, мажите со мака ги одлепуваат замрзнатите вилици, - никој не чека, стопанка и на волци, велат луѓето и сите и мажи и жени и деца и стари и млади грабнавме по една гламна и право на волците. За да ги спасиме магарчињата. А кога стасавме на местото што да видиме - колеж. Пустите магарчиња сите раскинати, берат душа, издивнуваат, а пак очите како на човек им се отворени и светат, им солзат. Плачат ајванчињата. Гледаме нè бараат, сакаат нешто да ни кажат. Можеби што беа гладни или можеби за тоа што ги 21 оставивме на волците, гледаат така уште еден миг и потемнуваат како гламните во нашите раце. - Кутри- кутри, заредија жените, кутри што ништо не разбираат, не издржаа жените, ги извадија шамиите од глава и како за најмило на сиот глас залелекаа: Ој леле оф, ој леле ој Оф леле ој господе мој Ој леле оф, ој леле ој Оф леле оф господе мој. Не издржаа и мажите. Први најстарите како пред мртовец ги симнаа капите и исто како за познат и близок човек почнаа да јачкаат, а потоа и солзи како камења им се протркалаа по нивните како угари испустени лица. - Простете ни, велат старите јачкајќи на глас, простете ни магарчиња... Тешко и жално било кога маж тажел. Ништо не можело да го утеши. - Простете добри магарчиња, избезумено нададоа луѓето и кревајќи ги гламните кон небото заофкаа: Ој леле оф ој леле ој Оф леле ој господе мој. Ни господ ни никој не се јави. Така се разделивме од магарчињата. Се изнаплакавме, се изнатаживме. Сега ноќ требаше да ноќеваме. Времето како од место да не се помрднало. Карпа. - Останавме што останавме, велат луѓето, туку немој некој да заспал. Кој ќе заспие, нека се прости од животот. Крв ќе промоча за цел живот. За да не заспиеме, старите почнаа по ред приказни да кажуваат од старо време што било. Прв раскажа Василе Мујоскиот како најстар, раскажа за еден син што си имал еден татко. Тоа било којзнае кога, одамна, пред векови зафатила една давија, една гладија толку да биде, камен пука, земјата пуста. Никаков плод не заврза. Народот ќе се сотре, царството без луѓе ќе остане, ќе пропадне. Чаре, рекол царот, чаре, рекле мудрите околу него, сите стари под нож, тие и така и така ќе одат барем лебот да не го јадат. Арно, рекол царот и дал наредба сите стари да ги нема. Ама овој синот многу си го сакал татка си, не бил како денешниве синови, овој син никако не сакал да си го убие старчето. За да го спаси, го скрил во ќерали во една бочка. Нејсе, старците ги убиле. Поминало не многу време, ги поклале сите стари, ги позакопале и никому ништо. И без нив луѓето јале дојале. Што сега, рекол царот, што правиме сега... Ги прашал мудреците, а тие не знаат, берат 22 раменици. Зашто тие учени само од книги не знаеле многу за животот и семињата. Што да се прави, што да се чини, ајде по цела земја глас семиња да се бараат полињата да се посеат. Каде ќе најдеш, никаде. По цела земја барабан бие и кажува што повела царот. Глуво. Сета земја пуста како сега нашава, болна. Шуплива. Гробишта. Си бие барабанот како на мртовец. Еден ден таткото ги потчул барабаните и си рекол: аџаба, што ќе да е оваа работа, си мисли, барабани по земјава да шетаат, да не е војна, го прашал синот. Не е војна туку е полошо од војна, гладотија, така и така, подробно раскажал синот. Семиња се бараат, семињата потонаа, се искрија, семиња никаде нема. Се позамислил таткото и му вели на синот - ништо за тоа, оди кај царот и поклони му се и речи му, честити царе, семињата што ги бараш во полето брсјачко се закопани длабоко под земи. Таму има големи амбари со секакви семиња. Нека копаат по каналите од мравките, право ќе стигнат до нив. Ни пет ни шест, синот право во дворот кај царот. Честити царе, така и така, семињата што ги барате во полето брсјачко се кријат длабоко закопани. Да се оди по патот од мравките, ќе се изнајдат. Наредил царот сè живо да излезе во полето за да копа. Копале и дење и ноќе. Копале-копале цели три месеци. Кога на трите месеци, едни жита што се појавиле, сонце греат. Најарните семиња в земја ти биле скриени, имало и за сеидба и за јадење, колку сакаш, секакви жита. Голема веселба настанало во царството, луѓето се спасиле. Тогаш царот како цар се подумал, аџаба, од каде ваква мудрост во еден млад човек, и пуштил абери да дојде синот во дворот кај царот. Дошол синот и немал каде, раскажал за сè како било и што било од конца до монца. Честити царе, во она време кога наредивте да се убијат сите стари, рекол синот, јас татка си го скрив во темни ќерали во една бочка и таму го чував, со три лика трева го хранев. Кога поминаа барабаните, тој ме научи на оваа памет. Нека е честит, рекол царот, и дал друга наредба со клетва и аманет до сите по него никогаш веќе старите да не ги гибнат. Да ги остават на мира, зашто и тие се луѓе. Потоа стариот Мујоски помолче, си ја протре црната како катран брада и со некаква недофатлива, далечна насмевка што му пролета над мустаќот, рече: - Било па поминало, сега таа наредба не важи, сега за десетина- дваесетина години сè се заборава, нов свет почнува, вели и замолчува. Ноќта тешка како умирачка се залепила врз планината и никако денот да се исчепчи, да се појави од некоја страна. Ноќиште полно со сеништа. Една од жените не издржа, заспала подалеку од огнот во снегот. Некој поган да стане и да ѝ го пресече јажето како што беше вежана. Од плеќите ѝ го зел житото. Кога се разбуди жената, ќе поулави, коси си корни, со тупаници се удира насекаде по главата, лелека како да ја колат. Вели: 23 - Лебот, каде ми е лебот, бара, ќе поштукне. Никој не ја слуша, не гледа во неа, божем, во приказните ни е умот. А таа кутрицата тогаш од човек на човек и пред нас децата на коленици паѓа и моли: - Аманте луѓе, аманте браќа, вратете ми го житцето. Никој уста да отвори. Сите неми. - Си бил некој Евреин полн со злато, сета земја ја продал, само злато да има. Ама кога зафатила една гладија, кој ти гледа злато. Евреинот цркнал сосе злато, се прикажува. - Луѓе, велгоштани, вие не сте арамии, чесни сте, моли жената, каде ми е лебот. - Што ни е гајле, ѝ велат нашите, барај си го... - Луѓе, пусти луѓе, се корни орманот од гласот на жената, луѓе вратете ми го лебот! Од небото ѕвезда по ѕвезда се рони. Гледаат старите и велат: - Ќе има уште многу умирачки, овие ѕвезди се само човечки душички, си капат... - Луѓе, пусти луѓе, избезумено жената удира со главата во снегот. - Луѓе, што направивте. - Да ѝ собереме по една рака, вели Арна Јоноска, доста ќе ѝ биде за да не поштукне. - Пештанка е, велат нашите велгоштани, ба и мајката пештанска, издаици, која власт ќе дојде - тие први, нека се поштукне. - Не е добро така, вели Арна Јоноска, нелудски е така, луѓе сме сите. - Арно де, ѝ велат нашите и секој ѝ фрла по еден грст во скутината на Арна Јоноска. Се насобра нешто малку житце. Кој сакаше даде, кој не сакаше не даде. - Еве ти го лебот, жено, и вели Арна кревајќи ја од снегот, еве имаш и повеќе. Таа веќе побунета, целата побелена во косата. Бела како снегот. - Кога ѝ побеле косата, сите се исчудуваме и се крстиме. Ја гледаме од сите страни да не е лага, не е, целата коса бела како снег. В час обеле, кутрата жена веќе ништо не разбираше, како живинче се наведна над скутината со жито и почна да зоба од пченката. Исто како ајванче. 24 - Пусти човек-нечовек, велат старите, што ти е човекот, дув-дувни го и го нема, згаснал, ајт како да не бил, се изгубил само што си трепнал со окото, ништо нема покревко од човекот и пак појако нема од него, зборуваат старците, и женичката не разбира, си зоба. А откако се изназоба како некој да ја прогонува колку може со сета сила и брзина, ја спрашти некаде низ планината. Бега. Залута во орманот. Никој не знае каде. Тешко, црно планиниште. И ноќ. Сè уште беше ноќ и мразот крцкаше како пожар. Сечеше. И волци. Насекаде волци. Никој не смееше да претне од огнот. Насекаде наоколу демнат ѕверки. Познати и непознати, стари и нови. Секакви ѕверки се намножија по земјава. Излегоа на видело од дупките и за'ржеа по крв. * * * А најчудно беше изутрината. Низ голите и како ножеви остри гранки гледаме се лизга сонцето, потсветнува. Од дрвјата капе црвен снег, помешан со крв. Сиот орман пуст, испресечен со бледо-црвенкасти конци, сонцето изрането паѓаше кон земјата. - Сонце, велат жените исчудувајќи се и крстејќи се. - Не ќе да е вистина, велат луѓето, верба не ги фаќа, очите си ги тријат. - Кај се нашло овде сонце, думаат и ги подаваат рацете кон светлината за да се уверат. Каса сонцето како змија, подивено. - Не е ова сонце, велат старите. - Што ќе биде оваа чудесија, велат жените. - Знак е ова божји, велат старите и јанѕа ги јаде нешто пештанката што се мрдна да не се одмаздува. Духот нејзин. Сонцето сè поблиску паѓа кон земјата. Се рони, се распаѓа Почнаа громови да удираат од ведро небо. Татни целото небо, грмежи шибаат од сите страни. Голема темница ја покри земјата. Наоколу пропеаја диви петли и на секоја гранка се појави по некоја тишка. Неми, склештени стоеја на дрвјата. И гледаат право во нас. А само што разденува, само што запукнал мразот на ноќта. Тишките пак тешко се загледале во нас. - Добро утро, им вели Арна Јоноска, сполајви што не пробудивте. - Молчи мори, безбожнице, ѝ велат другите жени, духови да не се. - Ако, вели Арна Јоноска, и нив да ги видиме. 25 Старите се коштреат, ги вртат главите. - Ајде, велат старите, ајде да бегаме, овде нешто се готви, не будалете, бегај да бегаме од планинава. Луѓето одат од човек на човек за да видат некој да не замрзнал. Ќе го почукнат по грб, и ако како луштенка падне на земјата, со здравје на оној свет. Го покриваат со гунчето и го оставаат. Тројца беа замрзнати, две жени и еден маж и Климче на тетка Благуна. Како што се помочал од страв, во панталончињата водицата замрзнала и му ги врзала нозете како со тељ и така се здрвил на земјата. Мразулицата го заковала како со пранги. Како што го гледавме ноќта, исто така го најдовме. Со отворени очи, малку подзинат, божем слуша од приказните. Потпрен до едно џбунче. Ама изутрината беше црн како гламна и залепен, срастен со џбунчето. - Ајде велат луѓето, нема време за гледање. Бог да ги прости! Луѓето си одат. Ние децата останавме. И завојчето со нас. Не се дели. - Што е, ни велат луѓето, што се меткате. - Јас не го оставам овде на волциве Климчета на тетка Благуна, вели Славе на стрика Симона, ќе го носам. Луѓето запираат. Велат: - Будало дете, велат луѓето, каде ќе го носиш, којзнае дали и ние глава ќе исчуваме. - Ќе го носам, вели Славе на стрика Симона, ако сака и јас да умрам. - Носи го, велат луѓето, носи го кога сакаш, ние ти велиме немој. Некако го одлепивме од џбунчето, му го исчепчивме вреќулето од раце како што го беше прегрнал, и Славе од стрика Симона го зеде на раменици. И ајде ќе одиме. Кога наслеговме во селата дебрчки, луѓето се крстеа, во чудо се кладоа. - Пчејнца ви раздаваат на гробишта во Велгошти, велат дебрчаните, помин ви прават, мислат не сте живи! Никој не веруваше оти сме живи. И ние не веруваме. * * * Дома ни татко ни мајка. Сега тие низ планина со други луѓе за да нè бараат. Дома пусто. Нè пречека сестра ми Устијанка и како што сме припаднале, за да нè поврати, таа нозете во топла вода ни ги ставила. Ама одшто бевме премрзнати, месата ни се стопиле. И од тоа сите нокти на нозете ни испаднаа. Оттогаш останавме без прсти, без нозе. Друго ништо не ни се случи. 26 Потоа дури зафатија бесовите. ФОРТУНА Беше при крајот на февруари и почетокот на март кога во долината надојде некој залутан ветар некаде од зад Петринските планини. Доаѓаше обично изутрината и потоа непрестајно по цел ден дуваше од сите страни на селото како да бараше нешто изгубено по куќите. Кога доаѓаше овој ветар некоја чудна леснина ја исполнуваше околината; човек можеше да помисли дека дошло времето на големите преселби; дрвјата се издигаа кон небото, реките доаѓаа поблиску до селото, замрените покриви на куќите се будеа, а олуците светкаа како да процутуваат. И самата земја се ослободуваше; со нечујна команда ги разместуваше предметите на нови места во просторот. Во тоа време стрикото Бурле нешто почна да зборува за чудни привидувања. - Убаво си думам јас, - страсно и дури занесено прикажуваше стрикото Бурле, - си думам јас, луѓе мои, како може тоа да се случуваат такви чудни работички на земјава... Еве, ова дрвце, - тој покажуваше на младата јаболкница зад куќата, - ова дрвце јас со мојава рака го засадив преткуќи, точно крај вратана, а, ете, сега тоа заткуќи... Како може тоа, забога, - се исчудуваше стрикото Бурле. Се разбира, никој не веруваше во стриковото прикажување, сигурно тој бил пијан оној ден, - но никој не се осмелуваше да го прекори за лагата, зашто тие денови на сите им се чинеше дека животот е прекрасен. Беше поинаков од оној што нè заробува во темните колиби, што ни го одзема виделото од очите. Тоа беше сосема друг ден, друго небо, дури и долината на мигови се чинеше е друга, непозната. А пак ако се погледнеше од Шапчевото ритче надолу кон градините и езерото, тогаш тоа беше бескраен широк свет. Најпосле, луѓето излегоа од куќите, ги отворија своите усти и почнаа гласно да дишат чист, топол воздух. Само во куќата на Исаиловите, на Тренета Исаилоски, не беше сосема така тој мартовски ден. Кога снегот почна да прокапува во малата вишнова градина пред самата куќа крај коренот на едно дрво, склопчена како мала животинка, ја најдоа мртвата невеста Петрана Исаилоска Колеска. Од кога таа тука останала, никој не знаеше сосема точно, но колку што си спомнуваше нејзиниот маж Трене Исаилоски, можеби таа тука се затекла уште од првите денови на зимата кога зафати фортуната. - Можно ќе да е од тоа време, - промрмори младиот маж отсутно загледувајќи се во црниот труп на жената. - Можно ќе да е оттогаш, - повтори тој притоа непрестајно потрепнувајќи со своите мали, игриви очиња. Потоа си ја почешка нечистата брада и како да се премислува за 27 нешто сосема тивко како за себе изусти: - А ете, јас пак думав таа си пошла, - рече сè така чешкајќи си ја брадата, - а, ете, пак, таа не пошла, - додаде со мирен глас, како ништо да не се случило со неговата жена. - Не пошла, чудна работа... Си извади малку тутун од ќесето што му висеше околу вратот, завитка во парче од весник и се така мирно рече: - А ако е за вистина и чудна женица беше Петранка Колеска, бог душа да ѝ прости, многу чудна, кутрицата... - Но зборувај, - тогаш му се сврти другарот Тацко, - зборувај што се случило, Трене Исаилоски. Човекот се правеше како воопшто да не ги чул тие зборови на секретарот, исплука низ своите жолти заби, одненадеж испушти некаква неразбирлива насмевка на своето лице, којзнае зошто сè се смееше, и сè така поднасмеан, процеди: - Ништо, другар секретар, јас уште овој ден ќе му јавам на Трипуна Колески, таткото нејзин, за да си ја закопа... Така е тоа со нас луѓето, - Трене Исаилоски уште почна да разврзува за животот, исплука и, ставајќи си ги рацете одзади, сакаше да појде. - А не така, Трене Исаилоски, - го задржа гласот на Тацко, - ќе треба малку да позборуваме... Како тоа, - веќе не издржа другарот Тацко, ќе му јавам јас на Трипуна Колески, татко нејзин, за да си ја закопа... Но, не оди така, братче, во денешно време. Револуцијата се грижи за секој наш граѓанин... Ќе поразговараме ние за сите работички, малку како луѓе, Трене Исаилоски. - Што тоа, другар секретар, - малку позачудено праша младиот маж, - што би имале тука да прикажуваме, живи бога... Само би губеле време. Работата тука е сосема јасна... Другарот Тацко со мака се одлепи од своето место и, како да се брани од топлиот налет на ветрот, со придавен глас праша: - А што е тука јасно, Трене Исаилоски, што воопшто тука е јасно... Зборувај, другару, како тоа се случило, - рече секретарот. Но Трене Исаилоски никако не сакаше да брза во зборувањето. Долго- долго си ги токмеше усните, тешки како два мртви воденички камења. Сè на него беше како во првиот миг кога ја најдоа Петранка Колеска. Истите тие мали игриви очиња длабоко всадени во набумбареното лице, образи виснати како прекиснато тесто, носот исто така мал и набиен во месото, устата тркалеста и подотворена, постојано задимена, - ништо за господ еден, ништо за сето тоа време не се измени на него. 28 - Ќе зборувам, зошто пак да не, - најпосле рече и збор по збор се чини раскажа за сè што знаеше. - Тоа беше веднаш по нашата свадба, - соопшти Трене Исаилоски. - Гледам јас со Петранка Колеска не е работата како што треба, има нешто... Ја прашувам јас неа како било и што било, а таа се молчи, така само молчи женичката и ден и ноќ. Прашувам јас како нејзин, а таа молчи и само молчи... Работата си беше јасна... Знаев јас, ама неа ја прашував, од неа да чујам... Гледам нема живот, си велам, брате Трене, чисти ја оваа несреќа уште од самиот почеток, дај ѝ го пратот на оваа кучка... Така и направив. А не ја карав, ни рака не кренав на жената. Само ѝ реков онака по човечки: Петрана Колеска, свршен е животот наш. Собери си ги парталите и надвор од мојава куќа. Оди да не се срамотиме како во стари времиња, зашто ние ја разбираме борбава... И таа, жената, за вистина, мирно си појде, си ја разбра кривицата како човек, - рече Трене Исаилоски и потоа премислувајќи се еден час, сосема тивко, како за себе, проговори: - Е, тоа што отпосле се случи јас не го разбирам, - немоќно ги собра рамениците како човек на кого му пристудело, повторно се загледа во жената крај коренот на дрвото и, нишкајќи ја главата неопределено лево- десно, рече: - Никако не разбирам што се случи со Петрана Колеска... Тоа беше на трети ден откако појде од куќата, - се присетуваше младиот маж. - Во ноќта. А времето зимно. Едно лошо време, чиниш ќе ја преврти земјата. Слушам јас некој удира, се превртува пред влезната врата на куќата. Си помислив некоја животинка бега пред фортуната. А ветрот пишти како поулавена дивина. Ќе искорне сè од градините. Ќе свирне фортуната низ голите гранки на дрвјата, а по неа доаѓа некаков познат глас. Некој довикнува во ноќта, гребе по вратата, се причинува некој расплакува, човек ли е тоа, ветрот ли е тоа, живинка ли... Сè така доаѓа тој глас. Кој ќе биде, се исчудувам и станувам да видам. Уште да не им поверувам на своите очи. Пред вратата стои никој друг, туку самата Петрана Колеска... Ја гледам целата премрзната цвокоти со забите, се влече низ снегот, а со рацете ми ги обгрлува нозете, ме зграпчува најсилно што може, не ме пушта, како со канџи ме држи. А пак некој глас, чуден глас, господ ќе знае од каде и како. - Не оставај ме, златен мој, - лелека Петранка Колеска, ќе ти бидам роб за целиот живот, врзи ме за дирекот кај кучињата, не оставај ме, брате Трене Исаилоски, не можам јас жива кај моето татенце Трифун Колески, ќе ме заколе пред цел свет. Човекот ја стресе главата и со некој подруг глас, сосема тивко му се обрати на секретарот. Рече: 29 - А никако не разбирам што се случи со женичката. Како можело три дена да седи пред вратата во снегот. Нема што, се смилував јас. Ја пуштив в куќа... Ја оставив да живее во долната соб. Потоа помолче, си завитка уште една цигара и со истиот тој изменет глас промрморе: - А потоа, другар секретар, потоа јас не знам кога си отишла, што знам - живееше или не живееше во собата... Еден миг подоцна тој се загледа во лицето на секретарот, другарот Тацко, и првпат со некаква матна светлина во очите рече: - Тоа е вистината, другар секретар... Зима беше... - Зима, - суво рече секретарот и потоа како нем, како пресечен - на половина стоеше крај коренот на тоа дрво. Повеќе никој ништо не рече. А беше пролет, се разбудуваа мртвите покриви на куќите, селските олуци како расцутени болскаа и сè се раздвижи наоколу... Пролет беше. Најпосле и луѓето излегоа од своите куќи, ги отворија устите и почнаа гласно да дишат чист, топол воздух. - Умрела Петрана Колеска, - рече некој. - Бог да ја прости, - рече друг, - сите ќе умреме... Умирачките само што почнаа да доаѓаат. ГЛУВЦИТЕ НА СЕМОЌНИОТ БОГ Веќе седум дена непрестајно паѓа снег. Другарот народен матичар Димитрија Стенкоски, никако не можеше да си објасни од каде дојде тој тежок и црн снег. Пролетта беше запрена некаде над Исвалдовите лозја, пред самата долина. Тој сè уште убаво си спомнуваше за оној светол сјај на ветрот што дуваше од таа страна на ридот. Тогаш тој дури си дозволи за час да ги остави своите записници и издивнувајќи со некакво блажено задоволство рече: - Братучед, Димитрија Стенкоски, жими бога, не ќе живееме сто години одмори си ја малку душичката. Погледни малку во природата наоколу. - А тој не гледаше во природата наоколу, туку во Славјанка Трпаноска што тупкаше крај чешмата со своите нозе бели-дебели. Матичарот кога ќе го чуеше тоа поттупнување на другарката Славјанка Трпаноска, го обземаше слатка трескавица од главата до петиците и тогаш долго не можеше да им се врати на своите записници. Ех, тоа ти беше време, 30 пролетно време... Сигурно ќе се случеа големи работи со нашиот матичар Димитрија Стенкоски, ако овој снег не ја покриеше долината. Ова време му го скрати животот на братучедот Димитрија. И, ете, сега непрестајно паѓа снег и ја покрива целата долина. Димитрија сосема како сенка се склопчил во полумрачната канцеларија и размислува, а ништо не смислува, дивината слегува од планината, што се случи со времето, размислува. Снегот непрестајно паѓа и ги затрупува сите патишта, куќите ги срамни со земјата, а луѓето се претворија во грутки мраз. Не ќе биде тоа на добро, си мислеше матичарот, пишувајќи го извештајот за овогодишните умирачки, за бројот на болните и за тие што се претворија во грутки мраз, што исчезнаа во почетокот на таа пролет. Но откога дојде снегот, тој не знаеше како да продолжи. Не беше сосема сигурен дали тоа беше пролетно време или пак сè уште траеше зимата. Во канцеларијата веќе стануваше темно и тој со треслива рака ја припалуваше малата лоена свеќа. Потоа со мака и безволно го наведна своето бледо, испиено лице над купот стари хартии. Со тих глас изусти: - Господе мој, научи ме, опамети ме како да работам, - рече и продолжи да пишува изустувајќи секој збор на глас. ... Дваесет и трети март нека се знае и нека се пaметува, големи несреќи удрија во народот наш. Беше тоа во пролетно време, во годината информбировска, кога секретарот на месната, другарот Тацко Настејчин, човекот на ветришта нагази, еден смок го опаша, и цели три години и три месеци силна треска го тресе. Ништо не остана од човекот. Беше тоа во пролетно време, а од каде дојде овој снег, еден господ ќе знае. Низ одлепената хартија на прозорецот ветрот немилосрдно удираше во тилот на матичарот. Дивината надојдува меѓу луѓето, мислеше матичарот, а му се причинуваше како некое разбеснето куче да се премолкнува во канцеларијата за да го разнесе, за да го распарчи. Го мачеше гладот. Гладот виеше во неговите суви жили. Рацете му паднаа над хартијата. - Тоа не може да биде никаков извештај, - шепна, ја припали хартијата на малиот пламен од свеќата затоплувајќи си ги рацете. Потоа подува по дланките, зеде нов лист и повторно се наведна над масичкат. Времето не беше најпогодно, забележа Димитрија, времето беше лошо и сите пропусти во овој извештај се должат на лошото време. Никако не беше лесно да се пронајдат сите мртви од околината. Зашто ги имаше и во дупки и во камења, едни пак бегаа дури во планината и се криеја по пештерите. Такви беа сите оние што имаа болни гради. Случајот со Темелка Груески му е познат на секој човек како тажно се одигра. По цели недели не можевме да го изнајдеме. Се чинеше дека земјата го голтнала другарот 31 Темелка Груески. А тој, кутриот, на таван беше се скрил кај глувците. Кога комисијата го пронајде, тој како да не беше човек, велеше: - Јас сум глушец, другари, имам опашка, јас сум глушец, оставете ме, другари, на таванот. - Не, не си ти глушец, - го разубедувавме, - ти си човек, ти си Темелко Груески, - а тој никако да чуе. - Јас сум глушец, - сеедно повторува и цивка другарот Темелко, како вистински глушец. - А зошто на таванот си се скрил, - го прашавме пак како човек. - А зар по болници да одам, да се срамам, - најпосле рече тој. - Не е тоа срамно, другар Темелко, - му укажувавме, - болниците се народни, полни се болниците со народните маси, народот во нив се лекува по нов правец... - Но тој никако не сакаше да чуе. Постојано повторуваше: - Јас сум глушец, другари, имам опашка... Ете така се кријат луѓето, а и самите нивни семејства во тоа им помагаат за да не се откриеле оти се офтикалии. Уште народов наш е со стари мисли и така си умира. Тоа ја сопира акцијата. Нашите луѓе повеќе сакаат да си умрат отколку да си ја кажат маката. Ете така се умира како некогаш, како луѓето да се животинки. Си умираат ниту видени, ниту чуени на овој бел свет. Тоа е прво што можам да истакнам. Матичарот издивна, стана од своето место, нервозно зачекори горе- долу низ малата канцеларија, и, како сè уште да го пишува извештајот, продолжи да зборува на глас. Рече: - Ние, другари, не застанавме на тоа старо мислење. Борбата со болните на гради уште не бевме ја завршиле, а удри шапот, и, што досега не било, ги зафати и луѓето. Тоа го донесе ветрот што задува од Баските полиња каде што долината е отворена спрема езерото. Езерото било заразено од албанска страна и заразата се ширела на сè живо и мртво. Таков ветар не се паметува уште од стари времиња. Дуваше рано науто и навечер пред легнување. Кога дуваше, дрвјата од земјата ги корнеше и како сламки кон небото ги носеше. Цели дрвја летаа во воздухот наоколу. Се случуваше и куќи да подигне и така да ги носи како крпички од едниот до другиот крај на долината. Од тој ветар целата долина како гробишта е растурена и пуста. Нови умрени се појавија. Ги имаше насекаде. И по патиштата и по полето и низ градините, на секое место низ околината како што ги завлекол и однесол ветрот. Не можеа сите да се изнајдат. А и гладен беше нашиот свет. Што беше пченката од купончето. Гледам глад настана. Во нивјето и семето ни се исуши. Зафати голема суша. Земјата испука, поцрне како ровја да ја удри. 32 Од неа се намножија многу лоши животинки. Познати и непознати. Некои и зборуваа со глас, како луѓе да беа. Ама кога дојдоа скакулците, сè занеме. Тие ги изедоа житата, ги оголеа дрвјата, како со ножици ги истрижаа градините, лозјата се исушија, дури и самата планина оголе. Насекаде наоколу израснаа големи камења. Куќите се скаменуваа, како пештери стануваа. Луѓето бегаа во реката. Скакулците се нафрлија и на луѓето. Нови болести страшни и мачни донесоа тие црни животинки. На некои рацете и нозете им се сушеа, примерно, така заврши семејството на Брдан Јонески, сите од неговата куќа се исушија и така се истрошија како да беа од кал, а не од крв. На некои пак и очите и мозокот им истекоа и тоа не се знаеше што болест беше - ама многу момички и мажи од тоа поулавеа. На самиот другар Ајдинков, помладиот, од тоа му истекоа очите. За цел век остана слеп. Веќе не беше во комитетот. Ама најизмачени беа оние што еднаш ги каснало бесно куче. И тие како кучиња стануваа. Трчаа по народот за да го каснат, а најмногу сакаа да ги дават своите деца. Таквите пак со ортома се врзуваа и на некое дрво во градините се стегнуваа за да не можат да се отпуштат и да прават несреќи меѓу народот. Тие пустината пак не се даваа, луѓе како луѓе, не сакаа врзани да бидат, се тргаа, се превртуваа со забите дрвјата ги гризеа. А одвреме навреме пак кога ќе се смиреа, исто како мали деца плачеа. Луѓе ли беа или не беа луѓе. Луѓе беа. Си плачеа лично како луѓе. Ама потоа дојде снегот и ги покри и веќе не им се чу никаков глас. Колку ги имаше, многу ги имаше, си мислеше матичарот. Потоа тој отвори еден долап и од него извади нов куп хартии и полека, полека почна да ги прелистува. Најпосле издвои неколку листови и прочита; извештај за умрените под број 31 имам народна чест да истакнам по два списока за мртвите со цел за употреба како показание за идните задачи. Истакнувам како под број еден умрени од офтика: како прв Насте Димко Мургоски на 45 години, умреа во почетокот на пролетта, Коста Пајчески на 21 година, исто така, Депа Велјаноска на 35 години остави три дечиња, Евдокија Камческа заедно со својата ќерка Петронка Камческа угаснаа како свеќи, Весела Ристеска имаше 20 години, Стевка Јонеска 28 години од кои 13 в постела скапани, Барица Шелеска 16 години, Ставре Весин 38 нема што да се напише, Слобода Гугуческа 18 години, Петар Маркоски 26 години, Стефанија Китанческа 58 години, Трајан Тренески 22 години, Јонче Бакулески и ќерката Бакулеска - едниот на 56, ќерката на 18 години, Нада Ставре Ламбески на возраст од исто така 18 години. Заклучок: од крвотечение најмногу умираа постарите и најмладите. И сите во пролетно време. Точка втора: изгорените, настраданите, невидените, однесените и нечуените. - Благородна Танеска на 21 година, Крсте Ботески на 79 години го однесе реката, Коста Кукулески на 64 години изгоре од цигара во плевната, Стевка Велкова на 1 година оставена со лелајката крај огниште и 33 така детето се стопи, Петар Трајчески тригодишен попарен со топла вода кога Трајчевци го колеле прасето, Климе Пајкоски на 70 години непознато умре, Наумка Шилеска 59 години пропадна вземи, Никола Ралески 29 години, Никола Петрески на 2 години прегазен од задружниот трактор, Симка Палеска 22 години на раѓање како што не треба, Ѓорѓи Мишкоски на 26 години поклопен на сечење шума, Благоја Каланоски на 3 години од треска, Ангеле Петрески на 9 години изгубен и Тодор Илески на 28 години самоубиен. Од сето тоа народот беше многу растревожен, си приспомнуваше Димитрија, сите луѓе излегоа од куќите. Никој веќе не гледаше снег, ниту пак тоа што дрвјата летаа низ небото. Народот на глас провикна до самиот господ: Еј, господе, еј земјо светска и белосветска, голема и преголема, што си удрила на нас. Во народот не остана мирно срце, се чинеше дека тука е крајот, ќе се отвори земјата и сè ќе голтне. По тоа лошо народно настроение на сам ден Благоец, сега луѓето пак троа повеќе се свртеа кон бога, сретсело направија голем собор. Забележувајќи го тоа, матичарот испушти една мала, олцкотлива насмевка на своите темни, овенети усни. Рече: - А тогаш јас бев земен на одговорност за лоша агитација против светците. Господе, што ќе беше од мене да знаеше другарот Тацко колку ти се молев додека се одрекнував пред луѓето. Сега тој на глас слободно избезумено почна да се смее стискајќи ја главата во своите слаби раце. Но по неколку мигови замолче, дивината слегува од планината, го удри во главата и зафатен од оној лаеж на ветрот престрашено се наведна над хартиите и продолжи да го пишува извештајот. ... По тоа лошо народно настроение партиската презеде големи мерки. За да им се каже на луѓето на кого да му се верува, на кого да му се плукне. Кои се болестите и од каде доаѓаат. Оваа работа беше тешка како планината, затоа и самиот другар Антоние Ашталко пристигна во месната. На седмиот ден партијците завршија со конференцијата. Нешто големо се случуваше во партијата. Целиот народ беше на нога и чекаше. На седмиот ден, кога заврши конференцијата, на луѓето им олесна. Ама партијците беа црни и крвави во очите. Некои одвај стоеја на нозете. Главите им беа малку надолу. И сите беа неми како улера да ги удрила. - Што е сега ова, другари партијци, - прашуваше Ламбе Ристески, - што се случува ова со времево... - Каква е оваа тежина на партијава, - рекоа и луѓето, - што криете, мајката, од народот... Сме едно или не сме... 34 Тогаш другарот Ашталко се истргна од редот на партијците и како што беше предвидено, одржа говор. Со она негово силно гласиште рече: - Ништо не криеме од народот, луѓе наши, сè ќе му се каже на народот. Отворено, народот да знае сè, тој нека суди, тој нека пресудува, да живее народот. - Ти другар, Антонија Ашталко, - пак тогаш се јави народот, - зборувај на конкретна точка, - рекоа луѓето, - зборувај, братец, што се случува со времево. Зборувајте, другари партијци од месната и не туку матете, - рекоа луѓето. Ашталко сега со нешто поинаков глас, како да не беше тоа тој сосема тихо изусти: - Голема неправда се сруши на народов и земјава наша, - дедото тешка тупаница ни удри по тил. Сталин сака да нè смачка. Тој и не заврши, а луѓето, и мажи, и жени, и деца, сите како еден занемеа, останаа како изгорени, како пресечени со секира некаде на половина. Се гледаа со широко отворени очи, а не се видуваа. Темница им стана и на големи и на мали. Што беше сега оваа работа, што има дедото против нас, та што лошо сме му можеле ние нему... А снегот непрестајно паѓа ли паѓа, ја затрупува долината, ги покрива луѓето, - се чини дека и нив ќе ги срамни со земјата како куќите, како дрвјата, како предметите наоколу. Но луѓето си се луѓе, помисли матичарот смешкајќи се среќно и со некакво необјасниво задоволство. Луѓето си се луѓе, повтори и продолжи да бележи. ... Зимата траеше 2.333 дена Занеме земјата. Одникаде не доаѓаше глас, никаков глас, насекаде беше глуво. Полињата, долините, градините, патиштата, птиците, планините, - сè живо и мртво беше под снег. Никој не знаеше што е со времето. На тринаесеттиот ден, од третата година, веќе не се имаше каде, го побараа гаталецот. Го донесоа под стража за да ѝ гледа на партиската. И тој самиот одвај се држеше на нозе. Мразот целиот го имаше вкочането. Седум дена го чекаа за да се растопи. На деветтиот ден проговори. Рече: - Гледам сонце. - Не измислувај, - му рече другарот Тацко, - ти си слеп. - Гледам сонце, - повтори човекот. - Гледам младо сонце што се раѓа на врвот од Пинската планина.. Тоа доаѓа, слепи луѓе. 35 - Што не дојде, - тихо изусти другарот Тацко, - зошто не побрза, по ѓаволите, тоа кај нас ќе биде пречекано како кај свои, - занесно мрмореше секретарот разубедувајќи го сонцето за да се врати над Пасквелија. На две илјади триста триесет и деветтиот ден, најпосле, дојде сонцето. Дојде од онаа страна од каде што зајдуваше. Дојде одзади, го удри оној човек по тил и тој умре со темница во очите. Оној човек што знаеше да гледа себеси не се виде. И никој не го виде, го зеде сонцето. Потоа уште многу изумреа. А матичарот наш народен, добриот другар Димитрија Стенкоски, од сета таа работа се мрдна од умот. Нетокму се стори другарот Димитрија Стенкоски. Како брливо куче скокаше низ градините, низ полето, одеше и во планината. Секаде каде што одеше со раце ја копаше земјата, бараше некого, бараше нешто изгубено... Никој не знаеше што изгубил. Така и заврши и не се знае каде. Од тој случај веќе никој не сакаше да ги бележи мртвите. Така сега народот умираше незабележан. Ама не за долго. Веќе снегот почна да се топи. Од Исвалдовите лозја повторно се појави оној ветер со светол сјај, ах, тоа беше пролетта, тоа беше пролетно време, пролетта доаѓаше во долината. А таа пролет можеби ќе се случеа големи работи со нашиот матичар Димитрија Стенкоски. Но сега веќе ја нема ни другарката Славјанка Трпаноска да тупоти крај чешмата со своите нозе бели-дебели. Каде ли се изгуби другарката Трпаноска... Никој не знае. НЕШТО ЗА СОНЦЕТО И СТАПИЦИТЕ ЗА ВОЛЦИ Со снегот дојдоа и волците. Црни и лути како самиот снег. Човек не знаеше од што побргу да се брани. Земјата крцкаше во мраз и волци. Седумдесет и три дена и седумдесет и три ноќи другарот Целе Јолески со око не го виде сонцето. Точно од оној ден кога го напушти семинарот на кој се проучуваа стапиците за волци. Целе Јолески не виде бел ден и сонце на небото. Се покара со другарот Алексо Степаноски, член на комитетот, по методите се зафатија, - и потоа сè му беше јасно на Целета Јолески. Се затвори во својата куќа и така од ден на ден чекаше и молчеше, а не знаеше ниту што чека ниту зошто замолчи. Којзнае како ќе излезе сета работа, си мислеше другарот Целе, којзнае како ќе се исплетка работата, многу нешта го гризеа неговото срце. Ако пак другарот Алексо Степаноски напише реферат? Сигурно, сосема е можно да напише реферат, зашто тој сака до секретар да дотурка. Кој ѓавол тогаш на Целката ќе му поверува и уште така 36 затворен во куќата? Ах, уште би му се смееле, би му рекле - се напикал в дупка како глушец, а ваму за правда кукурика. Птица, така би му рекле, ноќна птица. Предавник! Ненадејно сето тоа го штрека Целката во главата и целиот се накостреши од таа помисла како змија да го касна среде чело. - Не можам веќе во оваа темница, - рече Целката исфрлајќи ја од себе гуњата, - морам да станам, морам да им речам на другарите, морам да видам што е тоа со времето, каде појде сонцето, - мрмореше непрестајно другарот Целе Јолески. Веќе три дена и три ноќи тој беше буден и фатен во целото тело. Мразот му имаше навлезено во крвта и коските; не можеше да се помрдне од рогузината. И очите не можеше да ги отвори. - Како глушец в дупка, помисли, а клепките му тежеа како за'рѓани затворски врати. Никогаш не му паднало на памет дека толку тешки можат да бидат две слаби, очни капачиња. Поисплашен ја пробуди жената до него, ја праша: - Мороска Костоска, можеш ли да ме видиш каде сум, - рече тој. - Не, - одговори жената, - не можам да те видам, Целе Јолески. - Ќорава си, - прашаше тој. - Не сум, - одговори Мороска, - ама слепа сум. Очите ми се залепија. - Ништо, - рече Целе Јолески поспокоен, - тоа е од мразот, Мороска Костоска. Мразот ти се има зафатено во очите. Штом ќе се растопи, ќе прогледаш. Потоа уште три дена и три ноќи Целката остана буден и слеп. Слушаше како на сите страни писка закланиот ветар, распарчен и бесен, слушаше како среде зима почнаа да удираат громови по земјата, тоа никогаш не било, слушаше и слушајќи се претвораше во тешка, црна грутка мраз. На седмиот ден тој пак ја побара жената. - Мороска Костоска, - ја довикуваше, - пробуди се, ќе станам и ќе појдам кај другарите, ќе прашам што е со времето, што е со сонцето. - Ој, тешко тебе, - слабо се одѕва жената како да беше падната во некое длабоко долиште. - Ој, тешко тебе, Целе Јолески, - повтори жената со писклив глас. - Не можам веќе, - рече Целката со треска во гласот, гласот му крцкаше слично на мразот, - не можам Мороска веќе да издржам во оваа темница. Ќе станам и лично ќе појдам во месната и за сè ќе им раскажам. Ќе им речам така и така меѓу мене и другарот Алексо Степ носки, па нека судат. - Да не те изеде дивината, човеку, - му рече жената. 37 - Не, - рече Целката, - нема да ме изеде, сакам да знам зошто се борев... Само тоа... А ако е тоа противнародно, нека ме растргне сета дивина, ич не жалам, Мороска Костоска. - Остани тука Целкане, остани тука каде што си, - зајачка жената, - скости се, смири се еднаш во животов, не е времето за тие работи. Другарот Алексо Степаноски да не те начека уште на пат, да не те погоди в чело. Ветрот пиштеше на мигови, де доаѓаше како пожар, де удираше како гром, де исчезнуваше од земјата и тогаш насекаде наоколу лазеше мртвило и земјата се исполнуваше со мртовци. Замрзнуваше сè, престанаа сите движења, се губеа сите гласови, а земјата и небото како да се стопуваа во едно и исчезнуваа. Некаде во близината повторно удри гром и од тоа му тресна челото на Целета Јолески. - Добро, - си рече Целката триејќи го челото. - Добро, јас ќе станам, па ако сака нека ме убие. Не можам Мороска Костоска, не можам веќе без видело. И сакаше да стане другарот Целе Јолески, сакаше да појде до месната и другарот Тацко, зашто веќе никако не можеше да издржи во таа темница, зашто се згруткоса за тие седумдесет и три денови и седумдесет и три ноќи, човек не остана од него, о, ништо не остана од пусти Цветана Јолески. Лежеше така притиснат од затворските врати на очите, тоа пак целиот ќе го изедеше, никако не можеше да разбере како тоа може да живее со затворски врати на очите, помисли ужасен, ох, рече Целката, целото свое срце ќе го здроби, нема да остане цел, во сопствената куќа како во затвор, а во слободно време живееме. Уште си спомни за бугарскиот затвор и ете ќе пцовиса, душата ќе му излезе од јад на Целката. - Мороска, - изненадено и подналутено подвикна по жената, - Мороска Костоска, пробуди се еднаш. Пробуди се како човек да видиме што е тоа со времето, кој ѓавол му влегол. Жената беше падната во тежок полусон и ништо сосема ништо не слушаше што зборува Целе Јолески. Жената беше како некое исечено дрво понесено од ветрот, паднато тука, поцрнето, што чекаше да биде покриено од земјата. Во сонот за нешто сама со себеси зборуваше. и одвреме навреме по малку си јачкаше. - Што прикажуваш Мороска Костоска, - ја затресе Целката својата жена, - што туку јачкаш во сонот. - Сакам да се растопам, - најпосле се јави жената, - ме дави, сакам да го стопам мразот од очиве. 38 - Добро, - ѝ рече Целката, - стопи го мразот... дувај малку и ќе се растопи. - Како да дувам, Целе Јолески, - прашаше жената. - Дувај во срцето, - рече Целе, - срцето е најважно. Ако ти се затопли срцето, сè ќе ти биде топло. Така нам, другарот Димушка Аритоноски, командирот на првото одделение, бог душа да му прсти, така тој кога ќе премрзмевме ни викаше: дувајте, вели Димушката, дувајте, другари, во срцето, срцето да ви се затопли. Се затопли ли срцето, ќе капне сиот мраз. Дувајте, а ние гладни... Ете, така другарот Целе Јолески чудно и силно ја храбреше својата жена, а самиот веќе сосема стана мраз. И слушаше, пред куќата завиваше некое гладно волчиште. Бараше плен. А можеби не е волк, си помисли Целката, можеби беше некое друго непознато ѕвере. Не се знаеше. А можеби тоа другарот Арго Исаилоски, нашиот задружен колар завива, и тој не беше токму со умот. А можеби само така намерно се преправа другарот Алексо Степаноски за да го подмами надвор, го штрекна, можеби тоа кучиште вие околу куќата. Ништо не се знаеше. Секаква дивина се појави во долината. И позната и непозната ѕверина лунѕаше околу куќата. Е тоа веќе не можеше да го издржи другарот Целе Јолески. Дојде и деветтиот ден. Целе Јолески во буна се пробуди. На деветтиот ден само што го фати еден мал сон, и, ете, пусти Целе го сонуваше самиот другар Алексо Степаноски. Го сонуваше семинарот за стапици на волци, ги сонуваше курсистите, а најмногу раководителот на семинарот, него, другарот Алексо Степаноски. Се пробуди во бунило и студена пот. Набрзо ја пробуди Мороска Костоска и со замрзнат глас отсече: - Го сонував другарот Алексо Степаноски, - рече одвај. - Скраја било, - сега исто така брзо се одѕва жената. - Подалеку од нашава куќа, - се помоли Мороска Костоска. - Самиот Алексо Степаноски ми се јави, замисли Мороска Костоска, - промрморе Целката. - Мисли на нешто друго, - му рече жената исто така исплашено. - Добро, - рече тој, - ама како можам да мислам нешто друго, Мороска Костоска, како нешто друго кога лично беше самиот другар Алексо Степаноски. Ете така, правевме стапици за волци. Набивавме остри колци во круг за да се направи јама, - Целката почна да го прикажува сонот, - потоа во јамата како мамка ставивме овца за да го привлече волкот со своето блекање. Ете така, а кога веќе немавме овци, другарот Алексо Степаноски им вели на луѓето: ти, Николе, му вели најпрво на Николета од Силјановци, 39 ти Николе, ќе бидеш овца, влегувај во јамата. И ти и ти, Алексо Степаноски, така ич око да не му трепне, сите другари ги пика в јама како вистински овци и им наредува да блекаат. Блекаат луѓето, Мороска, блекаат како стока... Не може така, другар Алексо Степаноски, му велам јас, луѓето не се бајчиња, тоа е неправилно со луѓето така да се постапува како со стока. А тој мене подоко ме гледа и се смешка. Добро велиш, зборува тој, добро велиш ти Целе Јолески, ајде тогаш ти биди јагне, биди јагне, штом, ете, сакаш да блекаш. Биди јагне, ми вели и ме фрла во стапицата... Ноќта како ранета волчица се превиваше врз затврдената земја. Да се стане во една ваква ноќ, си мислеше Целката, сонот можеше уште на патот да се исполни. Да се остане пак во оваа темница со такво сониште во главата, тоа пак беше уште поужасно. - Ме фрла во стапицата, - издивна Целката, - а потоа гледам другарот Алексо Степаноски се приближува во јамата со отворена уста и ми вели: Блекај, блекај, Целе Јолески, зашто ако не блекаш тука ќе останеш, така вели и ми ги покажува своите заби, гледам, Мороска Костоска, гледам, ќе ме јаде, гледам душата му е во забите, гледам нема душа, сè му е во забите, ах, ќе ме јаде... Така, Мороска Костоска, најпосле се пробудив, - искажа Целката. Жената сега повторно занеме. Си мислеше: готово е со Целкава моја, и којзнае од каде ѝ се најдоа две-три солзи во очите и како камења ѝ се стркалаа по лицето. Мраз. - Секогаш те молев да не се противиш на конференциите, - искажа жената, - мислат оти си противник, Целе Јолески. - Знаеш, Мороска, знаеш ти каков сум јас противник, - како да се извинува процеди Целката. - Знам, - рече жената, - ама меснистите на свој начин... Се слуша гласот на Алексо Степаноски, Целе Јолески. Сега Целе позамолче. Сево ова што му го зборуваше жената тој убаво го знаеше и сам се разбираше, ама веќе беше доцна. Доцна беше за сè, го пресече оној глас на Алекса Степаноски, кога му рече: Комитетот не мисли така, Целе Јолески, - и точка. Точка. Воздухот беше полн со експлозија и сè само грмеше. Небото испушташе сино-зелени огнови. Долината бучеше од зли духови и сеништа. До месната требаше да се појде низ снегот и дивината, низ громовите и пушките, и тоа го знаеше Целе Јолески. - Нека ме нема, - најпосле рече тој, - ќе станам. Најпрво полека, полека се довлечка до старото огниште. Со рацете почна да бошка низ пепелта, да не останало некоја искра, потајно се 40 надеваше другарот Целе Јолески. Некое искруле, болеа очите. Слепи. Мраз. Пусти. Празни. Целе Јолески од таа празнина на огништето се стресе неподвижен остана со рацете во пепелта. Веќе немаше никаква желба да оди во месната, веќе не мислеше и за сонцето, ништо, ништо не му требаше на Целе Јолески. Опцу неколку најмили работи што му беа во животот и така нем и неподвижен остана испружен крај огништето. А изутрината, на деветтиот ден, Целе Јолески како изгорен во срцето скокна од земјата, о луѓе, сакаше да викне мавтајќи со рацете насекаде наоколу, - о луѓе, сакаше да експлодира, се чинеше дека ќе излета Целе Јолески, о луѓе, таа изутрина тој на своите дланки, да не се верува, на своите дланки исфрлени во пепелта почувствува една блага капка, една истопинка од небото што како оганче се слизна низ оџакот, една топла капка, што ги погоди неговите раце, го пробуди целиот, ох, ќе полуди Целката, некаква неизмерна радост му бликна во градите. Се растопува. Срцето му стана потопло, срцето почна да му се растопува, му се чинеше дека забаботило старото огниште, повторно низ жилите му полаза тој заборавен одамнешен пламен на старото огниште, ох, тој пламен, рече Целе Јолески на глас, човекот и пламенот станаа едно, се растопи целото негово тело. О, живот стопанкин, радосно липаше Целе Јолески како малечко дете, о, живот стопанкин, колку будалски нè раѓаш и умираш, пцуеше. - Мороска Костоска, - потоа со весел глас почна да ја пробудува жената. - Пробуди се, Мороска Костоска, ја дочекавме пролетта. Пролетта дојде, Мороска, - нежно дури и занесено и рече Целката на својата жена земајќи ја внимателно во своите раце нејзината премрзната глава, се плашеше да не се срони нејзината премрзната глава, се плашеше да не се срони пустата глава на Мороска како сув цвет, а потоа најблаго што можеше ја помилува по лицето и тихо-тихо ѝ шепна: - Мороска Костоска, - ѝ рече тој, - разбуди се, доаѓа... - Кој доаѓа Целе Јолески, - се јави жената, процеди низ склештените вилици. - Гледај, - ѝ рече Целката покажувајќи ги своите раце, - види отвори ги очите, доаѓа... - Кој доаѓа, море пусти Целе, - повтори жената цвокотејќи од страв. Потоа плачливо промрморе: - Ти зборував, Целе Јолески, венчанина пуста, ти велев оти ќе дојдат еден ден, - мрмореше жената. - Будала, - рече Целе Јолески, - будала жена, - ја стресе и почна да ѝ дува во срцето. А бидејќи жената никако не се топеше, тој рече: - Добро, Мороска Костоска, сега јас ќе го донесам сонцето и ќе те растопам. 41 Повторно стана и почна да ја отвора вратата на својата куќа. Ама таа беше целата во мраз. Не се отвораше. - Добро, - пак си рече Целката и погледна кон таванот. Се искачи на исчадените греди, го разотвори над себе сламениот покрив и кога, о светци, пред него се покажа денот и виделото, небото и сонцето. А уште чу како во реката, зад куќата, чу како во реката распукнува мразот и не веруваше, си рече, море ова да не е сон, гледаше како искршениот мраз излетува, вера не го фаќаше, ама тоа не беше сон, тоа беше сонце, сонце, рече Целе Јолески и како поулавен се вдаде кон небото, сакаше да летне кон небото и сонцето. - Забога, - рече жената, - што стори кутри, Целе Јолески. А тој кога го виде небото и виделото, кога го виде тоа пролетно сонце што чекореше како човек низ небото, потскокна, сосема се отпушти и целиот како грутка мраз се здроби од гредите долу. Си ги искрши нозете и ребрата. И само уште колку за еден миг го посврти погледот кон таванот, кон таа страна откаде што доаѓаше виделото и рече: - Ебати сонцето. А потоа се стркала на рогузината тежок и неподвижен, како камен, мраз. Грутка. Не ја виде Целе Јолески првата пролет, најубавата пролет на револуцијата. Не го виде веќе сонцето. - Добро, пак Мороска Костоска, си велеше ден за ден Целе Јолески, добро, имало господ, останав жив... БОРБА ПРОТИВ ПОЖАРИТЕ Ете, најпосле, стигна еден кадар од месната. Другарот Раштаков специјално и особено за борба против пожари. Веќе беше есен и дождовите почнаа непрестајно да ја минираат големата земја. Но самиот проблем, како што се покажа, беше обилен, а уште од точка на перспективата на новиот живот, доста сплеткан. Потребно беше, неизоставно потребно беше, на самото место студиозно да се седне и проблемот во сета своја целост да се растресе, то ест, да се согледа. Сега сите очи беа свртени кон другарот Раштаков. Тој за луѓето беше единствениот спас. И добротвор и уште слично, но, тоа не беа достојни имиња за партиен човек каков што беше другарот Раштаков. Замислете, некои во него гледаа светец и така го викаа, - мораме да признаеме дека сето тоа не беше наместо; сето тоа беше подалеку од линијата. Но никако не може да се побие мислењето дека другарот Раштаков не беше токму 42 единствениот во тој поглед. Тоа мораше да се признае. За да живее и работи, за да твори и измислува; ни лево ни десно, на другарот Раштаков му беше отворена големата и нова куќа на бившиот кмет. Се разбира, другарот Раштаков не беше сам, сосема сам. На другарот Раштаков од младинската уште му го придадоа и Кирилета Аносиески кој требаше да се оспособи во локален, иден кадар. Така батулињата, како што ги завикаа луѓето, нашите батулиња ги зафатија сите горни соби сосе чардакот, заради видикот, и, господи поможи, се скрестија крај малата масичка Така и почна во основа. Целата таа година, без оглед на временските услови, другарот Раштаков сосема сериозно легна над проблемот, и за иднината, секако, нужно ќе биде да се забележи, дека нашето батуле ниту во еден час, ниту во еден миг да се расколеба, не дај боже, - никако - никако! Напротив, тој упорно, систематски делкаше над „неколкуте основни линии во борбата против пожарите како соодветство на општонародниот спас“. Кириле Аносиески не еднаш му ракоплескаше на другарот Раштаков слушајќи ги неговите пламени зборови. Но имаше часови кога во иста мера сосема отворено и искрено му враќаше и другарот Раштаков на Кирилета Аносиески. - Само така, - ќе му речеше, - само напред, ти младо момче, мое момче... - Ах, ах, - потоа ќе се пожалеше Кириле за уште повисоко да го издигне другарот Раштаков - како е тоа кај вас просто, обично, како вие, другар Раштаков, едноставно го разбирате човечкото срце, како вие лесно оперирате со народните маси, тие се сите во вашите раце... Ах, боже мој, во часови на крајна искреност Кириле Аносиески можеше да рече и такво нешто, боже мој, но тоа беше од чиста побуда, треба да се разбере чистото срце. Ах, господе мој, како вие зборувате, зборувате, зборувате, - дури се занесуваше Кириле Аносиески и веќе за николку време тој не се преправаше како во почетокот; Кириле Аносиески сега сосема така и мислеше. Сосема. - Запомни, - мудро го подучуваше другарот Раштаков, - запомни Кириле Аносиески, - се смееше жолтото перче над челото од другарот Раштаков, - запомни, заменику мој, во основата стојат две тези. Запомни - две тези. Една спроти друга. Првата ги открива пропустите на противпожарната одбрана во ненародните режими и во основа тие најпрво да се изнесат на видело, да се раскринкаат, да се уништат... Запомни, тоа е првата теза... Потоа, божем, се сопнал некаде во мислите, полека и замислено ќе ги ставеше рацете одзади, ќе направеше само бавен круг во собата, што на крајот неизоставно завршуваше пред вратата. Кога ќе стигнеше до тоа 43 место, веќе се знаеше - дошло времето или за појадување, или, што беше сосема природно, ја чекаше вечерата. - Чинам нешто теткицата саботира, - ќе речеше откопчувајќи си го кожното палто за да погледне во џебниот часовник што му светкаше на градите (тоа од времето на претресите - другарот Раштаков не беше лишен од поширока активност), - мислам, повторуваше, таа систематски задоцнува, а тоа не е ништо друго освен живо саботирање... Што мислиш ти, Кириле Аносиески, сум ли во право или не? - прашаше другарот Раштаков со горчина и пелин на устата. - Природно, - ќе повтореше Кириле, - природно, вие сте во право. Запомнете, во неа друга крв тече, другар Раштаков, замислете каква гордост, каква среќа, - Кириле почна да купува по некое зборче од речникот на другарот Раштаков, - запомнете, - повтори Кириле, - оваа жена некогаш беше учена само да ја послужуваат, а, еве, сега таа самата... Природно, природно - противречност, другар Раштаков. Не може да се рече дека другарот Раштаков беше самољубив човек, не, тој просто во вакви мигови се стопуваше, растеше - растеше кога слушаше како напредува младежот. Тој беше човек од жива и отворена природа, тој беше човек за кого новиот живот и новите луѓе беа сè, и, ете, при такви свечености на неговото срце тој дури подзабораваше на јадењето, што очигледно, беше огромна жртва од негова страна. Ќе речеше: - Одлично речено, Кириле Аносиески, сосема добро за почеток, само продолжи и напред. Совршено, Кириле Аносиески, само терај, чекори, гази, - понекогаш другарот Раштаков паѓаше и во оган. Но тоа тој го правеше така, учителски; за да го потпали младото срце, тоа нему му беше далеку од срцето, отрпна веќе, не беше страшна оваа возбуда; сепак, најстрашно беше, најстрашно беше што кметовата жена сè уште ја немаше, а тој гладен, новиот живот му се откриваше под острилото на бричот. Тој на крајот и така заклучуваше: - Бричот, Кириле Аносиески, бричот и на машко и на женско што е против борбата, револуцијата треба да е чиста како росата изутрина на цветовите, - ќе речеше другарот Раштаков и вчасот ќе зграбеше некоја од своите тешки чизми и без малку избезумено почнуваше да удира по подот. Кметовата жена не си дозволуваше по вторпат да зачука другарот Раштаков уште во истиот миг целата избезумена трчаше штом ќе го почувствуваше тој сладок мирис од пржени јајца со подварени пиперки и уште подмачкани со црно чурилско вино, за вистината, сосема се смируваше, се кикотеше неговото жолто перче над челото. 44 - Така - така Сабакоска, - ќе речеше задоволно триејќи си ги рацете, очите му светкаа како запалени, - така - така, - ќе повтореше, - пролетаријатот сака да јаде, - уште додаваше потчукнувајќи се по стомак. - Природно, природно, - пак ќе дополнеше Кириле Аносиески подавајќи го вратот од под шинелот на другарот Раштаков, Кириле особено сакаше да се види во овој шинел, и, ете, понекогаш се впикуваше во него, - природно, пролетаријатот сака да јаде, - ќе повторуваше, но тоа беше сè што можеше да се чуе пред јадењето, зашто штом ќе почнеа со првиот залак, тие сосема остануваа неми; - од нивната уста веќе не можеше да се чуе никаков збор. Во тие часови, обично, целата куќа ја опфаќаше една тешка глувотија и пустелија. Ништо не шушнуваше, како и да не се дишеше. Дождот сè уште врнеше, но сега поредок и поостар, боцлив, ја навестуваше скората зима, но и тој се чинеше како да го изгубил гласот. Градината спроти куќата се покажуваше во чуден неред, сите дрвја беа растурени, исечени, со корењето кон небото, се чинеше дека тука поминал лош ветар и се запустил. Во сета таа пустелија и глувотија само одвреме навреме можеше да се чуе јачкањето на песовите што беа врзани на дрвјата за да умрат. А можеби тоа не беше нивниот глас, можеби тоа беше глас на оној напуштен коњ што со денови пцовисуваше оставен крај гнилиот стожер на гумното. Можеби тоа навистина беше коњско стенкање, зашто во тој час кметовата жена речиси секогаш излегуваше од куќата. Тивко како крадец дојдуваше до коњот и исто така тивко се спушташе крај неговата ничкосана тешка глава Со нежна рака како човек да милува таа му го чистеше извалканото чело, му ги вадеше сламките од неговата грива, му ги бришеше насолзените очи, - за по некое време сосема да падне на земјата крај коњот. Тогаш жената на глас, незапирливо липаше длабоко и силно од се срце, со еден неповторлив глас, како нешто најмило да губи во животот. Другарот Раштаков и Кириле Аносиески откога ќе завршеа со ручекот не без интересирање ја следеа сета таа глетка на гумното. Се разбира, тоа беше дел од нивната работа. Не еднаш другарот Раштаков во прилог на првата теза ќе речеше: - Запомни, - зборуваше другарот Раштаков, - сето тоа е најобично лицемерство, последен обид за да се закачи во новиот живот. Запомни, таа за човек солза не би проронила, такво е нивното срце. Човекот за нив ништо не значи... - Природно, - експлодира Кириле одеднаш, просто немаше време и да размислува, беше вчудовиден од овие зборови на другарот Раштаков, беше сосема победен, чувствуваше должност на коленици да падне пред овој човек, - промрморе: 45 - Сосема така, другар Раштаков, таа за човек солза не би проронила... Сосема така, јас со мои очи гледав кога го стрелаа кметот, нејзиниот маж, а оваа жена стоеше како камен, ниту солза... - Ете, - продолжуваше другарот Раштаков, - тоа како пример е одлично, така конкретно потребно е да се набљудуваат сите работнички, без исклучок... Во таа насока потребно е да се раскринка и првата теза за општопожарната заштита во ненародните режими, - не без восхит и задоволство ќе речеше другарот Раштаков малку нагоре местејќи си го своето жолто перче... - Да, сосема така, противпожарната опасност во услови на ненародните режими се уредуваше на сосема друг начин, паролата за противпожарната заштита се базираше само врз гаснењето, бидејќи средствата за производство и самите произведени продукти биле сопственост на капиталистите, ете, каде било тежиштето, - а луѓето, самите луѓе, што им е за нив! Ете ја суштинската разлика меѓу едната и другата теза, денеска пожарникарската заштита се фрла врз живиот елемент, то ест, врз народните маси. Особено и исклучиво како такви на нив и точка, - ќе речеше потоа другарот Раштаков и повторно малку ќе си го поправеше перчето неизоставно мижуркајќи со своите темно-сини ситни очиња слични на змиски плодови. Ќе фрлеше уште поглед-два низ прозорецот кон гумното и градините, веќе беше приквечер, целата околина тонеше во студеникав мрак, се одлепуваше од прозорецот и повторно правеше круг околу собичката што исто така како за ручекот завршуваше точно пред вратата. Тоа веќе беше часот за вечера. На малата масичка во котелот со жешка вода, како што зборуваше другарот Раштаков, се вареше рефератот на иднината. Уморно трепкаа бледите „основни линии во борбата против пожарите“, под теза бр. 2 далеку зад градините сонцето во студени води тонеше. Вечерата сè уште ја немаше, на другарот Раштаков часовникот му беше в раце. Гледаше и броеше еден-два, потоа изброеното до шеесет го претвораше во секунди, зашто секундомерот му беше запрен и, сметајќи непрестајно, мрмореше: - Пак таа по старо, што мисли таа, еден коњ е таму побитен, пфуј, - не заврши другарот Раштаков и, за чудо, тој ден не ја зеде чизмата, туку за првпат реши да ѕирне долу во куќата, да види што така се вари во таа тишина. Во полумракот, неколку гламни пискаа во огништето, без пламен, без оган, во приземната соба тој ја виде подведнатата прилика на кметовата жена и уште насекаде наоколу нејзините деца крај вечерата. Тие одзади де едното, де другото, скришно ја пуштаа раката во тавата за да грабнат по 46 некоја ронка од јадењето. Мајката попусто ги караше, тие се така си ги цицаа прстињата. Кога кај нив неочекувано се појави другарот Раштаков, тие редум занемеа, се здрвија на своите места. Прва го здогледа кметовата ќерка, и, за да не писне, си ја стави раката на уста и закачка на сиот глас. - Но што, будалице, - рече другарот Раштаков придржувајќи ја, - од што сте се исплашиле, по ѓаволите... Од ова ли врашко палтенце, - рече со прст покажувајќи на своето кожувче и не мислејќи, просто-напросто го исфрли од себе. - Ајде, им рече на другите деца, - ајде да поседиме - неговата спокојна насмевка и неговиот потпевен глас уште ги развесели, ги насмеа. Тие полека-полека му пријдоа на другарот Раштаков. Долго, долго потоа Кириле Аносиески тревожно се превртуваше во својата постела. Не му беше нему затоа што таа вечер не доби храна, што едноставно неговото следување другарот Раштаков со широка рака им го подели на кметовите; просто друго го гризеше Кирилета во срцето, ете, никако не можеше да ги догледа сите планови на другарот Раштаков во тој поглед. Иднината на сето тоа му беше матна, - сè ќе нареди другарот Раштаков, секаде тој успева да стигне, пак го посмируваше оваа мисла Кирилета Аносиески. И имаше право Кириле, во сè имаше право што си мислеше таа вечер. Другарот Раштаков се врати дури по полноќ и, што беше ново, тој потсвиркуваше. Кириле се правеше дека спие, дека е мртов во сонот. А веќе изутрината уште рано повторно го немаше другарот Раштаков, на гумното цепеше дрва и гласот челично му ѕвонеше. - Работата за мене претставува сè во животот, Василке Сабакоска, - слушаше Кириле и се превртуваше в постела, си ја поткаса најпрво долната, а потоа горната усна. Замислете, си рече, ја запознал ѕверот, ја надушил, со мака изусти Кириле тажно мислејќи на кметовата ќерка, шеснаесетгодишната Василка Сабакоска. - Така, значи, Василке Сабакоска, за мене во животот нема ништо освен работата, таа е сè, многу добро, одлично, - сиве овие зборови на Кирилета како камбани ѕвонеа во неговата збркана глава. Ништо не разбираше; сè се претумба во младото и по малку заљубено активистичко срце на Кирилета. Потоа другарот Раштаков како да заборави на горните соби, ретко некогаш се навраќаше кај Кирилета, ретко некогаш ќе разменеа по некој збор; се тој таму долу крај печката засмеан, расприкажан со златното перче над челото... Зборувајќи ја вистината, тоа беа тешки часови за Кирилета Аносиески, ох, не може и да се помисли колку беа тешки и неподносливи сите тие денови, но тој мораше, тој мораше да истрае, докрај да го истурка 47 семинарот, тоа нему, на крајот на краиштата, му беше школа. И тој тоа, очигледно, добро го разбираше. Реши до крајот да молчи и да набљудува. Откорна една штица од под креветот и ни пет ни шест, се пресели на душемето; ќе го стави увото на отворот и слуша, слуша; слуша, а душата му се топи, душата му капе, повторно целото негово суштество беше исполнето со свечено блаженство слушајќи го тој глас, тој роден, мил глас на другарот Раштаков. Тогаш сета омраза исчезнуваше од неговото срце. - Ах, ах, не еднаш ќе воздивнеше, ах, каков човек, каков мудар човек, ќе речеше и потоа сето тоа што особено ќе му се допаднеше од зборувањето на другарот Раштаков, по десет, по дваесет пати ќе го изустеше. - Јас се чувствувам слободен да кажам дека близок е денот на нашето сенародно воскреснување, ние воскреснуваме, тоа да се повтори, еднаш - трипати - петпати, ние воскреснуваме, - си повторуваше Кириле, а потоа како зафатен од вода брзаше да ги дограби другите позначајни зборови на другарот Раштаков. И повторно изустуваше - ние отидовме напред, во тоа нема никаков сомнеж, отидовме напред за 360 цели, тоа е факт, ниту во една друга земја во светов не ќе го сретнете соодветното, соодветното за 360 цели... Напред за 360, соодветно, блажено го совладуваше сонот Кирилета Аносиески. И тој, ете, во сонот, исто така занесено го сонуваше тоа место на кое седи другарот Раштаков печката, Василка Сабакоска, куќата, гумното, градината, сè, сè наоколу и тој така за 360 цели нов газда, газдуле Кириле Аносиески. Сонуваше. Ох, еден одамнешен сон на Сандрета Аносиески, таткото, бог душа да му прости, ете, сега му дојде, му се јави на синот негов, Кирилчета. Понекогаш во треска се будеше, му идеше да гребе по душемето, понекогаш сакаше да крикне кога во воздухот ќе го чуеше убавото јачкање на Василка Сабакоска крај печката под огромната мрша на другарот Раштаков. Но од сета таа бура подигната во неговото срце секогаш само меур остануваше на крајот. Без сон, пометен мрмореше: природно, природно и ги береше колениците в уста, ја гризеше тезата бр. 2... Зима, студ и глад се вовлекоа во неговите жили слични на корење од шип. Какви тези гризеше, не жалејќи ги, а и самото време не беше погодно за такви работи, веќе дојде и зимата, насекаде наоколу беше паднат голем снег и вистински немаше никаква смисла да се зборува за некакви основни линии и тоа добро го разбираше Кириле, но, што - што всушност да се работи? Ништо, сосема ништо, му светна во една таква ужасна ноќ, ништо, ете што да се работи, ете како да се успее, да се зачекори... Во што да се успее, да се појде, за тоа, да речеме искрено, Кириле не беше упатен во подробности; но многу и не се трудеше, едноставно мислеше, - тоа допрва нормално самото ќе си дојде. Потребно беше тој само да чека, да чека на својот ред. Можеше, сосема спокојно можеше и да прилегне, да си легне, да 48 заспие за 360 цели. Конечно така и постапи другарот Кириле, се зави и заспа. И точка. Пролетта го најде залепен на душемето, под креветот, но тој не малку ѝ се израдува и не малку ја поздрави. Со отворена уста слушаше како се топи снегот, со ококорени очи гледаше како болсливите искапинки се кинат од стреите, како јурат кон земјата за да ја освојат, за да ја покорат, треска го тресе, а тој стои, чека ветрот удира во дрвјата, мирисаше малку со носот, ветрот ги чисти дрвјата, можеби се појавил и цвет, каков цвет, од вишна, ах, тоа секогаш го возбудувало, цвет од вишна, на оваа помисла дури можеше и да стане, но сепак се премисли, не стана веднаш, нова дремка го совлада и за'рчка - за'рчка среќно, пролетно. Дури во еден вистински пролетен ден најпосле го тргна гласот на другарот Раштаков. - Пробуди се, другар мој, помлад другар мој, Кириле Аносиески - другарот Раштаков го потргна за нос Кирилета Аносиески. - Природно, - рече несигурно Кириле и му се чинеше оти сето тоа во сон го слуша, а не на јаве. - Природно, си ги протри очите. - Природно, другар Кириле Аносиески, сосема природно, - се закикоте другарот Раштаков, треба на крајот да се разделиме... Јас одам понатаму, задачите викаат назад, јас одам, нови луѓе нè чекаат, јас морам да појдам... Ти остануваш, запомни. - Вистина е, - помисли Кириле, - тој оди, ти остануваш, запомни... Вистина е, - се разнежи другарот Кириле Аносиески, му се висна околу вратот на другарот Раштаков и залипа на глас. - Да, јас одам, - повтори другарот Раштаков, - одам можеби, засекогаш. - В срце, другар Раштаков, в срце ти ќе ми останеш каде и да одиш, - рече Кириле. - В срце за цел живот. - Ќе биде од тебе уште човек, каков човек, - сочувствено промрморе другарот Раштаков, си го поднамести перчето на челото и полека-полека појде. - Среќно, среќно, среќно, другар Раштаков, - уште долго се вееше Кирилевата рака над чардакот поздравувајќи го својот сакан учител. Тоа беше тежок и тажен ден за Кирилета, но вербата во некаква идна среќа сè повеќе го обземаше неговото слободно и силно срце. Потоа и самиот слезе долу, како пред тоа другарот Раштаков, ископа дупка за да ја закопа пцовисаната животинка, седна крај кметовите и почна да прикажува. Во еден агол веќе петти ден плачеше тешката и како кош трудна девојка, но, природно, животот се покажа посилен од сè, дури и од 49 замислите на другарот Раштаков. На петтиот ден таа на себе мило ја почувствува раката на другарот Кириле Аносиески, и, ете, пресекнаа солзите, се потсмевнуваше. - Сè ние ќе наредиме, - мрмореше Кириле Аносиески, - ништо од тоа, другарот Раштаков и јас иста линија... Сè ние ќе наредиме, ќе наредиме како што нема во целиот свет за 360, - се занесуваше среќното и младо срце на другарот Кириле Аносиески. На малата масичка во котелот со жешка вода, како што зборуваше Раштаков, се вареше рефератот на иднината. Уморно трепкаа „неколкуте основни линии“ под теза бр. 2. Потоа еден ден појде и Кириле. Ноќ беше кога дојдоа пожарите. ОДМАЗДА На Илина веќе му немаше спас. Го затекоа на дело. Го усмрти коњот со малку стипца и со некаква неразбирлива, блажена насмевка гледаше како тој мачно, слично како човек се издолжува на земјата берејќи душа со широко отворени очи. Потоа Илин се насмевна на глас, промрморе нешто неразбирливо за себе, му намигна на коњчето што беше најблиску до него и рече: - Не брзај соколе, стенкаше со засипнат глас Илин Николоски чешкајќи си ја својата нечиста, густа брада. - Не брзај, братец, ќе дојде редот и на тебе, жими бога, ќе дојде, и еве ти се колнам јас за тоа, да не бидам јас Илин Николоски ако не си го одржам зборот, процеди старчето одејќи од коњ на коњ како што беа наредени во шталата. Не ќе ја дочекате пролетта, уште им ветуваше Илин берејќи си низ јаслите ченкарни зрна за да се нахрани. Откога набра цел еден џеб, сè така во сладок разговор со коњите, тој со мирен чекор се упати во ќошето каде што искреше мало оганче. Со тресок се спушти на земјата, сличен на замрзната грутка снег што којзнае како толку долго се држела во воздухот, ја истресе пченката во една стара војничка порција и почна да ја пржи на жарта. Си приготвуваше вечера. Ќе плуснеше ли некое зрно, и тој веднаш лакомо го ловеше, за потоа полека, полека да го грицка како вистински глушец. Грицкајќи, тој почна да разврзува за животот: - Ех, живот, каков живот, си велеше примислувајќи си за нешто, ќе исплукаше малку од пченката и одново продолжуваше: - Ама каков живот, жити бога, отиде животот, ова веќе не е никаков живот. Чудно беше да се чуе како Илин Николоски размислува што е тоа и што било со животот. Но 50 сите тие прикажувања сега речиси беа безначајни за Илина, само така колку да ја здроби пченката. Потоа дури, по вечерата, откога ќе се испружеше на сеното крај оганчето, потоа дури почнуваше неговото вистинско присонување, неговото страсно прикажување. Тогаш повторно се враќаше на коњите. - Последен ќе биде Дугуловиот, си зборуваше старецот со среќен глас, тоа коњче ќе ми биде како за празник. Жими бога, како празник. Би сакал тогаш да го видам другарот Дугулов, ех, колку многу би сакал да ја видам неговата муцка кога ќе си го види коњчето оптегнато овдека во шталава, се разнежуваше старецот и веќе со своите мижуркави очи јасно го гледаше лицето од другарот Дугулов, целото потемнето, а од срцето, ете, крв му прокапува низ нос. Плачеш а, плачи мајчин сине, вака ќе му рече, боли своето, ете така сакам да ми те видам, расплакан за своето коњче, мртов ех, се мешколеше Илин Николоски броејќи ги на рацете дотогаш убиените коњи. Девет, рече и како да не беше задоволен, птуј девет, како воопшто тој број да беше мал рече лутливо вртејќи ја главата лево-десно. За да се утеши си рече: ништо, Дугуловиот нека биде десетти, како рекол господ, тој ќе ми биде колку за сите други. А, Дугулов, уште воздивна. Само што се приготвуваше да си ги затвори очите, само што си ја рече молитвата, само што се прекрсти, гласот на другарот Тацко го тргна од слаткиот занес: - Ја посврши ли работата Илине Николоски, прашаше секретарот не гледајќи во него. Гледаше во коњот што сè уште се мачеше, тешко му се умираше. Илин не се ни помрдна од своето легло крај огништето. Се така опфатен од оној занес, со чудно светли очи и со некоја искрена исповед во гласот рече: - А не баш сосема другар секретар, се насмевна нажалено - дојдовте малку предвреме. Несреќа. Вистинска несреќа. - А што тоа, праша секретарот не разбирајќи го сосема старчето. - А тоа, рече старчето, мислам, се спаси Дугуловото коњче. Сакав малку со него подолго да си поприкажувам. Ех, рече старецот, ех, имал господ тој проклет ѓавол Дугулов. Пти, вистински жалеше, не ќе му ја видам смртта на тоа коњче. Згрешив, нема што, со тоа коњче требаше да почнам. Сето тоа старецот го рече сосема мирно и уште запраша: веднаш ли ќе ме потилосате, другар Тацко, рече старецот загледувајќи се во секретарот. Револверот како парче мраз остана во рацете на другарот секретар. Тацко со зарипнат глас рече: 51 - Зборувај како беше, мршо стара, разврзувај за сè... Старецот сега се подигна од своето легло и, седнувајќи на она исто место крај оганчето, почна збор по збор да си ја кажува својата приказна. Рече: - А што да не кажам за сè, вели тој, ќе раскажам зашто и мене овде ми тежи како камен, кажува Илин Николоски, покажувајќи си ја онаа страна каде што му беше срцето. Никако не можам јас тоа да му го заборавам на другарот Дугулов. Коски не ќе стопев во гробот ако не му платев за тоа. Тој мене в грб, а јас сигурно ќе го гледам како јагне? Беше тоа есента, другар секретар, во планината. Се најдов јас на голема мака. На коњчето мое цело дрво се урна. Ќе цркне коњчето, а јас тука сам, што можам, цела бука го притиснала кутрото коњче. Отиде, пред мои очи, мислам, душа ќе му излезе. Срцево ќе ми прсне за пустото коњче, ти кажувам како на брат роден, се расплакав. Сум го имал јас уште од жрепче и вака како дете на раце сум го носел, со дечињата крај огниште сум го топлел, а сега, о мајко моја, што да правам, што да чинам, тука и светците не помагаат. На дофат пак од другата страна другарот Дугулов со своето одделение исто така бере дрва. Гледаат тие како цркнува моето коњче и се клештат бесрамно, отворено. А јас пак Дугулов убаво го призамолив како бог, му реков, помогни, братец мој, братец мој, зашто појде пустото коњче. А тој, гледам, боже мој, ниту со око да трепне. Само подмајтапирано потпрашува: за какво коњче зборуваш Илине Николоски. Си мислам улав ли е човеков или не е, ама голтнувам. Тој пак: каде е тоа коњче, Илине Николоски... Се подигрува, човекот, отворено на колективно основание. Потоа божем како за првпат да го видел коњчето прашува: чија е оваа животинка, вели и се кикоти, гледам куче а не човек. Претстава му прави на своето одделение. Тие проклетниците исто така се превиткуваат од смеа. Дојдете бре другари, ги молам, ама кој да чуе. Велат: не е тоа наша работа, како ќе повели другарот Дугулов. Јас на Дугулов повторно како на роден брат му велам: тоа е моето коњче, другар Дугулов, ајде помагај да се спаси... Ах, така значи, рече тој свртувајќи се на другата страна и појдувајќи кон своето одделение. А преку грб вели: мене Илине Николоски, ситносопственичките работи никако не ме привлекуваат, така зборува и се кине од смеа и тој и целото негово одделение. Гледам јас, скот, не човек, тој со сопствениот татко така би постапил. Немам каде и му довикнувам: врати се другар Дугулов, дај нека се спаси и тоа ќе биде колективно. Видов јас тој ден, пишанија било тоа, друг живот нема. Се поплашив, другар секретар, се поплашив тој ден, мислам, утре и децата родени да ми ги смачка некое дрво никој со око не ќе трепне. Ете така јас уште на другиот ден пристапив во колективот. 52 Си ја почешка брадата и додаде: - А ова со коњите, ете така, само си дојде... Сега старчето ги догрицкуваше уште неколкуте зрна останати во порцијата и со потих, речиси нежен глас, како за себе си рече: девет за едно, а може и да е добро... Потоа старецот исплука и исфрли сè што имаше во устата и рацете и му се сврти на секретарот. Рече: - Толку, другар секретар. - Не викај ме така, рече Тацко и ја подигна раката во која го држеше револверот. - Ајде, рече старецот, не ќе да е потребно исповедање за другите работи... А за Дугуловиот коњ, жими бога, ќе жалам и на оној век. - Молчи, рече секретарот нишанејќи право над старчевото рамо. Зрното удри во челото на коњот што со мака издивнуваше. Животинката уште еднаш ги сврти своите крупни расплакани очи на онаа страна од каде што дојде истрелот и потоа сосема прилегна на земјата. - А јас, а јас пак мислев, зашеметено промрморе старецот, јас мислев, сè така зборуваше тој, но секретарот набргу го прекина, го потера пред себе и му даде знак да појде кон месната канцеларија. - Тоа значи мене народот ќе ме суди, рече старецот, незадоволно, каква чудна власт, искашла, а јас пак мислев тоа ти, другар Тацко, од рака така, а што е право и така си треба со народецот наш, по тил. Потоа удри шапот и поцрка сета стока. ТАТКО Стариот Лукански не изгледаше многу воодушевен од првата општонародна веселба. Други мисли го кинеа неговото срце. Двете потемнети, уморни старечки очи полни со матен пламен, сличен на оној сјај што се појавува во погледот од претепаните животинки, неуморно лутаа некаде низ бучната и растурена околина Се чинеше дека тој бега, се чинеше дека некој непознат крик во срцето го тргаше на друга страна од веселниците. Тој веќе подолго изминуваше од едно на друго место барајќи го комесаровото лице меѓу луѓето. Комесарот, другарот Тацко Настејчин, целиот тој ден беше меѓу луѓето, младите го носеа на своите раменици, - тој не одеше туку леташе низ небото, никој него не можеше да го пристигне. Но тоа беше ден на слободата, ден на сите луѓе од долината и никој тука не можеше да го најде крајот. 53 - Птици, животинки, луѓе, мрмореше старецот нервозно кубејќи си ја ретката, белузлава брадичка. Приквечерината, кога се посмири во долината, кога најпосле борците и луѓето уморно и со сладок занес ѝ се предадоа на топлата земја, во душата на стариот Лукански му олесна. - Сполај му на бога, рече бришејќи си го испотеното чело со својата црвена шамија која ја носеше околу вратот, сполај му на бога заврши, - рече упатувајќи се право кон комесаровата канцеларија. Другарот Тацко Настејчин премален седеше на малите влезни скалиња од некогашната кметова куќа со лице свртен кон црвениот сач на сонцето што зајдуваше. Тој, исто така, изгледаше целиот црвено бојадисан, а раната на десниот образ му се претворуваше во црвен цвет кој штотуку се беше отворил. Со полузатворени очи сосема безволно беше загледан некаде кон градините што се простираа веднаш пред кметовата куќа. Беше преморен и ненаспан. Се прегрна со шинелот и, само што сакаше да стане, го тргна гласот на стариот Лукански. - Еј, Тацколе, дете мое, го задржа гласот на старецот, еј јуначе, тихо му довикна старецот на комесарот. Тацко го препозна гласот на стариот Лукански, скокна од своето место и како добар војник брзо се најде пред таткото. - Еј, повторно го навика старецот, но сега ништо, сосема ништо не рече, само цврсто, силно го зеде во своите прегратки. - Еј, којзнае зошто испушти и комесарот исто така цврсто држејќи го старецот во себе. - Еј, Тацколе, жив да ми бидеш, синко мој, потоа прошепоте старецот со очигледна возбуда во гласот. - Даде бог, уште рече старецот посмирено, најпосле се вративте. - Победивме, го поправи комесарот со широка, чудесна насмевка на лицето, - сега повторно раната на десниот образ беше црвена и вистински прилегаше на цвет што се разбудува. - Така, рече стариот Лукански смешкајќи се, значи, најпосле победивте... - Победивме, победивме, уште еднаш го поправи комесарот сè така смешкајќи се - победивме, нашата света револуција победи, повтори - фрлајќи го сонот од своите клепки. - Победивме, уште еднаш повтори. Патот е пред нас и никој не ќе може да не запре, потоа ја подигна својата рака и, покажувајќи некаде напред, дополни: револуцијата оди само напред, само напред и никако назад. 54 Стариот сега помолче, се чинеше заинтересирано го слуша комесаровото прикажување, - но од сето тоа ниту еден збор не врзуваше во себе. Се спушти на скалињата, на она исто место каде што седеше Тацко и исто така мижуркајќи се загледа во градините што потемнуваа, во сонцето што зајдуваше. Си го припали лулето и тихо, низ еден краишник од устата, како да цедеше збор по збор, праша: - Каде е мојот Дамјанко, рече стариот со уморен глас, каде е моето сине, праша таткото, зошто не се врати со бригада... Комесарот како да го очекуваше тоа прашање на стариот, па како навиен разврзано почна да зборува за бригадата, за патот на бригадата, за последниот марш и за другарите. - Тоа беше нашиот последен победоносен јуриш, прикажуваше комесарот, бригадата сета како еден се втурна во борбата, секој за еден миг порано да ја види слободата, изгревот на слободното сонце, животот си го даваше, никој животот не си го гледаше, зборуваше другарот Тацко, а стариот сето тоа не го слушаше, ништо од тоа не му влегуваше во главата. Повтори: - Што се случило со моето сине, со мојот Дамјанко, промрморе изгубено стариот со оној тежок, уморен глас. Другарот Тацко сега помолче и не знаејќи што да прави, си ја почеша чистата, светла брада, потоа ја помести јаката на новата кошула, имаше чувство дека некој јаже му ставил околу вратот и, не брзајќи, сосема полека се спушти на скалилата до старецот. Со поинаков, потивок глас му соопшти: - Другарот Дамјанко Лукански ќе биде прогласен за народен херој. Храбро се бореше до последниот час. Народот нему ќе му подигне голем споменик. Беше борец, таков другар, зборуваше придушено комесарот, со толку прост и со толку едноставен човечки збор, како сето тоа да му бликаше од срцето. Сосема и така мислеше и ете така зборуваше. Ништо лажно немаше во тој глас, ништо невистинито немаше во тие зборови. Се тој зборуваше како што му беше во срцето. Зборуваше за својот другар соборец Дамјанко Лукански. Стариот сето тоа го слушаше трпеливо, без збор, а во неговите очи веќе се протркала една јадра, тешка како камен солза, и исто како камен почна да му се лизга низ образите, да му го расечува лицето. Откога замолче комесарот, старецот со ист таков тежок глас прозборе: - Дамјанко, сине мој, прошепоте старецот како за себе, како да го довикуваше својот син. Дамјанко, таткино мое детуле, редеше стариот, не даде бог да се вратиш, умре, ме остави, не даде бог да те видам, ми појде... 55 - Не, не е мртов, никогаш не ќе биде мртов другарот Дамјанко Луканоски, процеди другарот Тацко Настејчин, ќе живее другарот Дамјанко во срцата на сите борци, во срцата на сите другари жив ќе биде, ќе живее во топлите гради на револуцијата, него ќе го слави целото наше поколение. Тој не може да биде мртов, не може да биде мртов другарот наш Дамјанко Лукански, со возбуда повтори комесарот како да исфрла од себе најтежок камен. Старецот, не слушајќи ги сите тие убави зборови, стана, за него ништо не значеа силните огнови што избиваа од градите на комесарот, другарот Тацко Настејчин, тој просто рече: - Господ, тој семоќниот, те казни тебе татко Лукански, те казни за твојот грев. - Ти, татко, го уби родениот син, ти, татко, ја уништи својата крв, само ти и никој друг... Ова е божја казна, проклет старче, господ ти плаќа тебе за гревот, за црниот грев, мрмореше старецот, а во него фучеше некој црн ветер којзнае од кои долишта пробуден. Веќе паѓаше ноќ над долината кога стариот стигна во својата куќа. * * * Стоеше пред куќата сличен на оној орев пред плевната што се исуши пролетта, во годината 1942, кога во него удри гром. Беше сосема сличен на тоа осакатено дрво што ден по ден се уриваше, се свлекуваше, исчезнуваше од земјата. Брзо како со рака ветрот му ја однесе светлата и тврда кожа што толку години го чуваше од бурите, го правеше непобедливо дрво, - и еве сега, тоа стебло беше голо, напуштено, црно, стрчеше во околината, паѓаше како погоден човек. Умираше. Стариот Лукански го залепи своето лице врз студените железни прачки на прозорецот и со оној матен поглед се загледа во приземната соба каде што живееше. Жолтеникавата светлина од огништето му го откри лицето на жената, - таа со некој загрижен зрак што ѝ лебдеше низ целата лика го успиваше малечкото на своите отворени гради. Таа беше снаата Ирина Василеска Луканска, а тоа дете во нејзиниот скут, беше неговата рожба, негов син, син на стариот Лукански и снаата Ирина Василеска. Проклетство, некој непознат глас го удри старецот право в чело, како секавица, а од ѕидовите на собата виде кон него пролазе некаква црна сенка слична на мачка. Ги здогледа тој нејзините светли стаклени зеници, гребеа острите канџи, дури го слушна и нејзиното диво мјаукање, чекаше секој миг таа да скокне врз него, да му ги ископа очите, да му го изгребе лицето, срцето да му го излока. Но таа само в очи го меркаше. - Ете заради нив, стариот не се бранеше, заради нив господ така страшно ме казни... Знаеше дека тоа не е мачка туку некој светец. Ќе 56 раскажам за сè, ѝ се обрати на мачката, ќе раскажам за сè по ред. Сакам за сè да раскажам па потоа нека ме нема од виделово... Беше тоа во пролетта 1942, си приспомнуваше старецот. Таа година кога почнаа да се исушуваат лозјата. Точно таа пролет ѓаволот влезе во неговата куќа. Најпрво гром удри во оревот, го исуши оревот, а потоа удри во лозјето. Оној ден тој беше некаде во лозјето крај куќата и правеше подводи, ги корнеше сувите лози а на нивно место испружуваше здрави прачки. Од една мајка правеше две мајки. Ете тој ден, таа пролет, се присетуваше стариот Лукански, во неговата куќа дојде ѓаволот, сватот Ангеле Василески, таткото на Ирина Василеска му ја остави својата ќерка во куќата. - Свате Лукански, рече сватот Ангеле Василески, јас доста долго ја чував вашата невеста во мојата куќа. Три години, за господ еден, свршена мома, како што беше зборот, а ете, поминаа пет... Стариот Лукански, чистејќи си ја залепената земја од рацете, сосема тивко процеди: - Што можеме ние тука свате Ангеле Василески, рече старецот, кога времињата се закатанија, само војни, пусти војни... Каде се овие години за радости, за веселби... Човек не знае каде со својата глава, а камоли за други работи... Но сватот Ангеле Василески беше упорен и со оној ист непопуштлив глас рече: - Времето, свате Лукане, да е добро не е добро, времето е лошо... и господ сите да нè исчува, - ама што ќе го јаде таа мојот леб нека го јаде вашиот, уште додаде сватот Ангеле Василески. А ако е за господа, јас си имам и други дечиња и не можам да прехранувам туѓ човек во куќата. Нека живее таму за каде ѝ е пишано, тука нека чека и нека дочека, да даде господ, рече сватот Ангеле Василески, па потоа си ги стави рацете одзади и не поздравувајќи се тргна по патот надолу од Лукановата куќа. Старецот Луканоски се прекрсти на господа, но ништо не рече. До него стоеше таа, неговата снаа Ирина Василеска. Ја погледна од глава до петици, задоволно си ја понишка главата лево-десно, па, потсмевнувајќи ѝ се, ја зеде за нејзината рака како што е обичај и ја воведе во својата куќа како татко, како свекор. Во таа соба каде што сега жената го приспиваше детето. Тука во еден од тие ќошови ја посла нејзината рогузина. Но оттогаш поминаа повеќе години. Попусто беше надежта дека можеби таа пролет, или таа есен, а можеби некаде до зимата ќе се врати синот и ќе ги направат сите обичаи како што е од господа. Синот никако не се враќаше. Попусто тој секоја есен ги полнеше бочвите, попусто тураше на 57 земјата од виното со молба кон господа за да се врати неговиот син, за да се развеселат, да направат таква свадба каква што не се паметува во целата долина. Оттогаш веќе беа поминати три години, а синот не се врати. Беше најпрвин во војската, потоа зафати војната, се префрли со партизаните, и така од година на година тие беа сè подалеку еден од друг, сè поразделени, потуѓи. А за сето тоа време не еден ден, не една ноќ, стариот Лукански немаше во себе сон мислејќи за синот. Во пролетно време, кога мајките и жените на војниците појдуваа кај Големата Река за да му се помолат на добриот бог за враќањето на момчињата, секогаш во тоа време можеше да се види и стариот како се искачува на брегот од реката, тој и како мајка и како татко се молеше на бога, само да му го исчува едното дете, неговиот син Дамјанко Лукански. Господе, се молеше старецот, имај ми го во твојата рака моето синче, единче, чувај ми го од лоша стија, роб ќе ти бидам за целиот живот... Господе, сè што ми остана од тој црн живот ми е само тоа дете, - еден ти знаеш како го израстив, како го изгледав, како го чував, се молеше старецот а пред очите секој час му се појавуваше ликот на синот од оној ден кога го испраќаше во војска. Му се покажуваше тоа младо мазно лице на синот, белата шамија околу вратот што тој самиот му ја приврза, растурената жолта коса, сините очи слични како небото над долината, истите тие очи како на мајката, старецот за сè по ред си спомнуваше како тоа да беше вчера, како тоа да беше таа пролет. Сè уште ја гледаше слабата прилика на синот сличен на некое нејако стебленце, со плитки слаби корења. Ете, така му минаа сите години од војната, а таа пролет и сватот Ангеле Василески му ја остави неа, невестата Ирина Василеска. - Како клетва од господа, шепнеше старецот не одлепувајќи го своето лице од студените прачки на прозорецот, сè така загледан во снаата, детето, собата, светецот и огништето што догоруваше. Знаеше дека снаата го чека само него. Знаеше и што ќе му рече, знаеше и како ќе го погледне. Цела таа година откако не доаѓаа никакви вести од синот, тој бегаше од куќата, место не го држеше на земјата. - О татко, го викаше невестата Ирина Василеска, таа уште од првиот ден така го завика, о татко, ќе му речеше, кај ти се очите, таа ги бараше неговите очи. Што станало со тебе, о татколе, сеедно прашуваше таа целата таа пролет. - Нечистиот влезе во куќава, помисли стариот, ми се растури куќата, немам јас веќе живот, мислеше, а од ѕидот сега се појавуваше некое друго чудовиште со исто така остри заби. - Како ли тоа почна, матна река го зафати срцето на стариот Лукански. Еден одамнешен, заборавен глас како карпа се одрони во неговите гради. 58 - О, татко, го слушаше гласот на неговата снаа, о татко, што правиш тоа, гревота е од господа... Беше тоа во ноќта спроти Дуовден, кога дојде ветерот од езерото. Тој ветер го пробуди во сонот, слушаше како ги разнесува незатворените врати на плевната, го слушаше крцкањето на стариот орев, му дојде крајот мислеше, потоа го слушаше шумното будење на младите јаболкници и знаеше дека изутрината во градините ќе се роди цвет. Ирина Василеска исто така беше будна, и, како што е обичај, пред тој ден таа се готвеше за да се искапе, за да си го смири телото од лошите духови. Ја виде тој како ја слекува кошулата оздола нагоре и потоа ја здогледа уште како таа слично на некое дете исплашено што ненадејно се нашло пред некои забранети играчки со страв почна да си ги допира оние делови кои им припаѓаат на мажите. Целото нејзино тело се чинеше како еден бел здрав грозд, што, ете, сега се ослободил од лисјето и целиот излегол на сонце, та со својата зрелост и топлина болска, светка како оган. - О, невесто, придушно се јави старецот, о снао Ирина Василеска, се јави тој со истиот глас подавајќи ја главата од под веленцето, погледнувајќи со едно око. Таа веднаш не одговори, остана во темното ќоше на собата, се згрчи, како ноќна птица се прилепи до ѕидот. Се чинеше дека ќе се стопи, дека ветерот како прашинка ќе ја однесе некаде далеку - далеку. - О невесто, го чу повторно гласот на свекорот што се чинеше дека доаѓа од некое старо, длабоко укало. - О татко, прошепоте и таа со оган и треска во гласот, о татко, слушам, одвај испушти глас од себе како првпат уста да отвораше. - Не спиеш, прашаше стариот се така подавајќи си ја главата од под веленцето. - Не спијам, рече снаата Ирина Василеска, духовите ми дојдоа. - И мене ми дојдоа, рече стариот, ела, о невесто, да легнеме заедно... - Не можам, рече невестата Ирина Василеска, како од мајка сум родена... - Ќе мижам, промрморе старецот, не ќе гледам, о невесто, рече тој покривајќи си ја главата со веленцето. - Гревота е од господа, о татко, рече снаата и брзо како некоја млада јуница му се втурна во постелата. - Гревота е од господа, надаваше снаата стискајќи се во свекорот. 59 - Прости ми господе, изусти стариот Лукански, прости ми златен господе, рече човекот и ја зеде во себе како тој што знаеше, точно онака како што ги земаше зрелите гроздови од пазувите на лозите зрно да не одрони. - Прости ми господе, шепна свекорот Лукански и невестата Ирина Василеска цела ноќ не одлепувајќи се еден од друг. Дури доцна изутрината сонцето ги пробуди расцутени на рогузината. - О невесто, сонцето изгреало, рече стариот слатко протегнувајќи се на рогузината. - О татко, срцево ми го отвори, рече невестата Ирина Василеска, господ да те поживее, душава ми ја позлати, светецот го видов, доаѓаше нејзиниот глас, а во градините воздухот ѕвонливо се менуваше; над златните вршки на дрвјата се појави новиот цвет... Веќе таткото не мислеше на својот син, веќе на ништо не мислеше чинеше сè е веќе заборавено, се одродиле, се изгубиле засекогаш како да не биле татко и син, една крв. - Проклетство, се стресе старецот како да беше шибан од најлута зима, проклетство, надаваше а мачката што дотогаш полека лазеше низ ѕидот ненадејно брзо скокна кон прозорецот и на глас како човек почна да се клешти право во старечкото лице. Стариот со мака се одлепи од прозорецот, ја остави куќата, жената и детето, остави сè и со тром чекор појде кон камењарот. Одеше, толку тешко, како со себе да го влечеше сиот рид. Целата таа ноќ тој неуморно длабеше по карпите правејќи лагуми. Непрестајно длабеше зборувајќи си: - Тебе, старче, господ те казни и ти нема спас. Ти си голем грешник, ти не си никаков човек, ти не си никаков татко... Ти си го уби својот син, ти, проклет старец, немаш никаква душа, ѕвер си, куче... А и целиот живот ти беше таков, скотски, потоа си приспомнуваше. Роди се и ајде на буниште, во животот и раѓај-раѓај душа низ нос да ти излезе. Издржи, издржи, тоа е живот, ти вели некој, и ете, издржуваш, и божем живееш, а не знаеш што живот живееш. Пак и самиот си се разродил и убаво ти е и радосно и си велиш, еве, зошто си живеел, зошто си се мачел... А пак тоа што се случи со мене никому господ да не му го даде, велеше таткото. Роди се детенце, умри ми; роди се, умри, поцрне животот. Најпосле ми остана Дамјанко, пак умре жената... А пустиот живот пак вели дека треба да се живее сега за синето, за срцето свое... И живееш-живееш и тоа само за тоа детенце, а го стори ли човек, и мислиш, имало бог и за народијава, а ете, како ѕвезда дувнало нешто и гасне, ќе си го убиеш најмилото. Животиште, пусто животиште, цедеше старецот одејќи од карпа на карпа за да ги припали фитилите во лагуните. Изутрината целата долина ја пробуди татнежот на каменоломот. Се чинеше дека се откорнала целата планина, целата стара планина од корен се 60 превртила, се претумбала, се растркалала кон долината. Се наопаку беше свртено. Тешки камења летаа во воздухот. МОЛИТВА ЗА СПАС - Кириле Давидоски, ти брату, - рече секретарот другарот Тацко, - ти другару, добро си ја дотерал работата. На старото си фрлил око, а ваму во партискава, другару мој, на списокот под број... А не, Кириле Давидоски, така не се може со партиската... Со неа човек или ќе биде или не ќе биде, - рече секретарот подоко меркајќи го Кирилета Давидоски. Тој пак за целото време додека зборуваше секретарот слушаше без збор и нем. Мирно си ги грицкаше подгорените кафени мустаќи и исто така сосема спокојно со дланка си ја чешкаше меката ретка брада. А кога повремено на неговато долгунесто лице со боја на засушено дрво за миг ќе блеснеше одвај видлива насмевка, којзнае зошто се смееше Кириле Давидоски, ете, кога ќе се појавеше таа добра светлост на неговото лице, тој тогаш брзо и немилосрдно на тоа место го ставаше својот тап, скастрен до половината десен палец и повторно целиот потемнуваше. Така тој изгледаше како порано без збор и нем. Молчејќи го слушаше гласот на секретарот. - Две големи грешки си направил, Кириле Давидоски, - потоа заклучи секретарот со оној ист строг партиски глас. - Прво и прво ја издаде линијата, што е најголем грев за секој човек од денешнинава, а второ, ја изеде својата родена женичка Арна Давидоска... А тоа не се мали работички, другар мој, Кириле Давидоски... За тоа брату, не му се проштава на овој бел свет на никого... Човекот ја подигна главата од валканото душеме и се чинеше дека најпосле ќе проговори. Но тој повторно замолче, не изусти збор од себе. Гледаше некаде неопределено низ прозорецот кон градините и во тој вжарен приквечерен час на помешаните времиња на пролетта и летото се чинеше како да го бара својот изгубен и сиромашен ред на мисли што беше некаде длабоко закопан во неговата глава. Најпосле, свртувајќи се кон секретарот со онаа иста кротка и мирна насмевка што прелетуваше преку неговите поцрнети усни, сосема тихо прозборе: - Другар Тацко, ти, пријателе мој, зборуваш така како првпат да си чул за некојси Кириле Давидоски, - рече чешкајќи си ја брадата. - А така е тоа, - потоа додаде, - кога човек ќе падне, тогаш сè врз него се урива... Очигледно 61 не завршувајќи ја својата мисла тој повторно се загледа некаде низ прозорецот, некаде далеку кон градините и приквечерното сонце на хоризонтот. Тацко како воопшто да не беше ги чул тие неколку зборови на Кирилета Давидоски, прозборе со оној свој непопустлив, како челик тврд, глас. Рече: - Другар Кириле Давидоски, ако е за вистина, чии се овие икончиња, - прашаше другарот секретар и некаде од под масата извади цел еден куп икончиња, еден поголем дрвен крст, шишенце за масло, кандилце, и уште некои други молитвенски работи. Кириле малку се штрекна, но тој беше човек што можеше да се соземе, да знае каде е и што треба во најпотребниот час да се рече. За да помисли малку, тој почна да си ги грицка мустаќите и исто така со дланката да си ја мазни брадичката. Потоа испуштајќи ја онаа иста насмевка на неговото лице, рече: - Ако е за вистина другар секретар, тоа се редум наши икончиња... - Како тоа наши, - го пресече секретарот, - чии се тоа наши икончиња, - упорно испитуваше секретарот. - Наши, мислам, - рече Кириле Давидоски, - тие икончиња ѝ припаѓаа на мојата жена Арна Давидоска - Размеска и мои, се разбира, тоа... - Така, значи, другар Кириле, процеди Тацко, така ли те учеше партијата, Кириле Давидоски, во господа да се крстиш, - прашаше секретарот. - Тоа е друга работа, - рече Кириле, - мислам партијата е подруга работа од моите икончиња. Знам јас добро што е право, а што не е право во партиската, ама немав каде, брате мој, бев на голема мака, требаше некаде да се свртам, да издивнам... Само еден господ можеше да ја знае и да ја разбере мојата мака... А ако не е противнародно, другар секретар, од каде пак овие икончиња, кај вас, ќе повелите, - сега прашаше Кириле Давидоски. Тацко не одговори веднаш, за час како да се премислуваше што сакаше да рече, и тој полека-полека почна да ги разредува икончињата на масата. А всушност мислеше; Кириле беше негов другар од борбата и тој за сите тие години низ револуцијата не застана, никогаш не се слизна, си спомнуваше секретарот и уште се присетуваше за тоа како Кирилета поради неговата мирност секогаш го праќаа во најтешките акции. И никогаш тој да се сврти, да одбие, да погледне накриво кон другарите. Секретарот сè уште убаво си спомнуваше и за една одамнешна ноќ кога Кириле Давидоски и тој заедно излегоа во планината. Сега другарот Тацко ги тргна своите очи од 62 икончињата и, загледувајќи се во човекот наспроти, со еден друг глас, со еден познат за Кирилета глас, рече: - Кириле Давидоски, тоа твојот шура Денко Илиески поднесе тужба, вели моето добро зетче, а ваш овдешен член на меснава партиска со овие икончиња ја уби мојата сестрица Арна Размеска, и уште додава, - смачкајте го оној проклетник, зетон мој, Кирилета Давидоски, зашто и децата свои ќе ги изгрицка како суво грозје. Во него нема срце, во него живеат само волци, ќе ги задави дечињата, а тоа на душа од партиската ќе падне... Така да знаете, вели Денко Илиески, мојот зет Кириле е ѕвер... - Така, значи, мојот Денко, - сега не издржа Кириле Давидоски, - така тој, златниот мој, се искажува за својот зет. А што знае тој, господ да го прости, за животот. Ете ќе стане и тој свој човек, ќе се ожени, ќе има и деца, па нека господ само три дена го подржи како мене овие три години, - како за себе изусти Кириле. - Не, не го колнам јас Денка Илиески, само сакам да си ја искажам целата невола.. својата невола... Потоа повторно замолче како камен. Некаде од пазувата го измолкна шиеното крпче полно со дробен тутун, си завитка една подебела цигара во хартија од некаков стар весник и, подавајќи му го тутунот на Тацко, некако од срце почна збор по збор да раскажува за трите години. - За да не ми тежи на душава, - рече тој, - ќе одврзам за сè што ми е овде, во срцево, а ти потоа по партиски удри, расцепи мајка, како што е право нека пукне, како што е, па и роден брат да ти сум... Кириле Давидоски низ димот на цигарата почна да раскажува: - Мојата несреќа со Арна Размеска, сполај му на бога, ја знаете сите. Таква несреќа господ никому да не му даде. А се знае и тоа каква женичка ја оставив дома, што човек беше таа Арна Размеска. А за онаа ноќ кога појдовме в планина, за тоа сигурно и ти си спомнуваш, другар Тацко... - Човекот погледна право во очите на секретарот. - Сè уште и го слушам гласот: остани Кириле Давидоски, куќата ќе ни пропадне... Требаше да појдеме, а таа кутрата ме гушнала и ми вели: не ќе се вратиш веќе никогаш, златен човеку мој, Кириле Давидоски... Знам, срцево така ми вели, ќе се разделиме. Не било пишано да поживееме како луѓе... Тешко, тешко му беше на човека да се оддели од таква женица каква што беше мојата Арна Давидоска Размеска. Потоа, испуштајќи еден подолг дим, продолжи: - Ете, брате, живот, не било крај, господ сакал уште еднаш да се видиме. Кога се вратив, кога рековме, ете, пусто нека остане, најпосле ќе живееме како луѓе, еднаш во животов како што треба... А тоа пустината не сакало така... Што најдов јас дома кога се вратив?... Влегувам јас во куќата, 63 и, просто не верувам, децата сите на глас се расплакале по мене, ох, да не веруваш... Слушам ме викаат, ме гушкаат, сполај му на бога, велам, сполај му на бога и срцево целото ми распукнува од некаква неизмерна среќа... Сполај на бога, ги гледам децата сите здрави и живи, значи имало малку правдина на овој свет. Ги љубам јас децата и умов ме трга што е и како е со Арна... Ах, стопанка и живот, некако будалски ме удри умов, се исполни лошиот збор, останав без женица, си помислив и нешто како да ме пресече по лажичката. Силно ги држам дечињата во мене, не ги пуштам од рацеве, а на господа му се молам, кутрицата моја, жената Арна Давидоска Размеска, да ја има во своја рака... Веќе немав никаква надеж дека ќе ја видам на овој свет, а кога нејзиниот глас од куќата го слушам, ме довикува, брате мој, сполај му на бога, тоа не е сон, тоа е Арна, тоа е самата Арна Давидоска, жената моја, - позастана, замижа и, насмевнувајќи се, рече: - Тоа, другар Тацко, знаеш како е за човека... Ех, тоа со зборови не се искажува тоа е овде, во срцево внатре... - Кириле Давидоски, златен човеку мој, - го слушам јас нејзиниот глас, - Кириле, револуцијо моја - надава таа избезумено и ме вика. И стопати тој миг му благодарив јас на севишниот бог за среќата, за тоа што ми го исчува семејството мое... Ама таму во куќата што да видам... Жив труп во постела, ниту може да стане, ниту рака да ми подаде. Замрзнав, одвај говорам, прашувам, - што станало со тебе Арна Размеска, што се случило пустината, каде си и што си, така прашувам јас како нетука, брате мој. Ама што, пак си мислам со некоја среќа во срцево, пак имало господ, доста е и толку, барем се видовме, барем ќе сме заедно. - Стигна ли Кириле Давидоски, - прашува Арна Размеска со солзи ми се смее пустината како што и беше по нејзината моминска лика. - Стигнав, Арна Размеска, - реков, - победивме, веќе победивме сосема... - Господе, стигна, - повтори таа и како некое малечко дете липа на глас, не верува жената, мисли тоа е некое сениште. - А ти жива си, - пак прашувам јас сосема будалски. А таа вели: - Па, жива сум, Кириле Давидоски, подобро да не сум, едно бомбиште на жетва ме однесе, сполај му на бога, ете, останав жива, - така вели, господ да и прости. - Ако, ако, - ја утешувам јас, сега сè ќе биде добро, сега сме слободни, сега ќе можеме да живееме, ќе ни биде добар животецов... И живеевме ние навистина така некое време. Се лажевме секој ден. Ама ова, брате мој, не е ден, не два, туку живот. Гледам, пропаѓа куќата моја, сè оди надолу, тоне домот мој, се пусти... Дечињата едно се удрило, друго се скршило, третото од треска изгорува, никогаш најадени како што 64 треба, никогаш променети како што личи. Гледам, ќе си ги изгубам дечињата, уште малку, мислам, па како пилчиња ќе ми пцовисаат. Од тоа, брате, крвта ми остина во жиливе, изгубив и живот и сон. Што да правам, што да чинам, сè така мислам, срце ќе ми препукне, каде да се појде, каде лек да се најде од оваа невола. Е тогаш, кога не можев веќе, другар секретаре, се свртев јас кон господ еден, нему брате, како тебе сега, по цели денови и по цели ноќи му ја кажувам несреќата моја. Ги викав јас добрите светци да ме поучат, да ми помогнат ако ги има, ако се добротвори, ако имаат срце... Но никој, никој жив не се јавува... Така една ноќ, така две ноќи, така три ноќи, така една година, така две години, така три години, никако да се смисли, од никаде спас... Понекогаш во ноќите, скраја да е, лежам така, а сум буден, сениште некое ме нагазува и со глас како на човек зборува. Гледам, ѓаволот е, поштук фатил, со рокчиња и опашка потскокнува околу постелата моја. Очите му светкаат како живи јагленчиња, и уште се кикоти хи-хи-хи - и сеедно со некој чуден глас зборува - ти, Кириле Давидоски, вели, си добар човек, ама многу намачен... убаво зборува пустото ѓаволче и така со речта ми го отвора срцево. - Многу си изнамачен во животов, Кириле Давидоски, со некаков тажен глас ми зборува ѓаволчето. - Вистина е, му одговарам јас и не гледам веќе дали тоа е ѓавол или враг. Само душава да ми се истуши. - Вистина е, велам, многу сум намачен. Не знам што толку грев сум сторил во животов. Што ќе беше таков живот проклетија... А тоа пак ми одговара: - Моите браќа сакаат да ти помогнат, Кириле Давидоски, тие ќе те спасат, ќе те избават од маките... Ме испратија мене за да те поучам, вели ѓаволчето, потоа ми дава едно црно јаже и вели: врзувај ја Арна Размеска околу вратот и ми покажува на највисоката греда... Не, тогаш јас онака однесен во сонот се будам, не можам да ја врзувам, се будам и така целиот во бладање станувам, го фрлам јажето од раце. Потоа страв ме фаќа да легнам, да не заспијам, да не дојде пак тоа пусто ѓаволче. По цели ноќи останувам буден и сам во триста мисли. А и Арна Размеска сосема го изгуби сонот. Среде ноќ туку ќе ме праша: - Тешко ли ти е, Кириле Давидоски, - го слушам нејзиниот глас, - многу ли ти е тешко - прашува жената. - Ах не, велам јас, - не ми е тешко, Арна Размеска, тоа од борбите не можам да се смирам, срцево ми е во бран, сè нешто ми се причинува... - Знам, - вели таа кутрицата, - знам Кириле Давидоски, зошто ти е срцето во бран... ти измислуваш... - Не зборувај така, - ја прекорувам, но таа, брате, не престанува, сеедно само тоа и само тоа. 65 - Знам јас, Кириле Давидоски, тешко е без жена, а уште потешко со ваква... Побарај си некое здраво женче како за тебе, човеку мој, мене не гледај ме ти, господ нека ме суди ако проговорам лош збор, - вели таа, моли. - Не може веќе вака, цела куќа ќе си ја запустиме. Побарај си ја среќата, Кириле Давидоски, треба да се живее, пустината. Мислам на тоа, а ништо не можам да смислам. Каде две жени би држел Турчин. Не можам јас така, не ми дава срцево. Мислам кога би имало господ и по негова волја да ја земе Арна Размеска, некако потоа човек ќе може и на тоа да помисли... Така мене, брате, ми светна за оние икончиња. Дај, реков да му се помолам на добриот бог, можеби ќе угрее ден и за мене. Појдов во визба, си ги извадив и така си ги ставив на старото место. - Прости ми, господе, - се помолив, јас овие икончиња само по партиска наредба морално ги скрив во подрумот, а ете, не ги изгорев како Кирила Шенгулов, не сум јас толку нечестив човек, - ја почнав молитвата, - рече Кириле сè така насмевнувајќи се. - Ако е за вистина, другар Тацко, од тој ден некако на душава ми стана полесно. Ќе застанам пред икончињата, ќе си се помолам како што си мислам и така живеам во надеж дека еден ден ќе го чујам неговиот глас, ќе го добијам неговиот благослов. - Господе боже, спаси ја кутрата Арна Размеска, смилувај се на судбината и нејзината и нашата, прибери си ја во својот род, таа не е веќе за земјава, земи си ја кај себе, како ангел ќе ти биде, а пак јас и дечињата мои цел живот ќе ти бидеме робови твои, - се молам и во душата посветло ми станува. Доаѓа, мислам, доаѓа ангелот. Понекогаш така крај мене ќе се наредат и дечињата и тие пеат за спасот на нашата мајка Арна Размеска. А и Арна Размеска, слушајќи ја нашата молитва, и таа со целата своја душа, кутрицата, почна да му се моли на добриот бог за да ја избави. - Земи ме, господе, - се моли Арна Размеска, - земи ме во твоите раце, спаси ми го човеков мој Кирилета Давидоски и дечињата малечки мои, земи ме еден ден порано... Се моли така жената, душа ќе излезе од неа, се моли и наутро и навечер, целата само во молитва се стори, сирота Арна Размеска. - Доста е Арна Размеска, - ѝ велам јас, ја покарувам, - доста е само наутро и навечер, ако има господ ќе се смилува и ќе чуе. - Не, - велеше таа, - не Кириле Давидоски, ќе се молам секој час за да ме чуе добриот бог побргу. - И даде бог, пред овие икончиња згасна, како свеќа, тивко, кутрата моја Арна... Лесно, со виделце во очите. 66 Кириле Давидоски сега повторно го сврте своето лице кон душемето и сè така не подигнувајќи ја главата како да бараше нешто изгубено во нечистотијата под нозете, промрморе: - Тоа е сè, другар Тацко, и ако си човек сега удри, кажи ја вистината, сакам да знам во што е грешката моја спрема партиската и Арна Размеска, проговори... Проговори, човеку, не оставај ме со кал на лицево... Другарот Тацко Настејчин ја затресе главага како да се пробудува од некој тежок сон, ги оттурна икончињата од масата и, подигнувајќи се, сосема тивко рече: - А што има тука да се зборува, - промрморе тој, ги собра рамениците и стана. Двајцата луѓе гледаа кон онаа страна на градините каде што се чинеше дека небото изгорело, од каде што огнена прав паѓаше врз земјата и сè изгоруваше. Наскоро почна сушата во 1947. ОДРОДЕНИ Трајан Невенот постоја уште некој час во стриковиот двор, плукна и со сосема лош глас рече: - Главата ќе си ја скинеш, Аргиле, ништо од тебе не ќе остане. Не си ти татко, туку скот, - уште додаде Невенот. Стрикото Аргил и не погледна во Трајана Невеноски. Сè така не подигнувајќи ја главата од земјата, делкаше некаков голем тежок трупец. Впрочем, целата таа пролет стрикото Аргил можеше да се види пред својата куќа како непрестајно делка некакви големи трупишта. Насекаде низ малиот двор се забележуваа редици тешки и остри колци. Никој за господ еден, не знаеше за што би му биле сите тие колци на стрикото Аргил; но тој упорно, непрестајно делкаше и ги шилеше колците. Понекогаш уште рано пред зори доаѓаше звукот на неговата секира. О господе, исчувај го нашиот стрико Аргил и исфрли му ја секирата од рацете. Сестра ми Устијанка кога ќе го чуеше тој звук на секирата, целата се згрчуваше во постелата и плачеше на глас. Јас долго не можев да разберам што се случува, зошто така плачеше сестра ми Уста. Еднаш дури ја прашав, што има лошо во тоа што стрикото Аргил ги делка трупците, што ако целиот негов двор беше исполнет со колци. Уста не сакаше да зборува и ми рече дека ништо не знам на овој свет. Тогаш вистински можев да се налутам на сестра ми Устијанка, но јас знаев дека таа никогаш не би рекла нешто такво ако сè беше во ред со нашиот стрико Аргил. 67 Оној ден кога дојде Невенот, кога беше во малиот стриков двор, тогаш си спомнав, о господе, тоа беше првиот човек во таа година што го пречекори прагот на стриковата куќа Не, тоа веќе не беше куќа, не беше тоа онаа позната стрикова куќа. Веќе го немаше саканиот стриков двор, старата муренка беше исечена, гледај, веќе ги немаше и малите вишни, ој, сите дрвја беа исечени наоколу во малата стрикова градина; насекаде наоколу стрчеа само тие тешки, остри колци. - Самиот одиш в гроб, - дофрли Трајан Невенот и силно ја тресна вратата зад себе. Но откако си отиде Невенот, стриковиот двор остана проклето пуст, самотен и среде таа пуста тишина единствено што можеше да се чуе тоа беше оној познат звук на секирата. Стрикото Аргил продолжуваше да делка по трупците. Квечерината кога дојдоа луѓето, а чинам дојдоа сите луѓе од селото, дојдоа и мажите и жените, дури и децата, - напред ги водеше другарот Тацко, секретарот на месната организација, - ете, тој ден, таа приквечерина единствено за миг стрикото Аргил ја остави секирата и со мижурливи очи, како и тие да беа заградени со остри колци, погледна во луѓето. Но тој и тогаш ништо не рече. Погледот немоќно и изгубено му луташе некаде во околината, сличен на зракот од болното сонце на зимата. Тоа беше сè и потоа тој продолжи повторно да делка. Не му пречеше ниту студениот боцлив дожд што доаѓаше од западната страна на долината и што му удираше право в лице, - беше навален целиот на трупот и силно, отсечено замавнуваше со остриот челик на секирата. А луѓето, сè уште доаѓаа од сите страни на долината и стриковиот двор набргу беше преполн. Откако се собра целиот народ и откако сосема молкнаа гласовите на луѓето, стрикото Аргил делкаше, непрестајно делкаше наведнат над тие тешки и црни трупци. Никој не можеше да знае кога тој ќе ја заврши сета таа работа. - Аргиле Костадиноски, - го тргна гласот на другарот секретар, - Аргиле Костадиноски, - рече Тацко, - ќе ги оставиш ли еднаш тие проклети колци. Сакам да не послушаш како наш човек, другар Аргиле Костадиноски... Стрикото Аргил се чинеше дека не ги чул тие зборови на другарот секретар. Тој само подоко погледна во Тацко и нешто за себе ја заниша главата неопределено, а потоа повторно се наведна да делка. Веќе не гледаше во секретарот. - Не гледаше во никого. - Аргиле Костадиноски, - го навика повторно другарот Тацко, - еј Аргиле, човеку, би требало нешто да речеш, да отвориш уста... Та ти си татко, Аргиле Костадиноски... 68 - Никој друг не може да биде татко на твоето дете, - сега рекоа и луѓето, - треба нешто да кажеш за своето чедо. - Затоа и дојдовме, - рече другарот Тацко. - Затоа и дојдовме, - повторија луѓето. Дождот сè посилно и посилно шумеше и луѓето имаа чувство како тој ситен и тврд дожд да ги расекува нивните лица, - некои со рацете си ги покрија очите. Можеби тоа го сторија и заради огнот што пролета над долината од источната кон западната страна. Некое дрво во градините со тресок се струполи на земјата. Некаков агитатор за колективите профуче пред куќата со својата растресена тракторска машина и им мавна на луѓето во знак на победа и да не се плашат. Сестра ми Уста исто така му мавна на агитаторот, но кога го сретна татковиот поглед, раката како пресечена млада гранка ѝ провисна во воздухот. Уста вчасот побегна во куќата или мислам тоа татко ми ѝ го нареди. И уште ѝ рече нешто за што не сакам да прикажувам, но ако мислите дека лажам, не бил јас член на младинската, ќе признаам, татко ми им ја опцу мајчицата на сите агитатори за колективот и притоа Уста си го доби својот дел. Но тоа не беше час за расправии и агитации, пламенот слегуваше над долината, никој друг од луѓето не се сврти кон кутриот тракторист, ниту еден не му мавна со рака како обично што се поздравуваат таквите херои. Сите луѓе беа свртени кон стрикото Аргил и гледаа во него. А тој, ах, стрико Аргиле, стрико Аргиле, - тој што можеше друго да работи освен да делка. - Така, значи, - процеди другарот Тацко, - така другар Аргиле Костадиноски, ти само молчи, молчи и пукни, - рече другарот Тацко и којзнае зошто со својата силна тупаница се тресна по градите. - Молчи, - повтори тој, - би сакал да знам до кога ќе молчиш. - Ах, стопанка и живот наш, - тогаш се јави Коле Брдароски, - ах стопанка и живот наш, ќе пцовисаме како глувци, срцево ќе ни прсне, а збор не ќе речеме... А стопанка и, судбина наша, македонска, луѓе ли сме ние или не сме луѓе, што сме, мајка ли му мајчина и на господ што не создал, има ли место за земјицава наша во овој свет или да испукаме сите како костени, - сè така пцуеше Коле Брдароски. Тогаш стрикото Аргил не издржа. Се исправи, ох, сполај ти господе, пак беше така висок, висок како целото наше племе Костадиноски, највисок од сите, сполај ти господе; ги отвори очите и погледна во луѓето, ги ослободи рацете и замавна со нив во воздухот како да сакаше да летне, ах, тоа веќе беше нашиот стрико Аргил. Можеби не можеше веднаш да прозборува што толку долго мавташе со рацете во воздухот, но ете, излезе и неговиот глас тежок и рапав. Не, тоа веќе не беше нашиот стрико Аргил, 69 тоа не беше неговото лице, неговиот глас. Каде исчезна таа толку блага смеа што некогаш болскаше во неговите очи, каде пропадна тој поглед што знаеше да зборува како човек. Е, стрико Аргиле, добар наш стрико Аргиле, ништо не останало од тебе, - како изгубен стои меѓу луѓето, како некој најтежок крадец фатен во стапица. Таков беше и неговиот глас. Рече: - Што тоа, другар секретаре, што сите сте удриле на мене, што сакате од мене... Тоа што ви требаше го зедовте. Зошто не ме оставите да си ја гледам својата работа... - Слушај Аргиле, слушај брату, - со нешто потих глас изусти другарот Тацко, сето тоа го рече со таков глас, проклет да бидам, другарот Тацко ќе заплачеше ако не беше секретар, - слушај Аргиле, пријателе, - повтори тој, - тоа е твоја ќерка, твоја крв... Таа те бара тебе, таа тебе те чека... Разбери, човеку, таа умира... Стрикото како да се бранеше од студениот дожд, ги испружи рацете пред себе и како да туркаше нешто од себе, како да се бореше со некој лош ветар, со некоја лоша стија што беснееше во воздухот, во него, промрморе: - Не, - рече тој со решителен глас спуштајќи ги рацете кон секирата, - јас ја немам веќе неа. Веќе ние не сме ништо... Одродени сме за навек, - рече стрикото Аргил и потоа брзо ја подигна секирата. Ништо веќе не рече. И врнеше, непрестајно паѓаше тој ситен боцлив дожд и никако не можеше да знае човек дали тоа пролетта доаѓаше или тоа беа првите дождови што ја навестуваа зимата. Насекаде наоколу се молкнеше боцливата темница, а сите дрвја во градините изгледаа искршени и испаѓани на земјата. И врнеше, непрестајно врнеше, најпосле дојде ноќта и насекаде наоколу завладеа глувотија и мрак. Само понекогаш во тие мртви мигови на ноќта од онаа страна на стриковата куќа, каде што беше плевната, доаѓаше слабиот и немоќен глас на братучеда ми Агатија Костадиноска. Таа, не да ја фалам, ама беше како зрело грозје и исто така ѝ светкаше погледот. Беше тоа добро момичиште и човек можеше да го изеде како јаболко. Тоа што се случи со Агатија, за тоа не би можел јас многу да ви раскажувам. Сигурно за тоа повеќе знаеше сестра ми Уста, но таа молчи, не сака ни уста да отвори сестра ми Устијанка. Јас само си спомнувам за оној пролетен ден, но можеби веќе беше лето, во градините се појавија зелени плодови, - не - не, сигурно беше пролет, зашто во таа пролет сестра ми Устијанка, Агатија и јас, се разбира, почнавме да се чешкаме над и под пазувите, и ете, таа пролет, тој ден, кога се враќавме од градот каде што бевме на некој народен митинг, - ох, што беше убаво, што бевме среќни, видовме жени во панталони и уште стоевме до самиот другар Антонија Ашталко, целиот со ремења и пиштоли преку градите, ох, каква среќа: - и, ете, во тој среќен ден кога се враќавме, бевме уште порадосни затоа што со нас беше и другарот Лако, првиот 70 претседател на младината, освен него со нас доаѓаше и некој истакнат агитатор од околиското, кого го викаа Другарот. Е, точно за него сакам да ви раскажам, зашто тој, да оди по ѓаволите, се загледа во Агатија и, триејќи си ги надуените и крвјосани очи, рече: - Ако смеам да констатирам, прво и прво, најважно што може да се земе во основата на нашата линија, - рече тој, - убав кадар сте имале на теренов, другар Лако Антониески, и тоа е само за пофалба од точката на нашето гледање како активисти... Јас за тоа лично ќе поразговарам со другарите, за тоа неизоставно ќе забележам, неизоставно. Другарот Лако Антониески целиот се топеше од среќа, ги собра рамениците како нечесна жена, почна да ги трие рацете, па потоа најблаго се насмевна и, колку што можеше помило, рече: - Ах, другар Пилипиле Велјаноски, како вие ги уочувате проблемите, ах, какви очи, каква глава, какво активистичко срце... Другарката Агатија Костадиноска е примерна младинка, другарката Агатка ќе биде наш иден раководител... Ние сосема сметаме на неа како на наш млад кадар... Таа идејно високо се залага како млад човек... - Ете во тоа е и најважното, - заклучи Другарот не испуштајќи ја од око Агатка. Ах, мајчицата негова, не, не го мразам јас него и не го пцујам јас него, - но тој негов глас, тоа негово одбивно гласиште не се слушаше. Уште повтори: - Младите е потребно да се фрлат во огнот на нашата изградба, - рече со повисок глас и притоа сосема намерно се накашла голтнувајќи ја братучеда ми Агатија. А Агатка, и таа беше лисица. Агатка погледна во Другарот и чинам ја поткасна устата. Тогаш другарот Лако пресреќно рече да побрзаме за да ги оставиме Агатија и Другарот и притоа додаде дека треба да запееме некоја ударничка песна која ќе грми. Уста и јас, се разбира, никако не сакавме да пееме, а ако ми беше некаде поблиску и постариот брат, е сигурно тогаш ќе се нафрлев на нашиот претседател Лако. Вака моравме да молчиме и да лутаме како изгубени низ градините. Тоа беше тој ден и јас ништо потоа не можам да знам што се случи со братучеда ми Агатија, зашто веќе не одев на конференции. Но сигурно нешто се случило, - зашто тој ден, тоа беше во зимата, беше паднат голем и тежок снег, тој ден стрикото Аргил ја извади Агатка од својата куќа и со немтурест глас ѝ рече: - Отсега ти веќе не ќе живееш во мојава куќа... Ќе живееш во плевната заедно со стоката... Ништо веќе не рече стрикото Аргил. А и Агатка молчеше. Можеа да се видат само нејзините крупни кафени очи како силно горат и како сиот тој убав пламен од нејзините очи вчасот гаснеше под тешкиот снег, се губеше 71 во студената белина. Стоеше пред својот татко како некоја животинка око не тргнувајќи од него, загледана во неговото лице, во неговата гуња; во сè беше на него, око не тргаше, како да сакаше сè добро да запамети на лицето од својот татко. Но стрикото Аргил за сето тоа време ниту еднаш не погледна во неа, ниту еднаш не крена око од снегот; којзнае каде луташе неговиот како волк гладен поглед. Насекаде наоколу беше само снег. Потоа тој исто така полека и мирно ги извади ножиците од својата пазува и како лош лозар до корен што ја зарежува лозата ги пушти врз Агаткината глава. Таа и тогаш не се помрдна, само одвај, речиси незабележливо ги собра рамениците, можеби и пристуде, но потоа повторно стоеше сè така како вкопана пред својот татко, стоеше не трепнувајќи, не помрднувајќи се од местото, оставајќи го сосема да ја истриже. Ни за целото тоа време таа не се одлепи од своето место. Но кога нејзината глава остана чудно мала и бела, кога ја удри студот на снегот, тогаш таа брзо - најбрзо што можеше ги откопча своите раце од градите, си ја покри главата со дланките и како избезумена се зададе низ дворот, трчаше на сите страни, ја бараше патеката за кон плевната. Господе, колку преплашено бегаше, колку немоќно се влечкаше низ снегот, се молкнеше низ него, одеше на коленици, пропаѓаше во снегот. Одеше и со широко отворени очи се обѕрнуваше кон стрикото Аргил, - се чинеше како да бега пред глутница волци што завиваа. Одвај се довлечка до плевната сè така не иставајќи ги рацете од својата глава. Тука беше и мојот татко и тетинот Стојан, тука беше и вујкото Тоде, но никој од нив не рече ништо, никој не отвори уста, - проклето да биде целото наше племе кога молчи, кога се судиме самите себе со гласот на нашиот предедо Костадиноски. Проклети да бидат сите што стоеја така отстрана стуткани во своите гуњи, со мижурливи очи полни со снег. Така и гледаа додека Агатка се прпелкаше низ снегот. Неа никогаш веќе не ја видов надвор од плевната. Тоа беше во зимата, таа година зимата траеше подолго - чинам многу подолго од секоја друга зима пред тоа, - а потоа дојде пролетно време, никој сосема не знаеше какво беше тоа времиште што дојде над долината. Точно таа пролет, а можеби сето време се претвори во зима, стрикото Аргил ги исече сите дрвја во градините и почна да ги делка колците. И секој ден од утро до вечер беше само над тие трупишта и сè поостро и поостро ги зашилуваше. Гласот што доаѓаше од плевната вчасот ја задржа неговата секира во воздухот, тоа беше Агаткиниот глас, таа викаше по него, го молеше, го преколнуваше да појде кај неа во плевната. - Само тебе те бара, - рече другарот Тацко, - никој друг не гледа, не слуша... 72 Стрикото сега пак стоеше така висок и со искршени раце, со раце што не знаеше каде да ги стави. - Таа можеби нема да ја преживее ни оваа ноќ, - рекоа луѓето, - можеби нема да ја раздени... Стрикото со тешка рака го избриша своето потно чело, се загледа којзнае зошто нагоре кон небото. Тоа не се гледаше, но тој подолго време остана загледан кон небото. Можеби ја бараше стрината Аргилица, таа беше одамна умрена и тој сите тие години остана сам и сосема така го живеше животот; ги растеше децата и ја гледаше куќата. Малку беше чуден стрикото Аргил, чуден селанец што не се прежени. Но за тоа тој никогаш не зборуваше, ниту пак дозволуваше некој за тоа да му проговори. - Ја имам јас мојата Агатка, - ќе речеше не без гордост понекогаш и тоа беше сè. - Но сега молчеше како исечено дрво, отсутно загледан во небото. Потоа погледот го запре пред куќната врата каде што беа двете помали стрикови ќерки. Гледајќи во нив, тој како за себе рече: -Јас сум татко за сите деца... Не оставам лоша крв да ми се помеша во куќава, - рече решително и повторно се наведна да делка. Тогаш луѓето го оставија и појдоа кон плевната. Оттаму веќе не доаѓаше ни Агаткиниот глас. Луѓето застанаа пред плевната и чекаа. Најпосле излезе другарката Ламбевица Ристеска, првиот претседател на Афежето во наша Паксвелија, и со солзи во очите проговори: - Пустото малечко се роди живо, - а пред тоа доаѓаше силниот глас на новороденчето агитаторче, таа го држеше стиснато на своите гради и сеедно зборуваше: - Пустото остана живо, - шмрчкаше претседателот на Афежето. Тогаш луѓето откорнаа една леса од стриковата ограда и на неа молкум го положија мртвото тело на Агатка. Тихо, речиси бесшумно, потоа и мажите и жените и старците и децата појдоа кон месната канцеларија да се поздрават со мртвата другарка Агатија Костадиноска. Стрикото Аргил и тогаш кога го чу детскиот глас и кога го чу редењето на Ламбевица Ристеска, не крена глава, не ја остави секирата. Но откога луѓето беа далеку, откога луѓето беа изминати, тој веќе не издржа. За да може на глас да залипа како човек, за да може на сиот глас како човек да си го отвори срцето, ја стави својата лева рака на трупот и најсилно што можеше замавна со секирата врз неа. И тогаш како ранета ѕверка се струполи на земјата, залелека, тихо, придушливо, почна да се превртува по целиот двор влечејќи се кон плевната. Таму остана цела ноќ да лелека, да ја гризе земјата под себе. Сам. 73 СИН Беше веќе три часот по полноќ и сè уште во месната партиска се зборуваше за случајот на другарот Петрета Денгоски. А тој самиот за сето тоа време уста не отвори, остана нем. Седеше како погодено дрво на кое улавиот ветар му ги искршил гранките. - Та ајде, зборувај, - го подбуцнуваше другарот секретар Тацко Настејчин, - што си занемел, кажувај за сè по ред... Луѓето на тебе чекаат. Гласот на другарот секретар мирисаше на лош тутун и ореов лист. Целата канцеларија пржеше од тој мирис. Луѓето непрестајно пушеа за да ја разбијат несоницата. А другарот Петре Денгоски сè така молчеше, никако да проговори, никако да погледне во некој од другарите. Го залепил тој својот поглед во пајажинестиот агол од собата, и, не трепнувајќи, сè само таму гледа. Мислеше: - Што има тука да се каже, сè веќе беше доцна, завршено... Старецот негов, Пантелеј Денгоски, си спомнуваше синот, ја замеша сета оваа работа. Но тој умре и што има сега да се прикажува, што луѓето не го остават на мира, не го казнат и точка... - Ти, другар Петре Денгоски, - процеди секретарот, другарот Тацко Настејчин, - ти како истакнат член на месната со каква свест така непромислено зборуваше за нашата партиска пред целиот народ и уште на гробиштата, - прашуваше секретарот мачејќи се да ги тргне неговите очи од онаа проклета пајажина во аголот. - Знаеше ли дека им одиш на раката на елементите и другите народни предавници, - прашаше некој друг од другарите. - Ангелица Ораческа јас сам ја чув, - рече налутено Коле Илески, - таа на цел глас се раскракала: Ќе даде бог самите очи ќе си извадите, ете така таа, мајчината, зборува на цел глас. Ела сега, мислам јас како член на партиската, агитирај за нешто... Тогаш Петре Денгоски полека се сврти кон своите другари и сосема тихо, како да зборуваа неговите пеплосани, безизразни очи, изусти: - А јас пак не мислев сосема така, - рече синот, - никако јас не мислев... Во мене беше некој враг, некој враг срцево ми го изеде, тоа е нешто подруга работа, како да се објасни, тоа е како сказание... Таткото Пантелеј Денгоски, си спомнуваше синот, на стари години сосема избрлаве. Ќе појде надвор од куќата; некаде низ градините или ќе излезе до полето и ела да го слушаш; - научил старецот некоја контрареволуционерна песна и ајде сега извади му ја од главата. Боже чувај, 74 и на конференција ќе појде, а тој тоа што му се завртело во главата пее ли пее на сиот глас: Дојде слободата мајчицата нејзина ме остави без коњ женицата на Вердијан Трајкоски. Пантелеј Денгоски отворено и со чист глас го пцуеше другарот Вердијан Трајкоски, самиот претседател на колективот, ох, господе вразуми го старчево... Синот негов, Петре Денгоски, што не му зборуваше да ја заборави таа проклета песна, да престане со тоа шеткање низ селото и со сето тоа глупаво брборење. Што сака тој, неговите години се броени, што има тоа проклето старче уште во животот да се бунтува, неразбран старец, вистинска несреќа. Но стариот Пантелеј Денгоски и не му одговараше на синот, воопшто не ги слушаше зборовите на својот син, тој сè така си ја тераше својата песничка како нешто без кое не може во животот, како таа песничка да ја крепеше крвта во неговите старечки жили. И од ден на ден старецот сè пострасно и погласно почна да си ја потпевнува насекаде каде што ќе стигнеше. Сега никој веќе не можеше да го разубеди стариот Пантелеј Денгоски да молчи, никој жив не можеше да му нареди да престане со пеењето. Синот тогаш вистински се исплаши, можно е, помисли, погрешно да се разбере самиот тој од другарите, како борец, како истакнат член на месната. Ох, за господа, мислеше синот, што да се прави со овој побрлавен старец. Најпрво тој се реши стариот веќе да не го пречекори дворот од куќата. Тука имаше доволно место и нека се рашетува и нека прави сè што му е по волја. Тоа беше во летните месеци, во најголемото лето и дворот мирисаше на зрело грозје. Насекаде наоколу тежеа лозниците примамувајќи со својот сладок здив. Старецот некое време навистина замолче, почна да се грижи за грозјето и за виното. По цел ден ги миеше старите буриња, ги стегаше и престегнуваше обрачите на бочвите и на крблите, - целиот се занесуваше со бербата што наскоро требаше да ја изврши, се чинеше дека веќе се опил од новото вино што требаше сам да го подготви. Но сето тоа не потраа за долго. Кога грозјето најпосле вриеше од сладок сок кога и воздухот мирисаше на младо вино, ете, ете тогаш однекаде кај старото плевниште долетаа цел рој пчели и немилосрдно се нафрлија на лозниците. Старецот со свои очо гледаше како се исушува грозјето, секој ден потоа го слушаше сувото шушкање на празните зрна, го боцкаше тоа шушкање во крвта, му се чинеше дека тоа неговата крв истечува од телото, дека тој самиот се исушува. Тоа утро му се чинеше како и очите да му истекле, а лицето му останало избодено и нагрдено. Несреќа, мрмореше старецот, несреќа, пцуеше, ништо 75 не може здраво да остане откако дојдоа овие неранимајковци, ништо да врзе здрав плод, мајчини ѓаволи, ги пцуеше колективците и меснистите, сон не го фаќаше, почна да станува рано пред зори; со метла во рацете ги дочекуваше пчелите и не им даваше мирно да го запустуваат неговото грозје. Така тој ја започна борбата со пчелите. И во таа чудна борба со пчелите што траеше сите тие топли и жешки денови нему повторно однекаде му дојде песната и тој со оној ист глас си ја запеа, убивајќи ги пчелите. - Што работиш Пантелеј Денгоски, - го прашаа оние што изминуваа покрај неговата куќа, - каква е таа песничка, тетинче Пантелеј, - ќе речеа луѓето и ќе подзастанеа да го послушаат пеењето на старецот. А тогаш пак тој добиваше еден глас чудно ѕвонлив и толку силен и толку јасен. Целата околина ечеше од неговата песна. Синот навистина сега се исплаши што ќе се случи со нивната куќа ако старецот не се вразуми. Најпосле, тој решително го зеде таткото под рака и го поведе во неговата соба. - Тука ќе ти биде подобро, татенце, - му рече, - остани тука и не излегувај веќе надвор. Потоа Петре Денгоски ја тргна зад себе вратата и го сврти клучот во резето. Старецот ништо не рече; а се чинеше дека веќе и не му се пее. Гледаше како зад градините гасне сонцето пожолтено и болно од горештините, во оградата веќе паѓаше тешка сенка, лозниците чадеа, а пчелите победоносно сити и пијани одлетуваа на сите страни наоколу, некои дури удираа на прозорчето силејќи се кон старецот. Но тој и не се помрдна, стоеше така како откорнато стебло, стоеше искршен и сам. Не запеа веќе никогаш од тој ден старецот Пантелеј Денгоски. Уште другиот ден изутрината издивна. Синот го најде скаменет на прозорецот. Можеби сакал да излезе од собата. Рацете сè уште му беа на железните прачки од прозорецот. Сигурно сакал да го искорне. Мали крвави траги лежеа на прозорецот од старечките раце. И, ете, завршена ќе беше историјата со Пантелеј Денгоски ако на закопот синот Петре Денгоски пред лицето на целиот свет не ја навредеше партиската. Тој тоа го рече на целиот глас и пред сите луѓе. Рече: - Татко, врати се, а Веридијан Трајкоски и се друго нека оди во мајчина му... - Татко мој, - прошепоти тихо, - татко, - непрестајно го довикуваше таткото Пантелеј Денгоски синот Петре Денгоски, притоа којзнае зошто спомнувајќи си сесамо за онаа зима во планината кога беше со партизаните, кога беше ранет при последната борба. Стариот однекаде разбрал дека лошо се случило со неговото сине Петре Денгоски и во самата зима, во најбесен ден ја оставил куќата, оставил сè и тргнал право во планината за да го 76 пронајде. Седум дена одел старецот низ планинските села, неуморно го следел патот на бригадата, го барал својот син. Петре Денгоски сега повторно го слушаше гласот на својот татко од оној час кога се најдоа во колибата над селото, каде што беше болницата. - Сине мој, будалинко една, - нежно го будеше татковиот глас, го тргаше од треската и огновите, а раката, татковата рака како здравец му ја земаше силата од челото. - Сине мој, - го слушаше гласот на старецот како го довикнува, како го буди и притоа сеедно прикажувајќи некои ѓаволски смешни работи. - Си станал вистински маж, детиште едно, каков маж, - зборуваше стариот и, за да не испушти солзи, шмркаше и сè само прикажуваше чудни, чудни смејурии. - Сето тоа ќе пројде, - уште го храбреше, - ќе даде бог ќе се вратите, - уште зборуваше таткото, а синот сакаше да се изнасмее од тоа што го слушаше, зашто знаеше, толку убаво знаеше како и колку се противеше старецот на борбата, знаеше колку не ги сакаше црвените во својата душа. Но сега тој велеше: - Ќе се вратите и сè ќе биде добро, - потоа ја одврза торбата и на сите болни другари им делеше од јадењето и јаболката и сè уште прикажувајќи секакви смејурии што дотогаш синот никогаш не беше ги чул од татковата уста. Ете за сето тоа сега на закопот, кога го спуштаа старчевиот сандак, си спомнуваше синот Петре Денгоски и непрестајно го довикуваше таткото да се врати. - Врати се, татко мој, и оди каде што сакаш и пеј што ти е на душата, ме слушаш ли, татко мој, сите нека одат во мајчина им, исто така и другарот Вердијан Трајкоски, - липаше Петре Денгоски, синот на Пантелеј Денгоски. Во месната канцеларија беше неиздржливо задушливо. Луѓето како да се давеа самите со себе, гласовите им беа матни и нејасни. Луѓето беа уморни и им се спиеше. - А може да сум згрешил, другари, - ги тргна гласот на Петре Денгоски, - може да сум згрешил, - повтори тој, - но што можев јас тука, срцево, пустово срце така ми зборуваше... Така ми зборуваше срцево, другар секретар, срцево другар Тацко Настејчин, - сега тој се сврти кон секретарот и Тацко можеше да види како очите му оживуваат, како му светка погледот далеку од пајажината Тоа е Петре Денгоски, другарот Петре Денгоски, помисли Тацко и исто така со светли очи се загледа во него. Гледаше во својот другар, соборец Петре Денгоски, и, никако не можеше во себе да задржи една насмевка што понекогаш сама му доаѓа на човека. - Сигурно, - рече одлепувајќи ја цигарата од устата и ставајќи ја под својата нога, - сигурно така ти зборувало срцето, другар Петре Денгоски. Случајот е јасен, - потоа додаде тој и уште му подвикна на Вердијан Трајкоски: - Другар Вердијане Трајкоски, дај отвори го прозорецот, ќе пцовисаме како глувци. 77 Вердијан Трајкоски со дланка го избриша своето сонливо лице и како во сон со некоја насмевка на лицето се крена кон прозорецот. Си ја пцуеше мајката, самиот себеси. Се проѕеваше, се смееше. А веќе и се разденуваше. Зракот на утрото како зрел клас паѓаше над земјата донесувајќи видело и мирис на пресен леб. ГУБЕЊЕТО НА ВОДАТА Тоа беше во онаа година кога и небото и земјата ги стопи еден голем оган, кога сите тишки од земјава излегоа на видело и со глас како човек пропискаа, беше тоа ден спроти Петровден кога почна да се губи водата... Сега селото беше сосема пусто, празно: се чинеше дека во него веќе никој, никој не живее. Меѓутоа, насекаде по селските сокаци можеа да се видат старците како со своите уморни погледи силно зачадиле кон чистото лице на младото сонце. Старците беа слични на исфрлени крпи што изгоруваат во правта на земјата. Сè крај нив беше пусто. Само повремено можеше да се види како во нивната близина се вртоглави по некое живинче пијано од топлината на воздухот. Тоа беше сиот живот во селото. Веќе никој и од никаде не доаѓаше во селото; ниту од полето ниту од градините да се појави жив човек. Сè исчезнало, изминало, живот што просвирел под стреите, што искапил во некоја пролет, што, ете, понекогаш пак се враќаше заедно со сонцето за да ја потпали старата земја, за да го разбранува скаменетото срце на мајките и татковците... Сето тоа беа само спомени од еден живот што профучил. Воведа Иваноска веднаш штом ќе се запролетеше, веќе уште првиот ден кога ќе и потропнеше младото сонце на нејзиното мало зачадено прозорче, таа бргу ја напушташе куќата и со насмевка се појавуваше пред куќниот праг. Старицата до цел ден остануваше на тоа место и ништо не можеше да ја помрдне сè до првата приквечерина. Ете оттука пак можеше да се гледа сè: реката, градините, полето, ох, сосема сè од околината беше во нејзините очи. И не ретко се случуваше изутрина така седната пред куќниот праг да падне во голема мисла од чуда што стануваа наоколу. Растеше црвена трева, светкаше земјата, на гумното од којзнае кога оставени зрнца класаа, се појави цвет од праска, змиино цвеќе, и сè такви некои работички необични и непознати. Понекогаш кога со денови не ќе наминеше жив човек низ патот под куќата, таа за сите тие неразбирливи нешта се осмелуваше дури и со сонцето да размени по збор-два, да праша што се случува со земјата. Но најчесто Воведа Иваноска за сите тие 78 работички и уште за сè друго долго и занесено си прикажуваше со малите пиленца од таа пролет што во тие денови се појавија некаде откај плевната. Во изутрините кога од гумното ќе се појавеа заџивканите и весели пилчиња, Воведа Иваноска се стопуваше од некоја неискажлива среќа: во тие мигови старицата забораваше на чудните и необични форми на предметите што ја сплеткуваа, веќе ништо толку многу не ја мамеше како овие слаби, цивкливи гласови. Таа со милозлив глас ги собираше околу себе на прагот, им зборуваше како на дечиња, како на свои, а притоа непрестајно расправајќи се со нивната мајка што беше толку многу проклета. - Така, ти, така, ќе речеше Воведа Иваноска, чувај ги сега, а тие пак еден ден самите ќе ти одлетаат и не ќе ги видиш кога; како во сон, ќе исчезнат така како и никогаш да не биле твои... Еден ден тие сами, - Воведа Иваноска никогаш не одеше докрај со своето прикажување, се чинеше, нешто неречливо држи во своите суви гради. Потоа за час ќе ги оставеше пилчињата и мачејќи се да ги отвори своите стемнети, слаби очи, таа се загледуваше кон градините и сега сè, сè ѝ беше познато и блиско. Дрвјата беа расцутеле, целото небо распукнуваше од топлата смеа на новите цветови, од некаде доаѓаше мирис на унапов цвет, се слушаше ѕунење на јата пчели. А можеби сето тоа беше само игра на сонцето застанато над Исвалдовите лозја. - Сè како некогаш, промрморе Воведа Иваноска, сè како некогаш... Градините, дрвјата, пчелите, сонцето, Исвалдовите лозја, сè - сè, исто, како времето да не се помрднало од своето место... Тогаш старата повторно се свртуваше кон пилињата и, како да ја разбираат, ќе им речеше: - Време си е време, кутрички мои, туку ништо не се менува. Ќе биде зиме, ќе дојде пролет, ќе настане жега, ќе почнат дождовите... Време, се враќа тоа, само луѓето не се враќаат, со нив е поинаку, како без срце изустуваше. Откако ќе ги искажеше овие зборови, старицата, речиси, занемуваше. Потоа наполно замолчуваше. За целиот ден веќе уста не отвораше. Така стемнета крај куќниот праг седеше како закована и постојано и неопределено со погледот луташе наоколу како да го одмотуваше златното клопче на сонцето. Сигурно веќе не ги слушаше и тие итри, живи гласови на пилчињата, веројатно веќе не мислеше ниту на цветовите, ниту на пчелите, - некаде далеку гледаа нејзините стуткани старечки очи. Сè така нема и далечна, темна како водите на есенските дождови, сè така додека целата околина не потонеше во вечерната сенка, старицата остануваше крај вратата. Тогаш, кога сè наоколу беше мртво, Воведа Иваноска тешко се одлепуваше од прагот и повторно со темницата се вовлекуваше во куќата. 79 Еден ден, сепак еден ден Воведа Иваноска не издржа Еден ден кога заронеа дрвјата, кога насекаде наоколу мирисаше на унапов цвет, кога ѕунеа јата пчели, еден ден кога пилчињата којзнае како сосема се одделија од својата мајка и како кај друга мајка се изнаредија во скутот на старицата, тој ден Воведа Иваноска се испушти како затната вода. Искажа: - Никако не можам да знам што се случи со луѓето мои... Мислам како вчера да беше, како овој час, како да не беше вистина, како да ќе се вратат... Пролетниот ден топол и долг како смок го стегнуваше селото. Сонцето сè пониско слегуваше над куќите, пржеше, мирисаше на пожари. Старата мило ги погали пилчињата и им рече: - Беше тоа во онаа година, во онаа година кога зафати огнот, беше тоа во онаа година кога се изгуби водата... Постариот син, Евтимко, ми беше веќе оженет, уште за време на војната, а помалиот, несреќникот, Глигорче му беше името, тој сè уште лудуваше... Еден ден така и така, вели детето, ќе се женам со Василка Костоска, така решија другарите, линијата вели жени се за другарката Василка Костоска... Една голема, тешка солза се стркала по сувото лице на Воведа. Една солза како да беше брана со денови и ноќи, со месеци и години ѝ се затркала, ја раскрвари по лицето. - Ама пустиот стар, пак ѓавол му влезе и нему, сосема се поштукна во умот. Така и така, исто тој, поздрави ја ти твојата линија од Коруна Иваноски и нека знаат сите дека таква расипница не ќе ми влезе во куќата додека стои глава на овие раменици... Отворено се знае, вели уште стариот, отворено се знае која е таа... Ќерка на Андрета Костоски и спиела со цела планина. Таква крв не е здрава. Такво семе подалеку од куќава наша. - Добро, вели Глигорче и се смее како враг, сè така си приспомнува мајката, добро вели и сè само се смее, смешен беше тој, пустелискиот, ист како вујка си Јакима Колески, - добро, старче, вели Глигорка, тогаш да се поделиме, вака нема живот. А колку за семето, да знаеш, тоа е чисто, пролетерско, и крвта ѝ е здрава, револуција... - Да се Делиме, тешките вилици на Каруна Иваноски како дебел мраз искрцкаа, одвај се раздвижија левр-десно, - што има ти да делиш, процеди старецот, - сево ова е моја пот, сево ова со мои раце сум го грнел... Од олкав цел живот... Сето ова е моја крв - кој ќе биде со мене, негово ќе биде... Ете така. - Ништо мене не ми треба, пак Глигорче вели така смеејќи се, чесен младински збор, сосема ништо... А колку за стоката и не мислам, јас по душа целиот пролетерска класа, само една собичка ми е потребна за да се приберам, само толку... 80 - Не, ништо, побрза да одговори таткото, ништо, таа не во моја куќа. Никако, будала еден, пресече стариот. - Добро, му врати Глигорче, тогаш ќе направиме како што е по законот, а колку на пат да ме оставиш, поминаа тие времиња. Точка. Земјата почна да испукува, не се одеше по земјата, земјата почна да голта живи луѓе, се изгуби и водата, дрвјата почнаа да паѓаат и плодовите да се ништат, живината да пцовисува. - Најпрво цркна белиот коњ на Евтимка, коњчето Соколе. Потоа се изјалови кравата и бунарот се исуши... Невестата Евтимова како скинат лист се исуши, не можеше да задржи рожба... И лозјата изгореа и полето и житата. - Што ќе биде со времето, мисли стариот, сон не остана во него, - што станува со времето, каде се изгуби водата... - Ништо не е со времето, пак му вели Евтимко, постариот син, ништо не се случи со времето. Со луѓето нешто стана, какви луѓе ни живеат во куќава, под еден покрив, вели Евтимко болен и изгорен од сè што го снајде. Стариот точно тоа како да го мислеше, како сите тие мисли да му тежеа на срцето. Откако таа стапи во куќата, мислеше, сè се испусти. Враг ти живее в куќи Коруне Иваноски, му светна, жив враг в кланик ти седнал, корни го! Никој не знаеше што ќе биде со времето. Корун Иваноски и постариот син ја впрегнаа двоколката и право во Меглење кај бајачката за да побараат спас. - Каков спас, будали луѓе, им рекла, в куќи ви живее ѓавол... Одете и исчистете го и господ ќе ви помогне! И тоа го знаеше Корун Иваноски, сè веќе тој знаеше. Треба да се чисти тоа расипано, копилско семе, да се искорни... Побелен, со полни гради жешка прав се врати во куќата. Во ноќта за да не го видат луѓето. И три дена и три ноќи потоа остана нем и пуст, се затвори во својата соба, го потпали кандилцето пред светецот и почна да измислува одмазда. Како да се одмазди, како да се спаси? На третиот ден го пробуди гласот на Евтимка. - Татко, му вели целиот црн и во бес, татко, опљачкани сме... - Како - рече таткото загледувајќи се во очите на светецот, зборувај, промрморе стариот, се прекрсти и излезе. Глигорче пак по линијата го собираше народниот откуп. Собираа жито, маст, месо, коњски опашки, семиња, компири, јајца, сирење, грав, 81 брашно, сè собраа. И што имаше и што немаше. Колата по него и од куќа на куќа како господар, тој самиот си земаше сè како што беше по списокот. - Корун Иваноски, читаше Глигорче, и никако да погледне во татка си, Коруне Иваноски, повторува, долго не си ги исполнил своите обврски спрема општото дело и од следните причини народната револуција на лице место 80 килограми чисто жито за семиња, 50 килограми сува пченка, грав исто толку, една канта маст и едно теле од името на народната власт, искажа другарот Глигорче, си го поднаводени моливот в уста и стави точка. Потоа мирно го крена погледот кон куќата и на прагот го виде таткото со раце стегнати одзади, без крв во лицето и со нож во очите; но тоа многу не го возбуди Глигорчета, видел тој пострашни муцки, сите газди беа такви. - Ништо, рече Глигорче, да почнеме, татко... Најпрво со житото. - Не викај ме така, процеди Корун, јас не сум ти татко, ти не си мој син... - Добро, рече Глигорче, личните интереси настрана... Ајде отворај го подрумот... Не, најпосле Корун Иваноски не издржа, се оддели од прагот, направи еден чекор поблиску до Глигорчета и вдавајќи му се право в лице рече: - Каков си ти, каков, кучкин, каков изрод си ти... Што има во тебе, крв или отров, бог или ѓавол, каква е твојата вера, проклетнику, зборувај! На Глигорчета не му се брзаше со одговорот, стариот излудуваше. Како заклан лелекаше, прскаше. Глигорче, како да се исчудува, вели: - Колку за тоа, старче, за да го умири рече Глигорче, ако пак вистината ја сакаш, можам и да ти одговорам, рече Глигорче, колку за тоа треба да знаеш дека во мене не тече никаков отров туку света револуционерна причесна, да знаеш, јас нова причесна примив и точка. А колку за верата ова ќе ти речам за да запомниш - мојата вера е партиската, друга вера во мене не ќе најдеш. Толку, колку да знаеш, вели Глигорче и појдува. А за бога одамна сум заборавил, толку колку да знаеш. - Мојот бог е народот. - Безверник, процеди старецот, Јуда Искариотски, избезумено промрморе, ѓаволски сине, проклет, проклетство на сиот твој род... Ама Глигорче веќе не го слушаше стариот, тој сам слезе во подрумот по жито. Знаеше Глигорче во која дупка е прикриено секое зрно. Ја подраскопа земјата лево и десно и ги изнајде скривниците на жито. Корун Иваноски и Евтимко, постариот син, за сето време додека Глигорче го прекопуваше подрумот без збор, неми гледаа во секое негово движење. А кога тој се наведна над скриениот сандак полн со чисто жито, во еден миг над него паднаа рацете на таткото и братот. Два ножа длабоко 82 и силно го удираа по слабините и грбот, тој не се ни сврте, како покосен падна над житото. Потоа дури кога веќе сосема се губеше пламенот на неговите весели очи, потоа дури се посврте и еден мал миг се загледа нагоре, го виде таткото и братот со ножовите в раце. - Татко, како да рече, брату, зар вие, како да искажа, а можеби ништо не изусти, удри во земјата како да паѓаше од многу високо и потоа како земја занеме веселото лице на пусти Глигорчета Иваноски. Тоа беше во онаа година кога се запали и земјата и небото, кога пропискаа сите земни суштества, тоа беше ден спроти Петровден, тоа беше онаа година кога почна да се губи водата, мрмореше старата, а веќе од сите страни беше опколена со мрак. Тоа беше пусто таа година повтори и за првпат не се прибра во куќата. Се чинеше како некого да очекува, се чинеше некого вистински чека. Насекаде наоколу беше падната длабока ноќ. И беше глуво. Воведа Иваноска со своите пилчиња во скутот уште долго, долго остана на куќниот праг. ПЛАМЕНОТ НА ПУСТАТА ЗЕМЈА Луѓето дојдоа со крстови и камења. Со лош ветар и бесови во гласовите однекаде дојдоа луѓето. А требаше да биде пролет, сигурно тоа веќе беше пролетно време. Зашто пред тој ден ветрот непрестајно три дена и три ноќи топло завиваше од езерото кон долината. Три дена и три ноќи младиот ветар на езерото ја чистеше земјата од тешките и црни болести што удрија по предметите. - Треба да се пробудиш, - рече стариот, - треба да се ослободиш од сонот. Сон. Тоа не беше никаков сон. Тоа беше во пролетно време и никогаш нема да ја заборавиме таа пролет, се колневме. Никогаш да го заборавиме шумот на новото време, раскопчувањето на замрзнатите гради на земјата, барањето на првиот цвет низ градините, акцијата против болестите, собирањето на семињата и коњските опашки, никогаш нема да ја заборавиме смртта на Бершеровата ќерка, нашата другарка Вера Бершерова, се колневме, никогаш нема да го заборавиме разговорот со сонцето, - како тоа да се заборави? Не, тоа навистина не беше сон. Тоа навистина доаѓаше пролетта, зборувавме револуцијата. За сè зборувавме така, револуцијата. И другарот Нело Николоски го викавме револуција, зашто тој знаеше да 83 измислува ѕвонливи, ударнички песни. Сето тоа беше револуција. Празник. Пролет. - Доаѓа, - реков. - Што бладаш, - ме буди стариот. - Доаѓа пролетта, стрико Кириле Николоски. - Ах, пролетта, по ѓаволите, - рече стариот. Во собата е тивко и мириса на масло. И чад, старата сигурно ги вратила икончињата. Светците со широко отворени, оџагарени очи во темницата смислуваат одмазда за неверниците. Бледо пламенче. Лоени огнови. А ветрот, доаѓа низ полето, јури низ градините како млад коњаник, довикнува ветрот, но луѓето се неми и со камења. - Тие чекаат, - рече стариот, - треба да станеш. „Народниот глас“ залепен на стакло на распарчениот прозорец се дуе како балон. Ќе одлета народниот глас. Ветрот навлегува и во собата. Го донесува горчливиот мирис на полето. Сите предмети во собата чадат, изгоруваат. Светците плачат неислушани докрај. Навредени. Луѓето почнаа да фрлаат со камењата. - Веќе почнаа, - рече стариот. - Што сакаат? - Што сакаат, - рече чудно стариот и се прекрсти. - Оди, - молеше старата, - оди, ќе останеме без куќа. „Народниот глас“ прописка. В чело беше погоден другарот Устиноски, првиот дискутант и победник на натпреварите за непрестајна дискусија што се одржуваше во чест на народните избори. Ветрот побеснува, рика. Старата, липа пак, вклештена пред иконата „Народниот глас“ е во небото. - Не ги знаеш ти луѓево наши, Василевци, - рече стариот, - тие ќе ја урнат целата куќа. Тие и така и така сите ќе ве фатат. Имав седумнаесет години и бев единствениот писмен во нашата света Пасквелија. Слепа. Во долгите ноќи на зимските денови, во тие незаборавени аналфабетски ноќи кога ги изучувавме првите букви на македонското, на народното, во тие ноќи без умор, занесено им читав на другарите од пожолтените семинарски книги. Теоријата ја поврзувавме со животот, слично како другарот Ленин, слично така, како што ни зборуваше нашиот раководител на семинарот за народни учители другарот Стоилко Петрески. Што уште немаше во тие книги, а што ние разбиравме? 84 - Така, значи, другарката комсомолка го притиснала другарот, чудно- чудно, - со неискажливо чудење прашаше Елица Јанеска гладно голтајќи ги прочитаните редови. - Другар учител, - потоа прашуваше таа, - наместо ли е женско и уште комсомолка така да навалува, - прошепоте таа, - разбирате што мислам јас, - рече девојката. - Лошо си разбрала, другарке Елице Јанеска, - пламено скокна Василко Ристески, - сосема лошо си протолкувала... Ја чешка тој својата жолта, подгорена брадичка и којзнае зошто потсмевајќи се среќно, вели: - Еве во што е работата, - вели, и ги шири рацете, - таа е комсомолка и попаднала во рацете на непријателот, јасно, уште се знае каков гнасен е тој, непријателот, и какво срце носи... А таа, другарката, наша комсомолка, таа е чиста, еве вака, - тој покажува на своите очи, - таа не може својата чиста душа да ја гнаси најпрво со непријателот, јасно, затоа таа навалува на својот другар комсомолец... Јасно, му рекла, биди ти, другар комсомолец, биди ти додека да биде непријателот. Ете во што била работата, тоа е комсомолско срце, младинско, - пламено заврши другарот Василко Ристески. - Ах, значи така, - занесно зајачка Елица Јанеска. - Ах, така кутрата другарка - шмркна девојката. Ѝ стана наполно јасно. Разбра. Се расплака. Чинам секогаш исто зборувавме. Слобода, цветови, семиња, сонце, комсомолки. Ех, колку силно, колку безумно ги засакавме сиве овие зборови. Танаско Чучулај, Крсте Алимчето, Климе Кочески, Доста Ангелоска, Иљо Чингоски, Ѓорѓи Кеверски, Спасе Шикалоски, Малиот Шчипек, Марија Вецеска, Голубинка Јорданоска, Невенка Шапкароска, Пеевата момичка, Загорчето Костоска, дури и старата девојка Киша Ѓорческа, сите тие имаа по 17 години и по едно добро, просто срце. Сите тие беа револуција. Светци, мајко револуцијо, каде, каде згрешивме прашуваа тие просто и со преморен глас. Тажен. Тежок. - Треба да појдеш, - повтори стариот, - треба еднаш да се пробудиш. Некаде во околината закука кукавица. - Не ќе биде на добро, - прошепоте старата, - пустава рано закука. - А ветрот пак како коса фучи, како да не беше тоа пролет, како да не беше тоа мартовско време. Каде помина пролетта, од каде дојде овој студен, мошорлив ветар? Снег ги покри штотуку заживеаните градини. Пролетта се изгуби, пропадна некаде пролетта, одмина со ветрот преку Исвалдовите лозја. Мраз и снег се зафати на пролетното небо над долината. - Излези, проклет ѓаволе, - доаѓаа матните гласови на луѓето, - излези да не поучиш малку и нас. 85 Мраз и снег, мраз и лоени огнови, расплакани светци, трудни девојки и напуштени деца. Исфрлени новороденчиња, копилиња пролазија по земјата. - Јас никако не можам да разберам, - рече стариот, - зошто требаше да им зборуваш за тие работи... Та малку ли и без тоа тие проклети, синови се гнетеа. Што мораше за тоа да им прикажуваш. Март. Пролет. Ја измисливме првата слободна песна. Ѓаволот ќе знае сè. Прозбори земјо, пролет, прозбори револуцијо, раскажи ако може сè да се раскаже. Бершеровата ќерка ја мажија сосила и врзана со ортома му ја ставија в постела на Николчета Симоноски. Еден у мајка Николчо Симоноски. Газдуле Николче Симоноски. Пред умирачка. Знаеше стариот Бершер зошто ја мажи својата ќерка, знаеше дека зетчето не ќе ја дочека пролетта, - сè потоа ќе биде негово, Бершерово. Ќе се роди новиот газда Бершероски. Но најпрво умре Бершеровата ќерка. Нашата другарка Вера Бершерова. И додека камбаните непрекинато го распарчуваа небото над градините, младиот градинар, братучедот Цветко Силјаноски липаше на глас како поулавен, ги исфрли сите букви од пластелин и рече: - Се сакавме од сè срце братучед, жими младост, - липаше братучедот Цветко Силјаноски. - Се сакавме како врагови, - зборуваше тој, - таа беше света Петка Пасквелска, а јас свети Климент Охридски, жими младост, така се викавме. Зошто умре, - уште прашаше братучедот Цветко Силјаноски газејќи ги буквите од пластелин. Ноќ. Во близината завива гладна ѕверка. Можеби тоа е гласот на нашиот матичар другарот Димитрија Стенкоски. Потоа од градините се слушаа истрели. Некој некого убива. Човекот како сенка лунѕа во ноќта, што бара човекот. - Што е тоа љубов, братучед, - уште прашуваше светецот охридски. Прашува и непрестајно липа, јачка како ранет во срцето. Тој навистина знаеше што е љубов, силно ја чувствуваше во своето срце и од тоа беше како погоден од гром, поцрнет. Тој ја бараше љубовта што толку длабоко и толку таинствено ја носел во себе. Зар од братучедот Цветан Силјаноски некогаш да се чуеше збор за љубовта. Ех, како смешно и збунето, сметено за сето тоа понекогаш ќе речеше по некој збор. И секогаш исто: - братучед, жими младост, јас сум прост човек и не се разбирам од такви работички, - ќе речеше и потоа се смешкаше благо и скришно. А сега слично на некој длабок извор што ненадејно избил на земјата непрестајно мрмори: - Братучед, ќе раскажам за сè и нека се знае, - секој збор како карпа му се тркала низ градите, - ќе раскажам, братучед, за Вера Бершероска... Таа беше трудна и јас лично ја отруднив за да се земеме. Слушаш ли, братучед... 86 Потоа не остана ниту ден ниту ноќ, сè беше едно, бескраен еден ден и една ноќ, безумно и занесно едно време нè опфати сите. Ќе се бориме за таа љубов, за нов живот, огромен беше животот, - потоа не еднаш се заколнувавме во тие ноќи. Можеби вие сега ќе се смеете, ќе речете безумни, речете како што сакате, смејте се... Знаете ли до каде стигнавме? Нашите другарки целосно останаа трудни и мислевме дека е тоа најголема среќа. Пролет. Револуција Тоа беше љубов како никоја друга љубов. Од никого на светов не се плашевме. Ех, тоа ти беа празници, тоа ти беа големи празници. Од сè срце ги сакавме тие празници, тој шум на ветрот. Таа поплава на белите цветови над градините и тој пламен над пустата земја што ја разбуди сета наша заспана крв. Тој пламен го засакавме повеќе од нашите татковци и нашите прадедовци, од сè најмногу го засакавме, и се чинеше дека никогаш нема да угасне во нашите жили. Веќе е ден. На небото се врати сонцето. Неговите слаби и суви прсти како осила се покажуваат низ разнесениот прозорец. Собата е полна со камења, - сонцето се тркала од камен на камен. А надвор настана некоја глува смртна тишина. Луѓето сигурно заминале. Не доаѓаше веќе и гласот на кукавицата. - Појдоа, - здивна старата криејќи ги икончињата во својата пазува. - Појдоа, - рече и стариот со леснина, - појдоа во полето. - Зошто во полето? - Знаат, - рече стариот, знаат како да ве извадат од куќи. - Појдоа да ги уништат семињата. - Не, тие не смеат да ги уништат младите семиња, та одамна не сме виделе наш леб, не тие не смеат да гибнат во посевите, удира ветрот, огнот. - Ќе го уништат, - рече стариот, - ќе го уништат, тоа е заразно семе. Нечисто. Колку будалесто јури ветрот трештејќи на сите страни во долината. Пред очите се откриваат зелените полиња на Баска. Црни, тешки колони од луѓе се валкаат, се тркалаат кон полето како камења донесени од пороен дожд. Во полето се и другарите застанати во браздите, посадени изникнат расад. А црната, матна колона од луѓе сè побесно, поулаво надоаѓа. - Не ги даваме семињата, - рекоа другарите закопани во браздите, - не ги даваме семињата, - повторија, - додека сме живи. - Тие се ѓаволски, - рекоа луѓето, - не сакаме таков леб, не сакаме испоганет леб, - доаѓаше од сите страни матниот глас на луѓето. - Подобро ќе умреме гладни, - рекоа луѓето, - подобро гладни отколку да го имаме тој леб. - Тоа се наши семиња, упорно одговараа другарите, - наш леб. 87 Луѓето пак прашуваа: - А трудните момичиња, копилињата што се накотија, чии се тие кучкини синови, - прашаа луѓето. - Еј, чии се тие, - надоаѓаше црниот порој. - И мојата ќерка што јас ја родив и таа е ваша, - рече Климо Савески мавтајќи со рацете некаде во воздухот, - речете кучкини, сакам да знам дали и мојата крв е ваша. - Кој го отрудне моето момиче, - рече одвај со слаб глас стрикото Бершер. - Кој беше тој јунак сакам да знам, - одвај процеди стрикото Бершер. И мајката Костоска прашаше: - Кој го стори тоа со моето Загорче, та таа е уште дете, - зареди мајката Костоска. - Еј, отворете уста, мајчини синови, - се вдадоа луѓето кон полето. Спасе Шикалоски, другарот Спасе Шикалоски, нашиот претседател на младинската со раскрвавена глава лежи во една од браздите, со лице свртено кон сонцето и, како да е приквечерен час, неговото лице слично на сончоглед приклонува, се склопува на земјата. Уште една капка светла смеа му се откина од сините очи и потоа, така смеејќи се, згасна. За што ли тој уште може да се смее умирајќи, што се смееше во него, во другарот Спасе Шикалоски, завиваше ветрот. - Разбуди се, другар Спасе Шикалоски, - липајќи, со искршени раце и нозе Танаско Чучулај се влече кон него, го довикнува, го моли да не умре, - еј, другар Спасе Шикалоски, полињата останаа, семињата се здрави, победата е наша, разбуди се. - Другарот Спасе Шикалоски, - липа и Алимчето, ќерката Пеева, Голубинка Кицоска, малиот Бершер, Невена Шапкарева, липа и старата девојка Киша Ѓорческа, - разбуди се, другар Спасе Шикалоски, победата е наша. Пусто поле, изгубени семиња, мраз и снег. Разбуди се, другар Спасе Шикалоски. Пролетта доаѓа. Еве се врати и оној ветар, се врати оној ветар што три дена и три ноќи шумеше носејќи топли струи од езерото кон долината. Се отпушти и небото и земјата, засветкаа дрвјата, доаѓаше пролетта. А откако го закопавме другарот Спасе Шикалоски, ги направивме и свадбите. Потоа, потоа дури дојде пролетта. 88 ФРОМОВАТА ЌЕРКА Вујкото Фром, ете, повторно остана сам. Организацијата реши да му ја одземе Етја, неговата ќерка. Луѓето од месната се плашеа чудниот Фромов дух да не се всади и во младото срце на Етја. Можеби во долината имаше и похрабри и посилни мажи од вујкото Фром, но сепак целата Пасквелија никого не почитувала како вујкото Фром. Тоа беше секако затоа што вујкото никогаш од никого не се плашеше. Од сите членови во месната организација тој прв се осмели да ги опцуе светите конференции. „Би свирнал јас на нив“, велеше вујкото Фром, „би свирнал и би ги отерал во мајчина им“, зборуваше вујкото и не се плашеше. Луѓето поради тоа и се причувуваа од него; зашто тоа не беше време кога можеше да се рече сè што се мислеше. Единствено така можеше и точно така постапуваше само вујкото Фром. Но сега тој остана сосема сам и беше тешко повторно да се чуе неговиот глас. Се чинеше дека со денови, со недели и месеци живее во молк. Сè таков во приквечерините ја напушташе својата куќа и непрестајно шеткаше низ градините. Можеше да се види така висок и црн, сличен на дрвјата, како со часови ги изминува градините. Беше тоа при крајот на февруари, во самиот почеток на пролетта. Во селото сè уште не беше дојдена пролетта. Најпрво низ градините задува топлиот југ и по цел ден и по цела ноќ потоа можеше да се чуе неговото шумно, растурено доаѓање. Од неговиот здив дрвјата одмрзнаа, испуштајќи мали, синкави пламенчиња. Тогаш се чинеше дека, ете, расцутеле градините, но тоа беше само мигновена измама, зашто потоа пламенчињата брзо се откинуваа од гранките и како метеори убиствено јурнуваа кон земјината површина. Насекаде наоколу снегот беше потресен од пламени експлозии. Тоа земјата ги отвораше своите закопчани гради, доаѓаше пролетта. Можеби затоа вујкото Фром толку често доаѓаше во градините. Таа пролет во Пасквелија почнуваше нов живот. Најпрво ги одградивме малите огради, потоа ги разурнавме плотовите, реката ја прогласивме колективна, ги урнавме межниците и меѓите, а во малите начичкани градини го донесовме првиот трактор за орање. Сè беше заедничко, колективно. Но старците, нашите дедовци и нашите татковци целата таа пролет не дојдоа во градините. Тие не можеа да го слушаат пискливиот плач на плотовите. „Нека го прават тоа младите“, мрмореа тие, „тоа е за нив, ние го одживеавме својот век“, така зборуваа и, се разбира, скришно ја пцуеја колективизацијата и целото свое будалесто младо поколение. А ние, немилосрдно ги уривавме оградите и дури сето тоа го работевме со ѕвонливи песни и пламени пароли на усните. 89 Понекогаш во тие денови кај нас навратуваше вујкото Фром. Кога ќе дојдеше вујкото Фром, како по некој договор никој веќе не се осмелуваше да запее некаква песна, ниту пак да изусти каква и да било парола. Вујкото гледаше во нас со некој жеден, светол поглед. Неиздржлив беше тој поглед на вујкото Фром. Од таа светлина на неговите очи ние ги наведнувавме главите кон земјата и како некои најлоши виновници сакавме да се прикриеме, да побегнеме, да побегнеме од тој поглед на вујкото Фром. А тој сè така непрестајно нè гледаше со своите запалени очи. Потоа ќе го чуевме неговиот глас. „Еј момчиња, каде е мојата Етја“, ќе речеше вујкото Фром, „еј, момчиња, што се случило со моето момиче“, прашуваше тој. „Каде ја испративте мојата Етја, зар никогаш нема да ми кажете“. Ние молчејќи продолжувавме да ги корнеме длабоко забиените колци од меѓите, а на сите рацете ни остануваа во земјата како да ги заробуваше снегот. Студот боцкаше во жилите. „Еј, момчиња, еј, добри мои момчиња“, повторуваше вујкото Фром, „зар цел живот ќе ме оставите сам“. Никој да прозбори, никој да крене глава, а дури и другарот Лако изгледаше целиот изгубен, иако тоа не смееше да биде со него, бидејќи тој беше секретар. Но сега сите бевме пометени, сите молчевме. Вујкото Фром ќе постоеше уште некој миг и потоа, не добивајќи одговор со оној ист чекор појдуваше некаде низ градините. Подгрбавен и сам. Одеше како да беше носен од ветрот, како да беше тркалан. „Каде е мојата Етја“, потоа доаѓаше неговиот глас, доаѓаше од сите страни на градините. Но ние исто така ништо не знаевме за Етја. Неа ја одведоа оној ист ден кога вујкото Фром беше исклучен од сите организации. Сигурно така беше, зашто луѓето потоа не се сложија и беа пуштени дома. Тоа беше седмата вечер откако луѓето беа затворени во училиштето. Ненаспани и изморени, човечките лица прилегаа на гламни. Нивните пожолтени и матни очи изгледаа поѕверени. И никој збор да изусти, никој да се помести од своето место. Седум дена. И за сите тие седум дена само оној неумолив глас на човекот од масата, но веќе и тој постана, само тој глас којзнае по којпат прашуваше: „Кој ќе се пријави доброволно во колективот“, прашуваше човекот проѕевајќи се на глас: Во училницата стануваше сè позадимено и лут мирис ги печеше очите на луѓето. Сигурно од нечистиот оревов лист што го пушеа луѓето. Во ноќта луѓето сосема не можеа да се распознаат. Сè што можеше да се забележи тоа 90 беа тие темни човечки лица со оревово горчливо жарче во устите. Пушеа и молчеа. Беше толку тихо, како луѓето да беа на погреб. Само повремено доаѓаше некакво студено и грозно потчкрипнување од масата каде што седеа претседавачите. Еден од нив, божем, со големо задоволство го чистеше својот револвер. Тоа беше седмиот ден. Седмиот ден, кога вујкото Фром го виде тој никаквец со револвер во рацете, е, тогаш не издржа. Вујкото никогаш не можеше да издржи, кога некој ќе направеше таква или слична работа. Ох, тогаш вујкото Фром беше вистински Фром. Се исправи од своето место, повисок отсекогаш, и со оној негов длабок и јасен глас рече „Ништо нема од ова, другари. Подобро луѓето да си ја гледаат својата работа. Тоа само ќе дојде“, така рече вујкото Фром, а луѓето тогаш ги подигнаа своите глави и потврдно кимнаа. Но овие од масата скокнаа брзо и енергично. „Што, Фроме“, рече Антоние Ашталко, секретарот на Околискиот комитет, „што, ти Фроме, предлагаш да го растуриме колективот. Тоа ли сакаш, другар мој добар“. „Нема што тука да се растури“, рече вујкото Фром и мислам дека се смешкаше, зашто вујкото Фром секогаш сакаше да се смешка, тој така зборуваше, „нема што тука да се растури кога уште ништо не сме направиле“, рече вујкото Фром, „а сосила не може ништо да се направи. Не може кога не сакаат луѓето“, така рече вујкото Фром, и уште додаде: „Луѓето не можат да се присилат“, потоа полека се спушти на своето место. „Фроме“; рече строго Антоние Ашталко, „знаеш ли ти што зборуваш Фроме. Тоа е гадна клевета, тоа е предавство, тоа е прокуда против нашата народна власт и против нашата светла Партија. Тоа е предавство, Фроме.“ Вујкото Фром сега повторно се подигна од своето место и сè така, не брзајќи, се упати напред, кон оние што беа на масата. „Ти другар Ашталко“, - рече вујкото Фром со нешто поизменет глас, „ти Антоние Ашталко, не зборувај така со мене. Јас само толку имам да ти кажам“. Другарот Ашталко не издржа, на неговото поднадуено жолто лице, слично на дуња, заигра некаква подбивна насмевка и скубејќи си го реткиот, скастрен мустак, рече: „Сакаш да ти простиме, Фроме“, рече тој со потсмешлив глас. „Не“ рече вујкото Фром, „нема што да се проштава“. „Предавник стана ти, Фроме“, потоа рече секретарот подавајќи го своето лице напред кон луѓето. „Предавник стана народен. Ја предаде Партијата. На дело ја изневери нашата Партија“. 91 „Не зборувај со таков глас“, повтори вујкото Фром, „не можеш ти со мене на таков глас“, рече вујкото Фром, а сакаше да му каже: „Еј ти, проклето копиле, Антоние Ашталко, те знам јас тебе добро, те знам јас уште од Кленоец. Убаво јас знам како се рани во ногата за да изостанеш од борбата. Го знаевме ние сето тоа многу убаво и сигурно ќе ти ја отпеевме песната ако не паднеа толку другари на Кленоец. Ти остана некаде во селата. Го знам јас тоа. И сè ти така - „Несреќен случај“, си спомнуваше уште вујкото Фром, како тогаш се правдаше Антоние Ашталко пред другарите. „Несреќен случај“, велеше со лажни солзи. „Те знам јас тебе добро за сето време, Антоние Ашталко, но тој тоа не го рече само придушено, одвај изусти: „Не спомнувај ми ја борбата, Антоние, не валкај ми ја Партијата“, рече вујкото Фром и се загледа право во секретаровите очи. „Ти ја предаде неа“, со исто таков придушен глас рече Антоние. Но во овој глас потоа се почувствува сила на секретар, тој вадејќи збор по збор затреште: „ја предаде, ја погази“, рече секретарот „таа тебе ќе те казни како секого што го казнува кој ќе посегне врз неа. Ќе те казни безмилосно“. Вујкото Фром сега пријде уште поблиску кон масата и сè така гледајќи право во очите на секретарот рече: „Мене партијата не може да ме казни, таа знае каков човек сум јас. Ти, другар секретар“, му рече вујкото Фром на Антоние Ашталко, „ти другар секретар, зборуваш многу од високо“, така рече вујкото Фром и се исправи пред него недофатлив во својата големина. Истата таа вечер вујкото Фром беше исклучен од Партијата, беше исклучен од сите организации и му беше одземена Етја. Ох, само како изгледаше вујковото лице додека секретарот ја читаше одлуката. Вујкото не издржа. Извика: „Луѓе, другари, браќа, другари комунисти“, рече вујкото Фром, „тоа не може така. Не може така да ме казни Партијата. Таа што ја носам овде“, вујкото Фром ја раскина својата кошула од онаа половина кај срцето сè додолу. „Луѓе, другари, комунисти“, повтори вујкото Фром, „подобро убијте ме, подобро изгазете ме отколку да ми го земете она што ми е најмило во животот.“ Во училницата беше глуво, беше проклето глуво и луѓето молчеа како црно тесто. Попусто вујкото го бараше нивниот поглед, го чекаше нивниот збор. Никој од луѓето да ја крене главата, никој да рече збор. „Та зборувајте, луѓе, речете нешто“, искажа вујкото со потивок глас, „та зборувајте, другари, речете што сторив јас. На кого сте удриле. Та што имам јас во животот освен борбата и Етја“. „Треба, најпосле, да нè оставиш, Фроме“, рече Антоние Ашталко. „Нема што тука веќе да се зборува Партиската дисциплина е света, а Етја - таа и не е твоја ќерка“. 92 „Моја е“, рече вујкото Фром, „и ако се обидете да ја земете, нема да ја дадам. Ако сакате донесете ја целата милиција и сите секретари, јас нема да ја дадам. Таа е моја ќерка“. Но Етја вистински не беше Фромова ќерка. Ама Етја не можеше да биде и ничија освен на вујкото Фром. А вујкото Фром и никого немаше друг освен неа. Кога се врати по војната, тој веќе немаше ниту жена, ниту деца, тој немаше никого од својот род. Тогаш ја најде Етја, онаа прва година по револуцијата, кога зафати голем снег низ полето. Вујкото Фром беше командир на народната стража и тогаш ја пронајде во снегот. „Таа ќе биде моја ќерка“, им рече вујкото Фром на луѓето, „таа ќе биде мое дете“. И навистина, Етја, остана со вујкото Фром и беше негова ќерка. А потоа беше одделена од вујкото и испратена во градот на некаков курс. Подолго никој ништо не знаеше за Етја. И можеби ќе ја заборавевме ако вујкото целата таа пролет не доаѓаше во градините и ако постојано не нè прашаше: „Еј, момчиња, што се случи со моето момиче, зар никогаш нема да ми кажете каде е мојата Етја“. Пролетта сè побрзо и посилно доаѓаше во долината. Тоа беше време на најголемите подготовки за пролетна сеидба. И само што имавме завршено со паролите. Ги испишувавме по ѕидовите со боја од црвена земја. Убави беа тие пароли и заносни и ние се топевме од среќа. Но таа пролет, една изутрина, сите тие пароли за сеидбата и колективот беа премачкани со сина боја и со иста таква боја беше испишано ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. Така пишуваше на сите ѕидови од куќите. И на задружниот дом. Луѓето одеа од ѕид до ѕид и читаа ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. А кога стигнаа до училишната зграда видоа како Етја, така мила и така ситна, подигнувајќи се на прсти највисоко што можеше, испишуваше ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. „Етја, еј, Етја!“ ја тргна гласот на другарот Лако. Но таа и не го погледна. „Еј, Етја“, рече тој, „сигурно оној стар никаквец така те научил“. Тогаш Етја се сврти кон секретарот и, подигнувајќи го своето мало тркалесто лице, баш по ништо таа ѓаволеста не личеше на вујкото Фром, но со оној ист негов глас, рече: „Не“, рече Етја, „никој не ме научил. Јас знам, Фром е мојот татко. Ете така да знаеш, другар Лако“, уште додаде Етја гледајќи во секретарот. Кога Етја сето тоа го зборуваше, на нејзиното лице се роди онаа позната насмевка што секогаш ја имаше вујкото Фром на својата лика. „Ете така“ повторно се чу непопуштливиот глас на Етја, „ќе останам јас со вујкото Фром, нека знаат сите луѓе во светот“, брануваше целото нејзино малечко, стуткано, одвај пркнато, премалено и слабо суштество, „ќе останам цел живот и ќе бидам негова ќерка“, очите како зракот на сонцето утринско ѝ светкаа и самата таа прилегаше на дел од тоа сонце што ѕвонеше над долината како големо, празнично ѕвоно. 93 „Ѓаволска“, рекоа луѓето загледани во неа, „како вистински да е Фромова... истиот Фром, господ да ја почува...“ Црвената боја на паролите и сината боја што доаѓаше од рацете на Етја помешани на ѕидот во изутрината расцутуваа во некаков непознат цвет. Можеби, пак си мислеа селаните, тоа е некој цвет што никне низ меѓите, во трњето... КАКО ГО УБИВ ДРУГАРОТ Збор станува за Павлета Иваноски и веднаш да ви спомнам дека никогаш и никого во животот не сум убил. Не, навистина тоа не сум го сторил ниту со Павлета Иваноски. Воопшто со него не се случи нешто слично. Ако Атанас Танески, исто така наш другар од детството, што го сретнав по толку години на една мала попатна железничка станица, ако тој ја зборуваше вистината, тогаш Павле Иваноски умрел од сосема природна смрт. И тоа во пролетно време, при крајот на пролетта. Само што почнувало летото. Но тоа беше, на крајот на краиштата, и сосема сеедно. - Значи Павле Иваноски умрел, - не можев повторно да не прашам, никако не можев да го прикријам својот ужас, својата неизмерна болка. Не верував дека толку многу може да ме погоди смртта на еден другар од детството, со кого, зборувајќи ја вистината, и немавме којзнае колку заеднички години живот. Мислам нешто друго ме печеше и уште ме пече исто така силно, и верувам, цел живот ќе ме следи тој бол, секогаш кога ќе си спомнувам за него. Со Павлета Иваноски се случија чудни работи. Поправо, не се случија никакви работи, освен што во сето тоа време од нашите најрани години, кај луѓето се роди некаква голема пакост и неразбирливост. Нашите татковци се закараа, луѓето се разделија, познатите веќе не се познаваа меѓу себе, соседите ја изгубија љубовта за своите соседи. Нешто слично, се разбира, нè опфати и нас децата. Но да почнеме од почетокот. Почетокот беше мошне значаен. Целата наша генерација беше родена во среќна година и тоа ќе си остане како историски факт. Барем колку што си спомнувам, а речиси, за сè како вчера да било добро си спомнувам, - ете, сосема така ни зборуваше нашиот стар учител Теофил Миронски. Можеби со тоа и нè потпалуваше да учиме малку повеќе, зашто ако кажеме отворено, добар дел од нас бевме утови. Никој ништо не разбираше, но никако не верувам дека нашиот стар учител Теофил Миронски тераше толку длабока политика со нас. Подоцна и самото време си покажа дека тоа е вистина и целата наша генерација како историска влезе во новите книги. Но за тоа што сакам да ви го раскажам, 94 сигурен сум дека нема ниту во една историја да сретнете. Има повеќе причини за едно такво премолчување, но ако веќе ѕирнеме повнимателно, тогаш останува една единствена причина, - случајот на Павле Иваноски не можеше да биде во никакви наши истории затоа што неговиот татко беше голем противник на народната власт и сè понатаму по ред. Ете во што беше работата. Всушност, оттаму вистински почна и нашиот расказ за Павле Иваноски. Во тоа време немаше училиште во секое село и ние децата од помалите места секојдневно моравме да одиме во централните. Ние што бевме родени во Климово имавме една вонредна привилегија, речиси, незамислива за тоа време. Се наоѓавме меѓу две централни и можевме уште да одбираме. Навистина до централното во Косел ни беше половина час краток патот, ама таму, се зборуваше, предавале млади учители до лудост заљубени во науката. Можеше тоа да биде и обична измислица, ама што имавме ние толку многу да си ја чукаме главата, кога веќе имавме сигурно место во Троилово кај нашето дедуле Теофил Миронски. Така сите ние децата од Климово го фативме патот за Троилово. Одевме низ полето, а тоа беше чудесно и толку многу, толку многу примамливо. Прекрасно беше да се минува низ тоа поле широко, ех, толку широко, дури ти се присторува дека една пролетна изутрина ќе станеш птица и ќе излеташ над него сè до оној крај откаде што езерото го покажуваше своето големо и сино лице. Ох, морате да признаете дека тоа беше ѓаволски убаво патување. Незаборавно убаво. Во почетокот сите одевме заедно и беше весело. Но потоа, откако нашите татковци се закараа за колективите и колјата, ние исто така неочекувано, како по инстинкт, како млади животинки, се разделивме на две групи. Едната што ја водеше синот на самиот другар Ајдинков Јоска се викаше народијата, во која, се разбира, ѝ припаѓав и јас, беше најбројна и најсилна. Со еден збор, набрзо народијата беше сè и насекаде. И во полето и во училиштето. Непријателите, како што ги викавме, беа само двајца, само толку, - и тоа меѓу себе исклучиво не се трпеа. Павле Иваноски, тој беше едниот и просто не можеше да замисли со Стоилко Поп Николов секој ден животот да си го дели. Најмалку по четирипати во денот, двапати на одење и двапати на враќање, тој од сè срце убаво го тепаше својот другар. Тоа нам, природно, ни одеше при рака. Еден помалку од непријателите, каква радост, каква победа, мислевме. Меѓутоа, причината што Павле Иваноски ете така се однесуваше кон Стоилко Поп Николов и што секој ден мораше да ги валка своите раце беше подруга, - поповиот син ако не беше тепан можеше да заспие на секој метар од патот. Просто како зрела круша се срушуваше на земјата и никој не можеше да го помрдне. Тоа го дознавме од Павле 95 Иваноски еден ден кога се враќавме и кога тој ужасно мораше да си ги измачи рацете. Кога го тепаше, ние во еден глас му довикавме: - Удри, посилно удри, - му рековме. - Не, - рече тој, - достатно е толку. - Зошто е достатно само толку, - прашавме скоро лутејќи се. - Толку колку за да не заспие, - рече Павле Иваноски со тажна насмевка. - Таков е тој, голем спанко. Ние прснавме во смеа. Тоа навистина ни беше чудно и неверојатно. Павле Иваноски тогаш сосема сериозно ни рече: - Мислите дека лажам... но гледајте, - додаде тој, - бројте до дваесет и веќе ќе легне. И не излажа Павле Иваноски. Шеснаесет, седумнаесет, осумнаесет и сонот го легна поповиот син. Како капка падна на земјата. - Ако го оставам тука, - потоа рече Павле Иваноски, - никогаш нема да се разбуди. Мравките ќе го разнесат. Но тој не го остави. Се наведна над својот проклет другар и како мрзливо магаре почна да го влече за уши. Стоилко имаше неверојатно долги уши. Сигурно тоа беше дело на Павле Иваноски, но ако ја зборуваме вистината, тој беше до ужас намачен со својот неподнослив другар. Сигурно, ми светна еден ден во главата, сигурно тој, Павле Иваноски и на секој друг така би му помогнал. Таа беше будалеста мисла што ме удри в глава и што така незадржливо ме привлече кон него, в час ме оддели од народијата и нашиот водач Јоска Ајдинков. Таков никогаш не може да биде Јоска, мислев во себе, длабоко и скришно. Гледате како всушност се роди нашето пријателство со Павле Иваноски. Во фантазијата, тоа беше само фантазија. Таму тоа се роди. Иако никогаш не се одделив од својата народија, јас веќе секој ден почнав сè посилно и посилно да живеам со Павле Иваноски. Достатен беше само еден поглед, едно скришно намигнување и сè беше добро: за сè совршено добро се разбиравме. Не знам и сигурно никогаш нема да знам од каде дојде таа сила во нашите мали срца што толку многу нè соедини без збор, не можам да разберам кој зрак од сонцето ни ги соедини очите, која тревка од полето ни ги отвори сите жили, ни ја разбрани сета крв во нашите нејаки слаби тела. Не, тоа никогаш нема да го знам, но тоа и не беше најважното. Единствено беше тоа големо пријателство, тој голем другар Павле Иваноски. Тоа беше по учебната година во летните месеци. Сега наместо в училиште, со задружниот добиток одевме на пасење во полето. Исто така и добитокот ни беше разделен на две групи. На едната страна колективниот, 96 а на другата волињата на Павле Иваноски. Оставен сам, тој изгледаше бескрајно тажен и оддалечен од сè наоколу. Така тој секогаш мораше да биде подалеку од нас, некаде настрана. А тоа сигурно тешко го поднесуваше. Не еднаш во тие пеколни, пусти денови го гледав како улаво лунѕа низ полето барајќи пат за да ни се приближи, не еднаш ми доаѓаше на глас да го викнам, но тоа никако не смеев да го направам зашто злобата од нашите стари во нас роди тешка болест. Ни го зеде и гласот и срцето. Еднаш, сигурно веќе не можеше да издржи, не слушајќи ги сите наши опомени, го пресече полето и право тргна кон нас. Седна нешто подалеќу од нас, сосема мирен и со чудно насмеани очи, имаше големи зелени очи и сè така непристојно чешкајќи си ја истрижената глава, слична на стрништето, нè гледаше постојано и нешто мрмореше, како да молеше да го примиме. Но тоа не беше можно. Народијата набргу се собра на дадениот знак од нашиот водач Јоска Ајдинков и реши да се протера. И сето тоа падна да го направам јас. Не можев да одбијам, но исто така никако не можам да си спомнам како дојдов до него. Само пред час толку многу сакав да бидеме заедно, еден крај друг, а ете сега таа блискост ме уби. - Оди си, - му реков гледајќи во земјата. - Не можам, - рече тој доверливо и чинам ако тој не беше Павле Иваноски, ќе се расплачеше. - Не можам веќе сам, - прошепоте. Се вратив кај мојата народија и им реков: - Не може, тој не може... - Што не може, - ме праша Јоска. - Не може, тој не може... - Што не може, - ме праша Јоска. - Не може веќе сам, - реков. - Тоа не ни е грижа, - рече Јоска, - тој не е наш. - Тој не е наш, - рекоа другите. Се вратив и му реков: - Ти не си наш, треба да си одиш, - пак не гледав во него, но толку убаво знам како ме гледаа неговите очи кога ги чу тие зборови од мене. - Нема да си одам, - рече тој решително и неочекувано ме собори на земјата. Ми ја зеде главата во своите силни раце и со придушен глас праша: - Зошто ме терате? Никако не можев да му објаснам. А веќе беше и доцна. Мојата верна народија кога ме виде на земјата под непријателот наш, јуначки јурна под 97 командата на Јоска Ајдинков. За миг подоцна како претепано куче се прпелкаше малата прилика на Павле Иваноски среде боцливото и темно стрниште. Сè уште ми се чинеше како доаѓа тој лелек од полето. Не, не верувам дека тој плачеше од нашите тупаници. Зашто, кога си одевме, со сосема јасен глас ми дофрли: - Ме уби, Трајане Илиески, ме уби... Ох, мајко моја, ќе умрам, зошто ме уби... А јас навистина на него не ставив ниту прст. Но сега, по толку години, сега кога дознав за неговата смрт, колку тоа и да е глупаво и наивно, никако не можам да се ослободам од таа помисла дека можеби сум го убил својот другар. Сè така понекогаш мислам кога ќе видам поле, - зашто навистина полето беше толку широко, толку широко... и пусто. ПЕПЕРУГА СО ЗЛАТНА ПРАВ Сигурно јас бев најслабиот човек во целиот наш крај, најслабиот и најзаљубениот од сите момчиња во долината. Ама братучед ми Лем беше уште послаб од мене, тој сигурно беше најслабиот човек во целиот свет. Најслабиот во целиот свет и најзаљубениот од сите момчиња во светот. Лем беше најзаљубен во сите континенти. А веќе кога почнавме да раскажуваме, тогаш да ја речеме целата вистина, - Лем братучедот Лем, беше малку и неразумен, кога тој ќе се вљубеше, тогаш немаше спас. Тогаш тој сè можеше, не ретко си го забораваше и своето име, забораваше оти е маж, о господи, забораваше на честа од целото наше колено, сè фрлаше под нозе понесен од својата љубов. Од него веќе од поодамна дигнаа раце сите, сите од нашиот род. И стриковците и вујковците, не го сакаа дури и другите братучеди, речиси, остана уште со мене од целиот наш сој. Беше сосема сам. И заљубен. Ох, заљубен, слободно речете луд. Сосема изветреа братучедот Лем, беше заљубен како ѓавол. А барем еднаш да се заљубеше и толку, еднаш да беше среќен со својата љубов. Господе, колку пати морав да се црвенам поради Лемовите чудни постапки, поради неговото безумно заљубување. Никогаш не се сврзуваше за некоја слободна девојка, се разбира, за некоја девојка што ќе биде наша прилика, туку тој секогаш ќе запнеше за нешто неможно. Не еднаш здивов ми застанувал кога Лем ќе се вљубел. - Лем, - не еднаш му велев, го советував, - остави ги Леме лудориите, тоа се туѓи девојки. 98 Лем како Лем, ем на нозе не може да стои, ем во најголеми битки запаѓа Се смешка. Не ме слуша. И сега гледам како му болскаат големите, чудните сини очи слични на пролетното небо по дожд, по бура. - Будала, братучед, - говореше сè така позасмеан, летнат, како постојано да беше на небото, а не долу на земјата, - будала, братучед, - ќе речеше, - сите девојки се наши, - зборуваше заљубен до гуша. Беше непопуштлив. Силен. Голем. Ех, Леме, Леме, братучед Леме (господе, колку години имавме), каде си сега момче - во рајот или во пеколот? Сеедно, тоа беше последната и најголема Лемова љубов. Вечно. Девојчето се викаше Арна и беше привлечна како пеперутка. Брак, синот на стрико Брак, чија беше, точно така и ја викаше - пеперутка. Оттука почна сè, не, се замеша братучедот Лем, не пеперутка, туку пеперуга со златна прав на крилјата, царица на пеперугите, самовила. И тој веднаш раскажа цела приказна за пеперугата со златна прав на крилјата. И, за чудно чудо, во тоа мораше да се верува, во тие глупости на братучедот Лем. Треба ли да ви спомнам каква прилика беа Арна и Брак на стрико Брак! Сите од нив очекуваа нешто радосно, убаво, какви и што беа убави, најубави. Се колнам, ќе имаше од нив сè ако не се замешаше братучедот Лем со својата пеперуга со златна прав на крилјата. Што се случи, како се случи, еден господ ќе знае, ама Арна излуде по Лем. Можете да замислите што значеше тоа за Брак, еј, за Брак, за кого умираа сите селски убавици од околијата, тоа за Брак беше куршум в чело, гром од ведро небо. Кутриот Брак, пропадна в земја, немаше живот. Не знаеше каде да оди, што да работи никој не знаеше што да мисли. Немаше што да се мисли. Братучедот Лем беше вистински скот. За Лем дури и јас немав веќе никакво мнение, по овој случај еднаш засекогаш се покаравме. - Скот си Леме, - му реков в очи, еден братучед помалку во животот. Лем како Лем, како секогаш беше во воздухот, сината насмевка во очите му се стопуваше со небото, целото небо беше во неговите очи, се смееше тихо, копнежливо, ги береше рамениците од тага поради нашата разделба, - но тој беше вљубен, љубовта можеше од сè да го раздели. Ех, Леме - Леме, братучед Леме, последен, најзаљубен во целото човечко племе. Проклетство! Проплака долината од братучедот Лем. И големо и мало се жалеше од Лем. Сета работа се покажа посложна, заплеткана до немајкаде излезе Лемовата љубов. Сите се исплашија, сите од ред. Та Лем можеше да ги собере сите девојки од долината како зрели плодови да си ги стави в пазуви со оние будалски приказни за пеперугата со златна прав... Проклет да бидам, 99 ако некој знаеше каква беше таа пеперуга, Лемовата пеперуга со златна прав. Мораше да се одржи конференција заради Лем, не се можеше повеќе така Лем на сите им дојде на нос. - Што има во тој ѓавол, Лем - ги прашавме девојките. Девојките само името негово што го чуја, дланките на лице си ги ставија на устите, - Лем, Лем, - шепотеа, летаа, пеперуги стануваа. - Лем не е ѓавол, - рекоа девојките. - Сте полуделе, девојчиња, - им се заканивме. - Внимавајте што говорите! - Не сме полуделе, - се правдаа девојките, - Лем не е ѓавол. - Што е тој, - прашаа сите момчиња. - Што е Лем? - Ех, - издивнаа девојките, - Лем е нешто друго... - Што друго, проклет да бидам, ќе излудеа сите момчиња, - што можеше да биде Лем? - Не се објаснува, момчиња, - рекоа девојките, - не се објаснува тоа така... Тие повторно почнаа да го шепнат Лемовото име. Лем, пеперуга со златна прав на крилјата, пеперуга царица меѓу пеперугите, чинам мрмореа девојките или нешто слично, момчињата со ококорени очи гледаа во нив, - другарот Лако одвај најде сили за да праша: - Што ви е, девојки, здрави ли сте? Девојките не слушаа, девојките беа во воздухот, девојките беа високо во небото. - Можеби се маѓепсани, - шепна Брак, - ох, девојките се маѓепсани, - помисливме, девојките беа разболени, си ги подгризуваа усните изговорувајќи го Лемовото име. - Ех, Леме, братучед Леме, каде си сега, во рајот или во пеколот, - сеедно, девојките се растопија како утринска капка изговорувајќи го твоето име, мед од устата им капеше. Пеперуга со златна прав на крилјата им леткаше во очите. - Лем, - рекоа девојките, - Лем е вистинско момче! Сите занемевме, никој не веруваше дека толку ги заслепил ѓаволскиот Лем. Некое од момчињата со слаб глас рече: - Зборувајте, девојки, што е Лем, што е тој скот над скотовите! - Лем е сè, - рече една од девојките. - Тој може сè... 100 - Што може уште - прашаа момчињата одвај додржувајќи се да не прснат. - Сè може, - рекоа во глас девојките, - Лем е сонце, Лем е ветар, Лем е сре... - Доста, - им заповеда другарот Лако на девојките, тие не умееја да запрат штом еднаш ќе почнеа да говорат за Лем. Потоа побараа да влезе во записник - Лем ги маѓепсал девојките, Лем е сè, сонце, ветар, пеперуга со златна прав... - Што сега, - прашаа момчињата, - тој сите ги маѓепсал, - како да се спасиме, - рекоа сите. - Напред, рече другарот Лако, - мораме да го пронајдеме, мораме да се спасиме. Сите појдовме по Лем. Напред одеше Брак, зашто тој најубаво ги знаеше сите дупки на Лем и Арна. По патот ги собиравме сите камења. Ги наполнивме џебовите со камења. Појдовме најпрво низ полето, меѓу житата, Лем можеше да се претвори во семе, во клас, во зрно, тој можеше во сè да се претвори. Го изминавме целото поле, секоја бразда, изгазивме толку млади посеви, а братучедот Лем не го пронајдовме. Можеби се сторил птица, ја сторил и девојката птица, излетале. Но сега или никогаш, рековме, мораме да се спасиме од Лем, продолжуваме да го бараме насекаде. Лем беше во лозјата, загледан во високото небо ѝ зборуваше на девојката за пеперугата. Тоа беше крајот на приказната. Слушавме, улавштини говореше братучедот Лем. - Ти си најголемиот лажливец на овој свет, - му рече другарот Лако, - сакаше да го посрамоти пред сите. - Ти измислуваш, момче, - му дофрли в лице. Лем не се помрдна од земјата, како да беше сраснат со неа, ни со едно око да погледне во нас. Не нè слушаше. Не нè забележуваше. Гледаше во небото и ѝ раскажуваше на девојката за пеперугата со златна прав. - Ќе сакаш ли да признаеш, Леме, - му рекоа момчињата, - ќе признаеш ли дека измислуваш, - му се заканија со камењата. - Признај Лем, - го замолив, го навикав на име, - признај, тие ќе те убијат. Но и сега Лем не се сврти; тој сè така гледаше во небото, во облаците. - Потоа што се случи со пеперугата, - го праша девојката. - Се стопи, рече Лем, - се претвори во капка роса... - Што се случи со росата, - пак праша девојката. 101 - Се стопи, - одговори Лем, - и росата се стопи. - Во што се стопува росата, - не издржа девојката да не праша. - Во земјата се стопува росата, - одговори Лем, - и од земјата станува топла. Потоа се сврти кон девојката, ја зеде нејзината убава глава и нежно лицето и го положи на меката топла земја. - Топла е, - шепна девојката, - о, колку е топло, Леме, - девојката се впи во него силно, цврсто како лозата што се залепува за земјата, како сè што се залепува на земјата, - о, колку е топло, Леме, - не престануваше да му шепне на уво, - топло е, - липаше, сраснуваше со него, стопувајќи се и самата како капка роса. - Ја маѓепсал, - рече Брак. - Ја маѓепсал, - рекоа сите момчиња вадејќи ги камењата. ем нежно, мило ја љубеше по ластарестиот врат, таа силно го гушкаше и притоа, не престанувајќи да му говори нешто кое никој не можеше да го чуе, да го разбере. И Лем нешто ѝ говореше на девојката, нешто за топлината. Нешто исто така што не може да се знае ако тоа не живее во човекот. Од тие зборови девојката сосема се впи во Лем и остави тој да ја љуби насекаде. - Убав мој, златен мој, - уште мрмореше девојката. - Гледате, - рекоа некои од момчињата, - таа е земена, маѓепсана, не знае што говори. - Да го врземе, - предложи некој, - тој е маѓепсник. - Може да избега, - рече Брак и прв фрли камен. Дури тогаш Лем се сврти кон нас, погледна во камењата и рече: - Што сакате, - праша вадејќи го Браковиот камен од главата. Беше опколен од сите страни. Заграден со камења. И не чекајќи на нашиот одговор, тој почна пак така ѓаволски да се смешка, слично на небото во пролетно време, се смешкаше додека не го соборивме на земјата. Девојката дури тогаш се разбуди од убавиот сон. Таа беше сплеткана меѓу лозите, земена од земјата. Стана и не премислувајќи се низ камењата излета пред Лем. Но тој веќе беше паднат, лицето му беше на лозите, се чинеше ги љубеше. На усните, како црвен цвет да му расцутел, сè така се смешкаше. - Леме, - го навика девојката со оној ист глас од пред малку кога му шепнеше, - Леме, - му рече, - Леме, што стана со топлината, - го праша 102 девојката. Потоа му го зеде лицето во своите раце и тихо, најтихо што можеше изусти: - Што стана со топината, Леме, каде отиде топлината... Лем беше нем. Лем не отвори уста. Девојката пак ја врати неговата глава на земјата. Стана. Со троми чекори како таа самата да беше изубиена од камењата појде кон нас и со тивок плач што ѝ идеше од срцето праша: - Што стана со топлината, каде појде топлината, - нè праша. Никој од нас не знаеше да ѝ одговори. Назадечки почнавме да се враќаме. Да бегаме како крадци. Да се искриеме во ноќта. - Гадови, - липаше девојката, - што стана со топлината, каде појде топлината, - проколнуваше. ОРДЕН Пасквел, сигурно е најубавото место во нашата долина, но зборувајќи ја вистината, тоа не е крај за приказна. Толку е далеку од целиот свет. И од најблискиот пат треба да се изминат многу километри додека се стигне до селото. Но, сега и тоа веќе не постои. Вујкото Ноер Левкоски, рече Пасквел, драго мое внуче, отиде по ѓаволите. Умре нашата Пасквелија, мило мое пиленце. Кутрата Пасквелија. А раѓаше такви соколи. И мажи и жени само добриот Бог какви што може да ги посака. Тоа ти беа вистински луѓе. Ете, просто да им биде на нашите соседи Девиевите, стрикото Назер, вујкото Ластер Трајчески, е, тоа ти беа мажишта. А, да ја зборуваме вистината, само каков свирач беше вујкото Фром. О, јас се обложувам дека таков чудесен гајдар не ќе се најде далеку од долината. Можеби ќе речете, ех, свирач, и уште, гајдар, но не е сосема така. Добрите светци нека ме казнат ако вујкото Фром не беше нешто како гром. Но, ете, пошол и вујкото Фром. Сите, сите отишле од Пасквелија. Сега сигурно наоколу нараснала шума. Можеби птиците слегле од планината и се вселиле во топлите гнезда на луѓето. Можеби се исушиле и пасквелските лозја. И лозјата се како луѓето. Напуштени, тие бргу се исушуваат. Сигурно опустеле малите лозјени огради горе на ритчето. А веднаш долу беше долината Целата зелена, се разбира во пролет. Всушност за тоа сакав и да ви раскажам. Тогаш беше пролет и целата долина беше зелена. А можеби беше крај на пролетта и не беше зелена долината. Не, можеби навистина не беше сè така, но вие морате да ми верувате дека лисјето го допираа небото и тоа потреперуваше со зелена боја. Тогаш и сите предмети наоколу ја добиваа таа златнозелена боја на сонцето и лисјето. Не, можеби навистина не беше сè така, но разберете, ѓавол нека ме однесе, мене сè така ми изгледаше. Јас бев вљубен. 103 Да, просто човек се вљубуваше, сеедно какво беше времето. А јас врашки глупаво се вљубив, пропаднав целиот, другари мои добри. Ох, тоа ти беше љубов... Ѓаволска љубов, се вљубив во кметовата ќерка Итрина Исаилоска. Господ да ме столчи и мене и неа, во какво време тоа се случи. Не, тогаш се чинеше дека воопшто нема време. Целото време беше претворено во конференции. Толку брзо изминуваше и оној мал украден дел од денот. Додека се искачивме до лозјата, а уште скришно како зајаци, зашто тоа беше приквечерно време и можеше секој да не види, и само што би седнале на земјата, - ете го часот за на конференција. Насекаде наоколу се довикуваат момчињата и девојките потпевнувајќи некоја нова ударничка песна. Мојот помал брат непрестајно потсвиркува и со треперлив глас ме довикува. Ах, тој глас и таа свирка. За малку што не го замразив мојот помал брат. Неговото проклето потсвиркување и тој глас на Итрина Исаилоска. Човек како во пламен да живееше. - Си одиш ли, ангелче мое, - тивко, придушено шепна Итрина. Ех, тој глас, луѓе мои добри, не си спомнувам за таков глас. Тоа ти беше нешто како реката што светкаше долу во долината целата растреперена и запалена на приквечерното сонце. Таков глас имаше мојата добра Итрина. - Си одиш ли, - шепна таа - си одиш ли, ждребе мое питомо, -зазбивано зборуваше Итрина испружена среде разлистените лозја. Е, луѓе, луѓе, а земјата топла, толку топла што дури и гори. Никако човек од тој пламен да ги отвори очите за да погледне наоколу. Сè се испревртило наопаку. Само тој глас на Итрина е толку гласен и нумолив. - Остави, Итринке, - мрморам јас, - остави душава не разранувај ми ј. Тоа ти не го разбираш. Морам да појдам. - Несреќа, - вели таа и одронува бели цутови од очите, а со едната рака полека ја откопчува блуската. - Несреќа, несреќа, - шепоти таа. - Јас сум голема расипаница, Аргилче Петрониески, јас сум големо проклетство, никој мене не ме сака. Ѓавол сум јас, балкане мој. Сите бегаат од мене. - Не, не, - ја утешувам наведнувајќи се над нејзиното високо чело. А се наведна ли човек над Итрина, куче да сум, ако целиот не падне. Човек просто ја изгубува глават. Се стопува. - Еј, Аргилче, секретарот, секретарот, другарот Леунко, - доаѓа преплашениот глас на помалиот брат. Та побрзај, глупав. Побрзај, секретарот. Ех, многу добро, секретарот, помислувам, а крупни капки пот ми го облеваат целото тело. Студени морници ми поминуваат низ жилите. Та тоа 104 секретарот, другарот секретар, си спомнувам, а пред очите се појавуваат магли и страшни слики. На што и да помисли човек, каде и да погледне - сè тој - другарот секретар. Другарот Леунко со неговото поднадуено и небричено лице. А нос прав и сериозен. Но тоа, секако, и не беше важно. Очи длабоки и темни. Сигурно сосема малку спиеше другарот секретар. Тоа мора да се признае. Поглед остар како сабја. Сè би исекол пред себе. Поглед како челичен меч. А глас толку јасен и гласен. Глас неумолив. „Хм, да се провериме, другари... Да се поднесат и извештаите по сектор еден, пет, осум, тринаесет... Другари, да проанализираме. Другари, точка разно: - Кметовото магаре во здружената пченица - небудност. Да се самокритикуваме. Да се самокритикуваме“, повторува другарот секретар и потоа замолчува како камен и со студен поглед гледа од еден кон друг, гледа и прободува со неговите мали коси очи. Чиниш тој знае сè, ништо не може да се прикрие од тој враг. - Да се самокритикуваме, - вилиците се поместуваат од своето место, но збор никако не излегува однатре. Сакав јас уште веднаш да им раскажам за сè, но кога човек ќе го сретнеше тој поглед, тој страшен поглед, другари мои, тогаш ништо паметно не можеше да се смисли. Тогаш сè се испреплеткува, сè се претумбува, сè станува неразбирливо. Како ли беше? ...Беше тоа за време на големите празници. По младинската задача бев определен да вардам во црквата кој сè ќе намине за да се провериме колку сме ѝ верни на линијата. Ги набљудувам сите присутни и најлуто ги пцујам во душата. Сите го кријат погледот од мене, да, предавниците немаат чисто лице. Се чини дури и самиот бог се наоѓа во многу тесно. Но, нека повели ако има таква смелост, помислувам важно ѕиркајќи лево-десно низ црквата со подигната глава. Но таа, Итрина, ѓавол нека ја однесе, како да не сакаше да знае за сето тоа, - јас еднаш погледнувам кон неа, а таа трипати. Јас се муртам, а таа се смешка толку благо и толку топло и ме гледа точно в очи. Пропаст. Таа уште и со прст се заканува и полека се приближува кон мене. Вистинска пропаст, помислувам отстапувајќи во темниот агол на црквата. Заборавам на директивите и со најтивок глас ги молам светците да ме избават од тоа проклето момичиште. Но таа сè така топло и толку благо се смешка, со своите заискрени очи. - Не, Итрина, не, кметово девојче, шепотам, далеку е твојот од мојот пат. Никогаш тие не ќе се сретнат. Готово е вашето, вие гадови, вие убијци, мислам, а сепак толку ми е мило да погледнам во тие светли, зелени очи. Рацете, де едната де другата, ми се згрчуваат, гледам јас дека сакаат тие да се допрат до нејзината густа и светла коса што мириса на сончогледово семе. Помислувам дури и косата да ѝ ја изгризам. Но зар 105 може, добри другари, всушност коса да се гризе? Но, ете, и тоа е можно. Каде да се појде?... - Така ти, Аргилче, - ме тргнува нејзиниот глас, - така ти, значи, почна да веруваш во бога. - Знаеш, другарке, - велам јас, кашлам за да се исправам, за да докажам дека е тоа грешка, дека таа не е никаква наша другарка и дека таа сето тоа не го заслужува, та затоа почнувам збор по збор да цедам: - Ти, Итрина Исаилоска, немаш што да разговараш со мене. А тоа што сум в црква и тоа не е твоја грижа. Човек секогаш може да се премисли во животот. - Ах, да, - вели таа, - човек понекогаш се премислува. Човек вистински понекогаш се премислува во животот, - вели таа и одвај во дланката ја крие насмевката што ѝ се откорнува од градите. Лисица е таа, вистинска мала лисица. Но и јас не бев непоткован. Другарот секретар за овој случај добро ми ја изнаполни главата. Знаев напамет што да ѝ кажам. Сè добро. - Господ е контраш и народен пљачкаш. Господ е кулак и арамија. Долу приватна сопственост, долу господ. Ах, сето тоа јас убаво го знаев, иако, признавам, кога ги изговарав тие зборови, сепак, срцето ми се потстенуваше. - А зошто ти, Аргилче, не се молиш како другите луѓе, - така вели Итрина и ми намигнува де со едното, де со другото око. - Јас тоа по своја природа, - мрморам збунет и изненаден од ова прашање. Очигледно дека не бев подготвен за вакво прашање. - Ја знам јас твојата природа, - вели Итрина, така вели и се приближува тивко како мачка. - Знам јас, ангелче мое, - шепна Итрина со запален глас. - Сè јас знам. - Ах, Итрина Исаилоска, - мрморам јас берејќи ги рамениците и довикувајќи ги со најмолежлив глас сите светци да ме спасат од ова проклето момичиште. - Господи златен, света Петко, мајко мила, Исусе Христе, Свети Петре и ти, добар Свети Клименте, спаси ме од кметовата ќерка. Амин. - Но светците како да беа решени да се одмаздат. Никој ниту со око да трепне. Немајќи каде да појде, човек мораше да падне на нејзините јадри гради... Така тоа почна, другари мои добри, и веднаш потоа посакав да бидам мртов. Ги изневерив јас другарите, никаквец станав. Проклетник и предавник на линијата. Но како сето тоа да се рече, како да се погледне во тие очи на другарот секретар. 106 „Да се самокритикуваме, да се самокритикуваме“, само тој глас тежок како олово паѓа од сите страни. Удира тој глас по чело, по глава, насекаде удира и корне сè. Еден ден, како куче да лаам, ако тој ден јас добро не се самокритикував. О, тоа ти беше самокритика! Добрите другари почнаа да плачат искрено и од срце, а другарите со најпламени зборови ме оправдуваа и сите ми честитаа прегрнувајќи ме. - Победата е наша, победата е наша, - викаа другарите. Трајче Петлески првпат тој ден отвори уста и целиот возбуден рече: - Другари, јас, Трајче Петлески, од сè срце предлагам на другарот Аргилче да му се додели орден. Орден, другари, - рече момчето и залипа на глас. Ох, тоа ти беше среќа, тоа ти беше живот, тоа ти беа другари. Господ да ме смачка ако јас потоа најгордо со орденот не се чепорев секој ден во долината. Ѕвечи орденот на моите гради, а срцето радосно поттупнува. Тоа беше среќа, вистинска среќа беше тој орден на градите. - Добро ли ти е сега, - еднаш ме пресретна Итрина и така ме прашува. - Добро ли ти е сега, другарче Аргилче? - Добро, добро, - велам јас со подигната глава и не застанувајќи крај Итрина. Изминувам тупотливо, а орденот гордо ѕвечи на градите. - Чекај, - вели Итрина со зарипнат глас, - се исповеда ли за сè, - вели таа и ги поткасува усните. - Се исповеда ли за сè, ти Аргилче? - Да Итрина Исаилоска, - реков преправајќи си го гласот. - Реков за сè и сега признавам, многу ми е полесно на душата. Сега се чувствувам како човек. Душава ми пее... - Полесно ти е на душата, - вели Итрина, а од устата ѝ блика крв, - полесно, а? Фуј, - рече таа и почна да си го гребе лицето, - фуј, проклет ѓаволе, - сака да си ги откорне градите. - Фуј, колку бев будалеста, мајко моја, - вели таа и липа на глас, како можев да оставам со прст да ме пипнеш ти... Фуј, ќе се убијам, мајко моја... Така вели Итрина и како поулавена трча низ лозјата. Ги крши младите расцутени лозја и удира со главата во земја Потоа станува и кикотејќи се вели: - Еве на, - така вели и го подигнува фустанот, ги покажува своите убави здрави нозе. - Еве на, - вели таа и се штипе по нозете. - Сега ќе појдам кај војниците и ќе им легнам в шинел. Ќе им легнам, мајчице моја, фуј, ќе им легнам. Така вели Итрина и непрестајно липа. И тромаво и тешко потоа појдува кон долината Се превиткува кон земјата како да е ранета некаде кај 107 слабината. Се чини дека секој миг ќе се струполи. Но таа појде и никогаш веќе не се врати во нашата долина. Беше тоа приквечерина и веќе луѓето се довикуваа за да појдат на вечерна конференција. Одев скришно по најдалечниот пат за да не ги сретнам другарите. Можеби се плашев да не ме чујат како и јас плачам. - Што така ти на глас, - ме тргна другарот секретар раширувајќи ги своите темни, танки усни. - Јас така, - промрморев, - јас така, другар секретар, измислувам песна... Песна за самокритиката. Така од силни чувства, - велам и бргу ги бришам солзите. - Ох да, - искрено рече секретарот, - тоа е добра работа. Песна за самокритиката, - повтори тој и се почеша по тилот. - Да, тоа навистина би било прекрасно... Песна за самокритиката. Потоа силно, другарски ме прегрна и исправено гордо и смело појдовме на вечерната конференција. По целиот пат пеевме некаква песна за победата. ЛЕГЕНДА ЗА СМРТТА НА СЕКРЕТАРОТ Однекаде повторно дојдоа дождовите. Од онаа страна, откаде што доаѓаа дождовите, земјата се корнеше. А доаѓаа од сите страни, доаѓаа како поулавени, како бесни. По цели денови и по цели ноќи тешки води удираа врз нездравото тело на земјата. Се причинуваше дека некој мрднат океан се тркала низ небото, се чинеше дека земјата се отвора, оди кон езерото, земјата се губеше од виделото. Се помешаа предметите и водите, - насекаде наоколу плискаа матни бранови. Седум дена и седум ноќи не престана дождот. Целата долина беше затворена од тие силни и црни дождови, никој веќе не можеше да излезе надвор од селото. Со денови, со ноќи луѓето остануваа заробени меѓу матните води. Луѓето како да беа на прогонство. Четириесет и еден ден ќе се мачи времето, важно рече селскиот епитроп другарот Пипиле Крстаноски, четириесет и еден ден, а потоа сета земја ќе се отвори и ќе нè голтне. Некои од луѓето се молеа, некои пак пцуеја. Едни ја пцуеја партиската, другите бога. Гласот на другарот Ајдинков од околиското ги замолче. Започна погребот. Го погребуваа духот на другарот Тацко Настејин 108 секретар на месно-партиската во Пасквелијата. Духот му беше приложен на кадифе и уште накитен со неколку ордени од борбата. - Каде е телото, прашаа луѓето, каде е телото на другарот Тацко, доаѓаше гласот на народијата од сите страни. - Не се знае, рече епитропот другарот Пипиле Крстаноски, го зеде водата. Така му беше пишано. Господ му плати за неверата негова. Луѓето пак не веруваа. Рекоа: - Да се каже сè што станало со другарот Тацко, велеа луѓето. Истиот ден кога го погребуваа духот на другарот Тацко, беше составена тричлена комисија за да испита сè до крајност во животот и историјата на другарот Тацко. Најпрво беше отворена архивата на месно- партиската и таму беа пронајдени сите записи на другарот Тацко. Беше тоа по новогодишните празници, на единаесеттиот ден од месец јануари. Кај нас во месно-партиската да поразговараме. Другарот Нелко Трипуноски, народен магационер, а самиот како член во комитетот, заедно со другарот Алексо Степаноски, нашиот претседател на задружната, исто така член на комитетот и кандидат член во околиското, во врска заедно, на единаесеттиот ден од месецот јануари, кога ја делеа пченката од народно име, ја испоганија нашата граѓанка Илинка Босилкоска, поконкретно, мајката наша народна. Во магацинот, на купот пченка, што беше леб за луѓето. Другарката Илинка Босилкоска веќе седум дена доаѓаше по пченка и секој ден попусто чекаше од утро до мрак. Но бидејќи времето не беше најдобро, бидејќи почнаа снеговите, бидејќи се изгуби виделото, а и секаква дивина почна да се јавува, жената во целост не издржа. - А што Алексо Степаноски, братко мој, вели женичката, зошто ти, другар мој, не ми даваш малку пченка за дечињата како што е по ред. - А зошто пак да ти дадам, вели другарот Алексо Степаноски, дуејќи се како целиот свет да е во неговите раце. И уште ја премерува женичката од глава до петици. - Зошто пак да ти дадам, повторува, се смешка, намигнува де со едното, де со другото око. - Да ми дадеш, вели жената, да ми дадеш, другар мој, зашто е така по законот, дечињата ми се гладни. - А така, вели Алексо Степаноски, ти сè по законот, зборува и ја затвора вратата преку носот на Илинка Босилкоска И уште подвикнува: - Граѓанко, Илинко Босилкоска, ги знам јас тие приказни, секој само за себе, секој сака 109 да ја голи нашава мајчица револуција, а тоа, граѓанко, прво и прво е незаконско и противнародно... Линијата не дава така, да си знаеш, Илинка Босилкоска, вели другарот Алексо Степаноски, и си оди пеејќи на глас некоја пролетерска песна. - Чекај, му довикнува жената и го задржува, чекај, за господ еден, не оставај ме вака... Седум дена чекам, се мраморосав. На седмиот ден, кога од северната страна се појавија црвени секавици и кога се раскрвави целата земја, како да беа заклани сите дрвја и сите предмети, ете тој ден жената Босилкоска не издржа. Снегот ја кутна и ѝ ги наполни очите. - Давај пченка, Алексо Степаноски, па ако сакаш и душава земи ми ја, на седмиот ден не издржа жената Босилкоска, така му вели, а со рацете си ја кубе косата, го гребе лицето не сака да го има. - Влегувај, вели Алексо Степаноски и ја втурнува во магацинот. Фортуна и секаква дивина. Мраз. Снег. - Не плачи жено, и вели Алексо Степаноски, легни сега, не жалости си го срцето. Леб има колку што сакаш, никој не умрел за леб во слободно време. Револуцијата секого ќе го нахрани, за секого е таа мајчицата, со тих глас, со блажен глас мрмореше најнежни зборови што знаеше за револуцијата, утешувајќи ја жената. Купот пченка мирисаше на запален трат. Како живожарица жежеше лебот. Што да се прави со месно-партиската, воопшто, тука е и сета несреќа. Со кои луѓе да се работи над идеологијата од другарот Ленин, зар со оној проклетник синот на Димуша Аритоноски? Тој лично на таткото свој кога старецот се обеси во градините пред целиот народ весело му го пристегна јажето околу вратот и му рече: ете, така, тателе, така ќе ми ти биде подобро, ќе појдеш во рајот. И уште бесрамно се кикоти пред очите на целиот свет. Добро помина тоа со Димушката. Старецот појде, ама како почнува овој ѓавол Леко Аритоноски? Како тој почнува? Му зборував јас нему, сакав да го поучам, му велев, другар наш, ја срамотиш партиската, тој мене исто така како да сум мртов ми засвире право в лице. Вели: ти, зборува тој, другар ти Тацко, сосема си се мрднал, си се чакнал во умот и наскоро ќе втасаш кај мојот Димушка. Жими бога, еднаква судбина ве чека, а така и ви треба, толку и имало во вашите глави. Паметните, другар Тацко, си отидоа од Пасквелијава наша, летнаа, зборува тој мал пес, и уште вели: со вашите борбени заслуги паметен човек далеку ќе дотераше, многу далеку... Сега 110 дави се ти овде во водава и пцовисај заедно со твојата Пасквелија, ете така, се дуе тој, кому му држиш лекција ти, другар Тацко, јас одличен го положив тракторскиот... А ако сакаш да ја знаеш вистината, не би бил јас Леко Аритоноски, ако уште оваа пролет не ќе ја дувнам од Пасквелијава. Ете тој е нашиот Леко Аритоноски. Селото се запусти, куќите останаа празни, нивите неизорани, полето опусте, а самата долина е како гробишта. Ќе појде човек надолу низ градините, во полето, зашто е пролет, вика времето, вика земјата, разбира пустото срце и не мирува, те влече тоа, те носи таму во полето. А таму насекаде наоколу каде и да погледнеш, очите ги пробудуваат голи, суви угари; крвта се смрзнува во жилите. Само срцето, само срцето прашува: каде се семињата, каде се младите посеви, каде е лебот? И човек како покосен, како земен во умот сè така оди од едниот крај на полето до другиот и ги бара семињата, и посевите, и лебот, и нив никаде ги нема. Пак срцето зборува: да не е уште рано, да по'рти семето во земјата, вели срцето, па така човек прилегнува на некоја грутка да не ќе го чуе дишењето на семињата, гласот на лебот. А оттаму не доаѓа никаков глас, никакво 'ртење, срцето како грутка мраз останува во браздите. Човек потоа не може да се подигне. Што е тоа - живееме умираме, што? Другарите дојдоа дури зимата на третата година. По толку години Ајдинков сосема се изменил. Алексо Степаноски станал началник на просветната. Господе, човек тешко може да ги препознае. Пуштиле мев, станале вистински луѓе. На другарот Ајдинков подобно му го изнесов случајот со нашиот стар соборец Димушка Аритоноски. Му раскажав колку во душава да ми поолесни. А овој вели: - Кој Димушка, по ѓаволите, сум заборавил... О, господе, заборавил, како може човек така бргу да заборави човек со кој се борел, мислам и ништо да смислам. - Димушка, повторува тој мазнејќи ја својата светла брадичка и нудејќи ме со цигари од својата сребрена табакера, - Димушка, навистина приспомни ми за него... - Командирот на првото одделение, другарот Димушка Аритоноски, му приспомнувам. - А да, вели другарот Ајдинков, оној со носот, веќе си спомнува другарот Ајдинков, да оној со носот... - Командирот Димушка, другарот Димушка Аритоноски, велам. - Јасно, вели тој, точно оној со носот. Да, оној Димушка, а што морал дотаму, како толку да падне таков човек... 111 Со лов почнавме уште истиот ден. Од поодамна не сум се искачил во планината. Приквечерина е. Толку е тивко што човек помислува дека се наоѓа во некоја градина, а не в планина. Шумата нараснала, младите дрвја ни ги мамат погледите. Ништо од старата планина. Сè е како во сон. Заснежени и витки дрвја се протегаат високо до синото небо и се чини го допираат со својот врв. Ми доаѓа да ја фрлам пушкава, би лудувал, една млада бука ме гледа право в очи, благо се смешка, можеби го дочула мојот глас, можеби знае што мислам, што думам... Мечката е низ долиштето. Заседа. Удри одзади, в тил, другарот Багиров има среќа со секретарките, волк, некогаш имало и слонови, секакви животни, држи ги нанишан, метод и стил на работа, таму беа војниците, а ваму одредот, тука падна одделението на Стојчета сливоецот, ветер и снег се подигнува од земјата, слепи сме, одиме напред, сенки, социјално осигурување, запад-исток, југозападно селото Трпково, служителот Андреа Петрески ги заменува часовите на учителот, организација на работа, органи за варење. Диви кози не дојдоа, вепровите се искрија во пештерите. Тука и се завршуваа записите на другарот Тацко Настејчин, нашиот секретар на месно-партиската. И тоа беше сè што можеше да се знае. Некои пак се присетија на приказната од другарот Ајдинков што ја раскажа кога го закопуваа духот на другарот Тацко. Тоа било на последниот ден од ловот, сè почнало среќно, уште на патот уловиле две лисици и весело ја пееле напред другари. А кога слегле во долот, сите биле готови да ја дочекаат мечката. Секој ја зел својата позиција. Еден од другарите бил горе, друг настрана, а другарот Тацко ја зел челната позиција како најдобар стрелец. И не поминало многу време, ете ти ја мечката право на челото, право во другарот Тацко. - Спасувајте се, другари, извикал другарот Тацко храбро и се вдал кон мечката за да ги спаси своите другари. - Се врати во него борецот, славниот борец, со солзи на очите искажа другарот Ајдинков, затупка во него јуначкото срце и така умре, рече другарот Ајдинков фрлајќи му земја на духот на другарот Тацко. - Бог душа да му прсти, рекоа луѓето, таков беше тој, простичок, за секого в оган влегуваше, господ за сè да му прости, се спаси, се помолија искрено и од срце луѓето. А откако го закопаа, на тринаесеттиот ден, во долината се јави неговиот дух. Светиот дух на умрениот одеше по водата како по земја и ја раскажуваше легендата за смртта на другарот Тацко Настејчин. 112 Легенда за смртта Пред да падне на земјата, ги здогледал другарите како безглаво бегале низ планината оставајќи го во долиштето. Тоа тој го видел мигум и толку, ги склопил своите уморни очи. А кога се разбудил, веќе не знаел каде е, во која земја попаднал, не знаел кој ден е тоа, кое небо и која планина. Видел само крв на земјата под себе. - Само ме раниле, значи, само ме раниле, прошепотел и престанал да мисли за сè, загледувајќи се во високото небо над себе и жедно, жедно почнал да го пие чистото око на височината. Повторил: така, значи, само ме раниле, ништо... Во мечкината дупка како малечко ѕверче се завлекол и тука си направил живеалиште. Сам. Со денови, со ноќи. Научил со дрвјата и со камењата да зборува, понекогаш дури прикажувале и за партиските работи, како пак да бил во месната. Еден ден, кога почнал да прокапнува мразот во пештерата тоа било во приквечерно време, кога ненадејно го чул шумот на јужниот ветар што во тие денови како пламен се спушта од езерото кон долината и преку долината во планината, кога во тој приквечерен час на своето скаменето лице го почувствувал здивот на езерото и ветерот, гласот на пролетните капки, ох, тогаш, од таа ноќ, од тој миг, од тој час во него не останал веќе ниту мир, ниту сон. Повторно ја распознал планината и небото, дрвјата и земјата и времето и сè наоколу веќе знаел, и сè само за пролетта мислел, илјади гласови во неговото срце го буделе, го терале од пештерата, од планината, од дивината, илјади луѓе гледале одеднаш што го викаат, што го чекаат. И во тој час се почувствувал толку мал и изгубен и крив и никој како предавник. И, ете, во самата ноќ како понесен, безумно се вдал низ стрмните патеки на планината, трчал најбрзо што можел час порано да се врати во долината. Да се врати меѓу луѓето и да им раскаже за сè, да ги моли да му простат, да му судат што не издржал. Да го казнат. Трчал како да се плашел дека ќе задоцни, дека можеби нема да стигне, дека можеби ќе остане засекогаш во таа пустелија. Изутрината, кога најпосле стигнал на ридот над Исвалдовите лозја, останал како вкочанет на своето место, како осакатено дрво стрчел на ридот, сè така жедно загледан пред себе во долината и нивјето. Од браздите, скраја, му се покажало мало оганче што како млад цвет никнело високо кон небото. Потоа ја видел подгрбавената прилика на орачот наведнат над плугот, по орачот ја видел и жената како фрла семе низ браздите, го видел полето и градините и одвај шепнал: мајко моја, тоа е пролет, еве ги луѓето, рекол со зарипнат глас, еве ги луѓето, мрморел, а потоа му се отворило сето срце и со некој незадржлив глас почнал да вика најсилно што можел: 113 - Луѓе! Луѓе!, браќа мои! Каде сте луѓе, каде појдовте пријатели, луѓе! Викал избезумено љубејќи го лицето на земјата, бацувајќи ја секоја ронка од браздите. Потоа легнал среде браздите и лудо целиот се закикотел од некоја голема неразбирлива и радост и тага што му доаѓале сами од срцето. И сè така шепотел: - Луѓе, браќа мои, каде сте луѓе, каде појдовте другари, луѓе. Што стана со нас? Потоа сосема прилегнал на земјата и безгрижно, со леснина, се стопил како капка роса. Така раскажуваше светиот дух на мртвиот. Никој веќе не знаеше што се случи со другарот Тацко, како легенда остана неговата смрт. А можеби тој беше жив... Дождовите сè уште надоаѓаа: доаѓаа од сите страни, доаѓаа како поулавени, како бесни. По цели денови и по цели ноќи тешки води удираа врз нездравото тело на земјата. Се причинуваше дека некој мрднат океан се тркала низ небото, се чинеше дека земјата се отвора, оди кон езерото, земјата се губеше од виделото. Се помешаа предметите и водите, - насекаде наоколу плискаа матни бранови. Долината пасквелска беше пуста. Затворена од сите четири страни. Со вековен синџир. БОЛЕСТА НА АТАНАС ИВАНОСКИ Дни, години, тоа веќе никој не го знае, сето време беше болежливо. Никој не се спаси, ниту тие што беа крај водата, ниту тие што беа под планината. Болеста ја зафати цела Пасквелија, болеста беше голема. За да се спаси народот од болестите, комитетот испрати наредба: - плодовите да се изгорат - кој ќе побесни да се врзе - сите офтикалии да се пријават - побеснетата стока да се стрела и да се постапува свесно, мирот до крајност да се сочува, извештај со реферат по сите точки да се достави, а како заклучок да се подвлече: Меѓу народот вистината да се истакне. Акцијата продолжува докрај, со оган се родивме, во него ќе изгориме, за праведни дела да се избориме, - по горното дека се постапува, комитетот продолжува да заседава. 114 Барабани. Труби. Бура Можеби беше пролет, пролетно време. Надвор се бореше последниот февруари со немоќниот и слаб март. Бура. Прва пролетна бура. Дожд и снег. Стар, црн снег. Во градините шуми март, пролетниот дожд како искубана опашка од кобила бега на една страна. Февруари како со мистрија поминува по куќите, темен, тежок, со кал и снег. Глуво и пусто беше селото. Тешко се разделуваше февруари од март, можеби беше пролет... 3има или пролет; - кој ќе знае? Од околискиот на бел коњ дојава другарот Атанас Иваноски. Со нова директива бр. 121, да се изврши откуп на сè, - под точка прва брашно 9.800, месо 8.037, млеко 2.500, овча маст 1.225, сирење, живина, јајца, слаби прасиња, згоени прасиња, зеленчук, сено, волна, жито, грав, компир, пченка, коњска грива, кожинчиња, триста кубици дрва и, под точка втора - порез, да се собере до предвидениот рок, во противно... - читаше Атанас Иваноски. Барабани, труби, бура. Молк. На смртна постела падна и другарот Атанас Иваноски, челн на околискиот комитет. Спас му нема на Атанас Иваноски. Сета партиска го изгуби сонот, сите партијци премислуваа како да го спасат другарот Атанас Иваноски. Свири февруари, лее март, ништо непознато, како секогаш што било при крајот на февруари, како секогаш што е во почетокот на март. Тешките нечисти денови се сменуваат со лесни, светли како бронза. И уште ѕвонки. Таму, о, таму некаде уште трубат. Гласови на труба, бијат барабаните. Другарот Тацко лично бара да молкнат. Сите труби, сите барабани. Кој ќе ја победи бурата? - Стани, Атанасе Иваноски, - со тих глас другарот Тацко го храбреше слабото срце на Атанас Иваноски, - стани, на партиската ѝ требаш, - му шепне на уво. - Стани, на партиската ѝ требаш, - уште еднаш, уште којзнае колкупати го будеше. Ноќ. Мириса на пролет, на изгорено. На цвет, на черешнов цвет. Господе мој, черешнов цвет... О, вие не знаете што може черешновиот цвет, тој будалест цвет, луд, еден-единствен што се јавува меѓу февруари и март, прекрасен, пустелиски цвет што толку кратко живее. „Кој расплакува во ноќта, каков февруари, какви болести, акцијата продолжува, сè живо нека излезе низ полето во борба против скакулците“, - што сонува Атанас Иваноски? Умира. Во планината живеела жена, шумски дух, знаела да лекува од срце, - глас дојде до партиската. Ја донесоа таа жена. На воловска кола, како царица. Седеше насреде во колата, светица, шумски дух, стар распердушавен паун. Ја донесоа дури во партиската, но таа не слезе од својот трон. Круна од папрат и лисје, златни пердуви од рајската птица. Не 115 погледна ниту во еден од партијците, не извалка прст. Царица Променета во зајачки кожинчиња. Под мишката има шарено стапче од дрен, на врвот подгорено. Ја гледа смртта. Го продолжува животот. Барабани, труби, бура. Лично другарот Тацко пред неа застана мирно. По ред ѝ раскажа за животот и делото на другарот Атанас Иваноски, за неговата пуста младост. Тешка. Црна. Пред жената ставија мангал, таа живо жарче во рака држеше (можеби беше пролет, мирисаше на изгорено) жарчето на господ му го покажуваше, во скршено стомнуле дуваше, ги довикуваше духовите. Светиот дух. - Луѓето што го напуштиле твојот пат вака ќе се топат, - говореше фрлајќи го жарчето во водата, - од нив плод не ќе се расплоди, зелено - зеленика не ќе видат, испустени ќе го минат својот век. Атанас Иваноски имаше мајка, стара мајка, имаше татко, стар татко, имаше сестричка еребичка, сè остави, појде по планини, по пустелии... Свети духу, може ли ваков син да се излекува, - рече жената. Големата жар тажно зацрца во водата. Се стопи. - Нема спас за Атанас Иваноски, - рече старата покажувајќи го своето пајаково лице. - Не можам да ги лекувам безбожните, неверниците, лекувајте се сами, - рече и подждригна испуштајќи ја молитвата. Гнилеж. Отровен пајак. - Роспија стара, на дрво ќе те обесиме, - ѝ рекоа партијците. - Речи го лекот, бабо, - ѝ рече другарот Тацко со тежок глас, со темно лице, - ти давам партиски збор, на дрво ќе висиш, од ветришта не се плашиме. - Ќе се плашите, - рече жената и се загледа во небото. - И по третпат ќе се појави оган, - искажа, - ќе почне од сите страни, ќе гори и небото и земјата, ќе се изгуби сета вода, луѓето како во котел ќе се варат... Сè ќе почне во три години, човек од човека ќе биде преку триста земји, ќе се бара и ден и ноќ. - Револуцијата ќе победи бабо, - рече другарот Тацко, - царски престол да се запали, а вештицата в затвор да се фрли. Старата долго не издржа Рече: - Има само еден лек, најдете му негибната девојка, чиста, нему крвта му е расипана, крвта треба да му се помеша, ќе оздрави. И така започна новиот живот на другарот Атанас Иваноски. Напрво му најдоа чиста, негибната девојка, самовила, му ја дадоа. Беше таа една по име 116 Родна Стојаноска, што три години живееше без никој, сама. Пустелиски. Оваа девојка никому нетребна ја зедоа за Атанас Иваноски. - Не, - се спротиви тој, - што ќе ми е, јас умирам. - Таа ќе те излекува, - му рече другарот Тацко, - земи ја во името на партиската. Атанас Иваноски ја зеде во името на партиската. Но живот и љубов долго немаше. - Како се викаш, - ја праша на третиот ден. - Родна Стојаноска, - рече таа. - Од каде си, Родна Стојаноска? - Од вашиот крај, велестовка сум, - одговори Родна Стојаноска. - Имаш ли мајка и други свои, - уште праша Атанас Иваноски. - Мајка немам, а татко ми беше против, - одговори Родна Стојаноска. Кога тоа го чу, другарот Атанас Иваноски се одлепи од постелата. Заповеда: - Оди си од мојава куќа, - рече, - веднаш да си пошла, не ми е потребно здравје од твојата крв. - Те проколнувам, - изусти девојката, те проколнувам, Атанасе Иваноски, не терај ме, ќе оздравиш, сета крв ќе ти ја дадам. - Оди си, - беше неумолив другарот Атанас Иваноски, - јас добро ја знам вашата крв. Ништо повеќе не рече Родна Стојаноска, ништо. Само прошепоте: - Бог да те поживее, Атанасе Иваноски, здравјето да ти се врати, - се помоли. Тоа беше на третиот ден кога дојде ветрот од езерото, тој растурен, шумен ветар на пролетта... Светол, смртоносен. Не остана оттогаш сон во Атанас Иваноски. Слушаше некој со ветрот во ноќта кажуваше цела историја. Надвор, покрај прозорецот, под стреата склупчена беше Родна Стојаноска и на глас говореше со ветрот. Седмиот ден не издржа, ја повика. - Родна Стојаноска, - ја навика по име, не веруваше во тоа што сам го слушаше, таа му се претвори во ветар, светла капка, стопен снег, светлост во очите, цвет, пролет што болскаше во селскиот шамак, - Родна Иваноска, - ја навика уште еднаш, не веруваше. - Јас сум, Атанасе Иваноски, - се јави нејзиниот слаб глас, зарипнат глас. 117 Ветрот дуваше од езерото кон долината, мирисаше на пожар, плевните се празнеа. - Јас сум, Атанасе Иваноски, - се јави таа, позната и непозната, блиска и далечна... Шуми ветрот над полето, над бавчите, паѓа сувото дрво... јачка набобрената земја, се пораѓа... Можеби тоа е пролет. - Што работиш тука, - ја праша, - да не те зело, Родна Стојаноска. - Не сум поулавена, Атанасе Иваноски, - рече девојката, - не можам да си одам. - Зошто, - тихо праша Атанас Иваноски. - Зошто? - Не знам, прошепоте кршејќи ги своите слаби раце на градите, - за вистината, не знам, Атанасе Иваноски... Тој ги отвори своите очи, гледаше право во нејзиното лице. Со треперлива рака како да отплеткува најзамрсена мрежа, го одврзуваше нејзиниот избледен шал. Таа не се бранеше, само како да беше премрзната, сета се собрала, - господе, што ќе направи со неа Атанас Иваноски. Тој не трепнувајќи гледаше во нејзината малечка казнета глава. - Колку години имаш, Родна Стојаноска, - изусти Атанас Иваноски, - каква ти беше косата, - само така промрморе. - Седумнаесет, брате, седумнаесет оваа пролет, - одговори Родна Стојаноска и првпат ги крена очите, погледна во Атанас Иваноски, - косата ми беше долга, ленена боја... Паѓаше ли тогаш дожд, паѓаше ли тогаш град, паѓаа ли тогаш камења од небото, свиреше ли февруари, шумеше ли март, се појави ли черешнов цвет, или тоа беше само снег, кој беше тој ден, година, никогаш тоа не ќе го дознае лудото срце на Атанас Иваноски, во сите жили почна да го боцка полошо од секаква болест, во срцето му беше постудено од секаква треска. Нож. Праша: - Кој го сторил тоа? - Другарот Раштаков тоа го направи, - рече девојката. - Зошто? - За да се знае, Атанасе Иваноски. - Треба да се стрела тој Раштаков, - рече Атанас Иваноски, - треба да го снема. - Господ со тебе, Атанасе Иваноски, - го проколнуваше девојката - не говори така, - молеше. 118 Растурениот ветар што доаѓаше од езерото ја сврте целата долина. Долината чадеше, пролет тоа беше...пролет! - Дојди, - ја зеде кај себе тогаш Атанас Иваноски - а штом оздравам лично ќе се пресметам со Раштаков. За вистината, така почна новиот живот на Атанас Иваноски и Родна Стојаноска. Некои од луѓето со крст излегоа во полето за да го излекуваат бериќетот, други пак со пушки и отрови. Акцијата продолжуваше до крај. ГРОБИШТА ВО ПОЛЕТО Откако си отидоа Брдаревите, Ламбевите и Јузеските, стрикото Ноер и другарот Арго Исаилоски, стариот Лем, добриот чичко Лем и тие ѓаволи Лемовите синови, откако си отидоа, најпосле, и Денаи Славе Кузмески, нашите добри учители, откако училиштето остана сосема празно, напуштено, и глуво, откако си отидоа сите, откако редум сите го напуштија Пасквел, тогаш веќе вистински беше неподносливо да се остане во селото. Тоа беше некаде пред пролетта, никогаш нема точно да си спомнам кога всушност беше тоа, зошто вујкото Фром на луѓето што си одеа постојано им довикуваше: еј, зошто не ја дочекувате барем пролетта. Сигурно нешто не беше во ред со времето, штом вујкото Фром така им довикуваше на луѓето. Можеби тој имаше право. Можеби навистина беше некаде пред пролетта, зашто градините сè уште беа црни, молчаливи и тажни. Само понекогаш од онаа страна каде што се протегаше езерото, само понекогаш во приквечерните часови од таа страна доаѓаше некој топол ветар што ги размрдуваше премрзнатите дрвја во градините. Градините крцкаа суво и пискливо, како мразот кога се отцепува, - се чинеше дека при посилен ветар сите ќе испопаѓаат на земјата. Но дрвјата останаа на своите места, освен што така лошо крцкаа наутро и во приквечерините. Сепак, се чинеше дека во градините има повеќе живот отколку низ целото село. Зашто да се остане дома и да се гледа низ прозорец во празните сокаци, о, тоа беше неиздржливо. Зар онаа куќа нема и затворена, со жица по прозорците и вратите, зар онаа куќа можеше да биде куќа на добриот чичко Лем. Не, никогаш не би помислил дека тоа може да биде неговата куќа. Нестварни сега беа сите куќи, тоа не е сон, гробишта беа куќите полни со темница и тишина. Можеби затоа секој ден изутрина далеку, далеку бегавме од сокаците, од куќите и од селото. Секоја изутрина Веселин Славески и Мена Стоилкова, - уште ние тројцата останавме во долината, - секоја изутрина ние тројцата бегавме од селото и се искачувавме на ритчето до малите лојзени 119 огради. Единствено што можевме да чуеме во тие изутрини беше гласот на Голтакот Пумпалоски пропаднатиот народен поет, кој и во тие мигови не престануваше да измислува и да пее. Тој пееше: еј, момчиња, еј млади момчиња, како силни и здрави коњчиња, така пееше пропаднатиот народен поет, потоа не пееше коњчиња, туку ждрепчиња, секоја изутрина тоа го менуваше; го менуваше дури и гласот на песната, а единствено што кај него остана неизменето беа оние негови кафени очи полни со искри и молскавици; тие очи слични на зрели оскоруши. Кога ја слушавме оваа песна ние бегавме, трчавме што побргу да стигнеме на ридот, зашто знаевме дека таа песна, секако, поетот не ја пееше за нас. Со неа тој сигурно ги поздравуваше оние што изминуваа низ реката, што појдуваа од другата страна на градините. Оние што ја напуштаа долината. Секоја изутрина, секој ден откако дојде таа пролет, долу низ полето можеше да се види една тешка црна колона од луѓе како поткастрени црни стебла на дабје како се тркала кон градот. Сосема така личеа луѓето кога се движеа надолу кон полето и градот. Секој ден се забележуваше таа матна кривулеста река од луѓе, о господе, се чинеше дека пошле на погреб. „Го гледате ли вујко Денко“, велеше Веселин Славески покажувајќи со рака кон полето. Не, се разбира, не можевме да го видиме вујкото Денко, ниту кој било друг од луѓето освен што можевме да нагодуваме. Но Веселин секоја изутрина потоа постојано ги повторуваше тие зборови: „Го гледате ли вујкото Денко, тој не сака да си оди“. Не, и тој ништо не гледаше. Зашто вујкото Денко појде една ноќ и никој од долината не го виде кога тој ја напушти. Но тоа, секако, не сакавме да му го речеме на Веселин Славески, а сигурно и тој знаеше за бегството на вујкото... Поубаво беше така да се гледа и да се погодуваат луѓето. Да се измислува. „Ете, сега изминува Ѓорѓи Булески“, шепотеше Мена. „Тој е тринаесеттиот,“ броеше Веселин, а сигурно дотогаш имаа поминато многу повеќе. И, ете, таа пролет, веќе беше пролет, таа пролет, најпосле си отидоа сите. Сите го напуштија селото и сега таму долу во полето беше сосема тивко и сè што можеше да се види тоа беше онаа сивкаво-жолта површина на нивите, далечна, осамена и пуста. Целото поле беше пусто. Само понекогаш во тие приквечерини, мислам, откако луѓето си отидоа и откако полето беше сосема глуво, ете, во тие приквечерини вујкото Фром почна да излегува од селото и полека се упатуваше низ градините до полето. И долго потоа остануваше таму. Понекогаш се задржуваше до доцна ноќ. Можеби и преку ноќите таму остануваше вујкото Фром... 120 „Што бара вујкото Фром низ полето“, еднаш рече Мена, „би сакала да знам што има таму во таа пустелија“. Веселин и јас молчевме испружени на топлата плуска со поглед кон оголеното тело на полето. Навистина не можевме да знаеме што бара секоја приквечерина вујко Фром низ полето. Еден ден, тоа сигурно моравме да го направиме, тој ден Веселин, Мена и јас се спуштивме низ ритчето кон полето, по оние исти патеки каде што одеше вујкото Фром. Не, ништо немаше таму. Сега полето беше уште пооголено и потажно, беше тихо и страшно во полето, мртво. Само повремено нискиот лет на јатата гаврани ја нарушуваше тишината. „Можеби некаде низ полето има мртовец“, рече најпосле Мена, „можеби некој умрел од луѓето што си одеа и сигурно останал заборавен низ полето“, така рече Мена, „зашто од каде би доаѓале толку гаврани низ полето“, рече Мена. И сè додека одевме низ полето Мена непрестајно се крстеше. Но гавраните веќе беа толку ниско над полето, што стануваа поопасни, можеа да ни ги истераат очите. Гавраните како да го следеа нашиот пат, побрлавено слетуваа на земјата пред нас. „Побунети се овие птици“, рече Мена, но на тоа не обраќавме никакво внимание, зашто на другата страна можевме да ја забележиме подгрбавената лика на вујкото Фром. А ветрот што доаѓаше од западната страна, сè повеќе и повеќе ги собираше црните птици над полето, - точно на она место каде што беше вујкото Фром. Тоа беше приквечерина и насекаде наоколу паѓаше големата вечерна сенка на небото. А вујкото Фром сè подалеку и подалеку изминуваше кон полето и се чинеше дека никако не помислува да се врати. „Сигурно нешто не е во ред со вујкото Фром“, рече Мена и почна повторно да го моли добриот бог. „Кутриот вујко Фром“, рече Мена и се прекрсти. Сега и јас се помолив за здравјето на вујкото Фром, зашто вујкото Фром, не, не мислеше дека вујкото Фром не беше вистинскиот вујко, но ние сите така го викавме, зашто вујкото Фром не можеше друго да биде освен тоа, господ да го поживее. „Боже“, рече Мена, „добри боже, што ќе биде со нашиот вујко Фром“. Ветрот стануваше посилен и сега можеше да се види како птиците ги носи од едно место на друго како некое црно брдо да се тркалаше низ небото. Сега бевме поблиску до вујкото Фром. Се забележуваа првите ниви на Баските полиња, о, оние полиња што во првите денови по револуцијата ги будевме со нашата млада крв и секогаш им зборувавме да гласаат за народната власт, да останат со народот, зашто земјата, најдругарски им се објасни, не можеше да биде ненародна и лош елемент. А сега, во приквечерниот мрак, наместо црвените знамиња низ Баските полиња можеа 121 да се видат само неколку мали крстови расфрлани насекаде наоколу. Некој направил гробишта среде полето. Мена, Веселин и јас застанавме како закопани на своите места, не можевме да направиме ниту чекор понапред и сигурно да не ни беа здрвени нозете ништо не ќе можеше да нè задржи од трчање назад кон селото. Но ниту Мена, ниту Веселин, ниту јас, о, господе, никој од нас не можевме да се одлепиме од земјата, таа како да нè голташе, како да нè привлекуваше кон тие гробишта. Стоевме пред тие малечки грозни крстови без здив, без збор. А можеби стравот доаѓаше и од тој растурен ветар и птиците што кружеа наоколу гракајќи како мрднати. И сигурно долго ќе останевме така скаменети на тоа место ако не го чуевме длабокото поткашлување на вујкото Фром. Тој минуваше точно низ средината на гробиштата. Се враќаше. Тогаш ѓаволски брзо се свртивме и побегнавме назад во селото. Целиот пат непрестајно трчавме. Долго потоа ништо не зборувавме за оние гробишта. Сигурно сè уште се плашевме да си спомниме за таа приквечерна слика во полето. А овде, на ридот, сред разлистаните лозја, среде светлите и топли млади лисја веќе не сакавме да си приспомнуваме за такви работи. Потоа за сите тие денови не рековме веќе ниту збор за полето и за овие гробишта. Може да се рече дека зборувавме дури за весели и среќни работи. А Мена понекогаш зборуваше и чудно. Но тоа беше убаво и ние сите сакавме тоа да го слушаме. Затоа и не се смеевме кога таа ќе прашаше за нешто за кое воопшто не требаше да праша. „Еј, момчиња“, рече еднаш Мена, тој ден таа изгледаше ѓаволски убава, нејзините очи беа чисти и светли, ох, толку беа чисти и светли, вие тоа веќе можете да го знаете, зашто сигурно сте виделе такви очи на млади години, а усните ѝ беа сочни и толку сцрвенети, потсеќаваа на некој сладок, многу сладок плод, но таков плод мислам не растеше во нашите градини и сигурно поради тоа не можеше да си спомнам на неговото име, но и тоа не беше сè. Мена тој ден вистински беше убава и зборуваше чудно: „Еј, момчиња“, повтори таа, гласот ѝ беше поинаков, потопол, по ѓаволите потопол, сакав да речам дека беше сличен на ветрот, тој ветар што доаѓаше од езерото и точно со таков глас таа рече: „Еј, момчиња, си спомнувате ли на Диневиот син, на Ное Динески“. Навистина убаво изгледаше Мена тој ден, иако толку глупаво зборуваше. Како можевме толку бргу да го заборавиме Ное Динев, тој мал враг со дамчесто лице. Вујкото Фром еднаш раскажуваше дека Ное Динев не се родил со такво лице, но кога бил на шест недели, фатила страшна болест од што пцовисале сите коњи и волови и сто и единаесет деца умреле во долината. А на Ное му умрела мајка му и само лицето му останало така грдо. Но, не Ное немаше грдо лице, тоа беше добро лице, секогаш насмеано, целиот свет беше негов. Така изгледаше тој проклет мангуп Ное Динески. Беше тој добар другар, би можел да се 122 заколнам во сè за Ноета. Навистина, како можевме да го заборавиме тој мал дамчест Ное Динески. „Еј, момчиња“, сè уште подзинуваше Мена одлепувајќи ги своите меки усни како да ѝ беа залепени, „си спомнувате ли за Ное, оној скакулецот Ное“, рече таа со насмеани очи, со насмеано лице, целата таа беше насмеана, среќна, а и гласот ѝ се смееше кога зборуваше за тоа. „Ное Динески“, рече таа поткаснувајќи си ги усните, „мислам кога си одеа Диневите, оној ден, онаа изутрина дојде под мојот прозорец Ное Динески. Знаете ли што ми рече тогаш тој Ное... Рече, ох мислам дека беше поулавен тој Ное, рече - Мена, ако ме чекаш јас ќе се вратам. Се колнам дека ќе се вратам, рече и со солзи во очите побегна тој Ное“. „Се бакнавте ли со Ное Динески“, прашаше Веселин мазнејќи го расплаканото стебленце на лозата пред себе. Мена ја стави својата дланка на усните и сè уште со оној насмев што лебдеше на нејзиното лице се замисли. „Дали ме бакна“, мрмореше Мена премислувајќи се цел еден час. „Дали ме бакна, господе“, Мена никако не можеше да се присети. Најпосле рече: „Мислам дека не се бакнавме“, рече таа, „мислам дека не го сторивме тоа“. „Ное Динески беше заљубен во тебе“, рече Веселин упорно гледајќи во лозата пред себе. - „сигурно дошол да те бакне“. „Господе“, рече Мена, „зошто молчел“, така рече Мена и уште посилно си ги поткаса усните и тие беа толку црвени, што се чинеше како да ѝ беа облеани со топла крв. „Сигурно бил многу заљубен“, рече Веселин, „затоа молчел“. „Си бил ли ти заљубен Веселине“, тогаш рече Мена и се сврти кон него, „беше ли ти заљубен во некое од нашите девојчиња“, упорно прашаше Мена гледајќи право во неговите очи. Тој пред да одговори, сосема легна на земјата, се испружи меѓу малите лојзени пенушки и загледувајќи се кон полето, некаде далеку кон полето, сосема тивко прошепоте: „Еднаш бев заљубен“, рече тој глас што потсеќаваше на оној глас што излегуваше од Менините гради. „Бев еднаш заљубен“, шепна за себе тивко, сосема тивко како тоа да било одамна, којзнае колку одамна. „Еј, Веселине“, тогаш повторно го навика Мена, испружувајќи се веднаш до него, со гради на земјата и исто така загледана некаде далеку кон полето. „Еј, момче“, прошепоте таа, „како изгледаат заљубените“. 123 Веселин сега се исправи на подлактиците и, земајќи го своето долгунесто, бледо лице во своите слаби дланки, замислено ја заниша главата. Потоа се загледа кон реката и насмевнувајќи се со мака нешто неразбирливо шепна, толку тивко што никој не можеше да го чуе. „Зборувај, Веселине“, рече Мена, „сакам да знам како изгледаат заљубените.“ „Тоа е тешко да се зборува“, рече тој, „тоа е проклето да се зборува“, се бранеше тој. „Јас ништо не можам да речам за тоа, сосема ништо особено кога дува овој ветар. Овој источен ветар“, рече тој, а со рака покажуваше на запад. „Не, ништо не можам да знам кога дува овој ветар“, рече спуштајќи ја главата кон земјата „Источниот ветар ми ја исполнува главата со бучотија“, рече тој сè така упорно покажувајќи на запад. „Тоа не е источен ветар“, се спротиви Мена. „Тоа е северен ветар“, рече таа, „дува од северната страна“, така рече Мена, а со рака покажуваше на југ. „Не“, рече Веселин, „тоа не може да биде северен ветар. Како може да биде северниот ветар толку топол. Тоа е само источен ветар“, рече сè така упорно покажувајќи кон западните планини. „Кажи ти, Леме“, молеше Мена, „кажи ти каков е овој ветар“. „Не е овој ветар ниту источен ниту северен“, реков, „овој ветар е западен“, така реков покажувајќи кон јужна страна на долината. „Сигурно тоа е западен ветар“, реков мавтајќи со рака кон таа страна, „зар не гледате дека дува од западните планини“. „Да“, рече Мена. „Тоа е тој ветар западен“. Веселин и јас повторно ги нишнавме главите, иако не бевме сосема сигурни, всушност, каков ветар беше тој. Потоа веќе никогаш не зборувавме за слични работи, никогаш повеќе. Сега повторно полето беше пред нас. Огромно како некое црно трупиште, неразбирливо и страшно, со гаврани и гробишт. Можеби затоа секојдневно измислувавме секакви глупости, а можеби и заради пролетта, но се чинеше дека полето веќе беше влегло во нашите очи, во нашите срца. Иако сосема точно не ја знаевме таа проклета причина што нè сврза со полето, тоа сепак беше во нас и ние тешко можевме да се ослободиме од него. Дали тоа беше заради онаа црна врвица од пролетта кога си одеа луѓето, којзнае навистина што беше тоа, а можеби тоа беше и заради она секојдневно приквечерно навраќање на вујкото Фром, навистина можеби заради тоа беше, но никогаш не бевме сигурни со што тоа пусто поле не измамуваше. Одвај чекавме повторно да слеземе во полето. 124 „Еј, момчиња, гледајте“, нè тргна избезумениот глас на Мена, таков ѝ беше и погледот, „еј, момчиња“, - повтори таа покажувајќи кон полето, „и стрикото Денко Вецески оди исто така како вујкото Фром. И со стрикото Денко не е нешто во ред“. Тој ден, таа приквечерина низ полето можеа да се видат двајца старци - вујко Фром и стрикото Денко Вецески. Едниот на едната, а другиот на другата страна од полето. Веќе неколку часа потоа, проклет да бидам, ако низ полето не можеа да се видат сите старци од селото. Сите старци, како по некој договор, излегуваа од селото и полека, полека слегува кон полето, слични како оние раскоштравени гаврани над гробиштата, сега тие не беа над полето, но старците сосема прилегаа на нив и можеа да се видат насекаде по угарите. И секој како да си избрал по една патека во полето. И одеше сам. Секој подалеку еден од друг, прикрепувајќи се на своето дреново стапче или држејќи ги рацете одзади. Секоја приквечерина, измеруваа нешто со чекори по нивите, потоа ќе застанеа подолго на едно место, клекнуваа над земјата, сигурно ги пронаоѓаа межниците, цртаа нешто со своите стапчиња О, тие правеа навистина неможни и чудни работи. Врашки неразбирливи стануваа старците и полето. Тогаш решивме повторно да слеземе во полето. Зошто во селото веќе никого немаше. Во селото немаше ниту жива душа, освен старците, другарот Бедрија и Бедриевата жена. Но таа беше трудна, секако, последната трудна, господ да ја благослови. Ние не ја сакавме Бедриевата жена, зашто таа не сакаше да роди во селото и секогаш го проколнуваше: „Зошто не доаѓа еден оган“, зборуваше Бедриевата жена „еден оган и сè да изгори. Кутриот мој Бедрија“, цимкаше жената, „сакам да појдам, сакам да појдеме одовде, зашто ако останам, ќе умрам. Не сакам да родам во оваа пустелија“, така зборуваше Бедриевата жена. Братучед Бедрија немоќно го вртеше својот дебел јунест врат и постојано мрмореше: „Јас, жено, овде сум се родил и овде коски ќе оставам“, така зборуваше братучедот, коњот Бедрија, - братучедот Бедрија го викавме коњ, иако личеше на јуне, сите така го викавме, зашто беше кроток како коњ и исто така силен како коњ. Но и братучедот Бедрија набргу попушти, ја измени ликата. „Ангелче мое“, тој така ја нарекуваше својата жена, „ангелче“, повторуваше тој, „ние сите тука сме се родиле, толку живот се живеело овде.“ Бедриевата жена слушаше и липаше, а братучедот Бедрија никако не поднесуваше солзи и знаевме или тој ќе почне со неа заедно да плаче, тоа го правеше братучедот почесто заедно со својата жена, или конечно и тој ќе појде од селото. И ете тој ден, тој ден кога Мена талку заносно ја откриваше својата љубов, точно тој ден и братучедот Бедрија си појде од долината. Ох, да го видевте само коњот Бедрија како уморно, како 125 тешко чекореше низ оној пат во полето. Бедриевата жена одеше исто така со мака, можеби затоа што беше трудна, одеше, а се чинеше дека ќе се ничкоса и сигурно затоа непрестајно викаше по својот маж. А можеби и не можеше веќе да ги слуша нашите проклети дофрлувања што ја следеа по патот. Најпосле, Бедриевата жена се расплака и тешко рече: „Одете си, момчиња, одете добри момчиња“, но ниту Веселин, ниту Мена, ниту јас сакавме за тоа да чуеме. Ѝ ги подадовме јазиците в лице на Бедриевата жена. Целиот наш бес го истуривме на добрата Бедриева жена. И братучедот Бедрија сега беше лут на неа и за целото време не се обѕрна, се чинеше дека воопшто не ја слуша; требаше да појдат по другиот пат, по оној пат што се одделуваше од полето и што водеше кон градот, но братучедот Бедрија се врати и со оние исти тромави чекори се упати кон нас. Сега веќе и Бедриевата жена не викаше, не плачеше, солзите сами ѝ се тркалаа низ образите, и таа сега сигурно не плачеше од нашата будалеста навреда. Добриот Бедрија ни пријде сосема блиску, ги подигна своите големи и зелени очи, потоа ја подаде својата црна рака и сосема тивко прошепоте: „Збогум пријатели, така било пишано“, рече одвај со солзи. „Та сите си појдоа“, тогаш се јави Веселин, „сите си појдоа, братучед, и ти требаше да појдеш“, Веселин сепак знаеше што да рече, па неговиот татко беше стар одборник и тој добро знаеше да зборува, исто како него. „Требаше и ти да појдеш“, повтори Веселин, земајќи го за рака. Братучедот Бедртија, помирен и тажен, зачекори по оној пат што водеше кон градот. Ист како коњ. Беше тоа едно од оние попладниња при крајот на пролетта, кога сè наоколу мириса на запалена трева, а сонцето сосема ниско паѓа над земјата. Старците сè уште ги немаше низ полето, тие ја чекаа приквечерината. Приквечерината беше нивна. „Како би било да појдеме кај оние гробишта“, рече Веселин, „јас би сакал да појдеме таму“. Којзае зошто ние сите сакавме да појдеме таму крај тие гробишта во полето. Одевме полека и молчевме. Мена повторно почна да се моли на бога, почна да пее некоја црковна песна. А кога стигнавме до она место, уште од подалеку Веселин и јас почнавме да се смееме гласно и весело. Тоа ја навреди Мена. „Зошто се смеете“, рече таа. Но ние продолжувавме да се смееме. „Знам“, рече таа, „вие со мене се смеете“. „Не“, рече Веселин, „не се смееме со тебе, се смееме со сите. Тоа не се никакви гробишта“. Не, навистина тоа не беа никакви гробишта во полето. И немаше никакви крстови. Тоа беа само некакви штички испокачени низ угарите и 126 испишани со катран од волска кола. На првата пишуваше: НИВА АНДРЕЈА СЕКУЛОСКИ ОД 5 ХЕКТАРИ СЕ ПРОДАВА. Потоа Мена Стоилкова читаше: ТРАЈАН ВЕЛЈАНОСКИ СЕ ПРОДАВА ЕВТИНО. „Колку евтино“, рече Веселин со сосема сериозен глас. „Пет хектари“, рече Мена, „толку евтино“. „Ништо не е тоа“, рече Веселин, „ќе купам јас поскапа нива“. „Да“, рече Мена, „ќе купиме поскапа нива.“ ПЛОДНА НИВА СЕ ПРОДАВА ОД МАКА СЕКУЛЕ ЈАНКУЛОСКИ ПРАВИ МНОГУ ЧИСТ ЛЕБ. „Многу чист леб, по ѓаволите“, рече Веселин и се загледа наоколу во нивата. Тоа беше една сива, тажна површина покриена со полска осотка. Нивата беше неорана, сигурно од поодамна „Каков ми е овој леб“. рече Веселин и плукна исто како неговиот татко кога беше одборник. „Не“, рече Мена, „ќе појдеме понатаму и ќе најдеме поубав леб.“ СЕ ПРОДАВА ДАНЕ ДОНЕСКИ МЛАДИНСКИ РАКОВОДИТЕЛ ЦЕНА НАРОДНА ВО ГОТОВО. Мена тоа не го читаше на глас, ниту Веселин, а и јас тоа не го изустив на глас. Го прочитавме овој натпис брзо и уште побрзо сакавме да изминеме. Но потоа Мена се врати и ја искорна таа штичка на која пишуваше Дане Донески младински раководител, ја зафуче најсилно што можеше, ја исфрли далеку во полето. Знаевме ние зошто сето тоа го прави Мена. Тој Дане ја излага Менината сестра и ја однесе во градот. Потоа, се разбира, се разделиле, тој ѓавол другарот Дане станал враг, а Менината сестра кафеанска. Ете затоа Мена толку силно ја исфрли таа штичка. И потоа долго не се помрдна од тоа место. Којзнае за што сè тогаш мислеше Мена. И долго не се помрднуваше од своето место. Најпосле, Веселин пријде до неа и бришејќи ѝ ги солзите со својата слаба рака, сосема тивко ѝ прошепоте: „Сите овие проклети крстови ќе ги искорнеме“, рече Веселин, „сите до еден“. „Да“, реков јас, „сите овие крстови ќе ги снема од полето“. „Ќе доаѓаме секој ден сè додека не ги уништиме“, така рече Веселин, „секој ден ќе доаѓаме за да ги искорнеме“. „И ќе ги запалиме“, прошепоте Мена, „сите ќе ги запалиме“. „Да“, рековме ние, Веселин и јас, „ќе ги запалиме сите“. 127 Потоа секој ден доаѓавме во полето и ги уривавме тие проклети штички што во приквечерно време личеа на крстови, што измамуваа како гробишта, ги рушевме и ги палевме по угарите целата таа пролет. Но, веќе беше крај на пролетта и потоа дојдоа летните пожари. Од ридот се чинеше како полето и земјата да изгоруваа. Небото беше матно. Огновите само што почнаа да се појавуваат. Старците, се чинеше, не го забележуваа тој оган. Тие, како и порано, како по некој договор, излегуваа од селото и полека, полека слегуваа кон полето, слични како раскоштравените гаврани над гробиштата, се распрскуваа насекаде по нивјето. И секој како да си избрал по една патека во полето. Секој беше сам. Подалеку еден од друг, прикрепен за своето дреново стапче или држејќи ги рацете одзади, скршени. Измеруваа нешто со чекори по нивјето, потоа подолго ќе застанеа на едно место, се спуштаа на земјата, рошкаа со стапчињата, можеби ги бараат межниците... Старците правеа неможни и чудни работи. Неразбирливи станаа старците и полето. Пламен. Сенки. РАБИ БОЖЈИ ПАСКВЕЛСКИ - Прилог кон „Пасквелија“ - Племето на Исус Христос, синот на Давида, Аврамов син. Аврам го роди Исака. А Исак го роди Јакова. А Јаков го роди Јуда и браќата негови... .................................................................................... А раѓањето на Исус Христос беше вака: кога Марија, неговата мајка, била побарана за Јосифа, а уште додека не биле зближени, се открило оти таа била трудна од Светиот дух... и така потоа до наше и ваше време... За најстар род се сметаше родот Баракоски. Од нив малку останаа, им се сотре семето. Се споменува името на некој многу умен и учен Барак, Иљо Барак. Како него друг учен и умен немало ни во Битола. Исчезнал, го снемало. Дали го стопиле Грците, дали на робија го одвеле, дали по мориња пошол, други земји да бара, - ништо не се знае. А потоа идеа Вретовци. Од Вретовци Косте, Илко, Кроне, Глигор и Златана Вретоска. Од Костета Цветко, Тоде, Агатија, Евда и Бистра. Косте беше голем домаќин, прочуен газда. Волови, коњи, овци, вино, ракија, жито, и за дома и за продавање, - со сè беше полна Костевата куќа. Неслогата со синовите му ја растури куќата, се осиромаши Костевата куќа. Таткото Косте се откажа од синот Цветко, овој му беше првенка, машко. Син. Никој не може да ги помири таткото и синот. Иста крв. Помалиот Тоде замина за Австралија. Таму сега овци пасел. Од Глигора беа Норка, Номче, Ѓорѓија и Вера. Глигор не знае да украде, не 128 знае да измами, не фрла збор кај годе, - ама тешко тој што ќе го укради, тешко тој што ќе го измами, тешко на тој што не ќе му поверува на зборот. Златана Вретоска, беше снаа Вретоска, ама затоа што од најрани години беше сама, вдовица, родот ја прими и за снаа и за брат. Имаше три деца - Сребра, Бранко и Ристо. Бранко беше партизан, го убија на сремски фронт. Златана Вретоска првпат во животот излезе од селото. Од куќи. За да го бара Бранко. Тргна преку Петринска Планина, дојде во Ресен, од Ресен со кираџии во Битола и оттука во Скопје, од Скопје во Србија, во Срем, на фронт. Ќе ја убиеле еднаш нашите, еднаш другите. Во едно поле, рамничиште, пусто, во едно трапче го пронашла Бранка. Лежел на плеќи, очите му биле отворени, гледал кон небото, не да речеш како мртов, ами како жив гледал, гледал право во небото. Имал пуштено мустачиња, лицето му било многу убаво. Градите му биле изудирани, полни со петокраки, со штиковите што му ги правеле. Ранет го нашле, тука во трапчето. Не се врати додека не го донесе Бранко. Го закопа во татковиот гроб. Тогаш прв говор се одржа на гробишта. Слава му! Цело село беше на гробишта. Умре и тетка Златана, пред една година. Ја закопаа во истиот гроб. Од Златана уште остана помалиот син, другарот Ристо Вретоски. Другарот Ристо ги изучува четирите светски јазици, самоук, и пишува песни. Шета низ градините, патува низ градовите, појде и на море, оди и низ планината и измислува песни. Сите му се посветени на Бранко. Песните ги пишува на неколку јазици - на германски, на руски, на српски и бугарски. Македонските не се за Бранко, тие се љубовни. И за морето. Од Илка Вретов беа сите момички. Шест - седум, сите чесни и домаќинки. Кроне се исели, си отиде в град. Од Ивана беа Стојко, Јордан и други. Вретоскиот род се смета за најинаетчиски во целиот свет. Ама сите беа вредни, работници и од збор. Плукнатото не го лижеа. Од сојот Вретоски малку поинаетчии беа Шокароските. Овој беше голем сој, прочуен род. Еден од нив беше поп, поп Алексо. Од него Стамен, Гластон и Ратка. Од Стамена Бранко, Руска, Љупка и Ѓорѓи. Стамен беше нашиот прв учител, селанец. Тукашен. Куќата Стамено беше една во сите куќи, малку охриѓани имаше што живееја како во оваа куќа што се живееше. Жената му беше Чехиња и се викаше Ангелина. Не знаеше да колне и да се кара. Сите ѝ се чудеа каква жена е таква, чудна. И тие се иселија, се растури и куќата Стамено. Имаше еден Ламбе Шокароски. Трговец човек, со магаза. Кога ќе го испиевме виното, купувавме од него со ѓумови, со котли, по ноќе, за да не нè гледаат. Ние имавме многу вино и пак купувавме, сите ни се смееја. Ламбе голем мајтап си правеше со луѓето, ама и тие со него. Секогаш се подбиваше, а кога му извршија конфискација почнал да туфка. Туфкал, ама ниту еден лош збор не рекол за револуцијата. Тој беше паметен. Од него беше Јордан и овој стана прв доктор на науките. Агроном, сврзан човек. Остана пријател со луѓето. И Ламбеските се иселија. И уште еден род, родот 129 на Настејчините бил најстар. Најстар и најпрочуен во околијата. Две илјади кози држеле, петнаесет козари, какви убави кучиња имале, - голем тоа бил род. Богат. Куќа нивна правена за шесмина браќа, со шест плевни и кошари. Од нив, од сиот род Настејчин, остана уште Пане Настејчин. И него како господ не го израдува, како срцето му го изгоре, тутуноса, - не остана веќе никој, никој од родот на Настејчините. Пане по цел ден седи на плуската, оттука се гледаат крепостите на цар Самоил и сето езеро. Нему плуската му е помила од дома. Од газдите најпрочуен беше Јанаки Крлески. Во неговата куќа имаше од тишка млеко. Жито од неколку години, ракија од неколку години, вино од неколку години, секогаш имаше ланска пастрма, сирење од три години, ореви, лешници, кромид, пипер, маст од неколку години, дрва оломнански гореше, шајаци од своја волна носеше, - немаше нешто што нема во Јанакиевата куќа. И жена му Лулка беше домаќинка, за сè си имаше клуч. Еден таа, еден Јанаки. Толку беа, имаа ред во животот. А за најголем сој се сметаше сојот Шапкароски. Никој не можеше да го доброи и да знае кој од кого е и како е, многу ги имаше. На секој празник некој од Шапкароските ќе се степаше, тешко на оние што се биеја со Шапкароските. Тие први ја почнуваа и предизборната кампања за народни пратеници и месни одборници. Беа воденичари. Сиромаси, чесни. Најпрочуен беше Насте Шапкар со синовите. Се занимаваа и со препродавање на коњи, туку се изрезилија. Братот продава, другиот брат купува, го излажува таткото, му го препродава на таткото, таткото ја бере чаршијата, ќе се најде купувач за коњот, се помируваат. До идниот пазарен ден, до нова купопродажба. Едниот од нив стана одборник за четири години, Климе Шапкар. Имаше еден пак од Ламбета Шапкара, Крсте Шапкар, стана претседател на месниот народен одбор. Што ќе речеше Крчо, речено беше, тоа ти беше власт. Од Шапкарското племе се одделуваше Андон со синовите Јонче и Иљо. Овие беа многу заљубени и заблудени во науката и исто така станаа доктори. Инаетчиски беше и овој род, Шапкароскиот. Треба да се каже дека и овој беше стар род, прочуен. Од маалците најискри беа рекомаалците. Рекомаалците живееја крај реката и долу во градините. Пејчиноските, Коле, Раде, Фроса и стариот Климе Пејчин. Првпат видов мртовец кога умре стариот Климе Пејчин. Го носеа од под нашата куќа. Гледав низ прозорец, беше бел како варосан. Во бавчите имаше полно цут од черешните. Леташе во небото, можеби тоа е душата, рече некое од децата. Пејчиноските беа многу сиромаси и секогаш гладни. Стариот Климе беше ѕидар, печалбар. До нив живееја Ристеските. Томе со синовите Крсте, Кире, Коста и ќерките Ратка и Весела. И Томе беше аргат, измачен. Одвај леб се најадуваа. А потоа Пердулоските Ставре, Јордан, Ламбе, Коле, Ѓорѓија, Кире и Ристо. Коческите Стојан и Иван. 130 Стојан беше воденичар, Иван аргат. Умре на четириесет и две години. Од работа на дрва Петрино, грмело-врнело, од дрва - на работа. Се исуши. Сакаше да биде домаќин, газда, со крената глава да оди на поткован коњ да јава, мегданџија беше Иван. Како што дошол од дрва, му се прилошило и часкум умрел. Само што се свртеле луѓето, никому ни на ум не му паднало. Како свеќа згаснал. Ѓоршевците ни беа први комшии и беа: Стојан, Јонче, Ефтим, Ѓорче, Тодор, Ристо, Смиле, Сандре, Томе, Климе, Ѓорѓи, Веса, Јорда, Крстинка и уште многу ги имаше. Сите чекаа на еден нужник. Одвај чекавме да падне дожд, да потечат сокаците. Најтешко беше во сушните години, кога капка не капнуваше. Тогаш доаѓаа уште поголеми и поцрни муви. Тие муви, велеа, доаѓале од далеку. Умре едно дете од Талија Ѓоршеска. Тодор Ѓоршески падна тешко болен, на гради. По нужникот беше фурната Ѓоршешоа. О, како ѓаволски едно време се зајадовме со тетинот Стојан Горшески. Не нè пушташе низ сокакот на чешма, требаше да вртиме за вода. Кога немаше вода во селото, одевме на Пумпало изворче, цел еден саат пат. Тука живееја и Трпоските, стариот Зарко, Вангел, Сандре, и Стефанче. Умре на дваесет и осум години, во пролетно време, во бавчулето над Чингоските. Секакво цвеќе имаше во трпоското бавчуле. Најубаво беше наутро, кога сонцето ќе се појавеше, гледаш и чувствуваш како небото да дошло на земјата, се соединило со неа, сè станало едно, убаво, чудесно и смрт. Се иселија и Трпкоските, таму веќе не живее ниту еден Трпоски. Тука беа и Кузманоските Милан, Крсте, Стамен и Стариот Шибак. Нив уште ги презиваа Шибаковци и Николовци. Имаа три презимиња Стамен беше голем борец и ранет беше во борбата. Никогаш не сакаше да зборува за тоа, никогаш не се пожали. Умре пред две години, 65. во летото. Сите се чудеа како умре толку млад, толку рано. На погребот беше цело село. Грдо, без ред, пустелиски, никој не веруваше. Го закопавме. Од Плосковците беа Димко, Иљо, Ѓорѓија, Номче, Роза, Ефка и Славка. Плоскоските имаа еден чуден табиет, ја мразеа куќата. Седењето в куќи. Нека беше зима, нека беше есен, дождови, пролет, лето, тие никако не се прибираа в куќи. Сè некаде скитаа. По бавчите, низ селото, секој ден одеа во градот, - стариот Димко знаеше чудесни приказни за Стамбол, за Дарданелите. За водите, за морињата, за океаните. Секогаш ни кажуваше и се чинеше како тој час да се враќаше од пат. Толку му завидувавме на неговите патувања. „Целиот живот е пат, будали“ им говореше на тие што го лутеа, што го прекоруваа за неговото безделништво. Такви беа и синовите и ќерките, сите сеедно одеа-идеа, најпосле им падна и куќата. Пред тоа умре Славка, имаше осумнаесет години. Зад нив беа Шибакоските Ѓорѓија, Ладе, Климе, Нелко и Спасе. Нелко беше силен и чесен земјоделец. И Шибакоските се иселија. Тушкалоските, стариот Тушкал, син му Љубе и другарот Димитрија што одеше по улиците и командуваше по воздух. Тука беа и другите Николовци, 131 стариот Крико Николов со синовите Кирил и Сандре. Овој беше најсилен во селото и најгладен. Со бротче пребега во Албанија. За сиве години бил на робија. Брдароските Јонче, Климе и Коле. Китаноските Стојан со Донка и ќерките Елица и Цанка. Имаа и еден син Номче. Ламбе Китаноски беше дури долу во бавчите. Китаноските бавчи беа најубави од сите бавчи во долината. Во пролет се чинеше тука се раѓа првата пеперуга, првиот цвет, првата пчела, таму имаше висока трева, лопатки и бозинки зад кои момичињата кришно си ги гледаа нозете кревајќи си ги долгите фустанчиња од груб шајак, и понекогаш си ѕиркаа во градите. Потоа плетеа венчиња од потполесок, си ги редеа на глава, ги фрлаа шамиите и под нив како златна вода заробена гргнуваше долга, светла коса Тогаш беше тешко да се препознаат веднаш нашите момичиња, личеа на пеперуги, на цвет, на самовили, одеа мижејќи, мрмореа некои неразбирливи зборови. Веднаш тука беа и Кевереските бавчи. Тетин Номче Кеверески, Шана, баба Таса, Ѓорѓи, Љуба и Стојанче. Тетин Номче беше орач. Еден вол купи, друг пцовисај. Цел живот тоа работеше. Понекогаш позајмуваше еден вол за на орање. Братучедот Ѓорѓи Кеверески, не бевме никаков род, не учеше да пукаме со бомби и пиштоли. Ловевме гаврани и мачки и на нив стрелавме. Ги врзувавме на гранките од јаболкниците во кевереската бавча и стрелавме. Еден пиштол се продаваше за дваесет лева, пет кила волна, сирење и уште нешто по спогодба. Скапа беше купувачката на еден пиштол, најчесто се биевме со камења. Се биевме со сите маали. Со горномалци, со видомалци и долномалци. Сите удираа на нас. Понекогаш биењето со камења траеше по неколку дена, се ловевме. Напаѓавме во групи од по десетина деца. Нè водеше најсилниот и најстариот. Понекогаш се биевме на многу блиски растојанија, се приближувавме по десет-петнаесет метра до „непријателите“. На главите имавме железни капи од првата војна, француски, бугарски, секакви. Од фронтот на Томорос. Биењето со камења траеше до расцепувањето на главата на Александар Македонски - Ацо од Шиковци. Тогаш бевме пред пораз, ќе не убиеја во пејчиноските јасичиња, немавме доволно камења, бевме опколени, - ни помогнаа постарите. Победивме. Потоа беа Ноческите - Бугакоските, и тие со две презимиња, стариот Јаким Бугак со синовите Ѓорѓи, Благојче, Трајан и Андон. Сите беа вредни, ама никој од нив не можеше да се мери со најмалиот брат, со Андон. Овој ноќе легна в постела само на свадбата, кога се женеше. По цела ноќ лута низ полето, низ лозјата и бавчите. Луѓето го викаа ноќна птица. Стана голем домаќин, газда, во неговата куќа имаше секакво жито, најубаво грозје, јаболка, ореви, - имаше и такви плодови што не се раѓаа во нашето поле, во нашите градини. Од Ресенско имаше кај него јаболка и круши, од Струшко бостан и пиперки, од Битолско компир. Побрз коњ од неговиот немаше во околијата, влакното му светеше. 132 Најстари рекомаалци беа Чингоските, ама и тоа не се знаеше, зашто некој поп Чинго од Ресенско ги имаше засрамено и не се кажуваа токму. Поп Чинго од Ресенско дошол за да попува, бидејќи поп немале како што си е од бога, туку почнал со жените да се плетка. Имал силен и убав глас. Жените и в олтар ги затворал, толку не се плашел од бога. Ама бог не е мачка наеднаш да драпне, го оставил така три години. На трите години и нему му отпеале. На сам ден велигден, на гости, при чест, на слава со вино го отруле. Едни пак кажуваат во олтарот умрел, се мачел многу. Оттогаш Чинговци осиромашиле, станале варџии, со камен и оган да се прехрануваат. Многу горчлив леб. Тоа било како казна божја. И беа од Ѓорѓија Чинго Димко, Борис, Ленка и Ристо. Од Јакима Чинго Симон, Томе, Благојче, Санта, Флора, Спасија, Маре, Кате, Устијанко, каде живи каде умрени девет од баба Ангелина, осум од баба Софка. Од Симона Димче, Глигор, Ружа, Гластон. Од Димчета Танаско, Драгица и Евда. Од Глигора Зора и Ленче. Од Благојчета Ристо, Тоде, Боре, Нада, Љупка, Јорда. Од Ристо Александар и Ване. Од Тоде Сашо. Од Томета и Верга Цвета, Никола, Живко, Иљо, Ѓорѓи и Весела. Од Цвета Ангеле и Виолета Латкоски, од Никола Лидија и Љупчо, од Иљо Томе. Од Димка Чинго Благојче, Јонче, Томе, Цара и Веса. Јонче стана доктор на биолошките науки. Него од сите учени во селото најмногу го ценеа и сакаа. И тој пееше убаво, говореа се истерал на попот. Од Бориса Крсте, Јордан, Бистра, Слобода и Трајка. Од Ристо Чинго, што некои го викаа Сарајц, беа Ѓорѓи, Кирил, Воскра и Милка. Овие беа највесели луѓе во долината. Тетка Флора, иако беа сиромаси, знаеше да живее по „белградски“. Во нивна куќа сè беше слатко. Сите им идеа, на сите им одеа. На визита тие почнуваа да одат уште рано пладне за да стигнат во сите куќи. Веселбата и кејфот никогаш не ги напушташе. Чингоските повеќе останаа во градините, пак се направија повеќе куќи како некогаш. Во маалото уште живеел Алексо Ристев со синовите Косте, Ламбе, Диме, Томе и Иван. Ги имаше уште. Ама од сите Ристевци и мажи и жени најмногу се истакна другарката Ламбејца Ристеска како прв претседател на Афежето во Пасквелија „Пусти, им велеше на жените, живеете како смет! Сега е време да се видите, борбата е на наша страна.“ Другарката Ламбејца Ристеска лоша сетнина имала. Син ѝ Димче, помалиот, Лошотиштето, за едно јајце што зела од неговиот кокошарник со тупаници по глава ја отепа. Сета народија ја исплака Ламбејца Ристеска, како неа друга немаше ни во власта, ни во домаќинлукот, а можеше и фудбал да игра. Првиот женски натпревар беше во нејзина организација. О, колку ветар, колку фудбал, свилени гаќички од Унра, на слабите женски нозе тешки англиски кондури, о колку трчање, плеткање и убиство. Робија. Од маалците беа и Балоските. Ги биеше лош глас за цицилак. И беа од Ангелета Славе и Иљо, од Колета 133 Климе, Ратка и Воскра Од Колета Ангелче, Гула и Љубомир. До нив живееја Меческите. Славе и Аргил Мечески. Од Славета Илче и Борче. Илче уште од дете беше само по планина со овците. Како што спиел по планина, по камења; на снег, на петнаесет години му скапаа нозете. Нагазил, говореа, нему му течеа нозете. Еднаш го видов на рогозина под оревот Кочески, кај воденицата, близу јазот. Неподвижен, очите му беа како што му ги знаев од порано, му светеа како оган, црни беа, а светеа, пламтеа. На рогозината се береа многу муви, момичиња го вардеа од мувите. Сакаше да му донесам унапов цвет, унапите беа прецутени. По некое време умре. Таа година и сонцето се изгуби. Гледавме од Кеверските бавчи. Камбаната многу полека и долго ѕвонеше кога го закопуваа. Беше темно кон пладне, се изгуби сонцето. Некои од децата испопаѓаа на земјата, не можеа да гледаат. Ги имаше фатено треска. Кочевци ни беа на граница со средномаалците и Коческите беа најсиромаси од сите во селото. Со денови леб не видуваа. А од нив беа - децата на тетка Благуна, Сандре, Стојан, Коле и Климе. Климета го викавме Русија, зашто беше многу јак и гладен. Израстеа како слуги и калфи, по туѓи куќи, по туѓа стока и имоти. Сега се сите во Скопје како стручњаци, изучија. Во родот Кочески и за сето село најпозната беше бајачката Василка Коческа. Многу знаеше да бае, да гледа, жарче во вода да згасне, од волк заб да ти пришие, тревче од нејзина молитва под перниче да си ставиш, што ќе ти е гробот во Свети Ном, веднаш секаква немога, мака ќе мине. Едно само ја мачеше низ целиот живот - синовите во голема неслога ѝ живееја. Еден со друг туку се јадеа, туку се тужеа како најголеми душмани. И најпосле во маалото ни беа двете раби божји Марија и Ликирка Лиотоски. Тие со никого не живееја, ниту во куќа влегуваа, ниту во своја прибираа. Така беше порано, куќата затворена ја држеа. Што се стори, како се стори, подоцна ја отворија куќата, ја дадоа за конференции, револуцијата за срце им прирасна, сè од себе дадоа. Имаа уште една сестра Голубинка, таа беше против. „Црвено јајце ќе каснеме, црвена черешна не втасуваме - новата власт ќе падне!“ почна да бае, почна да бара дожд по полето, претскажуваше чуда, го чекаше својот брат од Америка, еден брат што го имаа, Стојан Лиот, сестрите да ги казни, куќата да ја очисти. Иљо Шапкар и Никола Чинго го читаа новиот статут. Некој сеедно го гаснеше светлото, сакаа да се љубат, ѓаволи, полни беа со радост, се сакаа, се љубеа, до смрт се штипеа. Ех, новиот статут. Ќе го освојат тие градот, за еден ден, за една ноќ, - ќе падне градот и граѓанството. Ех, новиот статут! Сестрата Голубинка се мрдна, ја однесоа еден ден. Марија и Ликирка останаа докрај со револуцијата. За да им заплати, народната власт им даде едно од новородените. Копилче, народно. Нивно да биде, синче. Го крстивме раб божји Тикомир. Амин. 134 Средномаалци беа најмалку. Некогаш најпрочуени беа Шенгулоските. Кирил и Димо. Нивниот род се суши и го снемува од селото. Кирил Шенгул сакаше да стане цар, кога ќе се развеселеше го палеше селото, полето, сè можеше да изгори. Пиеше две кила препечена велгошка ракија на ден, најпрво од јунаштина, ама потоа не можеше без тоа. Му се родија седум ќерки, можеби и повеќе. Царот сакаше син, син не доби. Изгоре. Наеднаш се чу царот паднал тешко болен, од постела не се одлепува. Вода од телото му тече, не може никој да му ја запре. Царот многу се изнамачи, умре. Четириесет и три години имаше, кога умирал станал од постела. Не сакал да умре, тоа сите го чуја. Го видоа. На царот му беа простени сите гревови. Имаше уште еден од Шенгулоските - Благојче Шенгул, казанџија. Ја сакаше политиката, сакаше да живее по ново, ама него никој не сакаше да го гиба, сакаше да биде свој човек, вечен. Уште беа Рамненческите. Димко Рамненче со синовите Лазе, Кирил, и Ѓорѓија. Ѓорѓија беше најизмачен и најнесреќен, животот му помина во трчање. Од село в град, од град в планина, пак в град. Сè беше, и овчар и „работничка класа“, каменар, и земјоделец и дрвар и најпосле заврши како работник на комуналниот завод во Охрид. Во летото 64-та година, како што носеле камења со еден камиот, камионот се превртел и сите кубици го покриле. Бил згора на камионот. Триесет и пет години. Жена Ѕвезда, ќерка Лиле и син. Со него често одевме низ градините, јаваше на црн коњ, никако не можам и денес да ја примам неговата смрт. Никогаш не се поплака од животот, многу сакаше да има своја куќа. Од средномаалците уште беа Кирил и Љуба со ќерките Даница, Танка, Менка, Коста и синот Владо. Иван Мечев и Јорда со ќерките Цвета, Јорда, Драгица, Трајка и синот Трајче. Климе Бугак и Марица со синовите Трајче, Боро, Ристе и Димче. Размовци најпрочуен Стојан Размов со синовите Сандре, Ноне и Никола. Стојан беше бугарски кмет, газда човек. Димко Размов со ќерките Николина, Цвета, Славче и Крсте Блаески, селски чувар, барабанџија, умре. Четириесет и пет години. Лазор Латкоски со синовите Иљо, Стојан и Номче. Ѓоре Ѓорески и Ѓорејца. Ѓоре четириесет и пет години не е вратен од Америка. На стари години ја зеде и Ѓорејца. Во куќата остана ќерката Воскра и Павле Печијарески од Прилеп. Прв домазет во селото, прилепчанец. Сите го сакаа и заради неговата добродушност го викаа „црвен Павле“. Се исели. Ставре Латкоски, ѕидар, од сојот Латкоски еден со таков ум. Една куќа ја правеше од годината до годината, повеќе не се пазареше. За секој збор му требаше време и пат, - мислител беше. Имаше жена Цара, му умре на нога. Некоја лоша болест, се исуши. Четириесет години. Горномаалците живееја најгоре кај ридот и почнуваа откај Калача и Арнаудовци. Од Арнаудовци беше Ѓорѓи Арнауд со синовите Стојан и Крсте, еден син му остана на сремски фронт. Стариот Арнауд беше газда, 135 имашен, со полна куќа. На стари години го снајде уште една несреќа - се уби син му Крсте. Остави три ќерки. Се осиромашија и Арнаудовци. Ристо Арнауд со синовите Ангеле, Перо и Руско. Се иселија Косте Арнауд со синот Димо. Подолу беше Живе Кушелев и Манте, Иљо Лиот. Иљо Лиот доби најголемо наследство од три страни. Сето го испи, сака да живее како човек. Работата ја мрази, не е лаком, не сака богатство. Круме Кочески со синовите Борче и Климче. Братучедите Борче и Климче, братиња, заминаа за Австралија на печалба. Братучедот Борче сите го изжалавме, беше селско берберче, не ја сакаше Австралија. Тука беа и Шапческите. Стариот Ангеле Шапче со синот Коле Шапче. Ангеле Шапче бил многу умен и почитуван човек. Во неговата магаза иделе да купуваат и охридските трговци. Самиот Коле Цветко. Знаел многу умни зборови. Историски. Ги бележел сите војни. Денеска војните се знаат по зборовите на Ангеле Шапче, „903. го изгореа селото, го испљачка башибузук. Турски, каурски, преправан, секаков. Селото имаше одред од 200 комити. Комитетот ја закла Кира Балоска со Турчин се љубовала. Ристо Попето се уби во Елшани. Мара Трпеа избега во Охрид таму ја заклаа. На огледало како си го чешлала момичето. Во селото живееше еден Турчин, името му беше Бекир. Бекир беше со комитите, слава му! Го заклаа Стефана Буџак. Комитетот. Поткажал тројца велгоштани комити. На Камче ги убија. Двајцата си ги поштеле вошките, третиот берел лешници. Во планината на сон фатија осум души, сите велгоштани, ги запалија. 908. беше Уриетот. Комитите направија еден марш низ Охрид, од чинарот до езерото. Турците се исплашија од силата и убавината на комитите. Единаесетта година фати земјотрес, многу стресло. Дванаесетта година на осми, на Аранѓел, првата војна, балканска, дојдоа Србите. Се отвори српско училиште. Учител Бранко од Србија. Напред се учеше бугарски, сега српски. Кога дојдоа Србите фати еден јак студ, војската српска беше под шатори. Ги исекоа градините за да се греат. Кога фати полошо време војските ги сместија по куќите. Осуммина во куќа и по еден каплар. Немаше храна. Глад беше. 13. година би албанската побуна. Чауле го презеде Охрид, Велгошти се до Петрино. Борбите траеја дваесет и четири часа. Србите што најдоа маж во Велгошти го собраа, го врзаа и го однесоа в затвор во Охрид. Во уќуматот. Седумдесет и пет души. Колку што тепаа Србите, толку Власите. Секој трн и Влав со пушка. Одборот беше од пет члена, од четири члена и еден претседател. Во одборот беа Ѓорѓи Мизо- Тасиќ, Ефтим Грдан, Анѓелко Анѓелковиќ и уште двајц. Решија: двајца - да се убијат сите луѓе, 75. Двајца - секој петти. Претседателот Анѓелковиќ се реши на 5:1. И така беше. Пред уќуматот ги построија - еден, два, три, четири, петтиот за убивање. Дваесет и пет тргнаа. Ги убија во Видобишта, на варници. И беа: Ристо Латко, Косте Латко, Ристо Шико, Јон Костов, Ставре Китан, Димко Читан, Ристо Ноче-Буџак, Глигор Ноче, Васил Ноче, 136 Васил Ничо, Јаким Ристев, сите дваесет и пет души. Во нив имаше еден Глигор Мишкоин, печалбар, петнаесет години во Северна Америка. Вечерта си дојде, дента го зедоа и го убија. Во Ресен не го пуштале, му велеле, не оди Велгошти и Охрид, оган ги гори, не доседел. Четиринаесетта почна светската, дојдоа бугарски војски. Фронтот траеше четири години. Фронтот беше близу, на Томорос. Коморите и магацините беа во Кецески ливаѓе. Се испусти сета стока, овците, коњите и воловите. За да се снабдува фронтот. Осумнаесеттата дојдоа Србите и Французите. Првпат народот виде Арапи. Со обетки на устите. Фатија еден изнеможен бугарски војник што се криел по плевните, Србинот сакаше да го убие на место, Французинот го запре. Овие убиства станаа тогаш...“ Од Ангелета Шапче Коле Шапче и од овега Димче и Јордан Шапче. Коле Шапче беше првиот задужен магационер и ништо лошо не му се случи до скоро кога со сачми си ја наполни левата петица. Се осакати за век. По Шапчевите беа Китрозоските. Најпрочуен од нив беше стариот Китроз Илко Китроз. Ама кога син му Кирил стана прв претседател на месната и се нарече раб божји Кириле Сталин Пасквелски тој беше најславен од сите. Прва жена што облече панталони беше Кирилица Китрозоска-Сталиница. Понекогаш и таа беше претседател ако другарот Сталин беше отсутен. Таа се викаше Ленка и беше справедлива и чесна жена. Сите сакаа да им суди Сталиница. Веднаш до Китрозоските беа Бунташоските Стојан, Јоне, Голаб и Бранко. Секула со синот Сандре. А најистакнат во маалото беше Сандре Шокар, русофил и болшевик. Бил и во Јасна Полјана на имотот од Толстој. Комунизмот го проповедаше меѓу луѓето и нему му веруваа Беше најголем партиец и прв се пиша во колективното, ако имаше многу земја и многу стока. Сè даваше Македонија црвена да ја види. Комунистичка. Таков не беше братучед му Климе Шокар. Овој сакаше сам да биде, без никого. Само со својот коњ. Потоа беше Тодор Балов со синот Крсте Балов. Леон Бандески остана сам, зашто Бугарите му го убија син му Крстета. Тоа беше најубав погреб, го закопаа со војничка музика. Свиреше бугарска војничка музика. И семејството од Ѓорѓи Шибакоски веќе не е тоа што беше. Останаа уште Јонче, Ангеле, овој од черешна падна и се уби. Уште од нив беше Косте. Косте беше многу истакнат во младинската, после го затворија. Осуммина затворија. Едни пуштија, едни беа осудени на робија. Косте беше најдобар артист во целата околија. Еднаш го играше затвореникот, за малку ќе го обесеа на сцената. Куртули. Од јаже го извадивме. Тука беше и Славе Троилоски, кого што го викаа котел. Овој дочека најлоша старост. Го истера жена му, го истераа синовите, не го сакаа и ќерките, а и целото село не го гледа дали е жив или не е. Се влечка по патиштата како да е сакат или слеп, а не е ни сакат ни слеп. Тој е убиец. Злосторник. Во војната кога во долината залутале две српски војничиња, на повлекување, кога никој не сакал да ги убие, тој за 137 десет златници ги стрелал под манастирот Света Петка. Пред цело село. Едното од војничињата тешко умирал, и така убиено - недоубиено молело за спас. Котелот почнал да го мачи, да го гони низ камењарот Светипеткин и уште трипати пукал во него додека го смирил. Многу биле млади војничињата, лицата им биле мазни како на девојки. Немале повеќе од деветнаесет години, биле високи и танки. Како ластари се виткале кога ги стрелал. Тој е првиот и единствен убиец во долината за пари што зел човечки живот. На туѓинци, на заскитани, незнанци. Гробовите и денес стојат под манастирот, близу до мостот. Местото се вика Два Гроба. Во манастирот по војната наминал и Раско Петровиќ. Видомаалци беа исфрлани на плуската и под плуската. Низ Видомаалото течеше Вилинската река. Во неа го фрлавме крстот за Свети Јон. Тоа е голем и многу тежок празник. Свети Јон. Тогаш се крштаваше водата, се попрскуваа лозјата, со 'ржаница натопена во крстената вода ги врзувавме черешните и другите емивчиња, ја поевме стоката, децата, младите. Најпознати видомаалци беа Пумпалоските и Латкоските. Пумпалоските Стојан, Паско, Коле, Вангел, Крсте Талашата, Климе и уште многу други ги имаше. Пумпалоските беа воденичари и имаа многу чисто срце. Како леб беа добри. Не ги мамеше ниту власт ниту политика. Беа многу весел сој луѓе. Ги викаа опера. Латкоските беа големи политичари и големи газди. Од Ламбета беа Кире, Здравко, Донка, Косте, Димче и Стефка. Од Ташко Јонче, Трајан, Косте, Томе и Драгица Сватот Ташко целиот беше занесен во политиката, а знаеше и времињата да ги толкува. По ветрот погодуваше какво време ќе има. Но најпрочуен од видомаалците беше Коле Јоноски Пумпалоски-Голтакот. Овој беше прв народен поет, астроном и филозоф. Тој небото го знаеше како својата рака, далечните ѕвезди тој само со неколку зборови ги слегуваше близу до земјата, до вршињата на дрвјата. Никогаш веќе не се изнагледавме ѕвезди од тие денови со поетот низ градините. Бели, сини, црвени, златни, зелени секакви ѕвезди тогаш имаше по небото, запливани, заитани, како море, како многу мориња, безброј... Сите него го имаа напуштено, жена, деца, браќа, родот, сите освен децата, младите од селото. Тој над сè беше раб народен. Да поживее песната негова за векови. Еднаш три години занеме, тоа беше во времето на колективот. Еднаш во тие години го видов како плаче, одеше по навискиот пат и плачеше, о ѕвезди, о ѕвезди, о високи ѕвезди, шепотеше и ништо друго не говореше. О ѕвезди, ѕвезди, високи ѕвезди... Долномаалците беа подруг народ, постарински. Најпрочуен род беше Речкоскиот. Нив секогаш слогата и љубовта ги правеше браќа. Еден Речко, без своите, за ништо не чини. Тие љубов меѓусебна, длабока носат. Како лозје е нивниот род. И од Речкоските беа - Ангеле, Димко, Гоше и Стефан. Од Ангелета Номче и Баже. Од Гошета Диме, Танас и Јордан. Од Стефана 138 Кољче, Лубе, Баже и Томе. Кољче од Стефана беше најмирно и најработливо од сите деца и секогаш одлично во училиштето. Од нивниот род имало и еден Апостол Речко што многу убаво црквено пеел и знаел седум светски јазици. Друг таков учен меѓу долномаалци не се паметеше. До Речковци беа Билбилоските Климе и Трае. Од Климета Ладе и Пере. Понапред беа овчари. Наоколу живееја Палоските Климе Пало со синовите Јонче и Димитри. Тие беа голема сиромаштија. Достоиноските живееја од аргатлак. И Бошкоските и Ническите. Од Ничевците имаше еден Ристо Брно што многу убаво свиреше на грнета. Никој како него друг не можеше така да свири. Многу бедни и изнамачени беа и Дускоските. Многу прогладуваа. Тука беа и Брдароските и Шикоските и Калејчијните. А најгоре беше Трене Кецкароски, имашлив и газда човек. Наоколу изнафрлани беа Крлеските. Глигор, Тоде, Јанаќи, Сандре Трае и стрикото Ламбе. Овие никој меѓу себе не си личеа, како да не беа род. Најмногу од нив се прослави Сандре. Многу деца народи. За да добива детски додаток, го напаѓаа другите Крлевци. Ама тој беше напреден раб божји, зашто и по детскиот додаток си остана верен на линијата. Славен да биде овој лозар пасквелски. Спроти Сандрета живееше тетинот Кркач и тетката Кркачица. Тие имаа најмногу деца во долината, кај живи кај мртви дваесет и едно. Амин. И уште да се паметат рабите божји Јордан Сандре Танески, Јонче Миле Методиески, Јорданка Димко Крстаноска, Насте Ѓорѓија Петроски, Љубинка Сандре Гуштероска, Благојче Владо Митрески, Цвета Круме Спироска, Трифун Стефан Пајкоски, Благоја Дејан Велјаноски, Ѓорѓи Петре Трајчески, Доста Јонче Рудеска, Благуна Ѓорче Трифуноска, Воскресија Стефан Донеска, Анастасија Илија Велјаноска, Спасител Петре Рудески, Климент Борис Гочески, Пенка Панде Петреска, умре, Тодорка Слободан Николоска, Борка Торчинова Шимикоска, Климентина Димко Митреска, Крсте Танаско Јанкулоски, Симон Владо Толески, Симон Наум Богданоски, Димитри Томе Климоски, Стефанка Андон Ристоска, Љупчо Петре Ризманоски, Миле Блаже Цојкоски, Методи Ристо Климоски, Иван Крстан Георгиевски, Јорданка Крсте Трифуноска, Васил Димитри Трифуноски, Љубинка Ристо Ризманоска, Антон Владо Стојаноски, Јован Томе Димоски, Виктор Стојаноски, Добрица Бранко Ристеска, Весела Савеска, Благоја Стасе Митески, Ристо Тодор Петрески, Љубинка Крстан Крстаноска, Ѓорѓи Илија Богданоски, Верка Иљо Трајческа, Јордан Димко Џајкоски, Иван Василе Темелкоски, Менка Атанас Пупунческа, Менка Иван Плевнароска, Василка Стефан Џајкоска, Воистина Павле Танасоска, Илија Трене Велјаноски, Димитри Климе Велјаноски, Трајан Фоле Тасески, Верица Георгија Петреска, Благоја Илија Андреески, Мирјана Илија Лекоска, Слободан Пере Стефаноски, Илија Стојаноски, умре, Трифун Џајкоски, умре, Павлина Спироска, на петнаесет години во пролетно време умре, 139 Донче Кироски, умре, Ѓорѓи Крсте Пазаркоски, умре, Стојна Митреска, умре, Лојза Џајкоска, умре од намузи, беше многу лична ама куцкаше та затоа Спасе Настејчин ја остави и побегна во светот, Пирга Петреска, умре, Ѓорѓи Тумпаноски, умре, Воскресија Димоска, умре, Ленка Митреска, умре, Доста Рудеска, 39 дена, умре, тоа кога секна млекото, Димо Гуштероски, умре, Пенка Блажеска, умре, 56 дена поживеа, Цвета Кроне Настеска, пет месеци, умре, Петре Ставрески, умре, Петре Велјаноски, четири години, умре, Менка Атанасоска, две години, умре, Мара Цоцоска, 33 години, умре, Менка Николоска, 23 дена, умре, Ристо Андреески, умре, Косте Болески, умре, Митре Петре Недески, живееше најмногу од сите - 104 години, умре, Томе Андреески, 4 години, Живко Глигороски, 10 месеци, Васил Андреески, 6 години, умре, Устијан Икоски, 29 години, умре, Ташка Пулеска, умре, Доста Кузманоска, умре, Благоја Цоцески, умре, Васе Андреески, умре, Ристо Велјаноски, умре, Раб божји Насте Мургоски, умре, Косте Панџакоски, умре, Депа Бошкоска, умре, Стефка Шапкароска, умре, Евда Коческа, 1 година, умре, Весела Ристеска, 1 година, умре, Марица Шибакоска, 7 месеци, умре, Слобода Ѓорческа, 2 месеца, умре, Ставре Велики, умре, Петре Мургоски, умре, Леска Ставреска, умре, Стефанка Китаноска, умре, Трајан Трпески, 2 месеца, умре, Јонче Баклески, 8 месеци, умре, Нада Латкоска, 3 години, умре, Благородна Танческа, 18 години, умре, беше во пролетно време, Крсте Бандески, 21 година, умре претепан од Бугарите и потоа со војничка музика го закопаа. Косте Гуклески, Стефана Великоска, Петре Донески, нема веќе никој од Донеските, Климе Пејчиноски, Нурка Шибакоска, умре, Никола Ристески, 2 години, умре, Славка Пацеска, 22 години, умре, Ѓорѓи Бошкоски, 1 месец, умре, Миле Ристески, 9 месеци, умре, Благоја Китаноски, 3 години, умре, Благоја Пацески, 3 месеци, умре, Тодор Иваноски, 4 месеци, умре, Борис Чифлиганоски, 1 година, умре, Славко Китрозоски, 2 години, умре, Весела Вретоска, 1 година, умре, Елена Трпеска, 2 години, умре, Симон Пердулоски, 1 година, умре, Драгица Шикоска, 4 месеци, умре, Јованка Тодороска, 1 месец, умре, Томе Буџакоски, 12 години, умре, Симон Пулески, 3 месеци, умре, Насте Пердула, умре, Јаким Шапкароски, умре, Борис Трпески, 1 година, умре, Трајанка Шибакоска, 3 месеци, умре. Тоа беше времето кога изумираа децата Ружа Колеска, 19 години, изгубена во фортуната, потоа најдена дури пролетта кога се топеше снегот, Иван Стојаноски, 28 години, со него се изгуби и родот на Стојановци, Јордан Бакрески, 2 месеца, умре, Бранко Бакрески, 2 години, умре, Васил Шикоски, умре, Митра Пулеска, умре, Трифун Велики, 40 години, умре, Славка Плоскоска, 18 години, умре. Секој ден беше гладна, ама секој ден беше гладна. Којзнае како толку долго доживеа. Игравме со петлици на Кочески сокак. Јонче Шапкароски, 38 години, умре, Томе Божиноски, 3 години, 140 умре, Наум Буџакоски, умре, Стефана Меческа, умре, Илија Бешироски, 1 година, Динка Божиноска, 1 година, Зугра Ристеска, Димитри Брдароски, Миланка Мургоска, 9 години, Костадинка Брдароска, 3 месеци, Марија Шибакоска момичка, Тане Шибакоски, умре, Мара Латкоска, умре, Султана Пулеска, умре, Марија Меческа, 24 месеци, умре, Стојан Брдар, умре, Ристана Шокароска, умре, Зафир Дамјаноски, умре, Благојче Ристески, 37 години, умре. Цел живот аргат - аргат и така скапа, Божа Пацеска, умре, Солунка Костоска, умре, Ристо Шибакоски Богата, умре, го направи лозјето и умре. Само лозјето сакаше да го види. Тодор Нически, умре, Стефан Шибакоски, 47 години, Флора Панџакоска, Стојна Баталоска, 19 години, умре, и многу други изумираа, а најмногу децата и младите. Ама други пак и натаму си се раѓаа Јордан Стефан Буџакоски, Јордан Климе Бимбилоски, Драгољуб Круме Шикоски, Милка Љубе Јоноска, Славка Спасе Великин и Цвета Спасе Великин, близнаци, родени на тринаесеттиот ден од февруари. Не оти од овие ќе бидат луѓе, велеше татко им, зашто биле родени на тринаесеттиот ден и уште во февруари, заедно со волците. Љубомир Васил Митрески, Боре Славе Мечески, Олга Перишо Брашкоска, Драгица Буџакоска, Ристо Пердулоски, Благојче Колушески, Боре Благоја Чингоски, Димитри Волканоски, Ружа Маркулоска, Ристо Пумпалоски, Кире Трифун Пацески, Елица Мургоска, Климе Буџакоски, Петре Глигор Крлески, Радмила Буџакоска, Елена Буџакоска, Борис Илија Трпески, умре, Нада Наум Вретоска, Ристо Ставре Латкоски, Елена Баталова, Сотир Крсте Балоски, Весела Трене Кецкароска, Љубинка Китрозоска, Кирил Ристо Бакрески, Ѓорѓи Томе Чингоски, Стамен Димко Котлески, Вера Стефан Шикоска. Весела Дамјаноска, Коста Јакимоски, Костадинка Балеска, Иван Крсте Кркачоски. Во бавчите го разнесе бомба кога се враќавме од училиште. Беше во пролетно време и низ Согрле течеа големи води. Тогаш бомбата го уби Ивана. Илија Насте Бешироски, Климе Шибакоски, Мара Коталеска, Весела Васил Огненоска, Димитра Тодороска, Михаил Спасе Васветски, Милка Милошеска, Филип Трае Бимбилоски, Евда Георгиеска, Глигор Џуклески, Симон Размески, Воскра Ѓорѓија Кецкароска, Тодор Трене Кецкароски, Крсте Алексо Чифлигароски, Весела Смическа, Цветанка Маркулеска. Сите раби божји ги покрсти нашиот народен матичар, другарот Димитрие Стенкоски со помошта на парохот на парохијата пасквелска свештеникот Леонид Трпеноски. Нека се запомни и неговото име. И уште да се знае во секоја куќа си имаше по едно магарче. Магарчињата бил свет род. Да поживеат. А долината во која живеевме лежи под две стари планини. Едната е Петринската, а другата источната планина. Од двете доаѓаа големи и силни 141 води. Во пролет, кога ќе се отвореше времето, целата земја и целото небо светеше од тие води. Насекаде низ градините како сончеви зраци болскаа браздите полни со вода. Насекаде наоколу беше таа светла вода. А наспроти долината беше езерото охридско. И самото како сонце. 142 </poem> }} j6np4tosmy3jhwae8eboe6dpxy7h9ij 22519 22518 2026-09-15T11:02:18Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Македонска литература]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22519 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Нова Пасквелија |глава = |претходна = |следна = |автор =Живко Чинго |текст= <poem> 1 СПРОТИ МАКАВЕИТЕ - Од Макавејските празници - Не се знае која година беше тоа, дали беше ден или ноќ. Беше зима, сам ден Свети Никола, зафати невидена фортуна и целата земја ја покри дебел снег. Мажите се вратија од Гостивар без ченка и магариња. Насекаде само волци и дивина. Од Свети Наум заштрекаа секавици. Сите преспанци преку Војчино и Галичица тргнале кон манастирот. Таму се појавиле Јосиф и Марија. Богородица Елшанска се породила. Во Кошишта фатила чума е сè почукала. Охриѓани ги затвориле горни порти. Не пуштале курајчани крај езерото за да не им го испоганат. Планинците како прогнати ѕверки слегуваа во полето. Гризеа кочани зелка насадена за овците. Дебрчани јаделе и живи луѓе. Насекаде низ полето чуваа стражи. Никој не знаеше на што ќе истера времето. И ете најпрвин би бунт. Луѓето направија една мала буна и ги побија сите агитатори. Некој човек од комитетот по име Алексо Степаноски го поддупна народот зборувајќи му: - Слепци, ќе исцркате како глувци, агитаторите ќе ви ја земат земјата и лозјата ваши и сите плодови ќе ви ги соберат за себе. Така ги учеше овој човек и уште им велеше: будали, црвените ќе ви ги испоганат жените и ќерките, крвта ваша, нечисто семе ќе посеат во вашите чесни домови, а синовите родени ваши нивни слуги ќе бидат. И уште прикажуваше овој човек, - комунистите го кудат бога, руската ја прават, ги уриваат црквите, врашки се тие, ѓаволот го слават, побијте ги и бог ќе ви помогне. Така овој човек Алексо Степаноски ги силеше луѓето. Народијата пасквелска по толку години патила и не думаше многу. Маката ѝ го зеде умот. Луѓето зборуваа: - Што ќе ни е овој живот, како ќе живееме без зем јата и бога, како ќе го гледаме сонцето без жените и децата наши. Не остана мир во народот. Несреќата ги турна во зло. Ги потфатија агитаторите и ги распарчија на парчиња. А самиот другар Ајдинков од околиското, најистакнат меѓу сите, како нечесна жена го качија на старо магаре и за да го видат сите живи суштества на земјава и за да се тргнат неверните пред силата и казната божја. Тогаш човекот се викаше Алексо Степаноски и што самиот беше од комитетот и со своите зборови најмногу ја потпали народијата, како 2 најголем праведник дојде во месната и на властите им раскажа подробно за сè што виде и чу во долината и полињата пасквелски. И сето тоа го раскажа со најреволуционерни зборови. Рече: - Сирулци и завојци и сите плакенци и курајчани сосе дебрчани направија една мала буна, - зборуваше тој, - се побунија дрварите завојски, ќумурџиите кураички и сите други елементи отворено удрија на мајката револуција. Ги побија славните агитатори, а самиот наш другар Ајдинков како најистакнат меѓу сите на старо магаре го носеа за видение и признание. Тоа го раскажа овој човек пред властите и од силни маки се расплака удирајќи се по своите гради. Зашто, рече, револуцијата в срце му се залепила. И уште залипа како мало дете. А имаше матни очи и гледаше со едното око налево а со другото надесно. Никогаш не видуваше добро. Властите поверуваа во солзите од овој човек. Му рекоа: - Ти си наш, ти си праведен, тебе Алексо Степаноски, ти веруваме за сè и зборувај што виде уште во долината и полињата пасквелски. А овој човек, како сите нечесни, беше полн со чесни зборови. Искажа: - Побунетите ги избришаа сите пароли од ѕидовите, ги нема веќе нашите пароли, - рече овој незадржливо липајќи и барајќи пушки за да се смират побунетите. И му дадоа и го овластија ред да стави во долината и полињата пасквелски. Овој пак со радост се опаша со колани и пушки и не заборави властите сето тоа во неговата биографија да се внесе. Властите тоа го направија со голема пофалба за овој човек. И ете, даде бог направивме колективно. Беше предвечер кога вооружените стигнаа во полето. Беше првиот час кога земјата и небото се спојуваа. Сонцето, изразболено од преголемата зима, без душа како сув плод лебдеше над темните води на езерото што лежеше на крајот од полето. Се чинеше дека сонцето ќе скине конци. Толку беше изразболено сонцето. А и самата земја беше нездрава и како изгрешен човек плачеше на глас. - Што ќе биде сега ова, - рекоа луѓето подисплашено, - да не доаѓа потоп, - изустија и сите, и мажи и жени, и стари и млади, кротко како питома стока исполегнаа на земјата за да го чујат нејзиниот глас. Ама сите не можеа да чујат и знаат што зборува земјата. Само праведните и оние што беа сакати и глуви. Тие најмногу слушаа и разбираа. Ним гласот им се јавувал. А имаше еден стар по име Кулмо Бунташоски, кој и не слушаше и не зборуваше откако беше роден. А сега и прослуша и прогледа. - Тешко кога проговорат глувите и слепите, - рече народот. 3 - Ќе биде потоп, - беше неговиот прв збор. - Господе, рекоа луѓето вчудовидени, - господе боже, проговори Кулмо Бунташоски. - Тоа е божји знак, - рече питропот, другарот Пипиле Крстаноски. - Ќе се соедини земјата и небото, планините и морињата ќе станат едно и силен пламен ќе помине низ сите земји и сè ќе изгори, - промрморе Кулмо Бунташоски. - Кога, - прашаа луѓето исплашени, - кога Кулмо Бунташоски, татко наш пасквелски. - А потоа ќе зафати големо наводнение и сè ќе биде под оган и вода, сè во оган и во вода ќе се врти, - искажа овој што беше и нем и глув. - Кога, речи ни, татко наш, Кулмо Бунташоски, кога ќе биде тоа време, - молеа луѓето. - Кога ќе дојде тоа време, - рече старецот, - три години не ќе се роди ништо на земјава, не ќе се роди ни жито ни некаков плод. Големата гладија ќе настане. Народите ќе умираат во глад и немаштија, а уште ќе го снема Станбол, Бугарија и цела Англиска ќе потоне. - Што ќе биде со нас, - прашаа луѓето, - што ќе биде со земјата наша. - Нас ќе нè тресе бог, - прошепоте Кулмо Бунташоски, - ќе имаме едно големо земјостресение, ама ќе даде бог и тоа ќе го испливаме. Потоа престолнината ќе ни се испусти од големо моќно наводнение... Нас само така ќе нè тресе и ќе нè дави. - Како секогаш, - искажаа луѓето, - како секогаш што е со Македонијава наша. Стопанка и на судбината, зар еднаш нèтресло и нè давело, треска нè фати. Други пак рекоа: - Така ни е напишано на трите вечери, нашиот прв цар така се викал - Треско, - рекоа овие и почнаа да пеат и да го слават бога. А кога во полето пристигна другарот Алексо Степаноски и кога го чу тоа пеење на луѓето, рече: - Предавници, мајката ваша, господа го славите, а на светата револуција газите. Замолчете, заповеда овој. Ама луѓето веќе не го слушаа и не го гледаа овој човек. Не веруваа во него. Тоа многу го разлути другарот Алексо Степаноски и тогаш даде знак да умрат оние што најмногу се бунеа. 4 Убија тринаесетмина. Еден беше Блаже Пуцоски. Бог душа да му прости, имаше триесетина години и три-четири дечиња Лесна нека му биде земјата на Блажета Пуцоски. Потоа падна внукот Блаже Зенгоски. Овој пак беше уште помлад и што беше најтешко, последниот од пустиот род Зенгоски. Сите нив ги поубија бугарските полицајци. Зашто еден ранет партизан скриле и спасиле Зенговците. На сред село како стока ги убија за да види сета народија. Ама тоа беше во бугарското. Од сојот Зенгоски беше останат уште најстариот Илко Зенго и внукот Зенгоски. И кога Зенго го виде внукот свој во крв паднат на земјата, сиот народ пред себе го истурка и сам излезе пред пушките. Горештина ли му беше на стариот Зенгоски, сила ли го спопадна, оган ли го изгоре, ја раскина ленената кошула на градите и така со отворени гради им пријде на оние со пушки и зборувајќи со зарипнат глас им рече: - Еве, убивајте, синковци мои, убивајте, деца мои, сполај му на бога што доживеавме и од нашата рака да сме убиени. Убивајте, родени мои, ако, свршете го тоа, свршете го тоа побргу за да се смири земјава. - Целата земја ќе ја очистиме од непријателите народни, - грмна гласот на другарот Алексо Степаноски. - Ако синко, Алексо Степаноски, ако, да ја очистите, да даде бог, - рече стариот, а потоа како поткосен се спушти до крвавото тело на внукот. - О Јоне, о внуче, - тихо зајачка стариот, - кај ме остави бре мене, о Јоне, о внуче, што пак мене, што не сум видел јас, о Јоне, о внуче и татка ти бре вака сум го видел, што не сум претрпел во животот, о Јоне, о внучко, од кого ми умре, бре сине, од македонска држава, о стопанката нејзина, да ја чекаш цел живот, да ја чекаш пуста да би останала, да ја чекаш како аманет од дедо предедо, да ја чекаш како топол леб и таа да те столчи, да те изгори, а де, живот стопанкин, о Јоне, о внучко, о сине, што да правам, каде да појдам... Стариот повторно се крена од земјата и сега како дрво погодено од гром, како изгорено дрво, пусто дрво, како црно стебло повторно се извиши пред тие со пушките. Со оној ист тивок, длабок глас им рече: - Тешко вам, тешко вам што сте дигнале сила против простата и гладна народија, тешко вам што си ги миете вашите нечисти тела од крвта народна. Да знаете, синковци, од таа крв сè ќе се исуши на земјава, таа слаба крв ќе ве изгори сите вас што убивате. Убивајте, кој нас не нè убивал, та што луѓе сме ние Македонците, ништо луѓе, глувци, стока, смет, газете, толчете, синковци мои, смачкајте сè, ќе ви треба за слава и чест. Удрете колку можете посилно за да стигнете погоре. О, тешко вас што од макава и несреќава народна за себе слава и богатство си правите. Тешко на секој, родени мои, тешко на секој што не ја познава душата и срцето на народот. Таквите по слепи патишта ќе тргнат, никогаш не ќе прогледаат, таквите не ќе живеат 5 долго, ќе цркнат, ќе ги фати оваа слаба народна. Зар противници се тие, - уште рече стариот, - зар противници се тие што се гладни. Не се противници тие што бараат 'ржен леб, - со мака искажа стариот подигнувајќи ја раката кон своето камено чело слично на тврда и стара резба, ја извади капата и, фрлајќи ја под нозете на Алексо Степаноски, му рече: - А кој беше ти, кој беше ти, синко мој, Алексо Степаноски, кога стана толку голема глава и толку голем господар за да плукаш на своите, да ги убиваш. Јас сум живеел и со дедо ти Ристо Јолески Степаноски и со татко ти Николета Степаноски. Заедно живеевме во оваа пустелија, овде се скостивме за малку животец, во оваа долина, во ова пусто поле, ти малку тоа треба да го помниш Алексо Степаноски, ти тоа треба малку да го помниш, малку да се свртиш, да го гледаш, ти тоа мораш да го сториш Алексо Степаноски, синко мој, зашто ние сме сите една чума. Сите ние... Ама овој не сакаше да ги слуша овие зборови и сам со рацете свои му ја заврза устата на стариот Зенгоски. И уште останаа во полето: Глигор Лавиноски, Димко Шокароски, Иљо Чулчески, Јосиф Пулески, Ристо Чифлигароски, Климе Башулески, Коле Лупески и Ламбе Митрески. Сите умреа во полето пасквелско. Тој час умре и сонцето и насекаде наоколу настана темница. Не се гледаше веќе ни човек ни земја, ниту светлото око на езерото, ниту пак златниот крст на Свети Климент Охридски. Ништо не можеше да се види и знае. Тогаш жените и децата и сите оние што беа здрави и оние што беа болни повторно испопаѓаа на земјата молејќи се на бога и духот негов. Надаваа: - Јави се, спасителу, и земи нè во твојот скут, ете дојде времето што го прорече, се исполни речта на синот твој. Три дена и три ноќи се молеше народијата за да ја собере господ. И ете најпосле, даде бог, направивме колективно. За прв претседател го избравме другарот Алексо Степаноски. А од некаде дојде и снегот и сè покри на земјата Тежок и црн снег ја покри целата земја. Не се знае која година беше тоа, не се знае дали беше ноќ или ден. Беше зима, сам ден Свети Никола, зафати невидена фортуна и целата земја ја покри дебел снег. Потоа дури, потоа дури дојдоа скакулците и сè запустија во долината и полињата пасквелски. Тоа беше спроти макавејските денови. Никој не знаеше што ќе донесат Макавеите. 6 НОВА ПАСКВЕЛИЈА Во таа година по сета земја зафати една тешка гладија. Почнаа предмети со предмети да се јадат, дрвја со дрвја да се ништат, планини со планини да се дробат, вода со вода да се дави, дивина со дивина да се глоди, а над сето тоа најстрашно беше што човек на човека нападна, луѓе со луѓе почнаа да не се познаваат, живи да се закопуваат. Од длабоко проплака земјата. На глас залипа. Сета природа се измрда, се побуни. Се побуни небото, се побунија луѓето, се изгуби сонцето, задуваа северни ветришта, сè живо и мртво се преврте ничкум, синот божји воскреснал, сета земја се растури. Не се знаеше веќе ниту небо ниту земја. Еднаш дваесет и седум дена леб со око не видовме, а беше зима, време коложег и насекаде само снег, голем снег до над појас. Настана невидена оскудица од секаква храна. Не се роди ниту жито ниту некаков друг плод. Во полето се изгубија семињата, во градините изгореа плодовите, во лозјата не узреа грозјето, - сета земја беше покриена со мраз. Луѓето почнаа да ползат како гуштери. Не остана ден, не остана ноќ, сè некој некого демне, сè некој некого гази, Арна Висилеска, не плаши се, чист сум како капка, ќе се вратам, немоќни човечки гласови, некрј некого за врат како тишка во сонот го зграпчура, Арелко Крстески, јас сум твојот брат Науме Крстески, си згрешил, не, токму ти, брат брата молкни далекуво полето. Никаков пат, никаков траг, бриши коложег, сè е под снег, пусто е полето, немо е полето, - таму молкнуваа сите гласови. Таму снегот беше најголем. Полињата беа посеани со луѓе, родните полиња на Баска беа посеани со орачи, со лозари, со татковци, со браќа, со мајки, со сестри, полињата беа глуви, гробишта. И не можеше да се оди по земјата. Насекаде се појавија многу мртви. По браздите наместо жито 'ртеа мртвите тела на луѓето. Изумре многу народ, и мажи и жени и деца и стари и млади - сета земја беше преполна со мртвици. Не се знае колку снег изнапаѓа. Каде да погледнеш - само снег, сечи, ослепува. А леб, леб уште нема. Дваесет и седум дена нема никаков леб. Чекаме. Снегот непрестајно реди, клапа. 7 На дваесет и осмиот ден снегот ги покри и куќите, ги срамни со земјата. Настана затемнение, се изгуби сета светлина, мрак легна во долината. - Што не дојде некоја ламја, рекоа луѓето, некоја ламја да нè голтне од земјава, нека нè нема за да не гледаме како се дели народна правдина, надаваа тихо, на полуглас, заковани на местата. Во снег и мраз. Премрзнати. На дваесет и осмиот ден најпосле се појави другарот Алексо Степаноски со револвер в рака и вели: - Што чекате, леб нема. - Како, велат луѓето, како леб нема, дваесет и седум дена чекаме, другар Алексо Степаноски. - Леб нема и точка, повторува другарот Алексо Степаноски и дува во цевката од револверот, божем, го чисти, и точка, нишани, патиштата се затрупани. Снег голем изнапаѓал по патиштата. - Каде е лебот, прашаа луѓето, патиштата нека се затрупани. - Лебот застанал во Гостивар, вели Алексо Степаноски нишанејќи во небото. И точка. - Еј мајката, велат луѓето исто така загледувајќи се во небото. Веќе нема небо, пропаднало, фортуната однесе сè, ветерот ги откорна сите предмети, ги преврте. И снегот поцрне. Никој не знаеше каков е тоа црн снег. Никогаш уште не паѓал црн снег во долината, не се памтеше. Лош беше овој снег, каде ќе удреше рани отвораше, земјата ја правеше шуплива. Празна. Ја тресеше. - Што да се прави, велат некои од луѓето, пет дена пат. - Не е тоа пат туку панукла, велат старите, само по планиње само по дивиње. - Друг спас нема, велат мажите, и вака не може. - Гостивар - Гостивар, искажа Коле Мишкоски, кој сака нека тргне... И така и така, тука што има да се мисли... - Имаш право, велат и другите, тука нема што да се дума... - Гостивар - Гостивар, се сложија луѓето, пиши реферат другар Алексо Степаноски. - Ќе пишам, вели другарот Алексо Степаноски, ама најпрво на секој да му е јасно... - Аирлија да е, рекоа луѓето, во што е сега работата. 8 - Власта му одобрува на секој и слободен е секој оној што половина и за задружното ќе донесе. - Нејсе, рекоа луѓето, и за задружното, на здравје да им е на другарите. Угоре високо удолу длабоко, пиши реферат и за задружното. Тоа меснистите си го делеа кој кому меѓу себе. Нивна беше власта. Пишаа - пишаа и до кај пладнето напишаа. Групата ќе ја води Стојанче Зугриноски, како член на комитетот и нему пушката му се дава. На списокот прв како најскапан, коска и кожа, другарот Коле Мишкоски. За дваесет души 60 килограми и триесет за задружното. - Со здравје да се јади, рекоа луѓето. - Со пријатели, рече Коле Мишкоски и плукна кон месната. Потоа на списокот како втор беше Соколе Лазарески. Овој пак и за брата си Сандруша Лазарески што беше в постела залепен како борец, седумнаесет души осумдесет и пет килограми и уште четириесет за задружното. Ефка Мишкоска пет души - дваесет килограми. И уште дваесет за задружното. Панде Коруноски десет души, 45 килограми и за задружното дваесет и пет. Гина Пуцоска 7 души, 30 килограми и уште петнаесет за задружното. Насте Петрески 12 души, 60 килограми и 30 за задружното. Васил Мујоски 14 души, седумдесет и пет килограми и триесет и пет за задружното. Благуна Антониеска исто толку 14 души, 75 килограми и 35 за задружното. Николе Јолески, Исак Профески, Симон Бошкоски и Климе Ламбески по 40 килограми и секој по дваесет за задружното да не се заборави. Кој не ќе донесе ќе му се дели од неговото. Арна Јонеска единаесет души, педесет килограми и триесет за задружното. А потоа со ред Пештанци, Завојци и Сирулци, сите четириесетмина и ајде со здравје среде зима коложега на деветтиот ден по пченка во Гостивар. Пусти леб. * * * За да го скратиме патот, ќе одиме прекутрупа низ планиње, преку Дебрца. 9 - Треба да се направи план, вели другарот Стојанче Зугриноски како член на комитетот, план за одење низ планината. Едни велат, постарите напред - од нив волците ќе бегаат, жените среде, а помладите на крајот. Волци да ве рушат, мајката погана, пцујат старите, помладите нека одат напред, жените среде, а постарите назад. Никако не испаѓаше никому ни напред ни назад му се одеше. - Доста се шуткавме, вели Коле Мишкоски, вака ќе направиме - другарот Стојанче Зугриноски со пушката напред и уште јас, Исак Профески, Соколе Лазарески и дватројца од постарите, жените среде, а другите сите назад. - Така е добро, се сложија луѓето, така да одиме. - Ами децава бре пусти, велат жените, децава каде ги оставаме. - Децата кај мајки им, рече Васил Мујоски, што ни е гајле за децата. - Да ги оставиме, велат некои, беља си земаме на глава. Не е овој пат за деца. Гледаат во нас, неколку дечишта како дулци. Славе на стрика Симона, стрико Симон беше умрен, Климе на тетка Благуна, тетинот береше душа, Јоне на вујна Стојанца, вујкото беше борец и не се врати; имаше уште едно завојче и тоа стресено исто како нас и целото партал до партал, а понекаде мевцињата од телото му ѕиркаат. Сите премрзнати, сини како Татари. Рацеве в уста си ги гриземе. Гледаат луѓето, ги нишаат главите и ни ја пцујат мајката што не родила. - Од овие луѓе не чекајте, велат старите и сè туку ги нишаат главите, овие се готови, пупунци. - Што да правиме, пак луѓето се премислуваат. - Како да ги оставиме, вели Коле Мишкоски, што ќе јадат. - И децата кај жените, најпосле рекоа луѓето и тргнавме. - Ајде, господи поможи, се прекрстија сите од ред. Само партијците не, голтнаа. Појдовме. Одиме, не знаеме каде одиме. Се само по диви патишта. Мами времето. А снегот сè така си клапа, чиниш ќе не затрупа сосе магарчиња. Одиме само преку планини, преку ормани. Селата дебрчки потонале во снег и не се гледаат. Врвиме низ куќи како низ гробишта. Ништо нема од Дебрцата, жива е закопана. Не се знае луѓе ли дивина ли живееше; сè се измешало. 10 Беше приквечерина кога стигнавме во Кичево, беше приквечерина и еден ветер со снег што бришеше сè и сешто од земјата, таков ветар нè дочека во градот. Овој ветар беше пострашен од планинскиот. Се чинеше умот од главата ќе ти го искорне. Сполај богу во една штала нè напикаа. Се засолнавме, убаво беше. Ама тоа што го направија некои од партијците потешко им падна на луѓето од сиот тој пат и од сиот тој снег. Некои во сврска како се договориле на чело со другарот Стојанчета Зугриноски како член на комитетот останаа во Кичево, за нив таму имало леб. - Аирлија, рекоа луѓето, зошто вака, другар Стојанче Зугриноски. - Така е напишано, вели другарот Стојанче Зугриноски, така е напишано и точка. - Како напишано, велат луѓето, кога сите бевме заедно. - Напишано е најпрво моето име, вели Коле Мишкоски, ако е за тоа. - Напишано е за Гостивар, вели Стојанче Зугриноски. - Како така, прашува Коле Мишкоски, со два списока имаме работа. - Со два, вели Стојанче Зугриноски и како член ја пристегнува пушката за кундакот. - Кој го направил тоа, сега прашаа луѓето. - Другарите, вели другарот Стојанче Зугриноски. - Кои другари, мајката нивна, нададоа луѓето. - Другарот Алексо Степаноски, ако сакате да знаете, вели Стојанче. - Тој ами кој, пцуе Коле Мишкоски. - Не е право, велат другите, не е право така, да се решава. Со два списока. - Жените и децата и некои од старите нека останат овде, вели Коле Мишкоски, а мажите сите во Гостдаар. - Нека биде така, се сложуваат луѓето. - Не може, вели Стојанче Зугриноски како член на комитетрт. Не е така напишано и точка. - Како е напишано така, велат некои од партијците и тие што се за Кичево, не сме попаметни ние од другарот Алексо Степаноски. Никој не сакаше да отстапи, секој си ја гледаше својата торба. - Какви партијци сте вие, не издржа Исак Профески, партијци само за лапање, - им се обрати на тие од групата. Бави мајката арамиска, локачи, партијци цицачи, нададе Исак Профески. 11 - Молчи бре, занемел, го газат жените за да замолчи; си при умот што зборуваш или не, дечиња имаш неодгледани, занеми. Исак Профески веќе ништо не можеше да го замолчи, не беше при себе, целиот беше во трска. - Што да молчам, вели, за молчење е ова што се прави. - Не е ама молчи, го покараа и постарите, такво време дојде да се молчи, брат на брата денеска око му копа. А и ништо не е ова, уште искажаа старците, допрва што ќе дојде ќе дојде, допрва што ќе видиме ќе видиме. - Што сака нека биде, вели Исак Профески, од оваа кожа во друга не се оди. - Се оди - се, оди, велат старите, се оди во осарникон кај другарот Бабамов. Тогаш тешко на човека... Никој веќе не рече ниту збор. Молчејќи, покорно како стока, се изнапикавме во шталата за да преноќиме. Некој курир што живееше во преградениот ќош на шталата ни рече: - Тука чекајте до сабајле, одморете се. Никаков одмор, никаков сон не доаѓа. Тоа шталиште полно со карпи од мраз, како мразарница. Од сите страни отворено, фучи, сечи ветерот, ќе коткосаме. За да се позагрееме, оган забрането беше да се пали, зашто горе имаше писарници, за да се затоплиме ајде сите и ајванчиња и луѓето и жените и децата се собравме во едно купче и се стегнавме како клопче. Од таа страна од каде што удираше ветерот се чинеше кучиња нè глодат. А над сето и исплашени беа сите луѓе. Не се знаеше што ќе биде со Исака Профески. Дали го поткажал некој или не, ќе чекаме, ќе видиме. Едни велат не ќе го поткажат, наши сме, сите пасквелци, други пак ги нишаат главите, не ќе биде на добро, ќе го издаде некој од нас. - Не бидете будали, вели Васил Мујоски, кај има сега луѓе, сите јуди станавме, самите би се поткажале, а за леб и би му се навртиле... Ќе го јадат, слушајте ми го зборов. - Имаш право, велат и другите, туку што да правиме. Човекот да се спаси некако. - Нека крши глава, нека се крие некаде, вели Васил Мујоски. - Крши глава Исаче, му велат луѓето, бегај додека не дошле. - Шупливи едни, му враќа Исак, зар малку бегавме, која уда ќе одиш, в земја. - Имаш право, рекоа луѓето, која уда ќе одиш... Од Македончево наше никаде не ќе побегнеш, тоа и на ѓаволот дупката му ја знае. 12 - Со убаво да е, велат жените и се крстат, да помине како ветар, се молат жените и на мажите им заповедаат да молчат, за тоа да не спомињаат. Долга е зимската ноќ, предолга во шталата. Закована со кол, тешка. Шиба. Како партали нерастурува, нè фрла од ќоше во ќоше. Пее коложегот гласно како парола. Од сите страни. И кутрите живинчиња премрзнаа. Неразбирливо бладаат, смрзнати слични на играчки висат во воздухот, земјата каса како змија. Магарињата како прат се тресат, се виткаат де на една, де на друга страна, како што ги удира ветерот. Изгладнети, доодени. Во очите по некоја солза како пламенче им светка, плачат, можеби сакаат нешто да ни речат. Ќе издржат ли ајванчињата, мислиме. Кон полноќ вратите на шталата испискаа. Сиот ветер кичевски затрешти од едниот до другиот крај. Таму каде што удри ветерот се покажа планина. Снежни навеви изникнаа до гредите на шталата. Дојдоа. Ние сите исполегнавме. Спиеме, леле мајко, спиеме како заклани. Пусти сон. Еве ти еден маж пештанец, некојси Сандре Макачески што беше од групата за Гостивар, а со него уште едни двајца во кожувчиња не будат. Тие со кожувчињата му велат на курирот да ја запали карбитната лампа и сите да нè пробуди. И мажи и жени. - Има и деца, вели курирот. - Сите до еден, велат тие со кожувчињата, сите нека се пробудат. - Добро, послушно одговара курирот и ајде по една клоца на сите по ред и на мажи и на жени и на децата згора за да се кренеме. Ние молчиме, се правиме мртви заспани. Ајде уште по една клоца в слабиње. - Трпете, велат луѓето, дојдоа од осарникот. Никој да се помрдне. Молчиме, во мраз се претворивме. - Не стануваат, вели курирот, ги изоправ - не се помрднуваат... - Удирај уште, му велат тие со кожувчињата - удирај, ич не ги жали. - Ќе станете бре, прашува курирот, или не, кажете да знам, и сега со клоци право в муцка и меѓу нозе. Мораше да станеме, во ал ќе нè стави. - Нека се постројат во еден ред, велат тие во кожувчињата. - Построете се, вели курирот бришејќи си го испотеното чело, го изнамачивме, построете се, мамулето ваше... - Од која страна, на сета мака го гибаат луѓето за да му се одмаздат, многу сме, му велат, ќе можеш, тој заби крцка. 13 - Построете се еднаш, исписка еден од непознатите, помалиот, построете се ако не сакате надвор да излезете, цела ноќ на ветар да останете. Се построивме некако еден до друг, божем, војска. И мажи и жени и деца. - Ајде сега, му велат на пештанецот, земај ја ламбата. И врви тој од човек на човек. Се загледува, бара, жените в лице го плукаат. Шталата се исполнува со синоцрвени огнови. Карбитен пламен, очите се полни со мраз и снег. Ослепуваме. - Овој беше, вели пештанецот со замрзнат глас, срцето му крцка, раката како исечена му паѓа кон рамото на Колета Мишкоски, - овој, вели човекот без душа, премалено. - Напред, доаѓа гласот на кожувчињата, тргнувај напред, го зграпчуваат, го молкнат. - Каде, избезумено се противи Коле Мишкоски, каде другари, што се случува ова со нас, ветерот го влече како сува гранка, низ излитеното палто одзади лопатките му излегле, стрчат. Горат црвени и сини огнови, карбитни огнови. - Каде, луѓе, братучеди, немоќно, слабо прашува човекот, се губи. Гуњата му останува во снегот. Пишти ветерот и насекаде каде што минува остава темница. Крцка тешкиот снег, подмрзнува. - Чекајте, по ѓаволите, што се прави со човекот, низ ветерот како котка се тркала ситната прилика на Исак Профески. - Еј, застанете, вратете го човекот, тој не е виновен, јас - јас зборував и пред вас тоа ќе го речам, насекаде, по ѓаволите... - Ајде и ти, една непозната рака одзади, еден човек одзади на кого не може да му го види лицето го зграпчува за врат. - Напред, го колкнува в слабина. Ги зедоа двајцата. Пештанецот остана во групата од Кичево, го одделија, а ние другите веќе не се помрднуваме од место. Скаменети останавме во редицата како што не построија. Така ја дочекавме изутрината. Построени. Уште рано пред ден се исчистивме од Кича. Око да не ѝ видиш, закопана в земи, колнеа жените колку да се истушат. Никој не знаеше дали беше ден или ноќ. * * * На петтиот ден стигнавме во Гостивар. 14 - Ова е, бре, Гостивар, стопанчулето негово, велат тие што за првпат го гледаа. - Ова е, велат старите, ист како четиринаесеттата година за Првата светска. И тогаш ваков беше. Пустелија... - Не е ова град, велат жените, ова е чума Сè ѕидосано, затворено, целиот град под катинари. И куќи и дуќани. И кафеаните беа забранети. И анови веќе не се држеа. Насекаде пусто и глуво. Цел ден жива душа не може да се види. Пиле не прета. Тие улици празни - празни како во воено време. Никој никаде, сезанемело, се испикало в земја, се затворило, сè под клуч. Ние само со магарчињата се корзираме горе-долу како улави и грешни. - Ноќ доаѓа, надвор сме, ќе измрзнеме, каде да одиме, што да правиме, велат луѓето. - Да пришетаме уште малку, велат едни, можеби ќе видиме жив човек. Пак шетаме горе-долу со магарчињата, гледаме низ цепеноците внатре во дуќаните и кафеаните. Празно. Сè растурено. Наместо прозорци насекаде исковале штици. Во ноќта личеа на крстови. - Жив човек овде не виѓаваме, велат старите, туку да бегаме од градов со повреме. - Каде да одиме, велат помладите. - Низ бавчите, велата старите, ќе најдеме нешто и за каснувало. - Ај мајката, се исчудуваат некои, зар може вака, што ќе биде ова... - Може, велат старите, а тоа што ќе биде потоа ќе дојде. Туку да бегаме. - Не, велат некои од луѓето, никаде не бегаме. Ќе чекаме. Ајде ќе чекаме и понатаму. Се корзираме насекаде низ градот за некој некако да се смилува. Никој. - Да појдеме кај вовчено, велат луѓето. - Таму имаше фурна, си приспомнуваат старите, да видиме. Вовчено заглавило веќе цела една недела. На станицата брише. Ни фурна ни леб. Еден жедезничар само имаше со пушка, некојси Косте Икономски, дебрчанец. Нашинец. - Што сакате, вели и не сопира. - Да се засолниме, му велат луѓето. - Не може овде, вели тој, одете. - Зошто не може, му велат луѓето. 15 - Државна тајна, вели железничарот, затоа не може. - Малку да се згрееме, му велат луѓето. - Не е за малку не е за многу, вели тој, државна тајна ќумур нема. - Што да правиме, му велат луѓето, поучи не малку. - Како да ве поучам, вели железничарот, лошо време. Одете во месната команда. - Да си жив, му велат луѓето и вртат со главите настрана. Помина ден, ајде два, поминаа три, пченка нема, ништо нема. А и гладни. По некое компирче или јаболче што си имавме го изедовме. Немавме веќе ништо за ронкање. Од нога ќе паднеме, се виткаме кон земјата како подгорени стебла. На петтиот ден жените побеснеа. Велат: - Во месната команда ќе одиме. - Будали, им велат мажите, каква месната команда. - Будали-итри, велат жените, не се може веќе вака, напред во командата право, тргаат жените ич не мислат. Господ да ни помогне, рекоа луѓето, жените ќе нè водат. Аирлија да е, водете! - Вие ќе молчите, уште рекоа жените, ние сме жени, и ако згрешиме - ништо... - Добро, велат мажите, ќе молчиме. Така нека биде како ќе речите. - Ајде со господ напред, вели Арна Јонеска, оваа што беше една жена - маж не ѝ беше рамен. Таа на чело на жените, а потоа ние клинкаме со магарчињата малку отстрана. Одат жените сите право во командата. Ги гледаат од месната команда и се чудат какви се овие жени. Иззавиени во гуњи и ќебиња, некои во шинели; сироти жени, личеа како ѓупки, плашила за на лозје. - Кои сте вие, прашуваат од командата. - Народ сме ние, вели Арна Јонеска. - Од каде сте? - Од Пасквелија. - Од Пасквелија, не веруваат тие од командата. - Сите од Пасквелија сме, велат жените, од Нова Пасквелија. - Што касмет дури во Гостивар по ова време, велат од командата. 16 - По леб, вели Арна Јонеска, по леб сме дојдени. - Дваесет и седум дена чекавме и не дојде, велат жените. - Не знаеме, одговараат од командата. - Како не знаете, вели Арна Јонеска, има реферат лично од другарот Алексо Степаноски. - Да видиме, велат од командата. Гледаат, читаат-читаат, некое време квечерината прочитаа. - Имате право, велат, ќе добиете. Само сега нема леб. Поделен е сиот, ќе почекате. - Како смеете да делите туѓ леб, вели Арна Јонеска и уште неколку од жените. - Ќе си најдите, велат и другите жени, не можеме веќе да чекаме, дечиња си имаме оставено дома сами со никого. Ќе ги изеде нешто. - Ќе чекате, велат тие од командата и ги затвораат вратите. Каде пак на улица, мислат жените, ќе исцркаме корзирајќи се, ќе нè подуе ветерот. - Останете тука, вели Арна Јонеска, не мрдајте се. И жените останаа пред командата. Чекаат. Дојде и ноќта; не се издржува. Жените тогаш удрија на командата со ластегарките што им беа в раце. - Отворете, викаат жените, сакаме леб! - Леб! Леб! Дајте ни леб! трештат жените и колку можат удираат по враќето на командата. - Леб! Леб! Сакаме леб! избезумуваат жените. Целата команда во узбуна стана. А жените ич не гледаат. Не се даваат. - Леб! Леб! Не заклучувајте, надаваат жените, леб чекаме! Буна направија жените. Властите никако не можеа да излезат на крај со жените. Одвај ги искутинаа и исповрзаа, А тие што најмногу се бунеа в затвор ги ставија. Курви и ороспии биле, за една лажица грав се давале. Мажите веќе не издржаа: сега тие отидоа лично до командантот за да ги ослободат жените. - Да ги пуштите жените, му велат в очи на командантот, тие не се никакви курви и ороспии, туку се чесни домаќинки. Тие се и мажи и жени, нивните луѓе по фронтовите лежат да имате на ум, нив маката ги дотера дотаму... 17 Командантот, некое младо и лично човече, ама подгорено, овенето во лицето слуша и молчи. Се топи како свеќа, чиниш не е командант. Гледа во сите со ред и пак молчи. Сега сите молкнаа, занемеа. Само снегот непрестајно клапа. Сè ќе покрие, сè ќе смачка. - Ќе ги пуштиме, вели командантот најпосле, и леб ќе ви се додели за ден-два. Стрпете се малку, другари... Паметен некој човек, капна, се стопи. - Добро, му велат луѓето, а на сите им е криво и жал за командантчето, така нека биде, ќе причекаме. Еден офицер нè гледа нас децата и никако око да извади од нас. И ние гледаме во него како залепени. Слушаме ни зборува нешто, не разбираме. Одиме кон него сосе магарчиња. - Од каде сте дечиња, го разбираме. - Од Пасквелија село Велгошти, му одговараме, дојдени сме по леб. - Колку години имате, прашува. Славе на стрика Симона беше најстар и тој одговори: - Јас имам единаесет, а овие по девет, братучеди сме, а ова е завојче и тоа е со нас. - Каде ви се татковците, вели офицерот. - Немаме татковци, вели Славе на стрика Симона. Офицерот помолчува, пак нè гледа, нè мери од петици до глава. Со рака не пипка по лицулињата. Образите како корка, замрзнати. Исти како земјата, темни, без крв. - Колку дена не сте јале, вели офицерот. - Откога сме дојдени во Гостивар трошка в уста не сме клале, рече Славе на стрика Симона, - корења вареа старите од бавчите, тоа сме јале. Нешто офицерот се налути, од зборовите наши сосема му потемне лицето, како лош ветар да го удри. Некого пцуе, мрмори, не знаеме што, се плашиме ние да не згрешивме. - Елате со мене, најпосле ни вели и нè носи во една менза. Влезе офицерот а ние чекаме пред мензата, убаво мириса, малку ни се потпушта крвта. Едно време ете го офицерот со полна торба леб. Никогаш не сме виделе толку леб. - Јадете, ни вели и ни дели на секој по токму да имаме. 18 По едно парче изедовме, а другото го ставивме в пазува за да имаме и за другиот ден. Доста беше за дента. - Изедете сè, ни рече офицерот, утре пак ќе имате. Секој ден да доаѓате, уште ни вели, секој ден додека сте во Гостивар. - Добро, му велиме и го голтаме и другото парче за да не нè видат другите и да нè нападнат. Дури на седмиот ден се подели пченката. * * * Поминаа токму четириесет дена без леб. Умрел тетинот Ламбе и го закопале. А нас уште нè нема. Се рашириле гласови дека велгоштани настрадале на Буковиќ и Ѓоновица, волците ги изеле. Тетка Благуна кога го чула ова згора на смртта глава ќе си исчука. Уф, останав и без дете, зауфкала, уф детето волците ми го изеле, што бев јас да го пуштам, уф-туф, волците ми го изеле, а волците не го изедоа туку замрзна во орманот, уф- туф, се побунила, побеснела и ја врзале. Ајде татко со мајка и стрина Симоница и сите други луѓе по нас низ Дебрца за да нè бараат, да се распрашаат. Стигнале во Белчишта, никој ништо не знаел, удриле преку сирулски рид за Турје, одат низ планината, ќе нè бараат живи-мртви. Ние пак се извлековме од орманот и преку Сливо во Арбиново и Зглести. Тие угоре ние удолу. А најмногу мака испретргавме кога ќе нè изедеа волците. Тоа беше на враќање близу Буковиќ. Времето до над Ѓоновица и така и така, се мачеше, поврни-позапри, - ама оттука нагоре легна небо над земјата, чиниш светот ќе битисува. Петстотини чекори еден саат време ги правевме. Од сите страни удри ветерот, не враќа назад, во бездна. Не дава ветерот низ планината да се оди, како со коса сече. Таму каде што удираше ветерот пискотници корнеше. А над сето тоа почнаа и луѓето да умираат. Некои што се прејале жива пченка испукаа уште на патот. Прв падна еден завоец. Човекот како што зајачка, оф, срце ме боли, оф изгорев од срце, а тоа не беше срце, кожинката му испука, седна под една горница и умре. Го поплакаа малку жените зашто беше прв и го оставивме в рогузина. Магарињата му ги зедовме и појдовме. На истиот пат се изгубија и две пештанки и една од жените наши пуста Кота Мечаличина, цела грмада дечиња остави, мажот ѝ беше фатен во нозете, нагазил на змиина кошула... Не ги видовме кога ги снема, како земјата да ги голтна. Ни трага му видовме, ни глас му чувме. - Држете се за магарчињата, велат старите, и не пуштајте се од нив... Тие ќе нè извадат одовде, друг никој. 19 Сите како слепи се држиме за магарчињата и тие нè носат низ снегот, клинкаат, го пробиваат темниот ѕид на планината. Влеговме во орманот, тука потихо, без ветришта. Ама орманот полн со дивина, од секаде туку нè демнат како шакали. А од долу, од селата слушаме човечки пискотници, луѓе коси си корнат. Орманот крцка, се превртува ли планината надолу кон селата, се отвориле ли големи води, поплавиле ли, никој не знае. - Што е сега ова, велат луѓето. - Којзнае, одговараат старците. - Да не дошле за колективно, велат некои. - Молчете, заповедаат старите, молчете и гледајте си го патот. Не туку чепкајте. - Како да си го гледаме патот, велат помладите, зар не слушате, жени и деца поштукнуваат. - Ништо не е тоа, велат старите, допрва што ќе биде ќе биде. - Селата да не ги корнат, велат едни, во Војводина да не ги носат. - Којзнае, одговараат луѓето, можеби ги корнат, што не се корне денеска... - Молчете, пак велат старите, секој на гробот свој. - Чиј гроб е овој стопанкин, прашува Николе Завоецот, чиј е пуст да би останал. - Чиј сака нека биде, велат старите, дупи го магарето. Тоа можеш... - Наш гроб е и овој, стриковци, вели Николе Завоецот, наш македонски. - Наш-наш, велат старите, ама ќе видите уште што ќе дојде. - Уста ви се исушила, колнат жените, само на лошо мислите, кобите... - Ај така нека биде, помолчуваат старите, ќе видите што потопи и што огнови ќе дојдат. А кога поизлеговме на голинката, што ќе видиме, ниту села, ниту луѓе, од сите страни булуци волци како галички овци. Можеби беа триста или петстотини. - Нема спас, велат едни, ќе нè јадат. - Да им ги оставиме магарчињата, велат помладите, да ги подмамиме. - Како магарчињата, божем не чуле препрашуваат луѓето не пуштајќи ги од оглав. - Како магарчињата да им ги оставиме. - Тие нè извадија од Ѓоновица, велат жените, на пат ќе останевме. 20 Старите слушаат и се само молчат. Гледаме со рака како дечиња ги милуваат магарчињата, се простуваат. Секој по нешто му мрмори на своето живинче; со кришни солзи се разделуваа Никој не знаеше што сè старите си рекоа со ајванчињата. Јуришаат волците слични на ветерот, од устите им излегуваат анџари, целата планина завива. - Да му ги оставиме, сите се сложуваат. - Пченката на рамо и назад в орман, велат постарите. Сите в орман. Тука ноќта ќе ја минеме. Останавме среде планина. Ние кој со гунчиња кој со опинци од магарешка кожа. Голи боси, а снеговите пластови - пластови редат, до над буките ќе дојдат. Врвовите на дрвјата со рака се достигнуваа. Така до полноќ. Потоа што се отвори едно време, снегот престана, се појавија едни ѕвезди, чкрипоти целото небо, стега студот, насекаде Сибир. Сече како џам. Слушаме волците се нафрлаат на магарчињата, тие кутрите заковани во мразот. На крв мириса ноќта, на крв мириса воздухот, што правиме ако ни се вратат пак, мислиме. Пуста ноќ долга, зимска, никаде крајот да ѝ го видиш. Како мразулица се обвиткала над планината и ништо не може да ја стопи. - Оган, велат старите, оган да запалиме од оган волкот се плаши. Мажите исекоа од буките, направија голем оган, голем колку едно гумно. Насекаде наоколу планината беше попрскана со жешка крв на огнот. Слушаме волците ги колат магарчињата. Занемува планината. Сета природа запира здив. Глувотија. Слушаме магарчињата го корнат мразот, се борат, не се даваат. А волците како тоа да го чекаа, колку повеќе магарчињата се борат, тие толку посилно ги колат, ги кинат. И слушаме јачкаат живинките со глас човечки. Болно, немоќно. - Што чекаме, бре никакви, вели Арна Јоноска, што чекаме господ да види, магарчињата ни умираат. - Никој не чека, мажите со мака ги одлепуваат замрзнатите вилици, - никој не чека, стопанка и на волци, велат луѓето и сите и мажи и жени и деца и стари и млади грабнавме по една гламна и право на волците. За да ги спасиме магарчињата. А кога стасавме на местото што да видиме - колеж. Пустите магарчиња сите раскинати, берат душа, издивнуваат, а пак очите како на човек им се отворени и светат, им солзат. Плачат ајванчињата. Гледаме нè бараат, сакаат нешто да ни кажат. Можеби што беа гладни или можеби за тоа што ги 21 оставивме на волците, гледаат така уште еден миг и потемнуваат како гламните во нашите раце. - Кутри- кутри, заредија жените, кутри што ништо не разбираат, не издржаа жените, ги извадија шамиите од глава и како за најмило на сиот глас залелекаа: Ој леле оф, ој леле ој Оф леле ој господе мој Ој леле оф, ој леле ој Оф леле оф господе мој. Не издржаа и мажите. Први најстарите како пред мртовец ги симнаа капите и исто како за познат и близок човек почнаа да јачкаат, а потоа и солзи како камења им се протркалаа по нивните како угари испустени лица. - Простете ни, велат старите јачкајќи на глас, простете ни магарчиња... Тешко и жално било кога маж тажел. Ништо не можело да го утеши. - Простете добри магарчиња, избезумено нададоа луѓето и кревајќи ги гламните кон небото заофкаа: Ој леле оф ој леле ој Оф леле ој господе мој. Ни господ ни никој не се јави. Така се разделивме од магарчињата. Се изнаплакавме, се изнатаживме. Сега ноќ требаше да ноќеваме. Времето како од место да не се помрднало. Карпа. - Останавме што останавме, велат луѓето, туку немој некој да заспал. Кој ќе заспие, нека се прости од животот. Крв ќе промоча за цел живот. За да не заспиеме, старите почнаа по ред приказни да кажуваат од старо време што било. Прв раскажа Василе Мујоскиот како најстар, раскажа за еден син што си имал еден татко. Тоа било којзнае кога, одамна, пред векови зафатила една давија, една гладија толку да биде, камен пука, земјата пуста. Никаков плод не заврза. Народот ќе се сотре, царството без луѓе ќе остане, ќе пропадне. Чаре, рекол царот, чаре, рекле мудрите околу него, сите стари под нож, тие и така и така ќе одат барем лебот да не го јадат. Арно, рекол царот и дал наредба сите стари да ги нема. Ама овој синот многу си го сакал татка си, не бил како денешниве синови, овој син никако не сакал да си го убие старчето. За да го спаси, го скрил во ќерали во една бочка. Нејсе, старците ги убиле. Поминало не многу време, ги поклале сите стари, ги позакопале и никому ништо. И без нив луѓето јале дојале. Што сега, рекол царот, што правиме сега... Ги прашал мудреците, а тие не знаат, берат 22 раменици. Зашто тие учени само од книги не знаеле многу за животот и семињата. Што да се прави, што да се чини, ајде по цела земја глас семиња да се бараат полињата да се посеат. Каде ќе најдеш, никаде. По цела земја барабан бие и кажува што повела царот. Глуво. Сета земја пуста како сега нашава, болна. Шуплива. Гробишта. Си бие барабанот како на мртовец. Еден ден таткото ги потчул барабаните и си рекол: аџаба, што ќе да е оваа работа, си мисли, барабани по земјава да шетаат, да не е војна, го прашал синот. Не е војна туку е полошо од војна, гладотија, така и така, подробно раскажал синот. Семиња се бараат, семињата потонаа, се искрија, семиња никаде нема. Се позамислил таткото и му вели на синот - ништо за тоа, оди кај царот и поклони му се и речи му, честити царе, семињата што ги бараш во полето брсјачко се закопани длабоко под земи. Таму има големи амбари со секакви семиња. Нека копаат по каналите од мравките, право ќе стигнат до нив. Ни пет ни шест, синот право во дворот кај царот. Честити царе, така и така, семињата што ги барате во полето брсјачко се кријат длабоко закопани. Да се оди по патот од мравките, ќе се изнајдат. Наредил царот сè живо да излезе во полето за да копа. Копале и дење и ноќе. Копале-копале цели три месеци. Кога на трите месеци, едни жита што се појавиле, сонце греат. Најарните семиња в земја ти биле скриени, имало и за сеидба и за јадење, колку сакаш, секакви жита. Голема веселба настанало во царството, луѓето се спасиле. Тогаш царот како цар се подумал, аџаба, од каде ваква мудрост во еден млад човек, и пуштил абери да дојде синот во дворот кај царот. Дошол синот и немал каде, раскажал за сè како било и што било од конца до монца. Честити царе, во она време кога наредивте да се убијат сите стари, рекол синот, јас татка си го скрив во темни ќерали во една бочка и таму го чував, со три лика трева го хранев. Кога поминаа барабаните, тој ме научи на оваа памет. Нека е честит, рекол царот, и дал друга наредба со клетва и аманет до сите по него никогаш веќе старите да не ги гибнат. Да ги остават на мира, зашто и тие се луѓе. Потоа стариот Мујоски помолче, си ја протре црната како катран брада и со некаква недофатлива, далечна насмевка што му пролета над мустаќот, рече: - Било па поминало, сега таа наредба не важи, сега за десетина- дваесетина години сè се заборава, нов свет почнува, вели и замолчува. Ноќта тешка како умирачка се залепила врз планината и никако денот да се исчепчи, да се појави од некоја страна. Ноќиште полно со сеништа. Една од жените не издржа, заспала подалеку од огнот во снегот. Некој поган да стане и да ѝ го пресече јажето како што беше вежана. Од плеќите ѝ го зел житото. Кога се разбуди жената, ќе поулави, коси си корни, со тупаници се удира насекаде по главата, лелека како да ја колат. Вели: 23 - Лебот, каде ми е лебот, бара, ќе поштукне. Никој не ја слуша, не гледа во неа, божем, во приказните ни е умот. А таа кутрицата тогаш од човек на човек и пред нас децата на коленици паѓа и моли: - Аманте луѓе, аманте браќа, вратете ми го житцето. Никој уста да отвори. Сите неми. - Си бил некој Евреин полн со злато, сета земја ја продал, само злато да има. Ама кога зафатила една гладија, кој ти гледа злато. Евреинот цркнал сосе злато, се прикажува. - Луѓе, велгоштани, вие не сте арамии, чесни сте, моли жената, каде ми е лебот. - Што ни е гајле, ѝ велат нашите, барај си го... - Луѓе, пусти луѓе, се корни орманот од гласот на жената, луѓе вратете ми го лебот! Од небото ѕвезда по ѕвезда се рони. Гледаат старите и велат: - Ќе има уште многу умирачки, овие ѕвезди се само човечки душички, си капат... - Луѓе, пусти луѓе, избезумено жената удира со главата во снегот. - Луѓе, што направивте. - Да ѝ собереме по една рака, вели Арна Јоноска, доста ќе ѝ биде за да не поштукне. - Пештанка е, велат нашите велгоштани, ба и мајката пештанска, издаици, која власт ќе дојде - тие први, нека се поштукне. - Не е добро така, вели Арна Јоноска, нелудски е така, луѓе сме сите. - Арно де, ѝ велат нашите и секој ѝ фрла по еден грст во скутината на Арна Јоноска. Се насобра нешто малку житце. Кој сакаше даде, кој не сакаше не даде. - Еве ти го лебот, жено, и вели Арна кревајќи ја од снегот, еве имаш и повеќе. Таа веќе побунета, целата побелена во косата. Бела како снегот. - Кога ѝ побеле косата, сите се исчудуваме и се крстиме. Ја гледаме од сите страни да не е лага, не е, целата коса бела како снег. В час обеле, кутрата жена веќе ништо не разбираше, како живинче се наведна над скутината со жито и почна да зоба од пченката. Исто како ајванче. 24 - Пусти човек-нечовек, велат старите, што ти е човекот, дув-дувни го и го нема, згаснал, ајт како да не бил, се изгубил само што си трепнал со окото, ништо нема покревко од човекот и пак појако нема од него, зборуваат старците, и женичката не разбира, си зоба. А откако се изназоба како некој да ја прогонува колку може со сета сила и брзина, ја спрашти некаде низ планината. Бега. Залута во орманот. Никој не знае каде. Тешко, црно планиниште. И ноќ. Сè уште беше ноќ и мразот крцкаше како пожар. Сечеше. И волци. Насекаде волци. Никој не смееше да претне од огнот. Насекаде наоколу демнат ѕверки. Познати и непознати, стари и нови. Секакви ѕверки се намножија по земјава. Излегоа на видело од дупките и за'ржеа по крв. * * * А најчудно беше изутрината. Низ голите и како ножеви остри гранки гледаме се лизга сонцето, потсветнува. Од дрвјата капе црвен снег, помешан со крв. Сиот орман пуст, испресечен со бледо-црвенкасти конци, сонцето изрането паѓаше кон земјата. - Сонце, велат жените исчудувајќи се и крстејќи се. - Не ќе да е вистина, велат луѓето, верба не ги фаќа, очите си ги тријат. - Кај се нашло овде сонце, думаат и ги подаваат рацете кон светлината за да се уверат. Каса сонцето како змија, подивено. - Не е ова сонце, велат старите. - Што ќе биде оваа чудесија, велат жените. - Знак е ова божји, велат старите и јанѕа ги јаде нешто пештанката што се мрдна да не се одмаздува. Духот нејзин. Сонцето сè поблиску паѓа кон земјата. Се рони, се распаѓа Почнаа громови да удираат од ведро небо. Татни целото небо, грмежи шибаат од сите страни. Голема темница ја покри земјата. Наоколу пропеаја диви петли и на секоја гранка се појави по некоја тишка. Неми, склештени стоеја на дрвјата. И гледаат право во нас. А само што разденува, само што запукнал мразот на ноќта. Тишките пак тешко се загледале во нас. - Добро утро, им вели Арна Јоноска, сполајви што не пробудивте. - Молчи мори, безбожнице, ѝ велат другите жени, духови да не се. - Ако, вели Арна Јоноска, и нив да ги видиме. 25 Старите се коштреат, ги вртат главите. - Ајде, велат старите, ајде да бегаме, овде нешто се готви, не будалете, бегај да бегаме од планинава. Луѓето одат од човек на човек за да видат некој да не замрзнал. Ќе го почукнат по грб, и ако како луштенка падне на земјата, со здравје на оној свет. Го покриваат со гунчето и го оставаат. Тројца беа замрзнати, две жени и еден маж и Климче на тетка Благуна. Како што се помочал од страв, во панталончињата водицата замрзнала и му ги врзала нозете како со тељ и така се здрвил на земјата. Мразулицата го заковала како со пранги. Како што го гледавме ноќта, исто така го најдовме. Со отворени очи, малку подзинат, божем слуша од приказните. Потпрен до едно џбунче. Ама изутрината беше црн како гламна и залепен, срастен со џбунчето. - Ајде велат луѓето, нема време за гледање. Бог да ги прости! Луѓето си одат. Ние децата останавме. И завојчето со нас. Не се дели. - Што е, ни велат луѓето, што се меткате. - Јас не го оставам овде на волциве Климчета на тетка Благуна, вели Славе на стрика Симона, ќе го носам. Луѓето запираат. Велат: - Будало дете, велат луѓето, каде ќе го носиш, којзнае дали и ние глава ќе исчуваме. - Ќе го носам, вели Славе на стрика Симона, ако сака и јас да умрам. - Носи го, велат луѓето, носи го кога сакаш, ние ти велиме немој. Некако го одлепивме од џбунчето, му го исчепчивме вреќулето од раце како што го беше прегрнал, и Славе од стрика Симона го зеде на раменици. И ајде ќе одиме. Кога наслеговме во селата дебрчки, луѓето се крстеа, во чудо се кладоа. - Пчејнца ви раздаваат на гробишта во Велгошти, велат дебрчаните, помин ви прават, мислат не сте живи! Никој не веруваше оти сме живи. И ние не веруваме. * * * Дома ни татко ни мајка. Сега тие низ планина со други луѓе за да нè бараат. Дома пусто. Нè пречека сестра ми Устијанка и како што сме припаднале, за да нè поврати, таа нозете во топла вода ни ги ставила. Ама одшто бевме премрзнати, месата ни се стопиле. И од тоа сите нокти на нозете ни испаднаа. Оттогаш останавме без прсти, без нозе. Друго ништо не ни се случи. 26 Потоа дури зафатија бесовите. ФОРТУНА Беше при крајот на февруари и почетокот на март кога во долината надојде некој залутан ветар некаде од зад Петринските планини. Доаѓаше обично изутрината и потоа непрестајно по цел ден дуваше од сите страни на селото како да бараше нешто изгубено по куќите. Кога доаѓаше овој ветар некоја чудна леснина ја исполнуваше околината; човек можеше да помисли дека дошло времето на големите преселби; дрвјата се издигаа кон небото, реките доаѓаа поблиску до селото, замрените покриви на куќите се будеа, а олуците светкаа како да процутуваат. И самата земја се ослободуваше; со нечујна команда ги разместуваше предметите на нови места во просторот. Во тоа време стрикото Бурле нешто почна да зборува за чудни привидувања. - Убаво си думам јас, - страсно и дури занесено прикажуваше стрикото Бурле, - си думам јас, луѓе мои, како може тоа да се случуваат такви чудни работички на земјава... Еве, ова дрвце, - тој покажуваше на младата јаболкница зад куќата, - ова дрвце јас со мојава рака го засадив преткуќи, точно крај вратана, а, ете, сега тоа заткуќи... Како може тоа, забога, - се исчудуваше стрикото Бурле. Се разбира, никој не веруваше во стриковото прикажување, сигурно тој бил пијан оној ден, - но никој не се осмелуваше да го прекори за лагата, зашто тие денови на сите им се чинеше дека животот е прекрасен. Беше поинаков од оној што нè заробува во темните колиби, што ни го одзема виделото од очите. Тоа беше сосема друг ден, друго небо, дури и долината на мигови се чинеше е друга, непозната. А пак ако се погледнеше од Шапчевото ритче надолу кон градините и езерото, тогаш тоа беше бескраен широк свет. Најпосле, луѓето излегоа од куќите, ги отворија своите усти и почнаа гласно да дишат чист, топол воздух. Само во куќата на Исаиловите, на Тренета Исаилоски, не беше сосема така тој мартовски ден. Кога снегот почна да прокапува во малата вишнова градина пред самата куќа крај коренот на едно дрво, склопчена како мала животинка, ја најдоа мртвата невеста Петрана Исаилоска Колеска. Од кога таа тука останала, никој не знаеше сосема точно, но колку што си спомнуваше нејзиниот маж Трене Исаилоски, можеби таа тука се затекла уште од првите денови на зимата кога зафати фортуната. - Можно ќе да е од тоа време, - промрмори младиот маж отсутно загледувајќи се во црниот труп на жената. - Можно ќе да е оттогаш, - повтори тој притоа непрестајно потрепнувајќи со своите мали, игриви очиња. Потоа си ја почешка нечистата брада и како да се премислува за 27 нешто сосема тивко како за себе изусти: - А ете, јас пак думав таа си пошла, - рече сè така чешкајќи си ја брадата, - а, ете, пак, таа не пошла, - додаде со мирен глас, како ништо да не се случило со неговата жена. - Не пошла, чудна работа... Си извади малку тутун од ќесето што му висеше околу вратот, завитка во парче од весник и се така мирно рече: - А ако е за вистина и чудна женица беше Петранка Колеска, бог душа да ѝ прости, многу чудна, кутрицата... - Но зборувај, - тогаш му се сврти другарот Тацко, - зборувај што се случило, Трене Исаилоски. Човекот се правеше како воопшто да не ги чул тие зборови на секретарот, исплука низ своите жолти заби, одненадеж испушти некаква неразбирлива насмевка на своето лице, којзнае зошто сè се смееше, и сè така поднасмеан, процеди: - Ништо, другар секретар, јас уште овој ден ќе му јавам на Трипуна Колески, таткото нејзин, за да си ја закопа... Така е тоа со нас луѓето, - Трене Исаилоски уште почна да разврзува за животот, исплука и, ставајќи си ги рацете одзади, сакаше да појде. - А не така, Трене Исаилоски, - го задржа гласот на Тацко, - ќе треба малку да позборуваме... Како тоа, - веќе не издржа другарот Тацко, ќе му јавам јас на Трипуна Колески, татко нејзин, за да си ја закопа... Но, не оди така, братче, во денешно време. Револуцијата се грижи за секој наш граѓанин... Ќе поразговараме ние за сите работички, малку како луѓе, Трене Исаилоски. - Што тоа, другар секретар, - малку позачудено праша младиот маж, - што би имале тука да прикажуваме, живи бога... Само би губеле време. Работата тука е сосема јасна... Другарот Тацко со мака се одлепи од своето место и, како да се брани од топлиот налет на ветрот, со придавен глас праша: - А што е тука јасно, Трене Исаилоски, што воопшто тука е јасно... Зборувај, другару, како тоа се случило, - рече секретарот. Но Трене Исаилоски никако не сакаше да брза во зборувањето. Долго- долго си ги токмеше усните, тешки како два мртви воденички камења. Сè на него беше како во првиот миг кога ја најдоа Петранка Колеска. Истите тие мали игриви очиња длабоко всадени во набумбареното лице, образи виснати како прекиснато тесто, носот исто така мал и набиен во месото, устата тркалеста и подотворена, постојано задимена, - ништо за господ еден, ништо за сето тоа време не се измени на него. 28 - Ќе зборувам, зошто пак да не, - најпосле рече и збор по збор се чини раскажа за сè што знаеше. - Тоа беше веднаш по нашата свадба, - соопшти Трене Исаилоски. - Гледам јас со Петранка Колеска не е работата како што треба, има нешто... Ја прашувам јас неа како било и што било, а таа се молчи, така само молчи женичката и ден и ноќ. Прашувам јас како нејзин, а таа молчи и само молчи... Работата си беше јасна... Знаев јас, ама неа ја прашував, од неа да чујам... Гледам нема живот, си велам, брате Трене, чисти ја оваа несреќа уште од самиот почеток, дај ѝ го пратот на оваа кучка... Така и направив. А не ја карав, ни рака не кренав на жената. Само ѝ реков онака по човечки: Петрана Колеска, свршен е животот наш. Собери си ги парталите и надвор од мојава куќа. Оди да не се срамотиме како во стари времиња, зашто ние ја разбираме борбава... И таа, жената, за вистина, мирно си појде, си ја разбра кривицата како човек, - рече Трене Исаилоски и потоа премислувајќи се еден час, сосема тивко, како за себе, проговори: - Е, тоа што отпосле се случи јас не го разбирам, - немоќно ги собра рамениците како човек на кого му пристудело, повторно се загледа во жената крај коренот на дрвото и, нишкајќи ја главата неопределено лево- десно, рече: - Никако не разбирам што се случи со Петрана Колеска... Тоа беше на трети ден откако појде од куќата, - се присетуваше младиот маж. - Во ноќта. А времето зимно. Едно лошо време, чиниш ќе ја преврти земјата. Слушам јас некој удира, се превртува пред влезната врата на куќата. Си помислив некоја животинка бега пред фортуната. А ветрот пишти како поулавена дивина. Ќе искорне сè од градините. Ќе свирне фортуната низ голите гранки на дрвјата, а по неа доаѓа некаков познат глас. Некој довикнува во ноќта, гребе по вратата, се причинува некој расплакува, човек ли е тоа, ветрот ли е тоа, живинка ли... Сè така доаѓа тој глас. Кој ќе биде, се исчудувам и станувам да видам. Уште да не им поверувам на своите очи. Пред вратата стои никој друг, туку самата Петрана Колеска... Ја гледам целата премрзната цвокоти со забите, се влече низ снегот, а со рацете ми ги обгрлува нозете, ме зграпчува најсилно што може, не ме пушта, како со канџи ме држи. А пак некој глас, чуден глас, господ ќе знае од каде и како. - Не оставај ме, златен мој, - лелека Петранка Колеска, ќе ти бидам роб за целиот живот, врзи ме за дирекот кај кучињата, не оставај ме, брате Трене Исаилоски, не можам јас жива кај моето татенце Трифун Колески, ќе ме заколе пред цел свет. Човекот ја стресе главата и со некој подруг глас, сосема тивко му се обрати на секретарот. Рече: 29 - А никако не разбирам што се случи со женичката. Како можело три дена да седи пред вратата во снегот. Нема што, се смилував јас. Ја пуштив в куќа... Ја оставив да живее во долната соб. Потоа помолче, си завитка уште една цигара и со истиот тој изменет глас промрморе: - А потоа, другар секретар, потоа јас не знам кога си отишла, што знам - живееше или не живееше во собата... Еден миг подоцна тој се загледа во лицето на секретарот, другарот Тацко, и првпат со некаква матна светлина во очите рече: - Тоа е вистината, другар секретар... Зима беше... - Зима, - суво рече секретарот и потоа како нем, како пресечен - на половина стоеше крај коренот на тоа дрво. Повеќе никој ништо не рече. А беше пролет, се разбудуваа мртвите покриви на куќите, селските олуци како расцутени болскаа и сè се раздвижи наоколу... Пролет беше. Најпосле и луѓето излегоа од своите куќи, ги отворија устите и почнаа гласно да дишат чист, топол воздух. - Умрела Петрана Колеска, - рече некој. - Бог да ја прости, - рече друг, - сите ќе умреме... Умирачките само што почнаа да доаѓаат. ГЛУВЦИТЕ НА СЕМОЌНИОТ БОГ Веќе седум дена непрестајно паѓа снег. Другарот народен матичар Димитрија Стенкоски, никако не можеше да си објасни од каде дојде тој тежок и црн снег. Пролетта беше запрена некаде над Исвалдовите лозја, пред самата долина. Тој сè уште убаво си спомнуваше за оној светол сјај на ветрот што дуваше од таа страна на ридот. Тогаш тој дури си дозволи за час да ги остави своите записници и издивнувајќи со некакво блажено задоволство рече: - Братучед, Димитрија Стенкоски, жими бога, не ќе живееме сто години одмори си ја малку душичката. Погледни малку во природата наоколу. - А тој не гледаше во природата наоколу, туку во Славјанка Трпаноска што тупкаше крај чешмата со своите нозе бели-дебели. Матичарот кога ќе го чуеше тоа поттупнување на другарката Славјанка Трпаноска, го обземаше слатка трескавица од главата до петиците и тогаш долго не можеше да им се врати на своите записници. Ех, тоа ти беше време, 30 пролетно време... Сигурно ќе се случеа големи работи со нашиот матичар Димитрија Стенкоски, ако овој снег не ја покриеше долината. Ова време му го скрати животот на братучедот Димитрија. И, ете, сега непрестајно паѓа снег и ја покрива целата долина. Димитрија сосема како сенка се склопчил во полумрачната канцеларија и размислува, а ништо не смислува, дивината слегува од планината, што се случи со времето, размислува. Снегот непрестајно паѓа и ги затрупува сите патишта, куќите ги срамни со земјата, а луѓето се претворија во грутки мраз. Не ќе биде тоа на добро, си мислеше матичарот, пишувајќи го извештајот за овогодишните умирачки, за бројот на болните и за тие што се претворија во грутки мраз, што исчезнаа во почетокот на таа пролет. Но откога дојде снегот, тој не знаеше како да продолжи. Не беше сосема сигурен дали тоа беше пролетно време или пак сè уште траеше зимата. Во канцеларијата веќе стануваше темно и тој со треслива рака ја припалуваше малата лоена свеќа. Потоа со мака и безволно го наведна своето бледо, испиено лице над купот стари хартии. Со тих глас изусти: - Господе мој, научи ме, опамети ме како да работам, - рече и продолжи да пишува изустувајќи секој збор на глас. ... Дваесет и трети март нека се знае и нека се пaметува, големи несреќи удрија во народот наш. Беше тоа во пролетно време, во годината информбировска, кога секретарот на месната, другарот Тацко Настејчин, човекот на ветришта нагази, еден смок го опаша, и цели три години и три месеци силна треска го тресе. Ништо не остана од човекот. Беше тоа во пролетно време, а од каде дојде овој снег, еден господ ќе знае. Низ одлепената хартија на прозорецот ветрот немилосрдно удираше во тилот на матичарот. Дивината надојдува меѓу луѓето, мислеше матичарот, а му се причинуваше како некое разбеснето куче да се премолкнува во канцеларијата за да го разнесе, за да го распарчи. Го мачеше гладот. Гладот виеше во неговите суви жили. Рацете му паднаа над хартијата. - Тоа не може да биде никаков извештај, - шепна, ја припали хартијата на малиот пламен од свеќата затоплувајќи си ги рацете. Потоа подува по дланките, зеде нов лист и повторно се наведна над масичкат. Времето не беше најпогодно, забележа Димитрија, времето беше лошо и сите пропусти во овој извештај се должат на лошото време. Никако не беше лесно да се пронајдат сите мртви од околината. Зашто ги имаше и во дупки и во камења, едни пак бегаа дури во планината и се криеја по пештерите. Такви беа сите оние што имаа болни гради. Случајот со Темелка Груески му е познат на секој човек како тажно се одигра. По цели недели не можевме да го изнајдеме. Се чинеше дека земјата го голтнала другарот 31 Темелка Груески. А тој, кутриот, на таван беше се скрил кај глувците. Кога комисијата го пронајде, тој како да не беше човек, велеше: - Јас сум глушец, другари, имам опашка, јас сум глушец, оставете ме, другари, на таванот. - Не, не си ти глушец, - го разубедувавме, - ти си човек, ти си Темелко Груески, - а тој никако да чуе. - Јас сум глушец, - сеедно повторува и цивка другарот Темелко, како вистински глушец. - А зошто на таванот си се скрил, - го прашавме пак како човек. - А зар по болници да одам, да се срамам, - најпосле рече тој. - Не е тоа срамно, другар Темелко, - му укажувавме, - болниците се народни, полни се болниците со народните маси, народот во нив се лекува по нов правец... - Но тој никако не сакаше да чуе. Постојано повторуваше: - Јас сум глушец, другари, имам опашка... Ете така се кријат луѓето, а и самите нивни семејства во тоа им помагаат за да не се откриеле оти се офтикалии. Уште народов наш е со стари мисли и така си умира. Тоа ја сопира акцијата. Нашите луѓе повеќе сакаат да си умрат отколку да си ја кажат маката. Ете така се умира како некогаш, како луѓето да се животинки. Си умираат ниту видени, ниту чуени на овој бел свет. Тоа е прво што можам да истакнам. Матичарот издивна, стана од своето место, нервозно зачекори горе- долу низ малата канцеларија, и, како сè уште да го пишува извештајот, продолжи да зборува на глас. Рече: - Ние, другари, не застанавме на тоа старо мислење. Борбата со болните на гради уште не бевме ја завршиле, а удри шапот, и, што досега не било, ги зафати и луѓето. Тоа го донесе ветрот што задува од Баските полиња каде што долината е отворена спрема езерото. Езерото било заразено од албанска страна и заразата се ширела на сè живо и мртво. Таков ветар не се паметува уште од стари времиња. Дуваше рано науто и навечер пред легнување. Кога дуваше, дрвјата од земјата ги корнеше и како сламки кон небото ги носеше. Цели дрвја летаа во воздухот наоколу. Се случуваше и куќи да подигне и така да ги носи како крпички од едниот до другиот крај на долината. Од тој ветар целата долина како гробишта е растурена и пуста. Нови умрени се појавија. Ги имаше насекаде. И по патиштата и по полето и низ градините, на секое место низ околината како што ги завлекол и однесол ветрот. Не можеа сите да се изнајдат. А и гладен беше нашиот свет. Што беше пченката од купончето. Гледам глад настана. Во нивјето и семето ни се исуши. Зафати голема суша. Земјата испука, поцрне како ровја да ја удри. 32 Од неа се намножија многу лоши животинки. Познати и непознати. Некои и зборуваа со глас, како луѓе да беа. Ама кога дојдоа скакулците, сè занеме. Тие ги изедоа житата, ги оголеа дрвјата, како со ножици ги истрижаа градините, лозјата се исушија, дури и самата планина оголе. Насекаде наоколу израснаа големи камења. Куќите се скаменуваа, како пештери стануваа. Луѓето бегаа во реката. Скакулците се нафрлија и на луѓето. Нови болести страшни и мачни донесоа тие црни животинки. На некои рацете и нозете им се сушеа, примерно, така заврши семејството на Брдан Јонески, сите од неговата куќа се исушија и така се истрошија како да беа од кал, а не од крв. На некои пак и очите и мозокот им истекоа и тоа не се знаеше што болест беше - ама многу момички и мажи од тоа поулавеа. На самиот другар Ајдинков, помладиот, од тоа му истекоа очите. За цел век остана слеп. Веќе не беше во комитетот. Ама најизмачени беа оние што еднаш ги каснало бесно куче. И тие како кучиња стануваа. Трчаа по народот за да го каснат, а најмногу сакаа да ги дават своите деца. Таквите пак со ортома се врзуваа и на некое дрво во градините се стегнуваа за да не можат да се отпуштат и да прават несреќи меѓу народот. Тие пустината пак не се даваа, луѓе како луѓе, не сакаа врзани да бидат, се тргаа, се превртуваа со забите дрвјата ги гризеа. А одвреме навреме пак кога ќе се смиреа, исто како мали деца плачеа. Луѓе ли беа или не беа луѓе. Луѓе беа. Си плачеа лично како луѓе. Ама потоа дојде снегот и ги покри и веќе не им се чу никаков глас. Колку ги имаше, многу ги имаше, си мислеше матичарот. Потоа тој отвори еден долап и од него извади нов куп хартии и полека, полека почна да ги прелистува. Најпосле издвои неколку листови и прочита; извештај за умрените под број 31 имам народна чест да истакнам по два списока за мртвите со цел за употреба како показание за идните задачи. Истакнувам како под број еден умрени од офтика: како прв Насте Димко Мургоски на 45 години, умреа во почетокот на пролетта, Коста Пајчески на 21 година, исто така, Депа Велјаноска на 35 години остави три дечиња, Евдокија Камческа заедно со својата ќерка Петронка Камческа угаснаа како свеќи, Весела Ристеска имаше 20 години, Стевка Јонеска 28 години од кои 13 в постела скапани, Барица Шелеска 16 години, Ставре Весин 38 нема што да се напише, Слобода Гугуческа 18 години, Петар Маркоски 26 години, Стефанија Китанческа 58 години, Трајан Тренески 22 години, Јонче Бакулески и ќерката Бакулеска - едниот на 56, ќерката на 18 години, Нада Ставре Ламбески на возраст од исто така 18 години. Заклучок: од крвотечение најмногу умираа постарите и најмладите. И сите во пролетно време. Точка втора: изгорените, настраданите, невидените, однесените и нечуените. - Благородна Танеска на 21 година, Крсте Ботески на 79 години го однесе реката, Коста Кукулески на 64 години изгоре од цигара во плевната, Стевка Велкова на 1 година оставена со лелајката крај огниште и 33 така детето се стопи, Петар Трајчески тригодишен попарен со топла вода кога Трајчевци го колеле прасето, Климе Пајкоски на 70 години непознато умре, Наумка Шилеска 59 години пропадна вземи, Никола Ралески 29 години, Никола Петрески на 2 години прегазен од задружниот трактор, Симка Палеска 22 години на раѓање како што не треба, Ѓорѓи Мишкоски на 26 години поклопен на сечење шума, Благоја Каланоски на 3 години од треска, Ангеле Петрески на 9 години изгубен и Тодор Илески на 28 години самоубиен. Од сето тоа народот беше многу растревожен, си приспомнуваше Димитрија, сите луѓе излегоа од куќите. Никој веќе не гледаше снег, ниту пак тоа што дрвјата летаа низ небото. Народот на глас провикна до самиот господ: Еј, господе, еј земјо светска и белосветска, голема и преголема, што си удрила на нас. Во народот не остана мирно срце, се чинеше дека тука е крајот, ќе се отвори земјата и сè ќе голтне. По тоа лошо народно настроение на сам ден Благоец, сега луѓето пак троа повеќе се свртеа кон бога, сретсело направија голем собор. Забележувајќи го тоа, матичарот испушти една мала, олцкотлива насмевка на своите темни, овенети усни. Рече: - А тогаш јас бев земен на одговорност за лоша агитација против светците. Господе, што ќе беше од мене да знаеше другарот Тацко колку ти се молев додека се одрекнував пред луѓето. Сега тој на глас слободно избезумено почна да се смее стискајќи ја главата во своите слаби раце. Но по неколку мигови замолче, дивината слегува од планината, го удри во главата и зафатен од оној лаеж на ветрот престрашено се наведна над хартиите и продолжи да го пишува извештајот. ... По тоа лошо народно настроение партиската презеде големи мерки. За да им се каже на луѓето на кого да му се верува, на кого да му се плукне. Кои се болестите и од каде доаѓаат. Оваа работа беше тешка како планината, затоа и самиот другар Антоние Ашталко пристигна во месната. На седмиот ден партијците завршија со конференцијата. Нешто големо се случуваше во партијата. Целиот народ беше на нога и чекаше. На седмиот ден, кога заврши конференцијата, на луѓето им олесна. Ама партијците беа црни и крвави во очите. Некои одвај стоеја на нозете. Главите им беа малку надолу. И сите беа неми како улера да ги удрила. - Што е сега ова, другари партијци, - прашуваше Ламбе Ристески, - што се случува ова со времево... - Каква е оваа тежина на партијава, - рекоа и луѓето, - што криете, мајката, од народот... Сме едно или не сме... 34 Тогаш другарот Ашталко се истргна од редот на партијците и како што беше предвидено, одржа говор. Со она негово силно гласиште рече: - Ништо не криеме од народот, луѓе наши, сè ќе му се каже на народот. Отворено, народот да знае сè, тој нека суди, тој нека пресудува, да живее народот. - Ти другар, Антонија Ашталко, - пак тогаш се јави народот, - зборувај на конкретна точка, - рекоа луѓето, - зборувај, братец, што се случува со времево. Зборувајте, другари партијци од месната и не туку матете, - рекоа луѓето. Ашталко сега со нешто поинаков глас, како да не беше тоа тој сосема тихо изусти: - Голема неправда се сруши на народов и земјава наша, - дедото тешка тупаница ни удри по тил. Сталин сака да нè смачка. Тој и не заврши, а луѓето, и мажи, и жени, и деца, сите како еден занемеа, останаа како изгорени, како пресечени со секира некаде на половина. Се гледаа со широко отворени очи, а не се видуваа. Темница им стана и на големи и на мали. Што беше сега оваа работа, што има дедото против нас, та што лошо сме му можеле ние нему... А снегот непрестајно паѓа ли паѓа, ја затрупува долината, ги покрива луѓето, - се чини дека и нив ќе ги срамни со земјата како куќите, како дрвјата, како предметите наоколу. Но луѓето си се луѓе, помисли матичарот смешкајќи се среќно и со некакво необјасниво задоволство. Луѓето си се луѓе, повтори и продолжи да бележи. ... Зимата траеше 2.333 дена Занеме земјата. Одникаде не доаѓаше глас, никаков глас, насекаде беше глуво. Полињата, долините, градините, патиштата, птиците, планините, - сè живо и мртво беше под снег. Никој не знаеше што е со времето. На тринаесеттиот ден, од третата година, веќе не се имаше каде, го побараа гаталецот. Го донесоа под стража за да ѝ гледа на партиската. И тој самиот одвај се држеше на нозе. Мразот целиот го имаше вкочането. Седум дена го чекаа за да се растопи. На деветтиот ден проговори. Рече: - Гледам сонце. - Не измислувај, - му рече другарот Тацко, - ти си слеп. - Гледам сонце, - повтори човекот. - Гледам младо сонце што се раѓа на врвот од Пинската планина.. Тоа доаѓа, слепи луѓе. 35 - Што не дојде, - тихо изусти другарот Тацко, - зошто не побрза, по ѓаволите, тоа кај нас ќе биде пречекано како кај свои, - занесно мрмореше секретарот разубедувајќи го сонцето за да се врати над Пасквелија. На две илјади триста триесет и деветтиот ден, најпосле, дојде сонцето. Дојде од онаа страна од каде што зајдуваше. Дојде одзади, го удри оној човек по тил и тој умре со темница во очите. Оној човек што знаеше да гледа себеси не се виде. И никој не го виде, го зеде сонцето. Потоа уште многу изумреа. А матичарот наш народен, добриот другар Димитрија Стенкоски, од сета таа работа се мрдна од умот. Нетокму се стори другарот Димитрија Стенкоски. Како брливо куче скокаше низ градините, низ полето, одеше и во планината. Секаде каде што одеше со раце ја копаше земјата, бараше некого, бараше нешто изгубено... Никој не знаеше што изгубил. Така и заврши и не се знае каде. Од тој случај веќе никој не сакаше да ги бележи мртвите. Така сега народот умираше незабележан. Ама не за долго. Веќе снегот почна да се топи. Од Исвалдовите лозја повторно се појави оној ветер со светол сјај, ах, тоа беше пролетта, тоа беше пролетно време, пролетта доаѓаше во долината. А таа пролет можеби ќе се случеа големи работи со нашиот матичар Димитрија Стенкоски. Но сега веќе ја нема ни другарката Славјанка Трпаноска да тупоти крај чешмата со своите нозе бели-дебели. Каде ли се изгуби другарката Трпаноска... Никој не знае. НЕШТО ЗА СОНЦЕТО И СТАПИЦИТЕ ЗА ВОЛЦИ Со снегот дојдоа и волците. Црни и лути како самиот снег. Човек не знаеше од што побргу да се брани. Земјата крцкаше во мраз и волци. Седумдесет и три дена и седумдесет и три ноќи другарот Целе Јолески со око не го виде сонцето. Точно од оној ден кога го напушти семинарот на кој се проучуваа стапиците за волци. Целе Јолески не виде бел ден и сонце на небото. Се покара со другарот Алексо Степаноски, член на комитетот, по методите се зафатија, - и потоа сè му беше јасно на Целета Јолески. Се затвори во својата куќа и така од ден на ден чекаше и молчеше, а не знаеше ниту што чека ниту зошто замолчи. Којзнае како ќе излезе сета работа, си мислеше другарот Целе, којзнае како ќе се исплетка работата, многу нешта го гризеа неговото срце. Ако пак другарот Алексо Степаноски напише реферат? Сигурно, сосема е можно да напише реферат, зашто тој сака до секретар да дотурка. Кој ѓавол тогаш на Целката ќе му поверува и уште така 36 затворен во куќата? Ах, уште би му се смееле, би му рекле - се напикал в дупка како глушец, а ваму за правда кукурика. Птица, така би му рекле, ноќна птица. Предавник! Ненадејно сето тоа го штрека Целката во главата и целиот се накостреши од таа помисла како змија да го касна среде чело. - Не можам веќе во оваа темница, - рече Целката исфрлајќи ја од себе гуњата, - морам да станам, морам да им речам на другарите, морам да видам што е тоа со времето, каде појде сонцето, - мрмореше непрестајно другарот Целе Јолески. Веќе три дена и три ноќи тој беше буден и фатен во целото тело. Мразот му имаше навлезено во крвта и коските; не можеше да се помрдне од рогузината. И очите не можеше да ги отвори. - Како глушец в дупка, помисли, а клепките му тежеа како за'рѓани затворски врати. Никогаш не му паднало на памет дека толку тешки можат да бидат две слаби, очни капачиња. Поисплашен ја пробуди жената до него, ја праша: - Мороска Костоска, можеш ли да ме видиш каде сум, - рече тој. - Не, - одговори жената, - не можам да те видам, Целе Јолески. - Ќорава си, - прашаше тој. - Не сум, - одговори Мороска, - ама слепа сум. Очите ми се залепија. - Ништо, - рече Целе Јолески поспокоен, - тоа е од мразот, Мороска Костоска. Мразот ти се има зафатено во очите. Штом ќе се растопи, ќе прогледаш. Потоа уште три дена и три ноќи Целката остана буден и слеп. Слушаше како на сите страни писка закланиот ветар, распарчен и бесен, слушаше како среде зима почнаа да удираат громови по земјата, тоа никогаш не било, слушаше и слушајќи се претвораше во тешка, црна грутка мраз. На седмиот ден тој пак ја побара жената. - Мороска Костоска, - ја довикуваше, - пробуди се, ќе станам и ќе појдам кај другарите, ќе прашам што е со времето, што е со сонцето. - Ој, тешко тебе, - слабо се одѕва жената како да беше падната во некое длабоко долиште. - Ој, тешко тебе, Целе Јолески, - повтори жената со писклив глас. - Не можам веќе, - рече Целката со треска во гласот, гласот му крцкаше слично на мразот, - не можам Мороска веќе да издржам во оваа темница. Ќе станам и лично ќе појдам во месната и за сè ќе им раскажам. Ќе им речам така и така меѓу мене и другарот Алексо Степ носки, па нека судат. - Да не те изеде дивината, човеку, - му рече жената. 37 - Не, - рече Целката, - нема да ме изеде, сакам да знам зошто се борев... Само тоа... А ако е тоа противнародно, нека ме растргне сета дивина, ич не жалам, Мороска Костоска. - Остани тука Целкане, остани тука каде што си, - зајачка жената, - скости се, смири се еднаш во животов, не е времето за тие работи. Другарот Алексо Степаноски да не те начека уште на пат, да не те погоди в чело. Ветрот пиштеше на мигови, де доаѓаше како пожар, де удираше како гром, де исчезнуваше од земјата и тогаш насекаде наоколу лазеше мртвило и земјата се исполнуваше со мртовци. Замрзнуваше сè, престанаа сите движења, се губеа сите гласови, а земјата и небото како да се стопуваа во едно и исчезнуваа. Некаде во близината повторно удри гром и од тоа му тресна челото на Целета Јолески. - Добро, - си рече Целката триејќи го челото. - Добро, јас ќе станам, па ако сака нека ме убие. Не можам Мороска Костоска, не можам веќе без видело. И сакаше да стане другарот Целе Јолески, сакаше да појде до месната и другарот Тацко, зашто веќе никако не можеше да издржи во таа темница, зашто се згруткоса за тие седумдесет и три денови и седумдесет и три ноќи, човек не остана од него, о, ништо не остана од пусти Цветана Јолески. Лежеше така притиснат од затворските врати на очите, тоа пак целиот ќе го изедеше, никако не можеше да разбере како тоа може да живее со затворски врати на очите, помисли ужасен, ох, рече Целката, целото свое срце ќе го здроби, нема да остане цел, во сопствената куќа како во затвор, а во слободно време живееме. Уште си спомни за бугарскиот затвор и ете ќе пцовиса, душата ќе му излезе од јад на Целката. - Мороска, - изненадено и подналутено подвикна по жената, - Мороска Костоска, пробуди се еднаш. Пробуди се како човек да видиме што е тоа со времето, кој ѓавол му влегол. Жената беше падната во тежок полусон и ништо сосема ништо не слушаше што зборува Целе Јолески. Жената беше како некое исечено дрво понесено од ветрот, паднато тука, поцрнето, што чекаше да биде покриено од земјата. Во сонот за нешто сама со себеси зборуваше. и одвреме навреме по малку си јачкаше. - Што прикажуваш Мороска Костоска, - ја затресе Целката својата жена, - што туку јачкаш во сонот. - Сакам да се растопам, - најпосле се јави жената, - ме дави, сакам да го стопам мразот од очиве. 38 - Добро, - ѝ рече Целката, - стопи го мразот... дувај малку и ќе се растопи. - Како да дувам, Целе Јолески, - прашаше жената. - Дувај во срцето, - рече Целе, - срцето е најважно. Ако ти се затопли срцето, сè ќе ти биде топло. Така нам, другарот Димушка Аритоноски, командирот на првото одделение, бог душа да му прсти, така тој кога ќе премрзмевме ни викаше: дувајте, вели Димушката, дувајте, другари, во срцето, срцето да ви се затопли. Се затопли ли срцето, ќе капне сиот мраз. Дувајте, а ние гладни... Ете, така другарот Целе Јолески чудно и силно ја храбреше својата жена, а самиот веќе сосема стана мраз. И слушаше, пред куќата завиваше некое гладно волчиште. Бараше плен. А можеби не е волк, си помисли Целката, можеби беше некое друго непознато ѕвере. Не се знаеше. А можеби тоа другарот Арго Исаилоски, нашиот задружен колар завива, и тој не беше токму со умот. А можеби само така намерно се преправа другарот Алексо Степаноски за да го подмами надвор, го штрекна, можеби тоа кучиште вие околу куќата. Ништо не се знаеше. Секаква дивина се појави во долината. И позната и непозната ѕверина лунѕаше околу куќата. Е тоа веќе не можеше да го издржи другарот Целе Јолески. Дојде и деветтиот ден. Целе Јолески во буна се пробуди. На деветтиот ден само што го фати еден мал сон, и, ете, пусти Целе го сонуваше самиот другар Алексо Степаноски. Го сонуваше семинарот за стапици на волци, ги сонуваше курсистите, а најмногу раководителот на семинарот, него, другарот Алексо Степаноски. Се пробуди во бунило и студена пот. Набрзо ја пробуди Мороска Костоска и со замрзнат глас отсече: - Го сонував другарот Алексо Степаноски, - рече одвај. - Скраја било, - сега исто така брзо се одѕва жената. - Подалеку од нашава куќа, - се помоли Мороска Костоска. - Самиот Алексо Степаноски ми се јави, замисли Мороска Костоска, - промрморе Целката. - Мисли на нешто друго, - му рече жената исто така исплашено. - Добро, - рече тој, - ама како можам да мислам нешто друго, Мороска Костоска, како нешто друго кога лично беше самиот другар Алексо Степаноски. Ете така, правевме стапици за волци. Набивавме остри колци во круг за да се направи јама, - Целката почна да го прикажува сонот, - потоа во јамата како мамка ставивме овца за да го привлече волкот со своето блекање. Ете така, а кога веќе немавме овци, другарот Алексо Степаноски им вели на луѓето: ти, Николе, му вели најпрво на Николета од Силјановци, 39 ти Николе, ќе бидеш овца, влегувај во јамата. И ти и ти, Алексо Степаноски, така ич око да не му трепне, сите другари ги пика в јама како вистински овци и им наредува да блекаат. Блекаат луѓето, Мороска, блекаат како стока... Не може така, другар Алексо Степаноски, му велам јас, луѓето не се бајчиња, тоа е неправилно со луѓето така да се постапува како со стока. А тој мене подоко ме гледа и се смешка. Добро велиш, зборува тој, добро велиш ти Целе Јолески, ајде тогаш ти биди јагне, биди јагне, штом, ете, сакаш да блекаш. Биди јагне, ми вели и ме фрла во стапицата... Ноќта како ранета волчица се превиваше врз затврдената земја. Да се стане во една ваква ноќ, си мислеше Целката, сонот можеше уште на патот да се исполни. Да се остане пак во оваа темница со такво сониште во главата, тоа пак беше уште поужасно. - Ме фрла во стапицата, - издивна Целката, - а потоа гледам другарот Алексо Степаноски се приближува во јамата со отворена уста и ми вели: Блекај, блекај, Целе Јолески, зашто ако не блекаш тука ќе останеш, така вели и ми ги покажува своите заби, гледам, Мороска Костоска, гледам, ќе ме јаде, гледам душата му е во забите, гледам нема душа, сè му е во забите, ах, ќе ме јаде... Така, Мороска Костоска, најпосле се пробудив, - искажа Целката. Жената сега повторно занеме. Си мислеше: готово е со Целкава моја, и којзнае од каде ѝ се најдоа две-три солзи во очите и како камења ѝ се стркалаа по лицето. Мраз. - Секогаш те молев да не се противиш на конференциите, - искажа жената, - мислат оти си противник, Целе Јолески. - Знаеш, Мороска, знаеш ти каков сум јас противник, - како да се извинува процеди Целката. - Знам, - рече жената, - ама меснистите на свој начин... Се слуша гласот на Алексо Степаноски, Целе Јолески. Сега Целе позамолче. Сево ова што му го зборуваше жената тој убаво го знаеше и сам се разбираше, ама веќе беше доцна. Доцна беше за сè, го пресече оној глас на Алекса Степаноски, кога му рече: Комитетот не мисли така, Целе Јолески, - и точка. Точка. Воздухот беше полн со експлозија и сè само грмеше. Небото испушташе сино-зелени огнови. Долината бучеше од зли духови и сеништа. До месната требаше да се појде низ снегот и дивината, низ громовите и пушките, и тоа го знаеше Целе Јолески. - Нека ме нема, - најпосле рече тој, - ќе станам. Најпрво полека, полека се довлечка до старото огниште. Со рацете почна да бошка низ пепелта, да не останало некоја искра, потајно се 40 надеваше другарот Целе Јолески. Некое искруле, болеа очите. Слепи. Мраз. Пусти. Празни. Целе Јолески од таа празнина на огништето се стресе неподвижен остана со рацете во пепелта. Веќе немаше никаква желба да оди во месната, веќе не мислеше и за сонцето, ништо, ништо не му требаше на Целе Јолески. Опцу неколку најмили работи што му беа во животот и така нем и неподвижен остана испружен крај огништето. А изутрината, на деветтиот ден, Целе Јолески како изгорен во срцето скокна од земјата, о луѓе, сакаше да викне мавтајќи со рацете насекаде наоколу, - о луѓе, сакаше да експлодира, се чинеше дека ќе излета Целе Јолески, о луѓе, таа изутрина тој на своите дланки, да не се верува, на своите дланки исфрлени во пепелта почувствува една блага капка, една истопинка од небото што како оганче се слизна низ оџакот, една топла капка, што ги погоди неговите раце, го пробуди целиот, ох, ќе полуди Целката, некаква неизмерна радост му бликна во градите. Се растопува. Срцето му стана потопло, срцето почна да му се растопува, му се чинеше дека забаботило старото огниште, повторно низ жилите му полаза тој заборавен одамнешен пламен на старото огниште, ох, тој пламен, рече Целе Јолески на глас, човекот и пламенот станаа едно, се растопи целото негово тело. О, живот стопанкин, радосно липаше Целе Јолески како малечко дете, о, живот стопанкин, колку будалски нè раѓаш и умираш, пцуеше. - Мороска Костоска, - потоа со весел глас почна да ја пробудува жената. - Пробуди се, Мороска Костоска, ја дочекавме пролетта. Пролетта дојде, Мороска, - нежно дури и занесено и рече Целката на својата жена земајќи ја внимателно во своите раце нејзината премрзната глава, се плашеше да не се срони нејзината премрзната глава, се плашеше да не се срони пустата глава на Мороска како сув цвет, а потоа најблаго што можеше ја помилува по лицето и тихо-тихо ѝ шепна: - Мороска Костоска, - ѝ рече тој, - разбуди се, доаѓа... - Кој доаѓа Целе Јолески, - се јави жената, процеди низ склештените вилици. - Гледај, - ѝ рече Целката покажувајќи ги своите раце, - види отвори ги очите, доаѓа... - Кој доаѓа, море пусти Целе, - повтори жената цвокотејќи од страв. Потоа плачливо промрморе: - Ти зборував, Целе Јолески, венчанина пуста, ти велев оти ќе дојдат еден ден, - мрмореше жената. - Будала, - рече Целе Јолески, - будала жена, - ја стресе и почна да ѝ дува во срцето. А бидејќи жената никако не се топеше, тој рече: - Добро, Мороска Костоска, сега јас ќе го донесам сонцето и ќе те растопам. 41 Повторно стана и почна да ја отвора вратата на својата куќа. Ама таа беше целата во мраз. Не се отвораше. - Добро, - пак си рече Целката и погледна кон таванот. Се искачи на исчадените греди, го разотвори над себе сламениот покрив и кога, о светци, пред него се покажа денот и виделото, небото и сонцето. А уште чу како во реката, зад куќата, чу како во реката распукнува мразот и не веруваше, си рече, море ова да не е сон, гледаше како искршениот мраз излетува, вера не го фаќаше, ама тоа не беше сон, тоа беше сонце, сонце, рече Целе Јолески и како поулавен се вдаде кон небото, сакаше да летне кон небото и сонцето. - Забога, - рече жената, - што стори кутри, Целе Јолески. А тој кога го виде небото и виделото, кога го виде тоа пролетно сонце што чекореше како човек низ небото, потскокна, сосема се отпушти и целиот како грутка мраз се здроби од гредите долу. Си ги искрши нозете и ребрата. И само уште колку за еден миг го посврти погледот кон таванот, кон таа страна откаде што доаѓаше виделото и рече: - Ебати сонцето. А потоа се стркала на рогузината тежок и неподвижен, како камен, мраз. Грутка. Не ја виде Целе Јолески првата пролет, најубавата пролет на револуцијата. Не го виде веќе сонцето. - Добро, пак Мороска Костоска, си велеше ден за ден Целе Јолески, добро, имало господ, останав жив... БОРБА ПРОТИВ ПОЖАРИТЕ Ете, најпосле, стигна еден кадар од месната. Другарот Раштаков специјално и особено за борба против пожари. Веќе беше есен и дождовите почнаа непрестајно да ја минираат големата земја. Но самиот проблем, како што се покажа, беше обилен, а уште од точка на перспективата на новиот живот, доста сплеткан. Потребно беше, неизоставно потребно беше, на самото место студиозно да се седне и проблемот во сета своја целост да се растресе, то ест, да се согледа. Сега сите очи беа свртени кон другарот Раштаков. Тој за луѓето беше единствениот спас. И добротвор и уште слично, но, тоа не беа достојни имиња за партиен човек каков што беше другарот Раштаков. Замислете, некои во него гледаа светец и така го викаа, - мораме да признаеме дека сето тоа не беше наместо; сето тоа беше подалеку од линијата. Но никако не може да се побие мислењето дека другарот Раштаков не беше токму 42 единствениот во тој поглед. Тоа мораше да се признае. За да живее и работи, за да твори и измислува; ни лево ни десно, на другарот Раштаков му беше отворена големата и нова куќа на бившиот кмет. Се разбира, другарот Раштаков не беше сам, сосема сам. На другарот Раштаков од младинската уште му го придадоа и Кирилета Аносиески кој требаше да се оспособи во локален, иден кадар. Така батулињата, како што ги завикаа луѓето, нашите батулиња ги зафатија сите горни соби сосе чардакот, заради видикот, и, господи поможи, се скрестија крај малата масичка Така и почна во основа. Целата таа година, без оглед на временските услови, другарот Раштаков сосема сериозно легна над проблемот, и за иднината, секако, нужно ќе биде да се забележи, дека нашето батуле ниту во еден час, ниту во еден миг да се расколеба, не дај боже, - никако - никако! Напротив, тој упорно, систематски делкаше над „неколкуте основни линии во борбата против пожарите како соодветство на општонародниот спас“. Кириле Аносиески не еднаш му ракоплескаше на другарот Раштаков слушајќи ги неговите пламени зборови. Но имаше часови кога во иста мера сосема отворено и искрено му враќаше и другарот Раштаков на Кирилета Аносиески. - Само така, - ќе му речеше, - само напред, ти младо момче, мое момче... - Ах, ах, - потоа ќе се пожалеше Кириле за уште повисоко да го издигне другарот Раштаков - како е тоа кај вас просто, обично, како вие, другар Раштаков, едноставно го разбирате човечкото срце, како вие лесно оперирате со народните маси, тие се сите во вашите раце... Ах, боже мој, во часови на крајна искреност Кириле Аносиески можеше да рече и такво нешто, боже мој, но тоа беше од чиста побуда, треба да се разбере чистото срце. Ах, господе мој, како вие зборувате, зборувате, зборувате, - дури се занесуваше Кириле Аносиески и веќе за николку време тој не се преправаше како во почетокот; Кириле Аносиески сега сосема така и мислеше. Сосема. - Запомни, - мудро го подучуваше другарот Раштаков, - запомни Кириле Аносиески, - се смееше жолтото перче над челото од другарот Раштаков, - запомни, заменику мој, во основата стојат две тези. Запомни - две тези. Една спроти друга. Првата ги открива пропустите на противпожарната одбрана во ненародните режими и во основа тие најпрво да се изнесат на видело, да се раскринкаат, да се уништат... Запомни, тоа е првата теза... Потоа, божем, се сопнал некаде во мислите, полека и замислено ќе ги ставеше рацете одзади, ќе направеше само бавен круг во собата, што на крајот неизоставно завршуваше пред вратата. Кога ќе стигнеше до тоа 43 место, веќе се знаеше - дошло времето или за појадување, или, што беше сосема природно, ја чекаше вечерата. - Чинам нешто теткицата саботира, - ќе речеше откопчувајќи си го кожното палто за да погледне во џебниот часовник што му светкаше на градите (тоа од времето на претресите - другарот Раштаков не беше лишен од поширока активност), - мислам, повторуваше, таа систематски задоцнува, а тоа не е ништо друго освен живо саботирање... Што мислиш ти, Кириле Аносиески, сум ли во право или не? - прашаше другарот Раштаков со горчина и пелин на устата. - Природно, - ќе повтореше Кириле, - природно, вие сте во право. Запомнете, во неа друга крв тече, другар Раштаков, замислете каква гордост, каква среќа, - Кириле почна да купува по некое зборче од речникот на другарот Раштаков, - запомнете, - повтори Кириле, - оваа жена некогаш беше учена само да ја послужуваат, а, еве, сега таа самата... Природно, природно - противречност, другар Раштаков. Не може да се рече дека другарот Раштаков беше самољубив човек, не, тој просто во вакви мигови се стопуваше, растеше - растеше кога слушаше како напредува младежот. Тој беше човек од жива и отворена природа, тој беше човек за кого новиот живот и новите луѓе беа сè, и, ете, при такви свечености на неговото срце тој дури подзабораваше на јадењето, што очигледно, беше огромна жртва од негова страна. Ќе речеше: - Одлично речено, Кириле Аносиески, сосема добро за почеток, само продолжи и напред. Совршено, Кириле Аносиески, само терај, чекори, гази, - понекогаш другарот Раштаков паѓаше и во оган. Но тоа тој го правеше така, учителски; за да го потпали младото срце, тоа нему му беше далеку од срцето, отрпна веќе, не беше страшна оваа возбуда; сепак, најстрашно беше, најстрашно беше што кметовата жена сè уште ја немаше, а тој гладен, новиот живот му се откриваше под острилото на бричот. Тој на крајот и така заклучуваше: - Бричот, Кириле Аносиески, бричот и на машко и на женско што е против борбата, револуцијата треба да е чиста како росата изутрина на цветовите, - ќе речеше другарот Раштаков и вчасот ќе зграбеше некоја од своите тешки чизми и без малку избезумено почнуваше да удира по подот. Кметовата жена не си дозволуваше по вторпат да зачука другарот Раштаков уште во истиот миг целата избезумена трчаше штом ќе го почувствуваше тој сладок мирис од пржени јајца со подварени пиперки и уште подмачкани со црно чурилско вино, за вистината, сосема се смируваше, се кикотеше неговото жолто перче над челото. 44 - Така - така Сабакоска, - ќе речеше задоволно триејќи си ги рацете, очите му светкаа како запалени, - така - така, - ќе повтореше, - пролетаријатот сака да јаде, - уште додаваше потчукнувајќи се по стомак. - Природно, природно, - пак ќе дополнеше Кириле Аносиески подавајќи го вратот од под шинелот на другарот Раштаков, Кириле особено сакаше да се види во овој шинел, и, ете, понекогаш се впикуваше во него, - природно, пролетаријатот сака да јаде, - ќе повторуваше, но тоа беше сè што можеше да се чуе пред јадењето, зашто штом ќе почнеа со првиот залак, тие сосема остануваа неми; - од нивната уста веќе не можеше да се чуе никаков збор. Во тие часови, обично, целата куќа ја опфаќаше една тешка глувотија и пустелија. Ништо не шушнуваше, како и да не се дишеше. Дождот сè уште врнеше, но сега поредок и поостар, боцлив, ја навестуваше скората зима, но и тој се чинеше како да го изгубил гласот. Градината спроти куќата се покажуваше во чуден неред, сите дрвја беа растурени, исечени, со корењето кон небото, се чинеше дека тука поминал лош ветар и се запустил. Во сета таа пустелија и глувотија само одвреме навреме можеше да се чуе јачкањето на песовите што беа врзани на дрвјата за да умрат. А можеби тоа не беше нивниот глас, можеби тоа беше глас на оној напуштен коњ што со денови пцовисуваше оставен крај гнилиот стожер на гумното. Можеби тоа навистина беше коњско стенкање, зашто во тој час кметовата жена речиси секогаш излегуваше од куќата. Тивко како крадец дојдуваше до коњот и исто така тивко се спушташе крај неговата ничкосана тешка глава Со нежна рака како човек да милува таа му го чистеше извалканото чело, му ги вадеше сламките од неговата грива, му ги бришеше насолзените очи, - за по некое време сосема да падне на земјата крај коњот. Тогаш жената на глас, незапирливо липаше длабоко и силно од се срце, со еден неповторлив глас, како нешто најмило да губи во животот. Другарот Раштаков и Кириле Аносиески откога ќе завршеа со ручекот не без интересирање ја следеа сета таа глетка на гумното. Се разбира, тоа беше дел од нивната работа. Не еднаш другарот Раштаков во прилог на првата теза ќе речеше: - Запомни, - зборуваше другарот Раштаков, - сето тоа е најобично лицемерство, последен обид за да се закачи во новиот живот. Запомни, таа за човек солза не би проронила, такво е нивното срце. Човекот за нив ништо не значи... - Природно, - експлодира Кириле одеднаш, просто немаше време и да размислува, беше вчудовиден од овие зборови на другарот Раштаков, беше сосема победен, чувствуваше должност на коленици да падне пред овој човек, - промрморе: 45 - Сосема така, другар Раштаков, таа за човек солза не би проронила... Сосема така, јас со мои очи гледав кога го стрелаа кметот, нејзиниот маж, а оваа жена стоеше како камен, ниту солза... - Ете, - продолжуваше другарот Раштаков, - тоа како пример е одлично, така конкретно потребно е да се набљудуваат сите работнички, без исклучок... Во таа насока потребно е да се раскринка и првата теза за општопожарната заштита во ненародните режими, - не без восхит и задоволство ќе речеше другарот Раштаков малку нагоре местејќи си го своето жолто перче... - Да, сосема така, противпожарната опасност во услови на ненародните режими се уредуваше на сосема друг начин, паролата за противпожарната заштита се базираше само врз гаснењето, бидејќи средствата за производство и самите произведени продукти биле сопственост на капиталистите, ете, каде било тежиштето, - а луѓето, самите луѓе, што им е за нив! Ете ја суштинската разлика меѓу едната и другата теза, денеска пожарникарската заштита се фрла врз живиот елемент, то ест, врз народните маси. Особено и исклучиво како такви на нив и точка, - ќе речеше потоа другарот Раштаков и повторно малку ќе си го поправеше перчето неизоставно мижуркајќи со своите темно-сини ситни очиња слични на змиски плодови. Ќе фрлеше уште поглед-два низ прозорецот кон гумното и градините, веќе беше приквечер, целата околина тонеше во студеникав мрак, се одлепуваше од прозорецот и повторно правеше круг околу собичката што исто така како за ручекот завршуваше точно пред вратата. Тоа веќе беше часот за вечера. На малата масичка во котелот со жешка вода, како што зборуваше другарот Раштаков, се вареше рефератот на иднината. Уморно трепкаа бледите „основни линии во борбата против пожарите“, под теза бр. 2 далеку зад градините сонцето во студени води тонеше. Вечерата сè уште ја немаше, на другарот Раштаков часовникот му беше в раце. Гледаше и броеше еден-два, потоа изброеното до шеесет го претвораше во секунди, зашто секундомерот му беше запрен и, сметајќи непрестајно, мрмореше: - Пак таа по старо, што мисли таа, еден коњ е таму побитен, пфуј, - не заврши другарот Раштаков и, за чудо, тој ден не ја зеде чизмата, туку за првпат реши да ѕирне долу во куќата, да види што така се вари во таа тишина. Во полумракот, неколку гламни пискаа во огништето, без пламен, без оган, во приземната соба тој ја виде подведнатата прилика на кметовата жена и уште насекаде наоколу нејзините деца крај вечерата. Тие одзади де едното, де другото, скришно ја пуштаа раката во тавата за да грабнат по 46 некоја ронка од јадењето. Мајката попусто ги караше, тие се така си ги цицаа прстињата. Кога кај нив неочекувано се појави другарот Раштаков, тие редум занемеа, се здрвија на своите места. Прва го здогледа кметовата ќерка, и, за да не писне, си ја стави раката на уста и закачка на сиот глас. - Но што, будалице, - рече другарот Раштаков придржувајќи ја, - од што сте се исплашиле, по ѓаволите... Од ова ли врашко палтенце, - рече со прст покажувајќи на своето кожувче и не мислејќи, просто-напросто го исфрли од себе. - Ајде, им рече на другите деца, - ајде да поседиме - неговата спокојна насмевка и неговиот потпевен глас уште ги развесели, ги насмеа. Тие полека-полека му пријдоа на другарот Раштаков. Долго, долго потоа Кириле Аносиески тревожно се превртуваше во својата постела. Не му беше нему затоа што таа вечер не доби храна, што едноставно неговото следување другарот Раштаков со широка рака им го подели на кметовите; просто друго го гризеше Кирилета во срцето, ете, никако не можеше да ги догледа сите планови на другарот Раштаков во тој поглед. Иднината на сето тоа му беше матна, - сè ќе нареди другарот Раштаков, секаде тој успева да стигне, пак го посмируваше оваа мисла Кирилета Аносиески. И имаше право Кириле, во сè имаше право што си мислеше таа вечер. Другарот Раштаков се врати дури по полноќ и, што беше ново, тој потсвиркуваше. Кириле се правеше дека спие, дека е мртов во сонот. А веќе изутрината уште рано повторно го немаше другарот Раштаков, на гумното цепеше дрва и гласот челично му ѕвонеше. - Работата за мене претставува сè во животот, Василке Сабакоска, - слушаше Кириле и се превртуваше в постела, си ја поткаса најпрво долната, а потоа горната усна. Замислете, си рече, ја запознал ѕверот, ја надушил, со мака изусти Кириле тажно мислејќи на кметовата ќерка, шеснаесетгодишната Василка Сабакоска. - Така, значи, Василке Сабакоска, за мене во животот нема ништо освен работата, таа е сè, многу добро, одлично, - сиве овие зборови на Кирилета како камбани ѕвонеа во неговата збркана глава. Ништо не разбираше; сè се претумба во младото и по малку заљубено активистичко срце на Кирилета. Потоа другарот Раштаков како да заборави на горните соби, ретко некогаш се навраќаше кај Кирилета, ретко некогаш ќе разменеа по некој збор; се тој таму долу крај печката засмеан, расприкажан со златното перче над челото... Зборувајќи ја вистината, тоа беа тешки часови за Кирилета Аносиески, ох, не може и да се помисли колку беа тешки и неподносливи сите тие денови, но тој мораше, тој мораше да истрае, докрај да го истурка 47 семинарот, тоа нему, на крајот на краиштата, му беше школа. И тој тоа, очигледно, добро го разбираше. Реши до крајот да молчи и да набљудува. Откорна една штица од под креветот и ни пет ни шест, се пресели на душемето; ќе го стави увото на отворот и слуша, слуша; слуша, а душата му се топи, душата му капе, повторно целото негово суштество беше исполнето со свечено блаженство слушајќи го тој глас, тој роден, мил глас на другарот Раштаков. Тогаш сета омраза исчезнуваше од неговото срце. - Ах, ах, не еднаш ќе воздивнеше, ах, каков човек, каков мудар човек, ќе речеше и потоа сето тоа што особено ќе му се допаднеше од зборувањето на другарот Раштаков, по десет, по дваесет пати ќе го изустеше. - Јас се чувствувам слободен да кажам дека близок е денот на нашето сенародно воскреснување, ние воскреснуваме, тоа да се повтори, еднаш - трипати - петпати, ние воскреснуваме, - си повторуваше Кириле, а потоа како зафатен од вода брзаше да ги дограби другите позначајни зборови на другарот Раштаков. И повторно изустуваше - ние отидовме напред, во тоа нема никаков сомнеж, отидовме напред за 360 цели, тоа е факт, ниту во една друга земја во светов не ќе го сретнете соодветното, соодветното за 360 цели... Напред за 360, соодветно, блажено го совладуваше сонот Кирилета Аносиески. И тој, ете, во сонот, исто така занесено го сонуваше тоа место на кое седи другарот Раштаков печката, Василка Сабакоска, куќата, гумното, градината, сè, сè наоколу и тој така за 360 цели нов газда, газдуле Кириле Аносиески. Сонуваше. Ох, еден одамнешен сон на Сандрета Аносиески, таткото, бог душа да му прости, ете, сега му дојде, му се јави на синот негов, Кирилчета. Понекогаш во треска се будеше, му идеше да гребе по душемето, понекогаш сакаше да крикне кога во воздухот ќе го чуеше убавото јачкање на Василка Сабакоска крај печката под огромната мрша на другарот Раштаков. Но од сета таа бура подигната во неговото срце секогаш само меур остануваше на крајот. Без сон, пометен мрмореше: природно, природно и ги береше колениците в уста, ја гризеше тезата бр. 2... Зима, студ и глад се вовлекоа во неговите жили слични на корење од шип. Какви тези гризеше, не жалејќи ги, а и самото време не беше погодно за такви работи, веќе дојде и зимата, насекаде наоколу беше паднат голем снег и вистински немаше никаква смисла да се зборува за некакви основни линии и тоа добро го разбираше Кириле, но, што - што всушност да се работи? Ништо, сосема ништо, му светна во една таква ужасна ноќ, ништо, ете што да се работи, ете како да се успее, да се зачекори... Во што да се успее, да се појде, за тоа, да речеме искрено, Кириле не беше упатен во подробности; но многу и не се трудеше, едноставно мислеше, - тоа допрва нормално самото ќе си дојде. Потребно беше тој само да чека, да чека на својот ред. Можеше, сосема спокојно можеше и да прилегне, да си легне, да 48 заспие за 360 цели. Конечно така и постапи другарот Кириле, се зави и заспа. И точка. Пролетта го најде залепен на душемето, под креветот, но тој не малку ѝ се израдува и не малку ја поздрави. Со отворена уста слушаше како се топи снегот, со ококорени очи гледаше како болсливите искапинки се кинат од стреите, како јурат кон земјата за да ја освојат, за да ја покорат, треска го тресе, а тој стои, чека ветрот удира во дрвјата, мирисаше малку со носот, ветрот ги чисти дрвјата, можеби се појавил и цвет, каков цвет, од вишна, ах, тоа секогаш го возбудувало, цвет од вишна, на оваа помисла дури можеше и да стане, но сепак се премисли, не стана веднаш, нова дремка го совлада и за'рчка - за'рчка среќно, пролетно. Дури во еден вистински пролетен ден најпосле го тргна гласот на другарот Раштаков. - Пробуди се, другар мој, помлад другар мој, Кириле Аносиески - другарот Раштаков го потргна за нос Кирилета Аносиески. - Природно, - рече несигурно Кириле и му се чинеше оти сето тоа во сон го слуша, а не на јаве. - Природно, си ги протри очите. - Природно, другар Кириле Аносиески, сосема природно, - се закикоте другарот Раштаков, треба на крајот да се разделиме... Јас одам понатаму, задачите викаат назад, јас одам, нови луѓе нè чекаат, јас морам да појдам... Ти остануваш, запомни. - Вистина е, - помисли Кириле, - тој оди, ти остануваш, запомни... Вистина е, - се разнежи другарот Кириле Аносиески, му се висна околу вратот на другарот Раштаков и залипа на глас. - Да, јас одам, - повтори другарот Раштаков, - одам можеби, засекогаш. - В срце, другар Раштаков, в срце ти ќе ми останеш каде и да одиш, - рече Кириле. - В срце за цел живот. - Ќе биде од тебе уште човек, каков човек, - сочувствено промрморе другарот Раштаков, си го поднамести перчето на челото и полека-полека појде. - Среќно, среќно, среќно, другар Раштаков, - уште долго се вееше Кирилевата рака над чардакот поздравувајќи го својот сакан учител. Тоа беше тежок и тажен ден за Кирилета, но вербата во некаква идна среќа сè повеќе го обземаше неговото слободно и силно срце. Потоа и самиот слезе долу, како пред тоа другарот Раштаков, ископа дупка за да ја закопа пцовисаната животинка, седна крај кметовите и почна да прикажува. Во еден агол веќе петти ден плачеше тешката и како кош трудна девојка, но, природно, животот се покажа посилен од сè, дури и од 49 замислите на другарот Раштаков. На петтиот ден таа на себе мило ја почувствува раката на другарот Кириле Аносиески, и, ете, пресекнаа солзите, се потсмевнуваше. - Сè ние ќе наредиме, - мрмореше Кириле Аносиески, - ништо од тоа, другарот Раштаков и јас иста линија... Сè ние ќе наредиме, ќе наредиме како што нема во целиот свет за 360, - се занесуваше среќното и младо срце на другарот Кириле Аносиески. На малата масичка во котелот со жешка вода, како што зборуваше Раштаков, се вареше рефератот на иднината. Уморно трепкаа „неколкуте основни линии“ под теза бр. 2. Потоа еден ден појде и Кириле. Ноќ беше кога дојдоа пожарите. ОДМАЗДА На Илина веќе му немаше спас. Го затекоа на дело. Го усмрти коњот со малку стипца и со некаква неразбирлива, блажена насмевка гледаше како тој мачно, слично како човек се издолжува на земјата берејќи душа со широко отворени очи. Потоа Илин се насмевна на глас, промрморе нешто неразбирливо за себе, му намигна на коњчето што беше најблиску до него и рече: - Не брзај соколе, стенкаше со засипнат глас Илин Николоски чешкајќи си ја својата нечиста, густа брада. - Не брзај, братец, ќе дојде редот и на тебе, жими бога, ќе дојде, и еве ти се колнам јас за тоа, да не бидам јас Илин Николоски ако не си го одржам зборот, процеди старчето одејќи од коњ на коњ како што беа наредени во шталата. Не ќе ја дочекате пролетта, уште им ветуваше Илин берејќи си низ јаслите ченкарни зрна за да се нахрани. Откога набра цел еден џеб, сè така во сладок разговор со коњите, тој со мирен чекор се упати во ќошето каде што искреше мало оганче. Со тресок се спушти на земјата, сличен на замрзната грутка снег што којзнае како толку долго се држела во воздухот, ја истресе пченката во една стара војничка порција и почна да ја пржи на жарта. Си приготвуваше вечера. Ќе плуснеше ли некое зрно, и тој веднаш лакомо го ловеше, за потоа полека, полека да го грицка како вистински глушец. Грицкајќи, тој почна да разврзува за животот: - Ех, живот, каков живот, си велеше примислувајќи си за нешто, ќе исплукаше малку од пченката и одново продолжуваше: - Ама каков живот, жити бога, отиде животот, ова веќе не е никаков живот. Чудно беше да се чуе како Илин Николоски размислува што е тоа и што било со животот. Но 50 сите тие прикажувања сега речиси беа безначајни за Илина, само така колку да ја здроби пченката. Потоа дури, по вечерата, откога ќе се испружеше на сеното крај оганчето, потоа дури почнуваше неговото вистинско присонување, неговото страсно прикажување. Тогаш повторно се враќаше на коњите. - Последен ќе биде Дугуловиот, си зборуваше старецот со среќен глас, тоа коњче ќе ми биде како за празник. Жими бога, како празник. Би сакал тогаш да го видам другарот Дугулов, ех, колку многу би сакал да ја видам неговата муцка кога ќе си го види коњчето оптегнато овдека во шталава, се разнежуваше старецот и веќе со своите мижуркави очи јасно го гледаше лицето од другарот Дугулов, целото потемнето, а од срцето, ете, крв му прокапува низ нос. Плачеш а, плачи мајчин сине, вака ќе му рече, боли своето, ете така сакам да ми те видам, расплакан за своето коњче, мртов ех, се мешколеше Илин Николоски броејќи ги на рацете дотогаш убиените коњи. Девет, рече и како да не беше задоволен, птуј девет, како воопшто тој број да беше мал рече лутливо вртејќи ја главата лево-десно. За да се утеши си рече: ништо, Дугуловиот нека биде десетти, како рекол господ, тој ќе ми биде колку за сите други. А, Дугулов, уште воздивна. Само што се приготвуваше да си ги затвори очите, само што си ја рече молитвата, само што се прекрсти, гласот на другарот Тацко го тргна од слаткиот занес: - Ја посврши ли работата Илине Николоски, прашаше секретарот не гледајќи во него. Гледаше во коњот што сè уште се мачеше, тешко му се умираше. Илин не се ни помрдна од своето легло крај огништето. Се така опфатен од оној занес, со чудно светли очи и со некоја искрена исповед во гласот рече: - А не баш сосема другар секретар, се насмевна нажалено - дојдовте малку предвреме. Несреќа. Вистинска несреќа. - А што тоа, праша секретарот не разбирајќи го сосема старчето. - А тоа, рече старчето, мислам, се спаси Дугуловото коњче. Сакав малку со него подолго да си поприкажувам. Ех, рече старецот, ех, имал господ тој проклет ѓавол Дугулов. Пти, вистински жалеше, не ќе му ја видам смртта на тоа коњче. Згрешив, нема што, со тоа коњче требаше да почнам. Сето тоа старецот го рече сосема мирно и уште запраша: веднаш ли ќе ме потилосате, другар Тацко, рече старецот загледувајќи се во секретарот. Револверот како парче мраз остана во рацете на другарот секретар. Тацко со зарипнат глас рече: 51 - Зборувај како беше, мршо стара, разврзувај за сè... Старецот сега се подигна од своето легло и, седнувајќи на она исто место крај оганчето, почна збор по збор да си ја кажува својата приказна. Рече: - А што да не кажам за сè, вели тој, ќе раскажам зашто и мене овде ми тежи како камен, кажува Илин Николоски, покажувајќи си ја онаа страна каде што му беше срцето. Никако не можам јас тоа да му го заборавам на другарот Дугулов. Коски не ќе стопев во гробот ако не му платев за тоа. Тој мене в грб, а јас сигурно ќе го гледам како јагне? Беше тоа есента, другар секретар, во планината. Се најдов јас на голема мака. На коњчето мое цело дрво се урна. Ќе цркне коњчето, а јас тука сам, што можам, цела бука го притиснала кутрото коњче. Отиде, пред мои очи, мислам, душа ќе му излезе. Срцево ќе ми прсне за пустото коњче, ти кажувам како на брат роден, се расплакав. Сум го имал јас уште од жрепче и вака како дете на раце сум го носел, со дечињата крај огниште сум го топлел, а сега, о мајко моја, што да правам, што да чинам, тука и светците не помагаат. На дофат пак од другата страна другарот Дугулов со своето одделение исто така бере дрва. Гледаат тие како цркнува моето коњче и се клештат бесрамно, отворено. А јас пак Дугулов убаво го призамолив како бог, му реков, помогни, братец мој, братец мој, зашто појде пустото коњче. А тој, гледам, боже мој, ниту со око да трепне. Само подмајтапирано потпрашува: за какво коњче зборуваш Илине Николоски. Си мислам улав ли е човеков или не е, ама голтнувам. Тој пак: каде е тоа коњче, Илине Николоски... Се подигрува, човекот, отворено на колективно основание. Потоа божем како за првпат да го видел коњчето прашува: чија е оваа животинка, вели и се кикоти, гледам куче а не човек. Претстава му прави на своето одделение. Тие проклетниците исто така се превиткуваат од смеа. Дојдете бре другари, ги молам, ама кој да чуе. Велат: не е тоа наша работа, како ќе повели другарот Дугулов. Јас на Дугулов повторно како на роден брат му велам: тоа е моето коњче, другар Дугулов, ајде помагај да се спаси... Ах, така значи, рече тој свртувајќи се на другата страна и појдувајќи кон своето одделение. А преку грб вели: мене Илине Николоски, ситносопственичките работи никако не ме привлекуваат, така зборува и се кине од смеа и тој и целото негово одделение. Гледам јас, скот, не човек, тој со сопствениот татко така би постапил. Немам каде и му довикнувам: врати се другар Дугулов, дај нека се спаси и тоа ќе биде колективно. Видов јас тој ден, пишанија било тоа, друг живот нема. Се поплашив, другар секретар, се поплашив тој ден, мислам, утре и децата родени да ми ги смачка некое дрво никој со око не ќе трепне. Ете така јас уште на другиот ден пристапив во колективот. 52 Си ја почешка брадата и додаде: - А ова со коњите, ете така, само си дојде... Сега старчето ги догрицкуваше уште неколкуте зрна останати во порцијата и со потих, речиси нежен глас, како за себе си рече: девет за едно, а може и да е добро... Потоа старецот исплука и исфрли сè што имаше во устата и рацете и му се сврти на секретарот. Рече: - Толку, другар секретар. - Не викај ме така, рече Тацко и ја подигна раката во која го држеше револверот. - Ајде, рече старецот, не ќе да е потребно исповедање за другите работи... А за Дугуловиот коњ, жими бога, ќе жалам и на оној век. - Молчи, рече секретарот нишанејќи право над старчевото рамо. Зрното удри во челото на коњот што со мака издивнуваше. Животинката уште еднаш ги сврти своите крупни расплакани очи на онаа страна од каде што дојде истрелот и потоа сосема прилегна на земјата. - А јас, а јас пак мислев, зашеметено промрморе старецот, јас мислев, сè така зборуваше тој, но секретарот набргу го прекина, го потера пред себе и му даде знак да појде кон месната канцеларија. - Тоа значи мене народот ќе ме суди, рече старецот, незадоволно, каква чудна власт, искашла, а јас пак мислев тоа ти, другар Тацко, од рака така, а што е право и така си треба со народецот наш, по тил. Потоа удри шапот и поцрка сета стока. ТАТКО Стариот Лукански не изгледаше многу воодушевен од првата општонародна веселба. Други мисли го кинеа неговото срце. Двете потемнети, уморни старечки очи полни со матен пламен, сличен на оној сјај што се појавува во погледот од претепаните животинки, неуморно лутаа некаде низ бучната и растурена околина Се чинеше дека тој бега, се чинеше дека некој непознат крик во срцето го тргаше на друга страна од веселниците. Тој веќе подолго изминуваше од едно на друго место барајќи го комесаровото лице меѓу луѓето. Комесарот, другарот Тацко Настејчин, целиот тој ден беше меѓу луѓето, младите го носеа на своите раменици, - тој не одеше туку леташе низ небото, никој него не можеше да го пристигне. Но тоа беше ден на слободата, ден на сите луѓе од долината и никој тука не можеше да го најде крајот. 53 - Птици, животинки, луѓе, мрмореше старецот нервозно кубејќи си ја ретката, белузлава брадичка. Приквечерината, кога се посмири во долината, кога најпосле борците и луѓето уморно и со сладок занес ѝ се предадоа на топлата земја, во душата на стариот Лукански му олесна. - Сполај му на бога, рече бришејќи си го испотеното чело со својата црвена шамија која ја носеше околу вратот, сполај му на бога заврши, - рече упатувајќи се право кон комесаровата канцеларија. Другарот Тацко Настејчин премален седеше на малите влезни скалиња од некогашната кметова куќа со лице свртен кон црвениот сач на сонцето што зајдуваше. Тој, исто така, изгледаше целиот црвено бојадисан, а раната на десниот образ му се претворуваше во црвен цвет кој штотуку се беше отворил. Со полузатворени очи сосема безволно беше загледан некаде кон градините што се простираа веднаш пред кметовата куќа. Беше преморен и ненаспан. Се прегрна со шинелот и, само што сакаше да стане, го тргна гласот на стариот Лукански. - Еј, Тацколе, дете мое, го задржа гласот на старецот, еј јуначе, тихо му довикна старецот на комесарот. Тацко го препозна гласот на стариот Лукански, скокна од своето место и како добар војник брзо се најде пред таткото. - Еј, повторно го навика старецот, но сега ништо, сосема ништо не рече, само цврсто, силно го зеде во своите прегратки. - Еј, којзнае зошто испушти и комесарот исто така цврсто држејќи го старецот во себе. - Еј, Тацколе, жив да ми бидеш, синко мој, потоа прошепоте старецот со очигледна возбуда во гласот. - Даде бог, уште рече старецот посмирено, најпосле се вративте. - Победивме, го поправи комесарот со широка, чудесна насмевка на лицето, - сега повторно раната на десниот образ беше црвена и вистински прилегаше на цвет што се разбудува. - Така, рече стариот Лукански смешкајќи се, значи, најпосле победивте... - Победивме, победивме, уште еднаш го поправи комесарот сè така смешкајќи се - победивме, нашата света револуција победи, повтори - фрлајќи го сонот од своите клепки. - Победивме, уште еднаш повтори. Патот е пред нас и никој не ќе може да не запре, потоа ја подигна својата рака и, покажувајќи некаде напред, дополни: револуцијата оди само напред, само напред и никако назад. 54 Стариот сега помолче, се чинеше заинтересирано го слуша комесаровото прикажување, - но од сето тоа ниту еден збор не врзуваше во себе. Се спушти на скалињата, на она исто место каде што седеше Тацко и исто така мижуркајќи се загледа во градините што потемнуваа, во сонцето што зајдуваше. Си го припали лулето и тихо, низ еден краишник од устата, како да цедеше збор по збор, праша: - Каде е мојот Дамјанко, рече стариот со уморен глас, каде е моето сине, праша таткото, зошто не се врати со бригада... Комесарот како да го очекуваше тоа прашање на стариот, па како навиен разврзано почна да зборува за бригадата, за патот на бригадата, за последниот марш и за другарите. - Тоа беше нашиот последен победоносен јуриш, прикажуваше комесарот, бригадата сета како еден се втурна во борбата, секој за еден миг порано да ја види слободата, изгревот на слободното сонце, животот си го даваше, никој животот не си го гледаше, зборуваше другарот Тацко, а стариот сето тоа не го слушаше, ништо од тоа не му влегуваше во главата. Повтори: - Што се случило со моето сине, со мојот Дамјанко, промрморе изгубено стариот со оној тежок, уморен глас. Другарот Тацко сега помолче и не знаејќи што да прави, си ја почеша чистата, светла брада, потоа ја помести јаката на новата кошула, имаше чувство дека некој јаже му ставил околу вратот и, не брзајќи, сосема полека се спушти на скалилата до старецот. Со поинаков, потивок глас му соопшти: - Другарот Дамјанко Лукански ќе биде прогласен за народен херој. Храбро се бореше до последниот час. Народот нему ќе му подигне голем споменик. Беше борец, таков другар, зборуваше придушено комесарот, со толку прост и со толку едноставен човечки збор, како сето тоа да му бликаше од срцето. Сосема и така мислеше и ете така зборуваше. Ништо лажно немаше во тој глас, ништо невистинито немаше во тие зборови. Се тој зборуваше како што му беше во срцето. Зборуваше за својот другар соборец Дамјанко Лукански. Стариот сето тоа го слушаше трпеливо, без збор, а во неговите очи веќе се протркала една јадра, тешка како камен солза, и исто како камен почна да му се лизга низ образите, да му го расечува лицето. Откога замолче комесарот, старецот со ист таков тежок глас прозборе: - Дамјанко, сине мој, прошепоте старецот како за себе, како да го довикуваше својот син. Дамјанко, таткино мое детуле, редеше стариот, не даде бог да се вратиш, умре, ме остави, не даде бог да те видам, ми појде... 55 - Не, не е мртов, никогаш не ќе биде мртов другарот Дамјанко Луканоски, процеди другарот Тацко Настејчин, ќе живее другарот Дамјанко во срцата на сите борци, во срцата на сите другари жив ќе биде, ќе живее во топлите гради на револуцијата, него ќе го слави целото наше поколение. Тој не може да биде мртов, не може да биде мртов другарот наш Дамјанко Лукански, со возбуда повтори комесарот како да исфрла од себе најтежок камен. Старецот, не слушајќи ги сите тие убави зборови, стана, за него ништо не значеа силните огнови што избиваа од градите на комесарот, другарот Тацко Настејчин, тој просто рече: - Господ, тој семоќниот, те казни тебе татко Лукански, те казни за твојот грев. - Ти, татко, го уби родениот син, ти, татко, ја уништи својата крв, само ти и никој друг... Ова е божја казна, проклет старче, господ ти плаќа тебе за гревот, за црниот грев, мрмореше старецот, а во него фучеше некој црн ветер којзнае од кои долишта пробуден. Веќе паѓаше ноќ над долината кога стариот стигна во својата куќа. * * * Стоеше пред куќата сличен на оној орев пред плевната што се исуши пролетта, во годината 1942, кога во него удри гром. Беше сосема сличен на тоа осакатено дрво што ден по ден се уриваше, се свлекуваше, исчезнуваше од земјата. Брзо како со рака ветрот му ја однесе светлата и тврда кожа што толку години го чуваше од бурите, го правеше непобедливо дрво, - и еве сега, тоа стебло беше голо, напуштено, црно, стрчеше во околината, паѓаше како погоден човек. Умираше. Стариот Лукански го залепи своето лице врз студените железни прачки на прозорецот и со оној матен поглед се загледа во приземната соба каде што живееше. Жолтеникавата светлина од огништето му го откри лицето на жената, - таа со некој загрижен зрак што ѝ лебдеше низ целата лика го успиваше малечкото на своите отворени гради. Таа беше снаата Ирина Василеска Луканска, а тоа дете во нејзиниот скут, беше неговата рожба, негов син, син на стариот Лукански и снаата Ирина Василеска. Проклетство, некој непознат глас го удри старецот право в чело, како секавица, а од ѕидовите на собата виде кон него пролазе некаква црна сенка слична на мачка. Ги здогледа тој нејзините светли стаклени зеници, гребеа острите канџи, дури го слушна и нејзиното диво мјаукање, чекаше секој миг таа да скокне врз него, да му ги ископа очите, да му го изгребе лицето, срцето да му го излока. Но таа само в очи го меркаше. - Ете заради нив, стариот не се бранеше, заради нив господ така страшно ме казни... Знаеше дека тоа не е мачка туку некој светец. Ќе 56 раскажам за сè, ѝ се обрати на мачката, ќе раскажам за сè по ред. Сакам за сè да раскажам па потоа нека ме нема од виделово... Беше тоа во пролетта 1942, си приспомнуваше старецот. Таа година кога почнаа да се исушуваат лозјата. Точно таа пролет ѓаволот влезе во неговата куќа. Најпрво гром удри во оревот, го исуши оревот, а потоа удри во лозјето. Оној ден тој беше некаде во лозјето крај куќата и правеше подводи, ги корнеше сувите лози а на нивно место испружуваше здрави прачки. Од една мајка правеше две мајки. Ете тој ден, таа пролет, се присетуваше стариот Лукански, во неговата куќа дојде ѓаволот, сватот Ангеле Василески, таткото на Ирина Василеска му ја остави својата ќерка во куќата. - Свате Лукански, рече сватот Ангеле Василески, јас доста долго ја чував вашата невеста во мојата куќа. Три години, за господ еден, свршена мома, како што беше зборот, а ете, поминаа пет... Стариот Лукански, чистејќи си ја залепената земја од рацете, сосема тивко процеди: - Што можеме ние тука свате Ангеле Василески, рече старецот, кога времињата се закатанија, само војни, пусти војни... Каде се овие години за радости, за веселби... Човек не знае каде со својата глава, а камоли за други работи... Но сватот Ангеле Василески беше упорен и со оној ист непопуштлив глас рече: - Времето, свате Лукане, да е добро не е добро, времето е лошо... и господ сите да нè исчува, - ама што ќе го јаде таа мојот леб нека го јаде вашиот, уште додаде сватот Ангеле Василески. А ако е за господа, јас си имам и други дечиња и не можам да прехранувам туѓ човек во куќата. Нека живее таму за каде ѝ е пишано, тука нека чека и нека дочека, да даде господ, рече сватот Ангеле Василески, па потоа си ги стави рацете одзади и не поздравувајќи се тргна по патот надолу од Лукановата куќа. Старецот Луканоски се прекрсти на господа, но ништо не рече. До него стоеше таа, неговата снаа Ирина Василеска. Ја погледна од глава до петици, задоволно си ја понишка главата лево-десно, па, потсмевнувајќи ѝ се, ја зеде за нејзината рака како што е обичај и ја воведе во својата куќа како татко, како свекор. Во таа соба каде што сега жената го приспиваше детето. Тука во еден од тие ќошови ја посла нејзината рогузина. Но оттогаш поминаа повеќе години. Попусто беше надежта дека можеби таа пролет, или таа есен, а можеби некаде до зимата ќе се врати синот и ќе ги направат сите обичаи како што е од господа. Синот никако не се враќаше. Попусто тој секоја есен ги полнеше бочвите, попусто тураше на 57 земјата од виното со молба кон господа за да се врати неговиот син, за да се развеселат, да направат таква свадба каква што не се паметува во целата долина. Оттогаш веќе беа поминати три години, а синот не се врати. Беше најпрвин во војската, потоа зафати војната, се префрли со партизаните, и така од година на година тие беа сè подалеку еден од друг, сè поразделени, потуѓи. А за сето тоа време не еден ден, не една ноќ, стариот Лукански немаше во себе сон мислејќи за синот. Во пролетно време, кога мајките и жените на војниците појдуваа кај Големата Река за да му се помолат на добриот бог за враќањето на момчињата, секогаш во тоа време можеше да се види и стариот како се искачува на брегот од реката, тој и како мајка и како татко се молеше на бога, само да му го исчува едното дете, неговиот син Дамјанко Лукански. Господе, се молеше старецот, имај ми го во твојата рака моето синче, единче, чувај ми го од лоша стија, роб ќе ти бидам за целиот живот... Господе, сè што ми остана од тој црн живот ми е само тоа дете, - еден ти знаеш како го израстив, како го изгледав, како го чував, се молеше старецот а пред очите секој час му се појавуваше ликот на синот од оној ден кога го испраќаше во војска. Му се покажуваше тоа младо мазно лице на синот, белата шамија околу вратот што тој самиот му ја приврза, растурената жолта коса, сините очи слични како небото над долината, истите тие очи како на мајката, старецот за сè по ред си спомнуваше како тоа да беше вчера, како тоа да беше таа пролет. Сè уште ја гледаше слабата прилика на синот сличен на некое нејако стебленце, со плитки слаби корења. Ете, така му минаа сите години од војната, а таа пролет и сватот Ангеле Василески му ја остави неа, невестата Ирина Василеска. - Како клетва од господа, шепнеше старецот не одлепувајќи го своето лице од студените прачки на прозорецот, сè така загледан во снаата, детето, собата, светецот и огништето што догоруваше. Знаеше дека снаата го чека само него. Знаеше и што ќе му рече, знаеше и како ќе го погледне. Цела таа година откако не доаѓаа никакви вести од синот, тој бегаше од куќата, место не го држеше на земјата. - О татко, го викаше невестата Ирина Василеска, таа уште од првиот ден така го завика, о татко, ќе му речеше, кај ти се очите, таа ги бараше неговите очи. Што станало со тебе, о татколе, сеедно прашуваше таа целата таа пролет. - Нечистиот влезе во куќава, помисли стариот, ми се растури куќата, немам јас веќе живот, мислеше, а од ѕидот сега се појавуваше некое друго чудовиште со исто така остри заби. - Како ли тоа почна, матна река го зафати срцето на стариот Лукански. Еден одамнешен, заборавен глас како карпа се одрони во неговите гради. 58 - О, татко, го слушаше гласот на неговата снаа, о татко, што правиш тоа, гревота е од господа... Беше тоа во ноќта спроти Дуовден, кога дојде ветерот од езерото. Тој ветер го пробуди во сонот, слушаше како ги разнесува незатворените врати на плевната, го слушаше крцкањето на стариот орев, му дојде крајот мислеше, потоа го слушаше шумното будење на младите јаболкници и знаеше дека изутрината во градините ќе се роди цвет. Ирина Василеска исто така беше будна, и, како што е обичај, пред тој ден таа се готвеше за да се искапе, за да си го смири телото од лошите духови. Ја виде тој како ја слекува кошулата оздола нагоре и потоа ја здогледа уште како таа слично на некое дете исплашено што ненадејно се нашло пред некои забранети играчки со страв почна да си ги допира оние делови кои им припаѓаат на мажите. Целото нејзино тело се чинеше како еден бел здрав грозд, што, ете, сега се ослободил од лисјето и целиот излегол на сонце, та со својата зрелост и топлина болска, светка како оган. - О, невесто, придушно се јави старецот, о снао Ирина Василеска, се јави тој со истиот глас подавајќи ја главата од под веленцето, погледнувајќи со едно око. Таа веднаш не одговори, остана во темното ќоше на собата, се згрчи, како ноќна птица се прилепи до ѕидот. Се чинеше дека ќе се стопи, дека ветерот како прашинка ќе ја однесе некаде далеку - далеку. - О невесто, го чу повторно гласот на свекорот што се чинеше дека доаѓа од некое старо, длабоко укало. - О татко, прошепоте и таа со оган и треска во гласот, о татко, слушам, одвај испушти глас од себе како првпат уста да отвораше. - Не спиеш, прашаше стариот се така подавајќи си ја главата од под веленцето. - Не спијам, рече снаата Ирина Василеска, духовите ми дојдоа. - И мене ми дојдоа, рече стариот, ела, о невесто, да легнеме заедно... - Не можам, рече невестата Ирина Василеска, како од мајка сум родена... - Ќе мижам, промрморе старецот, не ќе гледам, о невесто, рече тој покривајќи си ја главата со веленцето. - Гревота е од господа, о татко, рече снаата и брзо како некоја млада јуница му се втурна во постелата. - Гревота е од господа, надаваше снаата стискајќи се во свекорот. 59 - Прости ми господе, изусти стариот Лукански, прости ми златен господе, рече човекот и ја зеде во себе како тој што знаеше, точно онака како што ги земаше зрелите гроздови од пазувите на лозите зрно да не одрони. - Прости ми господе, шепна свекорот Лукански и невестата Ирина Василеска цела ноќ не одлепувајќи се еден од друг. Дури доцна изутрината сонцето ги пробуди расцутени на рогузината. - О невесто, сонцето изгреало, рече стариот слатко протегнувајќи се на рогузината. - О татко, срцево ми го отвори, рече невестата Ирина Василеска, господ да те поживее, душава ми ја позлати, светецот го видов, доаѓаше нејзиниот глас, а во градините воздухот ѕвонливо се менуваше; над златните вршки на дрвјата се појави новиот цвет... Веќе таткото не мислеше на својот син, веќе на ништо не мислеше чинеше сè е веќе заборавено, се одродиле, се изгубиле засекогаш како да не биле татко и син, една крв. - Проклетство, се стресе старецот како да беше шибан од најлута зима, проклетство, надаваше а мачката што дотогаш полека лазеше низ ѕидот ненадејно брзо скокна кон прозорецот и на глас како човек почна да се клешти право во старечкото лице. Стариот со мака се одлепи од прозорецот, ја остави куќата, жената и детето, остави сè и со тром чекор појде кон камењарот. Одеше, толку тешко, како со себе да го влечеше сиот рид. Целата таа ноќ тој неуморно длабеше по карпите правејќи лагуми. Непрестајно длабеше зборувајќи си: - Тебе, старче, господ те казни и ти нема спас. Ти си голем грешник, ти не си никаков човек, ти не си никаков татко... Ти си го уби својот син, ти, проклет старец, немаш никаква душа, ѕвер си, куче... А и целиот живот ти беше таков, скотски, потоа си приспомнуваше. Роди се и ајде на буниште, во животот и раѓај-раѓај душа низ нос да ти излезе. Издржи, издржи, тоа е живот, ти вели некој, и ете, издржуваш, и божем живееш, а не знаеш што живот живееш. Пак и самиот си се разродил и убаво ти е и радосно и си велиш, еве, зошто си живеел, зошто си се мачел... А пак тоа што се случи со мене никому господ да не му го даде, велеше таткото. Роди се детенце, умри ми; роди се, умри, поцрне животот. Најпосле ми остана Дамјанко, пак умре жената... А пустиот живот пак вели дека треба да се живее сега за синето, за срцето свое... И живееш-живееш и тоа само за тоа детенце, а го стори ли човек, и мислиш, имало бог и за народијава, а ете, како ѕвезда дувнало нешто и гасне, ќе си го убиеш најмилото. Животиште, пусто животиште, цедеше старецот одејќи од карпа на карпа за да ги припали фитилите во лагуните. Изутрината целата долина ја пробуди татнежот на каменоломот. Се чинеше дека се откорнала целата планина, целата стара планина од корен се 60 превртила, се претумбала, се растркалала кон долината. Се наопаку беше свртено. Тешки камења летаа во воздухот. МОЛИТВА ЗА СПАС - Кириле Давидоски, ти брату, - рече секретарот другарот Тацко, - ти другару, добро си ја дотерал работата. На старото си фрлил око, а ваму во партискава, другару мој, на списокот под број... А не, Кириле Давидоски, така не се може со партиската... Со неа човек или ќе биде или не ќе биде, - рече секретарот подоко меркајќи го Кирилета Давидоски. Тој пак за целото време додека зборуваше секретарот слушаше без збор и нем. Мирно си ги грицкаше подгорените кафени мустаќи и исто така сосема спокојно со дланка си ја чешкаше меката ретка брада. А кога повремено на неговато долгунесто лице со боја на засушено дрво за миг ќе блеснеше одвај видлива насмевка, којзнае зошто се смееше Кириле Давидоски, ете, кога ќе се појавеше таа добра светлост на неговото лице, тој тогаш брзо и немилосрдно на тоа место го ставаше својот тап, скастрен до половината десен палец и повторно целиот потемнуваше. Така тој изгледаше како порано без збор и нем. Молчејќи го слушаше гласот на секретарот. - Две големи грешки си направил, Кириле Давидоски, - потоа заклучи секретарот со оној ист строг партиски глас. - Прво и прво ја издаде линијата, што е најголем грев за секој човек од денешнинава, а второ, ја изеде својата родена женичка Арна Давидоска... А тоа не се мали работички, другар мој, Кириле Давидоски... За тоа брату, не му се проштава на овој бел свет на никого... Човекот ја подигна главата од валканото душеме и се чинеше дека најпосле ќе проговори. Но тој повторно замолче, не изусти збор од себе. Гледаше некаде неопределено низ прозорецот кон градините и во тој вжарен приквечерен час на помешаните времиња на пролетта и летото се чинеше како да го бара својот изгубен и сиромашен ред на мисли што беше некаде длабоко закопан во неговата глава. Најпосле, свртувајќи се кон секретарот со онаа иста кротка и мирна насмевка што прелетуваше преку неговите поцрнети усни, сосема тихо прозборе: - Другар Тацко, ти, пријателе мој, зборуваш така како првпат да си чул за некојси Кириле Давидоски, - рече чешкајќи си ја брадата. - А така е тоа, - потоа додаде, - кога човек ќе падне, тогаш сè врз него се урива... Очигледно 61 не завршувајќи ја својата мисла тој повторно се загледа некаде низ прозорецот, некаде далеку кон градините и приквечерното сонце на хоризонтот. Тацко како воопшто да не беше ги чул тие неколку зборови на Кирилета Давидоски, прозборе со оној свој непопустлив, како челик тврд, глас. Рече: - Другар Кириле Давидоски, ако е за вистина, чии се овие икончиња, - прашаше другарот секретар и некаде од под масата извади цел еден куп икончиња, еден поголем дрвен крст, шишенце за масло, кандилце, и уште некои други молитвенски работи. Кириле малку се штрекна, но тој беше човек што можеше да се соземе, да знае каде е и што треба во најпотребниот час да се рече. За да помисли малку, тој почна да си ги грицка мустаќите и исто така со дланката да си ја мазни брадичката. Потоа испуштајќи ја онаа иста насмевка на неговото лице, рече: - Ако е за вистина другар секретар, тоа се редум наши икончиња... - Како тоа наши, - го пресече секретарот, - чии се тоа наши икончиња, - упорно испитуваше секретарот. - Наши, мислам, - рече Кириле Давидоски, - тие икончиња ѝ припаѓаа на мојата жена Арна Давидоска - Размеска и мои, се разбира, тоа... - Така, значи, другар Кириле, процеди Тацко, така ли те учеше партијата, Кириле Давидоски, во господа да се крстиш, - прашаше секретарот. - Тоа е друга работа, - рече Кириле, - мислам партијата е подруга работа од моите икончиња. Знам јас добро што е право, а што не е право во партиската, ама немав каде, брате мој, бев на голема мака, требаше некаде да се свртам, да издивнам... Само еден господ можеше да ја знае и да ја разбере мојата мака... А ако не е противнародно, другар секретар, од каде пак овие икончиња, кај вас, ќе повелите, - сега прашаше Кириле Давидоски. Тацко не одговори веднаш, за час како да се премислуваше што сакаше да рече, и тој полека-полека почна да ги разредува икончињата на масата. А всушност мислеше; Кириле беше негов другар од борбата и тој за сите тие години низ револуцијата не застана, никогаш не се слизна, си спомнуваше секретарот и уште се присетуваше за тоа како Кирилета поради неговата мирност секогаш го праќаа во најтешките акции. И никогаш тој да се сврти, да одбие, да погледне накриво кон другарите. Секретарот сè уште убаво си спомнуваше и за една одамнешна ноќ кога Кириле Давидоски и тој заедно излегоа во планината. Сега другарот Тацко ги тргна своите очи од 62 икончињата и, загледувајќи се во човекот наспроти, со еден друг глас, со еден познат за Кирилета глас, рече: - Кириле Давидоски, тоа твојот шура Денко Илиески поднесе тужба, вели моето добро зетче, а ваш овдешен член на меснава партиска со овие икончиња ја уби мојата сестрица Арна Размеска, и уште додава, - смачкајте го оној проклетник, зетон мој, Кирилета Давидоски, зашто и децата свои ќе ги изгрицка како суво грозје. Во него нема срце, во него живеат само волци, ќе ги задави дечињата, а тоа на душа од партиската ќе падне... Така да знаете, вели Денко Илиески, мојот зет Кириле е ѕвер... - Така, значи, мојот Денко, - сега не издржа Кириле Давидоски, - така тој, златниот мој, се искажува за својот зет. А што знае тој, господ да го прости, за животот. Ете ќе стане и тој свој човек, ќе се ожени, ќе има и деца, па нека господ само три дена го подржи како мене овие три години, - како за себе изусти Кириле. - Не, не го колнам јас Денка Илиески, само сакам да си ја искажам целата невола.. својата невола... Потоа повторно замолче како камен. Некаде од пазувата го измолкна шиеното крпче полно со дробен тутун, си завитка една подебела цигара во хартија од некаков стар весник и, подавајќи му го тутунот на Тацко, некако од срце почна збор по збор да раскажува за трите години. - За да не ми тежи на душава, - рече тој, - ќе одврзам за сè што ми е овде, во срцево, а ти потоа по партиски удри, расцепи мајка, како што е право нека пукне, како што е, па и роден брат да ти сум... Кириле Давидоски низ димот на цигарата почна да раскажува: - Мојата несреќа со Арна Размеска, сполај му на бога, ја знаете сите. Таква несреќа господ никому да не му даде. А се знае и тоа каква женичка ја оставив дома, што човек беше таа Арна Размеска. А за онаа ноќ кога појдовме в планина, за тоа сигурно и ти си спомнуваш, другар Тацко... - Човекот погледна право во очите на секретарот. - Сè уште и го слушам гласот: остани Кириле Давидоски, куќата ќе ни пропадне... Требаше да појдеме, а таа кутрата ме гушнала и ми вели: не ќе се вратиш веќе никогаш, златен човеку мој, Кириле Давидоски... Знам, срцево така ми вели, ќе се разделиме. Не било пишано да поживееме како луѓе... Тешко, тешко му беше на човека да се оддели од таква женица каква што беше мојата Арна Давидоска Размеска. Потоа, испуштајќи еден подолг дим, продолжи: - Ете, брате, живот, не било крај, господ сакал уште еднаш да се видиме. Кога се вратив, кога рековме, ете, пусто нека остане, најпосле ќе живееме како луѓе, еднаш во животов како што треба... А тоа пустината не сакало така... Што најдов јас дома кога се вратив?... Влегувам јас во куќата, 63 и, просто не верувам, децата сите на глас се расплакале по мене, ох, да не веруваш... Слушам ме викаат, ме гушкаат, сполај му на бога, велам, сполај му на бога и срцево целото ми распукнува од некаква неизмерна среќа... Сполај на бога, ги гледам децата сите здрави и живи, значи имало малку правдина на овој свет. Ги љубам јас децата и умов ме трга што е и како е со Арна... Ах, стопанка и живот, некако будалски ме удри умов, се исполни лошиот збор, останав без женица, си помислив и нешто како да ме пресече по лажичката. Силно ги држам дечињата во мене, не ги пуштам од рацеве, а на господа му се молам, кутрицата моја, жената Арна Давидоска Размеска, да ја има во своја рака... Веќе немав никаква надеж дека ќе ја видам на овој свет, а кога нејзиниот глас од куќата го слушам, ме довикува, брате мој, сполај му на бога, тоа не е сон, тоа е Арна, тоа е самата Арна Давидоска, жената моја, - позастана, замижа и, насмевнувајќи се, рече: - Тоа, другар Тацко, знаеш како е за човека... Ех, тоа со зборови не се искажува тоа е овде, во срцево внатре... - Кириле Давидоски, златен човеку мој, - го слушам јас нејзиниот глас, - Кириле, револуцијо моја - надава таа избезумено и ме вика. И стопати тој миг му благодарив јас на севишниот бог за среќата, за тоа што ми го исчува семејството мое... Ама таму во куќата што да видам... Жив труп во постела, ниту може да стане, ниту рака да ми подаде. Замрзнав, одвај говорам, прашувам, - што станало со тебе Арна Размеска, што се случило пустината, каде си и што си, така прашувам јас како нетука, брате мој. Ама што, пак си мислам со некоја среќа во срцево, пак имало господ, доста е и толку, барем се видовме, барем ќе сме заедно. - Стигна ли Кириле Давидоски, - прашува Арна Размеска со солзи ми се смее пустината како што и беше по нејзината моминска лика. - Стигнав, Арна Размеска, - реков, - победивме, веќе победивме сосема... - Господе, стигна, - повтори таа и како некое малечко дете липа на глас, не верува жената, мисли тоа е некое сениште. - А ти жива си, - пак прашувам јас сосема будалски. А таа вели: - Па, жива сум, Кириле Давидоски, подобро да не сум, едно бомбиште на жетва ме однесе, сполај му на бога, ете, останав жива, - така вели, господ да и прости. - Ако, ако, - ја утешувам јас, сега сè ќе биде добро, сега сме слободни, сега ќе можеме да живееме, ќе ни биде добар животецов... И живеевме ние навистина така некое време. Се лажевме секој ден. Ама ова, брате мој, не е ден, не два, туку живот. Гледам, пропаѓа куќата моја, сè оди надолу, тоне домот мој, се пусти... Дечињата едно се удрило, друго се скршило, третото од треска изгорува, никогаш најадени како што 64 треба, никогаш променети како што личи. Гледам, ќе си ги изгубам дечињата, уште малку, мислам, па како пилчиња ќе ми пцовисаат. Од тоа, брате, крвта ми остина во жиливе, изгубив и живот и сон. Што да правам, што да чинам, сè така мислам, срце ќе ми препукне, каде да се појде, каде лек да се најде од оваа невола. Е тогаш, кога не можев веќе, другар секретаре, се свртев јас кон господ еден, нему брате, како тебе сега, по цели денови и по цели ноќи му ја кажувам несреќата моја. Ги викав јас добрите светци да ме поучат, да ми помогнат ако ги има, ако се добротвори, ако имаат срце... Но никој, никој жив не се јавува... Така една ноќ, така две ноќи, така три ноќи, така една година, така две години, така три години, никако да се смисли, од никаде спас... Понекогаш во ноќите, скраја да е, лежам така, а сум буден, сениште некое ме нагазува и со глас како на човек зборува. Гледам, ѓаволот е, поштук фатил, со рокчиња и опашка потскокнува околу постелата моја. Очите му светкаат како живи јагленчиња, и уште се кикоти хи-хи-хи - и сеедно со некој чуден глас зборува - ти, Кириле Давидоски, вели, си добар човек, ама многу намачен... убаво зборува пустото ѓаволче и така со речта ми го отвора срцево. - Многу си изнамачен во животов, Кириле Давидоски, со некаков тажен глас ми зборува ѓаволчето. - Вистина е, му одговарам јас и не гледам веќе дали тоа е ѓавол или враг. Само душава да ми се истуши. - Вистина е, велам, многу сум намачен. Не знам што толку грев сум сторил во животов. Што ќе беше таков живот проклетија... А тоа пак ми одговара: - Моите браќа сакаат да ти помогнат, Кириле Давидоски, тие ќе те спасат, ќе те избават од маките... Ме испратија мене за да те поучам, вели ѓаволчето, потоа ми дава едно црно јаже и вели: врзувај ја Арна Размеска околу вратот и ми покажува на највисоката греда... Не, тогаш јас онака однесен во сонот се будам, не можам да ја врзувам, се будам и така целиот во бладање станувам, го фрлам јажето од раце. Потоа страв ме фаќа да легнам, да не заспијам, да не дојде пак тоа пусто ѓаволче. По цели ноќи останувам буден и сам во триста мисли. А и Арна Размеска сосема го изгуби сонот. Среде ноќ туку ќе ме праша: - Тешко ли ти е, Кириле Давидоски, - го слушам нејзиниот глас, - многу ли ти е тешко - прашува жената. - Ах не, велам јас, - не ми е тешко, Арна Размеска, тоа од борбите не можам да се смирам, срцево ми е во бран, сè нешто ми се причинува... - Знам, - вели таа кутрицата, - знам Кириле Давидоски, зошто ти е срцето во бран... ти измислуваш... - Не зборувај така, - ја прекорувам, но таа, брате, не престанува, сеедно само тоа и само тоа. 65 - Знам јас, Кириле Давидоски, тешко е без жена, а уште потешко со ваква... Побарај си некое здраво женче како за тебе, човеку мој, мене не гледај ме ти, господ нека ме суди ако проговорам лош збор, - вели таа, моли. - Не може веќе вака, цела куќа ќе си ја запустиме. Побарај си ја среќата, Кириле Давидоски, треба да се живее, пустината. Мислам на тоа, а ништо не можам да смислам. Каде две жени би држел Турчин. Не можам јас така, не ми дава срцево. Мислам кога би имало господ и по негова волја да ја земе Арна Размеска, некако потоа човек ќе може и на тоа да помисли... Така мене, брате, ми светна за оние икончиња. Дај, реков да му се помолам на добриот бог, можеби ќе угрее ден и за мене. Појдов во визба, си ги извадив и така си ги ставив на старото место. - Прости ми, господе, - се помолив, јас овие икончиња само по партиска наредба морално ги скрив во подрумот, а ете, не ги изгорев како Кирила Шенгулов, не сум јас толку нечестив човек, - ја почнав молитвата, - рече Кириле сè така насмевнувајќи се. - Ако е за вистина, другар Тацко, од тој ден некако на душава ми стана полесно. Ќе застанам пред икончињата, ќе си се помолам како што си мислам и така живеам во надеж дека еден ден ќе го чујам неговиот глас, ќе го добијам неговиот благослов. - Господе боже, спаси ја кутрата Арна Размеска, смилувај се на судбината и нејзината и нашата, прибери си ја во својот род, таа не е веќе за земјава, земи си ја кај себе, како ангел ќе ти биде, а пак јас и дечињата мои цел живот ќе ти бидеме робови твои, - се молам и во душата посветло ми станува. Доаѓа, мислам, доаѓа ангелот. Понекогаш така крај мене ќе се наредат и дечињата и тие пеат за спасот на нашата мајка Арна Размеска. А и Арна Размеска, слушајќи ја нашата молитва, и таа со целата своја душа, кутрицата, почна да му се моли на добриот бог за да ја избави. - Земи ме, господе, - се моли Арна Размеска, - земи ме во твоите раце, спаси ми го човеков мој Кирилета Давидоски и дечињата малечки мои, земи ме еден ден порано... Се моли така жената, душа ќе излезе од неа, се моли и наутро и навечер, целата само во молитва се стори, сирота Арна Размеска. - Доста е Арна Размеска, - ѝ велам јас, ја покарувам, - доста е само наутро и навечер, ако има господ ќе се смилува и ќе чуе. - Не, - велеше таа, - не Кириле Давидоски, ќе се молам секој час за да ме чуе добриот бог побргу. - И даде бог, пред овие икончиња згасна, како свеќа, тивко, кутрата моја Арна... Лесно, со виделце во очите. 66 Кириле Давидоски сега повторно го сврте своето лице кон душемето и сè така не подигнувајќи ја главата како да бараше нешто изгубено во нечистотијата под нозете, промрморе: - Тоа е сè, другар Тацко, и ако си човек сега удри, кажи ја вистината, сакам да знам во што е грешката моја спрема партиската и Арна Размеска, проговори... Проговори, човеку, не оставај ме со кал на лицево... Другарот Тацко Настејчин ја затресе главага како да се пробудува од некој тежок сон, ги оттурна икончињата од масата и, подигнувајќи се, сосема тивко рече: - А што има тука да се зборува, - промрморе тој, ги собра рамениците и стана. Двајцата луѓе гледаа кон онаа страна на градините каде што се чинеше дека небото изгорело, од каде што огнена прав паѓаше врз земјата и сè изгоруваше. Наскоро почна сушата во 1947. ОДРОДЕНИ Трајан Невенот постоја уште некој час во стриковиот двор, плукна и со сосема лош глас рече: - Главата ќе си ја скинеш, Аргиле, ништо од тебе не ќе остане. Не си ти татко, туку скот, - уште додаде Невенот. Стрикото Аргил и не погледна во Трајана Невеноски. Сè така не подигнувајќи ја главата од земјата, делкаше некаков голем тежок трупец. Впрочем, целата таа пролет стрикото Аргил можеше да се види пред својата куќа како непрестајно делка некакви големи трупишта. Насекаде низ малиот двор се забележуваа редици тешки и остри колци. Никој за господ еден, не знаеше за што би му биле сите тие колци на стрикото Аргил; но тој упорно, непрестајно делкаше и ги шилеше колците. Понекогаш уште рано пред зори доаѓаше звукот на неговата секира. О господе, исчувај го нашиот стрико Аргил и исфрли му ја секирата од рацете. Сестра ми Устијанка кога ќе го чуеше тој звук на секирата, целата се згрчуваше во постелата и плачеше на глас. Јас долго не можев да разберам што се случува, зошто така плачеше сестра ми Уста. Еднаш дури ја прашав, што има лошо во тоа што стрикото Аргил ги делка трупците, што ако целиот негов двор беше исполнет со колци. Уста не сакаше да зборува и ми рече дека ништо не знам на овој свет. Тогаш вистински можев да се налутам на сестра ми Устијанка, но јас знаев дека таа никогаш не би рекла нешто такво ако сè беше во ред со нашиот стрико Аргил. 67 Оној ден кога дојде Невенот, кога беше во малиот стриков двор, тогаш си спомнав, о господе, тоа беше првиот човек во таа година што го пречекори прагот на стриковата куќа Не, тоа веќе не беше куќа, не беше тоа онаа позната стрикова куќа. Веќе го немаше саканиот стриков двор, старата муренка беше исечена, гледај, веќе ги немаше и малите вишни, ој, сите дрвја беа исечени наоколу во малата стрикова градина; насекаде наоколу стрчеа само тие тешки, остри колци. - Самиот одиш в гроб, - дофрли Трајан Невенот и силно ја тресна вратата зад себе. Но откако си отиде Невенот, стриковиот двор остана проклето пуст, самотен и среде таа пуста тишина единствено што можеше да се чуе тоа беше оној познат звук на секирата. Стрикото Аргил продолжуваше да делка по трупците. Квечерината кога дојдоа луѓето, а чинам дојдоа сите луѓе од селото, дојдоа и мажите и жените, дури и децата, - напред ги водеше другарот Тацко, секретарот на месната организација, - ете, тој ден, таа приквечерина единствено за миг стрикото Аргил ја остави секирата и со мижурливи очи, како и тие да беа заградени со остри колци, погледна во луѓето. Но тој и тогаш ништо не рече. Погледот немоќно и изгубено му луташе некаде во околината, сличен на зракот од болното сонце на зимата. Тоа беше сè и потоа тој продолжи повторно да делка. Не му пречеше ниту студениот боцлив дожд што доаѓаше од западната страна на долината и што му удираше право в лице, - беше навален целиот на трупот и силно, отсечено замавнуваше со остриот челик на секирата. А луѓето, сè уште доаѓаа од сите страни на долината и стриковиот двор набргу беше преполн. Откако се собра целиот народ и откако сосема молкнаа гласовите на луѓето, стрикото Аргил делкаше, непрестајно делкаше наведнат над тие тешки и црни трупци. Никој не можеше да знае кога тој ќе ја заврши сета таа работа. - Аргиле Костадиноски, - го тргна гласот на другарот секретар, - Аргиле Костадиноски, - рече Тацко, - ќе ги оставиш ли еднаш тие проклети колци. Сакам да не послушаш како наш човек, другар Аргиле Костадиноски... Стрикото Аргил се чинеше дека не ги чул тие зборови на другарот секретар. Тој само подоко погледна во Тацко и нешто за себе ја заниша главата неопределено, а потоа повторно се наведна да делка. Веќе не гледаше во секретарот. - Не гледаше во никого. - Аргиле Костадиноски, - го навика повторно другарот Тацко, - еј Аргиле, човеку, би требало нешто да речеш, да отвориш уста... Та ти си татко, Аргиле Костадиноски... 68 - Никој друг не може да биде татко на твоето дете, - сега рекоа и луѓето, - треба нешто да кажеш за своето чедо. - Затоа и дојдовме, - рече другарот Тацко. - Затоа и дојдовме, - повторија луѓето. Дождот сè посилно и посилно шумеше и луѓето имаа чувство како тој ситен и тврд дожд да ги расекува нивните лица, - некои со рацете си ги покрија очите. Можеби тоа го сторија и заради огнот што пролета над долината од источната кон западната страна. Некое дрво во градините со тресок се струполи на земјата. Некаков агитатор за колективите профуче пред куќата со својата растресена тракторска машина и им мавна на луѓето во знак на победа и да не се плашат. Сестра ми Уста исто така му мавна на агитаторот, но кога го сретна татковиот поглед, раката како пресечена млада гранка ѝ провисна во воздухот. Уста вчасот побегна во куќата или мислам тоа татко ми ѝ го нареди. И уште ѝ рече нешто за што не сакам да прикажувам, но ако мислите дека лажам, не бил јас член на младинската, ќе признаам, татко ми им ја опцу мајчицата на сите агитатори за колективот и притоа Уста си го доби својот дел. Но тоа не беше час за расправии и агитации, пламенот слегуваше над долината, никој друг од луѓето не се сврти кон кутриот тракторист, ниту еден не му мавна со рака како обично што се поздравуваат таквите херои. Сите луѓе беа свртени кон стрикото Аргил и гледаа во него. А тој, ах, стрико Аргиле, стрико Аргиле, - тој што можеше друго да работи освен да делка. - Така, значи, - процеди другарот Тацко, - така другар Аргиле Костадиноски, ти само молчи, молчи и пукни, - рече другарот Тацко и којзнае зошто со својата силна тупаница се тресна по градите. - Молчи, - повтори тој, - би сакал да знам до кога ќе молчиш. - Ах, стопанка и живот наш, - тогаш се јави Коле Брдароски, - ах стопанка и живот наш, ќе пцовисаме како глувци, срцево ќе ни прсне, а збор не ќе речеме... А стопанка и, судбина наша, македонска, луѓе ли сме ние или не сме луѓе, што сме, мајка ли му мајчина и на господ што не создал, има ли место за земјицава наша во овој свет или да испукаме сите како костени, - сè така пцуеше Коле Брдароски. Тогаш стрикото Аргил не издржа. Се исправи, ох, сполај ти господе, пак беше така висок, висок како целото наше племе Костадиноски, највисок од сите, сполај ти господе; ги отвори очите и погледна во луѓето, ги ослободи рацете и замавна со нив во воздухот како да сакаше да летне, ах, тоа веќе беше нашиот стрико Аргил. Можеби не можеше веднаш да прозборува што толку долго мавташе со рацете во воздухот, но ете, излезе и неговиот глас тежок и рапав. Не, тоа веќе не беше нашиот стрико Аргил, 69 тоа не беше неговото лице, неговиот глас. Каде исчезна таа толку блага смеа што некогаш болскаше во неговите очи, каде пропадна тој поглед што знаеше да зборува како човек. Е, стрико Аргиле, добар наш стрико Аргиле, ништо не останало од тебе, - како изгубен стои меѓу луѓето, како некој најтежок крадец фатен во стапица. Таков беше и неговиот глас. Рече: - Што тоа, другар секретаре, што сите сте удриле на мене, што сакате од мене... Тоа што ви требаше го зедовте. Зошто не ме оставите да си ја гледам својата работа... - Слушај Аргиле, слушај брату, - со нешто потих глас изусти другарот Тацко, сето тоа го рече со таков глас, проклет да бидам, другарот Тацко ќе заплачеше ако не беше секретар, - слушај Аргиле, пријателе, - повтори тој, - тоа е твоја ќерка, твоја крв... Таа те бара тебе, таа тебе те чека... Разбери, човеку, таа умира... Стрикото како да се бранеше од студениот дожд, ги испружи рацете пред себе и како да туркаше нешто од себе, како да се бореше со некој лош ветар, со некоја лоша стија што беснееше во воздухот, во него, промрморе: - Не, - рече тој со решителен глас спуштајќи ги рацете кон секирата, - јас ја немам веќе неа. Веќе ние не сме ништо... Одродени сме за навек, - рече стрикото Аргил и потоа брзо ја подигна секирата. Ништо веќе не рече. И врнеше, непрестајно паѓаше тој ситен боцлив дожд и никако не можеше да знае човек дали тоа пролетта доаѓаше или тоа беа првите дождови што ја навестуваа зимата. Насекаде наоколу се молкнеше боцливата темница, а сите дрвја во градините изгледаа искршени и испаѓани на земјата. И врнеше, непрестајно врнеше, најпосле дојде ноќта и насекаде наоколу завладеа глувотија и мрак. Само понекогаш во тие мртви мигови на ноќта од онаа страна на стриковата куќа, каде што беше плевната, доаѓаше слабиот и немоќен глас на братучеда ми Агатија Костадиноска. Таа, не да ја фалам, ама беше како зрело грозје и исто така ѝ светкаше погледот. Беше тоа добро момичиште и човек можеше да го изеде како јаболко. Тоа што се случи со Агатија, за тоа не би можел јас многу да ви раскажувам. Сигурно за тоа повеќе знаеше сестра ми Уста, но таа молчи, не сака ни уста да отвори сестра ми Устијанка. Јас само си спомнувам за оној пролетен ден, но можеби веќе беше лето, во градините се појавија зелени плодови, - не - не, сигурно беше пролет, зашто во таа пролет сестра ми Устијанка, Агатија и јас, се разбира, почнавме да се чешкаме над и под пазувите, и ете, таа пролет, тој ден, кога се враќавме од градот каде што бевме на некој народен митинг, - ох, што беше убаво, што бевме среќни, видовме жени во панталони и уште стоевме до самиот другар Антонија Ашталко, целиот со ремења и пиштоли преку градите, ох, каква среќа: - и, ете, во тој среќен ден кога се враќавме, бевме уште порадосни затоа што со нас беше и другарот Лако, првиот 70 претседател на младината, освен него со нас доаѓаше и некој истакнат агитатор од околиското, кого го викаа Другарот. Е, точно за него сакам да ви раскажам, зашто тој, да оди по ѓаволите, се загледа во Агатија и, триејќи си ги надуените и крвјосани очи, рече: - Ако смеам да констатирам, прво и прво, најважно што може да се земе во основата на нашата линија, - рече тој, - убав кадар сте имале на теренов, другар Лако Антониески, и тоа е само за пофалба од точката на нашето гледање како активисти... Јас за тоа лично ќе поразговарам со другарите, за тоа неизоставно ќе забележам, неизоставно. Другарот Лако Антониески целиот се топеше од среќа, ги собра рамениците како нечесна жена, почна да ги трие рацете, па потоа најблаго се насмевна и, колку што можеше помило, рече: - Ах, другар Пилипиле Велјаноски, како вие ги уочувате проблемите, ах, какви очи, каква глава, какво активистичко срце... Другарката Агатија Костадиноска е примерна младинка, другарката Агатка ќе биде наш иден раководител... Ние сосема сметаме на неа како на наш млад кадар... Таа идејно високо се залага како млад човек... - Ете во тоа е и најважното, - заклучи Другарот не испуштајќи ја од око Агатка. Ах, мајчицата негова, не, не го мразам јас него и не го пцујам јас него, - но тој негов глас, тоа негово одбивно гласиште не се слушаше. Уште повтори: - Младите е потребно да се фрлат во огнот на нашата изградба, - рече со повисок глас и притоа сосема намерно се накашла голтнувајќи ја братучеда ми Агатија. А Агатка, и таа беше лисица. Агатка погледна во Другарот и чинам ја поткасна устата. Тогаш другарот Лако пресреќно рече да побрзаме за да ги оставиме Агатија и Другарот и притоа додаде дека треба да запееме некоја ударничка песна која ќе грми. Уста и јас, се разбира, никако не сакавме да пееме, а ако ми беше некаде поблиску и постариот брат, е сигурно тогаш ќе се нафрлев на нашиот претседател Лако. Вака моравме да молчиме и да лутаме како изгубени низ градините. Тоа беше тој ден и јас ништо потоа не можам да знам што се случи со братучеда ми Агатија, зашто веќе не одев на конференции. Но сигурно нешто се случило, - зашто тој ден, тоа беше во зимата, беше паднат голем и тежок снег, тој ден стрикото Аргил ја извади Агатка од својата куќа и со немтурест глас ѝ рече: - Отсега ти веќе не ќе живееш во мојава куќа... Ќе живееш во плевната заедно со стоката... Ништо веќе не рече стрикото Аргил. А и Агатка молчеше. Можеа да се видат само нејзините крупни кафени очи како силно горат и како сиот тој убав пламен од нејзините очи вчасот гаснеше под тешкиот снег, се губеше 71 во студената белина. Стоеше пред својот татко како некоја животинка око не тргнувајќи од него, загледана во неговото лице, во неговата гуња; во сè беше на него, око не тргаше, како да сакаше сè добро да запамети на лицето од својот татко. Но стрикото Аргил за сето тоа време ниту еднаш не погледна во неа, ниту еднаш не крена око од снегот; којзнае каде луташе неговиот како волк гладен поглед. Насекаде наоколу беше само снег. Потоа тој исто така полека и мирно ги извади ножиците од својата пазува и како лош лозар до корен што ја зарежува лозата ги пушти врз Агаткината глава. Таа и тогаш не се помрдна, само одвај, речиси незабележливо ги собра рамениците, можеби и пристуде, но потоа повторно стоеше сè така како вкопана пред својот татко, стоеше не трепнувајќи, не помрднувајќи се од местото, оставајќи го сосема да ја истриже. Ни за целото тоа време таа не се одлепи од своето место. Но кога нејзината глава остана чудно мала и бела, кога ја удри студот на снегот, тогаш таа брзо - најбрзо што можеше ги откопча своите раце од градите, си ја покри главата со дланките и како избезумена се зададе низ дворот, трчаше на сите страни, ја бараше патеката за кон плевната. Господе, колку преплашено бегаше, колку немоќно се влечкаше низ снегот, се молкнеше низ него, одеше на коленици, пропаѓаше во снегот. Одеше и со широко отворени очи се обѕрнуваше кон стрикото Аргил, - се чинеше како да бега пред глутница волци што завиваа. Одвај се довлечка до плевната сè така не иставајќи ги рацете од својата глава. Тука беше и мојот татко и тетинот Стојан, тука беше и вујкото Тоде, но никој од нив не рече ништо, никој не отвори уста, - проклето да биде целото наше племе кога молчи, кога се судиме самите себе со гласот на нашиот предедо Костадиноски. Проклети да бидат сите што стоеја така отстрана стуткани во своите гуњи, со мижурливи очи полни со снег. Така и гледаа додека Агатка се прпелкаше низ снегот. Неа никогаш веќе не ја видов надвор од плевната. Тоа беше во зимата, таа година зимата траеше подолго - чинам многу подолго од секоја друга зима пред тоа, - а потоа дојде пролетно време, никој сосема не знаеше какво беше тоа времиште што дојде над долината. Точно таа пролет, а можеби сето време се претвори во зима, стрикото Аргил ги исече сите дрвја во градините и почна да ги делка колците. И секој ден од утро до вечер беше само над тие трупишта и сè поостро и поостро ги зашилуваше. Гласот што доаѓаше од плевната вчасот ја задржа неговата секира во воздухот, тоа беше Агаткиниот глас, таа викаше по него, го молеше, го преколнуваше да појде кај неа во плевната. - Само тебе те бара, - рече другарот Тацко, - никој друг не гледа, не слуша... 72 Стрикото сега пак стоеше така висок и со искршени раце, со раце што не знаеше каде да ги стави. - Таа можеби нема да ја преживее ни оваа ноќ, - рекоа луѓето, - можеби нема да ја раздени... Стрикото со тешка рака го избриша своето потно чело, се загледа којзнае зошто нагоре кон небото. Тоа не се гледаше, но тој подолго време остана загледан кон небото. Можеби ја бараше стрината Аргилица, таа беше одамна умрена и тој сите тие години остана сам и сосема така го живеше животот; ги растеше децата и ја гледаше куќата. Малку беше чуден стрикото Аргил, чуден селанец што не се прежени. Но за тоа тој никогаш не зборуваше, ниту пак дозволуваше некој за тоа да му проговори. - Ја имам јас мојата Агатка, - ќе речеше не без гордост понекогаш и тоа беше сè. - Но сега молчеше како исечено дрво, отсутно загледан во небото. Потоа погледот го запре пред куќната врата каде што беа двете помали стрикови ќерки. Гледајќи во нив, тој како за себе рече: -Јас сум татко за сите деца... Не оставам лоша крв да ми се помеша во куќава, - рече решително и повторно се наведна да делка. Тогаш луѓето го оставија и појдоа кон плевната. Оттаму веќе не доаѓаше ни Агаткиниот глас. Луѓето застанаа пред плевната и чекаа. Најпосле излезе другарката Ламбевица Ристеска, првиот претседател на Афежето во наша Паксвелија, и со солзи во очите проговори: - Пустото малечко се роди живо, - а пред тоа доаѓаше силниот глас на новороденчето агитаторче, таа го држеше стиснато на своите гради и сеедно зборуваше: - Пустото остана живо, - шмрчкаше претседателот на Афежето. Тогаш луѓето откорнаа една леса од стриковата ограда и на неа молкум го положија мртвото тело на Агатка. Тихо, речиси бесшумно, потоа и мажите и жените и старците и децата појдоа кон месната канцеларија да се поздрават со мртвата другарка Агатија Костадиноска. Стрикото Аргил и тогаш кога го чу детскиот глас и кога го чу редењето на Ламбевица Ристеска, не крена глава, не ја остави секирата. Но откога луѓето беа далеку, откога луѓето беа изминати, тој веќе не издржа. За да може на глас да залипа како човек, за да може на сиот глас како човек да си го отвори срцето, ја стави својата лева рака на трупот и најсилно што можеше замавна со секирата врз неа. И тогаш како ранета ѕверка се струполи на земјата, залелека, тихо, придушливо, почна да се превртува по целиот двор влечејќи се кон плевната. Таму остана цела ноќ да лелека, да ја гризе земјата под себе. Сам. 73 СИН Беше веќе три часот по полноќ и сè уште во месната партиска се зборуваше за случајот на другарот Петрета Денгоски. А тој самиот за сето тоа време уста не отвори, остана нем. Седеше како погодено дрво на кое улавиот ветар му ги искршил гранките. - Та ајде, зборувај, - го подбуцнуваше другарот секретар Тацко Настејчин, - што си занемел, кажувај за сè по ред... Луѓето на тебе чекаат. Гласот на другарот секретар мирисаше на лош тутун и ореов лист. Целата канцеларија пржеше од тој мирис. Луѓето непрестајно пушеа за да ја разбијат несоницата. А другарот Петре Денгоски сè така молчеше, никако да проговори, никако да погледне во некој од другарите. Го залепил тој својот поглед во пајажинестиот агол од собата, и, не трепнувајќи, сè само таму гледа. Мислеше: - Што има тука да се каже, сè веќе беше доцна, завршено... Старецот негов, Пантелеј Денгоски, си спомнуваше синот, ја замеша сета оваа работа. Но тој умре и што има сега да се прикажува, што луѓето не го остават на мира, не го казнат и точка... - Ти, другар Петре Денгоски, - процеди секретарот, другарот Тацко Настејчин, - ти како истакнат член на месната со каква свест така непромислено зборуваше за нашата партиска пред целиот народ и уште на гробиштата, - прашуваше секретарот мачејќи се да ги тргне неговите очи од онаа проклета пајажина во аголот. - Знаеше ли дека им одиш на раката на елементите и другите народни предавници, - прашаше некој друг од другарите. - Ангелица Ораческа јас сам ја чув, - рече налутено Коле Илески, - таа на цел глас се раскракала: Ќе даде бог самите очи ќе си извадите, ете така таа, мајчината, зборува на цел глас. Ела сега, мислам јас како член на партиската, агитирај за нешто... Тогаш Петре Денгоски полека се сврти кон своите другари и сосема тихо, како да зборуваа неговите пеплосани, безизразни очи, изусти: - А јас пак не мислев сосема така, - рече синот, - никако јас не мислев... Во мене беше некој враг, некој враг срцево ми го изеде, тоа е нешто подруга работа, како да се објасни, тоа е како сказание... Таткото Пантелеј Денгоски, си спомнуваше синот, на стари години сосема избрлаве. Ќе појде надвор од куќата; некаде низ градините или ќе излезе до полето и ела да го слушаш; - научил старецот некоја контрареволуционерна песна и ајде сега извади му ја од главата. Боже чувај, 74 и на конференција ќе појде, а тој тоа што му се завртело во главата пее ли пее на сиот глас: Дојде слободата мајчицата нејзина ме остави без коњ женицата на Вердијан Трајкоски. Пантелеј Денгоски отворено и со чист глас го пцуеше другарот Вердијан Трајкоски, самиот претседател на колективот, ох, господе вразуми го старчево... Синот негов, Петре Денгоски, што не му зборуваше да ја заборави таа проклета песна, да престане со тоа шеткање низ селото и со сето тоа глупаво брборење. Што сака тој, неговите години се броени, што има тоа проклето старче уште во животот да се бунтува, неразбран старец, вистинска несреќа. Но стариот Пантелеј Денгоски и не му одговараше на синот, воопшто не ги слушаше зборовите на својот син, тој сè така си ја тераше својата песничка како нешто без кое не може во животот, како таа песничка да ја крепеше крвта во неговите старечки жили. И од ден на ден старецот сè пострасно и погласно почна да си ја потпевнува насекаде каде што ќе стигнеше. Сега никој веќе не можеше да го разубеди стариот Пантелеј Денгоски да молчи, никој жив не можеше да му нареди да престане со пеењето. Синот тогаш вистински се исплаши, можно е, помисли, погрешно да се разбере самиот тој од другарите, како борец, како истакнат член на месната. Ох, за господа, мислеше синот, што да се прави со овој побрлавен старец. Најпрво тој се реши стариот веќе да не го пречекори дворот од куќата. Тука имаше доволно место и нека се рашетува и нека прави сè што му е по волја. Тоа беше во летните месеци, во најголемото лето и дворот мирисаше на зрело грозје. Насекаде наоколу тежеа лозниците примамувајќи со својот сладок здив. Старецот некое време навистина замолче, почна да се грижи за грозјето и за виното. По цел ден ги миеше старите буриња, ги стегаше и престегнуваше обрачите на бочвите и на крблите, - целиот се занесуваше со бербата што наскоро требаше да ја изврши, се чинеше дека веќе се опил од новото вино што требаше сам да го подготви. Но сето тоа не потраа за долго. Кога грозјето најпосле вриеше од сладок сок кога и воздухот мирисаше на младо вино, ете, ете тогаш однекаде кај старото плевниште долетаа цел рој пчели и немилосрдно се нафрлија на лозниците. Старецот со свои очо гледаше како се исушува грозјето, секој ден потоа го слушаше сувото шушкање на празните зрна, го боцкаше тоа шушкање во крвта, му се чинеше дека тоа неговата крв истечува од телото, дека тој самиот се исушува. Тоа утро му се чинеше како и очите да му истекле, а лицето му останало избодено и нагрдено. Несреќа, мрмореше старецот, несреќа, пцуеше, ништо 75 не може здраво да остане откако дојдоа овие неранимајковци, ништо да врзе здрав плод, мајчини ѓаволи, ги пцуеше колективците и меснистите, сон не го фаќаше, почна да станува рано пред зори; со метла во рацете ги дочекуваше пчелите и не им даваше мирно да го запустуваат неговото грозје. Така тој ја започна борбата со пчелите. И во таа чудна борба со пчелите што траеше сите тие топли и жешки денови нему повторно однекаде му дојде песната и тој со оној ист глас си ја запеа, убивајќи ги пчелите. - Што работиш Пантелеј Денгоски, - го прашаа оние што изминуваа покрај неговата куќа, - каква е таа песничка, тетинче Пантелеј, - ќе речеа луѓето и ќе подзастанеа да го послушаат пеењето на старецот. А тогаш пак тој добиваше еден глас чудно ѕвонлив и толку силен и толку јасен. Целата околина ечеше од неговата песна. Синот навистина сега се исплаши што ќе се случи со нивната куќа ако старецот не се вразуми. Најпосле, тој решително го зеде таткото под рака и го поведе во неговата соба. - Тука ќе ти биде подобро, татенце, - му рече, - остани тука и не излегувај веќе надвор. Потоа Петре Денгоски ја тргна зад себе вратата и го сврти клучот во резето. Старецот ништо не рече; а се чинеше дека веќе и не му се пее. Гледаше како зад градините гасне сонцето пожолтено и болно од горештините, во оградата веќе паѓаше тешка сенка, лозниците чадеа, а пчелите победоносно сити и пијани одлетуваа на сите страни наоколу, некои дури удираа на прозорчето силејќи се кон старецот. Но тој и не се помрдна, стоеше така како откорнато стебло, стоеше искршен и сам. Не запеа веќе никогаш од тој ден старецот Пантелеј Денгоски. Уште другиот ден изутрината издивна. Синот го најде скаменет на прозорецот. Можеби сакал да излезе од собата. Рацете сè уште му беа на железните прачки од прозорецот. Сигурно сакал да го искорне. Мали крвави траги лежеа на прозорецот од старечките раце. И, ете, завршена ќе беше историјата со Пантелеј Денгоски ако на закопот синот Петре Денгоски пред лицето на целиот свет не ја навредеше партиската. Тој тоа го рече на целиот глас и пред сите луѓе. Рече: - Татко, врати се, а Веридијан Трајкоски и се друго нека оди во мајчина му... - Татко мој, - прошепоти тихо, - татко, - непрестајно го довикуваше таткото Пантелеј Денгоски синот Петре Денгоски, притоа којзнае зошто спомнувајќи си сесамо за онаа зима во планината кога беше со партизаните, кога беше ранет при последната борба. Стариот однекаде разбрал дека лошо се случило со неговото сине Петре Денгоски и во самата зима, во најбесен ден ја оставил куќата, оставил сè и тргнал право во планината за да го 76 пронајде. Седум дена одел старецот низ планинските села, неуморно го следел патот на бригадата, го барал својот син. Петре Денгоски сега повторно го слушаше гласот на својот татко од оној час кога се најдоа во колибата над селото, каде што беше болницата. - Сине мој, будалинко една, - нежно го будеше татковиот глас, го тргаше од треската и огновите, а раката, татковата рака како здравец му ја земаше силата од челото. - Сине мој, - го слушаше гласот на старецот како го довикнува, како го буди и притоа сеедно прикажувајќи некои ѓаволски смешни работи. - Си станал вистински маж, детиште едно, каков маж, - зборуваше стариот и, за да не испушти солзи, шмркаше и сè само прикажуваше чудни, чудни смејурии. - Сето тоа ќе пројде, - уште го храбреше, - ќе даде бог ќе се вратите, - уште зборуваше таткото, а синот сакаше да се изнасмее од тоа што го слушаше, зашто знаеше, толку убаво знаеше како и колку се противеше старецот на борбата, знаеше колку не ги сакаше црвените во својата душа. Но сега тој велеше: - Ќе се вратите и сè ќе биде добро, - потоа ја одврза торбата и на сите болни другари им делеше од јадењето и јаболката и сè уште прикажувајќи секакви смејурии што дотогаш синот никогаш не беше ги чул од татковата уста. Ете за сето тоа сега на закопот, кога го спуштаа старчевиот сандак, си спомнуваше синот Петре Денгоски и непрестајно го довикуваше таткото да се врати. - Врати се, татко мој, и оди каде што сакаш и пеј што ти е на душата, ме слушаш ли, татко мој, сите нека одат во мајчина им, исто така и другарот Вердијан Трајкоски, - липаше Петре Денгоски, синот на Пантелеј Денгоски. Во месната канцеларија беше неиздржливо задушливо. Луѓето како да се давеа самите со себе, гласовите им беа матни и нејасни. Луѓето беа уморни и им се спиеше. - А може да сум згрешил, другари, - ги тргна гласот на Петре Денгоски, - може да сум згрешил, - повтори тој, - но што можев јас тука, срцево, пустово срце така ми зборуваше... Така ми зборуваше срцево, другар секретар, срцево другар Тацко Настејчин, - сега тој се сврти кон секретарот и Тацко можеше да види како очите му оживуваат, како му светка погледот далеку од пајажината Тоа е Петре Денгоски, другарот Петре Денгоски, помисли Тацко и исто така со светли очи се загледа во него. Гледаше во својот другар, соборец Петре Денгоски, и, никако не можеше во себе да задржи една насмевка што понекогаш сама му доаѓа на човека. - Сигурно, - рече одлепувајќи ја цигарата од устата и ставајќи ја под својата нога, - сигурно така ти зборувало срцето, другар Петре Денгоски. Случајот е јасен, - потоа додаде тој и уште му подвикна на Вердијан Трајкоски: - Другар Вердијане Трајкоски, дај отвори го прозорецот, ќе пцовисаме како глувци. 77 Вердијан Трајкоски со дланка го избриша своето сонливо лице и како во сон со некоја насмевка на лицето се крена кон прозорецот. Си ја пцуеше мајката, самиот себеси. Се проѕеваше, се смееше. А веќе и се разденуваше. Зракот на утрото како зрел клас паѓаше над земјата донесувајќи видело и мирис на пресен леб. ГУБЕЊЕТО НА ВОДАТА Тоа беше во онаа година кога и небото и земјата ги стопи еден голем оган, кога сите тишки од земјава излегоа на видело и со глас како човек пропискаа, беше тоа ден спроти Петровден кога почна да се губи водата... Сега селото беше сосема пусто, празно: се чинеше дека во него веќе никој, никој не живее. Меѓутоа, насекаде по селските сокаци можеа да се видат старците како со своите уморни погледи силно зачадиле кон чистото лице на младото сонце. Старците беа слични на исфрлени крпи што изгоруваат во правта на земјата. Сè крај нив беше пусто. Само повремено можеше да се види како во нивната близина се вртоглави по некое живинче пијано од топлината на воздухот. Тоа беше сиот живот во селото. Веќе никој и од никаде не доаѓаше во селото; ниту од полето ниту од градините да се појави жив човек. Сè исчезнало, изминало, живот што просвирел под стреите, што искапил во некоја пролет, што, ете, понекогаш пак се враќаше заедно со сонцето за да ја потпали старата земја, за да го разбранува скаменетото срце на мајките и татковците... Сето тоа беа само спомени од еден живот што профучил. Воведа Иваноска веднаш штом ќе се запролетеше, веќе уште првиот ден кога ќе и потропнеше младото сонце на нејзиното мало зачадено прозорче, таа бргу ја напушташе куќата и со насмевка се појавуваше пред куќниот праг. Старицата до цел ден остануваше на тоа место и ништо не можеше да ја помрдне сè до првата приквечерина. Ете оттука пак можеше да се гледа сè: реката, градините, полето, ох, сосема сè од околината беше во нејзините очи. И не ретко се случуваше изутрина така седната пред куќниот праг да падне во голема мисла од чуда што стануваа наоколу. Растеше црвена трева, светкаше земјата, на гумното од којзнае кога оставени зрнца класаа, се појави цвет од праска, змиино цвеќе, и сè такви некои работички необични и непознати. Понекогаш кога со денови не ќе наминеше жив човек низ патот под куќата, таа за сите тие неразбирливи нешта се осмелуваше дури и со сонцето да размени по збор-два, да праша што се случува со земјата. Но најчесто Воведа Иваноска за сите тие 78 работички и уште за сè друго долго и занесено си прикажуваше со малите пиленца од таа пролет што во тие денови се појавија некаде откај плевната. Во изутрините кога од гумното ќе се појавеа заџивканите и весели пилчиња, Воведа Иваноска се стопуваше од некоја неискажлива среќа: во тие мигови старицата забораваше на чудните и необични форми на предметите што ја сплеткуваа, веќе ништо толку многу не ја мамеше како овие слаби, цивкливи гласови. Таа со милозлив глас ги собираше околу себе на прагот, им зборуваше како на дечиња, како на свои, а притоа непрестајно расправајќи се со нивната мајка што беше толку многу проклета. - Така, ти, така, ќе речеше Воведа Иваноска, чувај ги сега, а тие пак еден ден самите ќе ти одлетаат и не ќе ги видиш кога; како во сон, ќе исчезнат така како и никогаш да не биле твои... Еден ден тие сами, - Воведа Иваноска никогаш не одеше докрај со своето прикажување, се чинеше, нешто неречливо држи во своите суви гради. Потоа за час ќе ги оставеше пилчињата и мачејќи се да ги отвори своите стемнети, слаби очи, таа се загледуваше кон градините и сега сè, сè ѝ беше познато и блиско. Дрвјата беа расцутеле, целото небо распукнуваше од топлата смеа на новите цветови, од некаде доаѓаше мирис на унапов цвет, се слушаше ѕунење на јата пчели. А можеби сето тоа беше само игра на сонцето застанато над Исвалдовите лозја. - Сè како некогаш, промрморе Воведа Иваноска, сè како некогаш... Градините, дрвјата, пчелите, сонцето, Исвалдовите лозја, сè - сè, исто, како времето да не се помрднало од своето место... Тогаш старата повторно се свртуваше кон пилињата и, како да ја разбираат, ќе им речеше: - Време си е време, кутрички мои, туку ништо не се менува. Ќе биде зиме, ќе дојде пролет, ќе настане жега, ќе почнат дождовите... Време, се враќа тоа, само луѓето не се враќаат, со нив е поинаку, како без срце изустуваше. Откако ќе ги искажеше овие зборови, старицата, речиси, занемуваше. Потоа наполно замолчуваше. За целиот ден веќе уста не отвораше. Така стемнета крај куќниот праг седеше како закована и постојано и неопределено со погледот луташе наоколу како да го одмотуваше златното клопче на сонцето. Сигурно веќе не ги слушаше и тие итри, живи гласови на пилчињата, веројатно веќе не мислеше ниту на цветовите, ниту на пчелите, - некаде далеку гледаа нејзините стуткани старечки очи. Сè така нема и далечна, темна како водите на есенските дождови, сè така додека целата околина не потонеше во вечерната сенка, старицата остануваше крај вратата. Тогаш, кога сè наоколу беше мртво, Воведа Иваноска тешко се одлепуваше од прагот и повторно со темницата се вовлекуваше во куќата. 79 Еден ден, сепак еден ден Воведа Иваноска не издржа Еден ден кога заронеа дрвјата, кога насекаде наоколу мирисаше на унапов цвет, кога ѕунеа јата пчели, еден ден кога пилчињата којзнае како сосема се одделија од својата мајка и како кај друга мајка се изнаредија во скутот на старицата, тој ден Воведа Иваноска се испушти како затната вода. Искажа: - Никако не можам да знам што се случи со луѓето мои... Мислам како вчера да беше, како овој час, како да не беше вистина, како да ќе се вратат... Пролетниот ден топол и долг како смок го стегнуваше селото. Сонцето сè пониско слегуваше над куќите, пржеше, мирисаше на пожари. Старата мило ги погали пилчињата и им рече: - Беше тоа во онаа година, во онаа година кога зафати огнот, беше тоа во онаа година кога се изгуби водата... Постариот син, Евтимко, ми беше веќе оженет, уште за време на војната, а помалиот, несреќникот, Глигорче му беше името, тој сè уште лудуваше... Еден ден така и така, вели детето, ќе се женам со Василка Костоска, така решија другарите, линијата вели жени се за другарката Василка Костоска... Една голема, тешка солза се стркала по сувото лице на Воведа. Една солза како да беше брана со денови и ноќи, со месеци и години ѝ се затркала, ја раскрвари по лицето. - Ама пустиот стар, пак ѓавол му влезе и нему, сосема се поштукна во умот. Така и така, исто тој, поздрави ја ти твојата линија од Коруна Иваноски и нека знаат сите дека таква расипница не ќе ми влезе во куќата додека стои глава на овие раменици... Отворено се знае, вели уште стариот, отворено се знае која е таа... Ќерка на Андрета Костоски и спиела со цела планина. Таква крв не е здрава. Такво семе подалеку од куќава наша. - Добро, вели Глигорче и се смее како враг, сè така си приспомнува мајката, добро вели и сè само се смее, смешен беше тој, пустелискиот, ист како вујка си Јакима Колески, - добро, старче, вели Глигорка, тогаш да се поделиме, вака нема живот. А колку за семето, да знаеш, тоа е чисто, пролетерско, и крвта ѝ е здрава, револуција... - Да се Делиме, тешките вилици на Каруна Иваноски како дебел мраз искрцкаа, одвај се раздвижија левр-десно, - што има ти да делиш, процеди старецот, - сево ова е моја пот, сево ова со мои раце сум го грнел... Од олкав цел живот... Сето ова е моја крв - кој ќе биде со мене, негово ќе биде... Ете така. - Ништо мене не ми треба, пак Глигорче вели така смеејќи се, чесен младински збор, сосема ништо... А колку за стоката и не мислам, јас по душа целиот пролетерска класа, само една собичка ми е потребна за да се приберам, само толку... 80 - Не, ништо, побрза да одговори таткото, ништо, таа не во моја куќа. Никако, будала еден, пресече стариот. - Добро, му врати Глигорче, тогаш ќе направиме како што е по законот, а колку на пат да ме оставиш, поминаа тие времиња. Точка. Земјата почна да испукува, не се одеше по земјата, земјата почна да голта живи луѓе, се изгуби и водата, дрвјата почнаа да паѓаат и плодовите да се ништат, живината да пцовисува. - Најпрво цркна белиот коњ на Евтимка, коњчето Соколе. Потоа се изјалови кравата и бунарот се исуши... Невестата Евтимова како скинат лист се исуши, не можеше да задржи рожба... И лозјата изгореа и полето и житата. - Што ќе биде со времето, мисли стариот, сон не остана во него, - што станува со времето, каде се изгуби водата... - Ништо не е со времето, пак му вели Евтимко, постариот син, ништо не се случи со времето. Со луѓето нешто стана, какви луѓе ни живеат во куќава, под еден покрив, вели Евтимко болен и изгорен од сè што го снајде. Стариот точно тоа како да го мислеше, како сите тие мисли да му тежеа на срцето. Откако таа стапи во куќата, мислеше, сè се испусти. Враг ти живее в куќи Коруне Иваноски, му светна, жив враг в кланик ти седнал, корни го! Никој не знаеше што ќе биде со времето. Корун Иваноски и постариот син ја впрегнаа двоколката и право во Меглење кај бајачката за да побараат спас. - Каков спас, будали луѓе, им рекла, в куќи ви живее ѓавол... Одете и исчистете го и господ ќе ви помогне! И тоа го знаеше Корун Иваноски, сè веќе тој знаеше. Треба да се чисти тоа расипано, копилско семе, да се искорни... Побелен, со полни гради жешка прав се врати во куќата. Во ноќта за да не го видат луѓето. И три дена и три ноќи потоа остана нем и пуст, се затвори во својата соба, го потпали кандилцето пред светецот и почна да измислува одмазда. Како да се одмазди, како да се спаси? На третиот ден го пробуди гласот на Евтимка. - Татко, му вели целиот црн и во бес, татко, опљачкани сме... - Како - рече таткото загледувајќи се во очите на светецот, зборувај, промрморе стариот, се прекрсти и излезе. Глигорче пак по линијата го собираше народниот откуп. Собираа жито, маст, месо, коњски опашки, семиња, компири, јајца, сирење, грав, 81 брашно, сè собраа. И што имаше и што немаше. Колата по него и од куќа на куќа како господар, тој самиот си земаше сè како што беше по списокот. - Корун Иваноски, читаше Глигорче, и никако да погледне во татка си, Коруне Иваноски, повторува, долго не си ги исполнил своите обврски спрема општото дело и од следните причини народната револуција на лице место 80 килограми чисто жито за семиња, 50 килограми сува пченка, грав исто толку, една канта маст и едно теле од името на народната власт, искажа другарот Глигорче, си го поднаводени моливот в уста и стави точка. Потоа мирно го крена погледот кон куќата и на прагот го виде таткото со раце стегнати одзади, без крв во лицето и со нож во очите; но тоа многу не го возбуди Глигорчета, видел тој пострашни муцки, сите газди беа такви. - Ништо, рече Глигорче, да почнеме, татко... Најпрво со житото. - Не викај ме така, процеди Корун, јас не сум ти татко, ти не си мој син... - Добро, рече Глигорче, личните интереси настрана... Ајде отворај го подрумот... Не, најпосле Корун Иваноски не издржа, се оддели од прагот, направи еден чекор поблиску до Глигорчета и вдавајќи му се право в лице рече: - Каков си ти, каков, кучкин, каков изрод си ти... Што има во тебе, крв или отров, бог или ѓавол, каква е твојата вера, проклетнику, зборувај! На Глигорчета не му се брзаше со одговорот, стариот излудуваше. Како заклан лелекаше, прскаше. Глигорче, како да се исчудува, вели: - Колку за тоа, старче, за да го умири рече Глигорче, ако пак вистината ја сакаш, можам и да ти одговорам, рече Глигорче, колку за тоа треба да знаеш дека во мене не тече никаков отров туку света револуционерна причесна, да знаеш, јас нова причесна примив и точка. А колку за верата ова ќе ти речам за да запомниш - мојата вера е партиската, друга вера во мене не ќе најдеш. Толку, колку да знаеш, вели Глигорче и појдува. А за бога одамна сум заборавил, толку колку да знаеш. - Мојот бог е народот. - Безверник, процеди старецот, Јуда Искариотски, избезумено промрморе, ѓаволски сине, проклет, проклетство на сиот твој род... Ама Глигорче веќе не го слушаше стариот, тој сам слезе во подрумот по жито. Знаеше Глигорче во која дупка е прикриено секое зрно. Ја подраскопа земјата лево и десно и ги изнајде скривниците на жито. Корун Иваноски и Евтимко, постариот син, за сето време додека Глигорче го прекопуваше подрумот без збор, неми гледаа во секое негово движење. А кога тој се наведна над скриениот сандак полн со чисто жито, во еден миг над него паднаа рацете на таткото и братот. Два ножа длабоко 82 и силно го удираа по слабините и грбот, тој не се ни сврте, како покосен падна над житото. Потоа дури кога веќе сосема се губеше пламенот на неговите весели очи, потоа дури се посврте и еден мал миг се загледа нагоре, го виде таткото и братот со ножовите в раце. - Татко, како да рече, брату, зар вие, како да искажа, а можеби ништо не изусти, удри во земјата како да паѓаше од многу високо и потоа како земја занеме веселото лице на пусти Глигорчета Иваноски. Тоа беше во онаа година кога се запали и земјата и небото, кога пропискаа сите земни суштества, тоа беше ден спроти Петровден, тоа беше онаа година кога почна да се губи водата, мрмореше старата, а веќе од сите страни беше опколена со мрак. Тоа беше пусто таа година повтори и за првпат не се прибра во куќата. Се чинеше како некого да очекува, се чинеше некого вистински чека. Насекаде наоколу беше падната длабока ноќ. И беше глуво. Воведа Иваноска со своите пилчиња во скутот уште долго, долго остана на куќниот праг. ПЛАМЕНОТ НА ПУСТАТА ЗЕМЈА Луѓето дојдоа со крстови и камења. Со лош ветар и бесови во гласовите однекаде дојдоа луѓето. А требаше да биде пролет, сигурно тоа веќе беше пролетно време. Зашто пред тој ден ветрот непрестајно три дена и три ноќи топло завиваше од езерото кон долината. Три дена и три ноќи младиот ветар на езерото ја чистеше земјата од тешките и црни болести што удрија по предметите. - Треба да се пробудиш, - рече стариот, - треба да се ослободиш од сонот. Сон. Тоа не беше никаков сон. Тоа беше во пролетно време и никогаш нема да ја заборавиме таа пролет, се колневме. Никогаш да го заборавиме шумот на новото време, раскопчувањето на замрзнатите гради на земјата, барањето на првиот цвет низ градините, акцијата против болестите, собирањето на семињата и коњските опашки, никогаш нема да ја заборавиме смртта на Бершеровата ќерка, нашата другарка Вера Бершерова, се колневме, никогаш нема да го заборавиме разговорот со сонцето, - како тоа да се заборави? Не, тоа навистина не беше сон. Тоа навистина доаѓаше пролетта, зборувавме револуцијата. За сè зборувавме така, револуцијата. И другарот Нело Николоски го викавме револуција, зашто тој знаеше да 83 измислува ѕвонливи, ударнички песни. Сето тоа беше револуција. Празник. Пролет. - Доаѓа, - реков. - Што бладаш, - ме буди стариот. - Доаѓа пролетта, стрико Кириле Николоски. - Ах, пролетта, по ѓаволите, - рече стариот. Во собата е тивко и мириса на масло. И чад, старата сигурно ги вратила икончињата. Светците со широко отворени, оџагарени очи во темницата смислуваат одмазда за неверниците. Бледо пламенче. Лоени огнови. А ветрот, доаѓа низ полето, јури низ градините како млад коњаник, довикнува ветрот, но луѓето се неми и со камења. - Тие чекаат, - рече стариот, - треба да станеш. „Народниот глас“ залепен на стакло на распарчениот прозорец се дуе како балон. Ќе одлета народниот глас. Ветрот навлегува и во собата. Го донесува горчливиот мирис на полето. Сите предмети во собата чадат, изгоруваат. Светците плачат неислушани докрај. Навредени. Луѓето почнаа да фрлаат со камењата. - Веќе почнаа, - рече стариот. - Што сакаат? - Што сакаат, - рече чудно стариот и се прекрсти. - Оди, - молеше старата, - оди, ќе останеме без куќа. „Народниот глас“ прописка. В чело беше погоден другарот Устиноски, првиот дискутант и победник на натпреварите за непрестајна дискусија што се одржуваше во чест на народните избори. Ветрот побеснува, рика. Старата, липа пак, вклештена пред иконата „Народниот глас“ е во небото. - Не ги знаеш ти луѓево наши, Василевци, - рече стариот, - тие ќе ја урнат целата куќа. Тие и така и така сите ќе ве фатат. Имав седумнаесет години и бев единствениот писмен во нашата света Пасквелија. Слепа. Во долгите ноќи на зимските денови, во тие незаборавени аналфабетски ноќи кога ги изучувавме првите букви на македонското, на народното, во тие ноќи без умор, занесено им читав на другарите од пожолтените семинарски книги. Теоријата ја поврзувавме со животот, слично како другарот Ленин, слично така, како што ни зборуваше нашиот раководител на семинарот за народни учители другарот Стоилко Петрески. Што уште немаше во тие книги, а што ние разбиравме? 84 - Така, значи, другарката комсомолка го притиснала другарот, чудно- чудно, - со неискажливо чудење прашаше Елица Јанеска гладно голтајќи ги прочитаните редови. - Другар учител, - потоа прашуваше таа, - наместо ли е женско и уште комсомолка така да навалува, - прошепоте таа, - разбирате што мислам јас, - рече девојката. - Лошо си разбрала, другарке Елице Јанеска, - пламено скокна Василко Ристески, - сосема лошо си протолкувала... Ја чешка тој својата жолта, подгорена брадичка и којзнае зошто потсмевајќи се среќно, вели: - Еве во што е работата, - вели, и ги шири рацете, - таа е комсомолка и попаднала во рацете на непријателот, јасно, уште се знае каков гнасен е тој, непријателот, и какво срце носи... А таа, другарката, наша комсомолка, таа е чиста, еве вака, - тој покажува на своите очи, - таа не може својата чиста душа да ја гнаси најпрво со непријателот, јасно, затоа таа навалува на својот другар комсомолец... Јасно, му рекла, биди ти, другар комсомолец, биди ти додека да биде непријателот. Ете во што била работата, тоа е комсомолско срце, младинско, - пламено заврши другарот Василко Ристески. - Ах, значи така, - занесно зајачка Елица Јанеска. - Ах, така кутрата другарка - шмркна девојката. Ѝ стана наполно јасно. Разбра. Се расплака. Чинам секогаш исто зборувавме. Слобода, цветови, семиња, сонце, комсомолки. Ех, колку силно, колку безумно ги засакавме сиве овие зборови. Танаско Чучулај, Крсте Алимчето, Климе Кочески, Доста Ангелоска, Иљо Чингоски, Ѓорѓи Кеверски, Спасе Шикалоски, Малиот Шчипек, Марија Вецеска, Голубинка Јорданоска, Невенка Шапкароска, Пеевата момичка, Загорчето Костоска, дури и старата девојка Киша Ѓорческа, сите тие имаа по 17 години и по едно добро, просто срце. Сите тие беа револуција. Светци, мајко револуцијо, каде, каде згрешивме прашуваа тие просто и со преморен глас. Тажен. Тежок. - Треба да појдеш, - повтори стариот, - треба еднаш да се пробудиш. Некаде во околината закука кукавица. - Не ќе биде на добро, - прошепоте старата, - пустава рано закука. - А ветрот пак како коса фучи, како да не беше тоа пролет, како да не беше тоа мартовско време. Каде помина пролетта, од каде дојде овој студен, мошорлив ветар? Снег ги покри штотуку заживеаните градини. Пролетта се изгуби, пропадна некаде пролетта, одмина со ветрот преку Исвалдовите лозја. Мраз и снег се зафати на пролетното небо над долината. - Излези, проклет ѓаволе, - доаѓаа матните гласови на луѓето, - излези да не поучиш малку и нас. 85 Мраз и снег, мраз и лоени огнови, расплакани светци, трудни девојки и напуштени деца. Исфрлени новороденчиња, копилиња пролазија по земјата. - Јас никако не можам да разберам, - рече стариот, - зошто требаше да им зборуваш за тие работи... Та малку ли и без тоа тие проклети, синови се гнетеа. Што мораше за тоа да им прикажуваш. Март. Пролет. Ја измисливме првата слободна песна. Ѓаволот ќе знае сè. Прозбори земјо, пролет, прозбори револуцијо, раскажи ако може сè да се раскаже. Бершеровата ќерка ја мажија сосила и врзана со ортома му ја ставија в постела на Николчета Симоноски. Еден у мајка Николчо Симоноски. Газдуле Николче Симоноски. Пред умирачка. Знаеше стариот Бершер зошто ја мажи својата ќерка, знаеше дека зетчето не ќе ја дочека пролетта, - сè потоа ќе биде негово, Бершерово. Ќе се роди новиот газда Бершероски. Но најпрво умре Бершеровата ќерка. Нашата другарка Вера Бершерова. И додека камбаните непрекинато го распарчуваа небото над градините, младиот градинар, братучедот Цветко Силјаноски липаше на глас како поулавен, ги исфрли сите букви од пластелин и рече: - Се сакавме од сè срце братучед, жими младост, - липаше братучедот Цветко Силјаноски. - Се сакавме како врагови, - зборуваше тој, - таа беше света Петка Пасквелска, а јас свети Климент Охридски, жими младост, така се викавме. Зошто умре, - уште прашаше братучедот Цветко Силјаноски газејќи ги буквите од пластелин. Ноќ. Во близината завива гладна ѕверка. Можеби тоа е гласот на нашиот матичар другарот Димитрија Стенкоски. Потоа од градините се слушаа истрели. Некој некого убива. Човекот како сенка лунѕа во ноќта, што бара човекот. - Што е тоа љубов, братучед, - уште прашуваше светецот охридски. Прашува и непрестајно липа, јачка како ранет во срцето. Тој навистина знаеше што е љубов, силно ја чувствуваше во своето срце и од тоа беше како погоден од гром, поцрнет. Тој ја бараше љубовта што толку длабоко и толку таинствено ја носел во себе. Зар од братучедот Цветан Силјаноски некогаш да се чуеше збор за љубовта. Ех, како смешно и збунето, сметено за сето тоа понекогаш ќе речеше по некој збор. И секогаш исто: - братучед, жими младост, јас сум прост човек и не се разбирам од такви работички, - ќе речеше и потоа се смешкаше благо и скришно. А сега слично на некој длабок извор што ненадејно избил на земјата непрестајно мрмори: - Братучед, ќе раскажам за сè и нека се знае, - секој збор како карпа му се тркала низ градите, - ќе раскажам, братучед, за Вера Бершероска... Таа беше трудна и јас лично ја отруднив за да се земеме. Слушаш ли, братучед... 86 Потоа не остана ниту ден ниту ноќ, сè беше едно, бескраен еден ден и една ноќ, безумно и занесно едно време нè опфати сите. Ќе се бориме за таа љубов, за нов живот, огромен беше животот, - потоа не еднаш се заколнувавме во тие ноќи. Можеби вие сега ќе се смеете, ќе речете безумни, речете како што сакате, смејте се... Знаете ли до каде стигнавме? Нашите другарки целосно останаа трудни и мислевме дека е тоа најголема среќа. Пролет. Револуција Тоа беше љубов како никоја друга љубов. Од никого на светов не се плашевме. Ех, тоа ти беа празници, тоа ти беа големи празници. Од сè срце ги сакавме тие празници, тој шум на ветрот. Таа поплава на белите цветови над градините и тој пламен над пустата земја што ја разбуди сета наша заспана крв. Тој пламен го засакавме повеќе од нашите татковци и нашите прадедовци, од сè најмногу го засакавме, и се чинеше дека никогаш нема да угасне во нашите жили. Веќе е ден. На небото се врати сонцето. Неговите слаби и суви прсти како осила се покажуваат низ разнесениот прозорец. Собата е полна со камења, - сонцето се тркала од камен на камен. А надвор настана некоја глува смртна тишина. Луѓето сигурно заминале. Не доаѓаше веќе и гласот на кукавицата. - Појдоа, - здивна старата криејќи ги икончињата во својата пазува. - Појдоа, - рече и стариот со леснина, - појдоа во полето. - Зошто во полето? - Знаат, - рече стариот, знаат како да ве извадат од куќи. - Појдоа да ги уништат семињата. - Не, тие не смеат да ги уништат младите семиња, та одамна не сме виделе наш леб, не тие не смеат да гибнат во посевите, удира ветрот, огнот. - Ќе го уништат, - рече стариот, - ќе го уништат, тоа е заразно семе. Нечисто. Колку будалесто јури ветрот трештејќи на сите страни во долината. Пред очите се откриваат зелените полиња на Баска. Црни, тешки колони од луѓе се валкаат, се тркалаат кон полето како камења донесени од пороен дожд. Во полето се и другарите застанати во браздите, посадени изникнат расад. А црната, матна колона од луѓе сè побесно, поулаво надоаѓа. - Не ги даваме семињата, - рекоа другарите закопани во браздите, - не ги даваме семињата, - повторија, - додека сме живи. - Тие се ѓаволски, - рекоа луѓето, - не сакаме таков леб, не сакаме испоганет леб, - доаѓаше од сите страни матниот глас на луѓето. - Подобро ќе умреме гладни, - рекоа луѓето, - подобро гладни отколку да го имаме тој леб. - Тоа се наши семиња, упорно одговараа другарите, - наш леб. 87 Луѓето пак прашуваа: - А трудните момичиња, копилињата што се накотија, чии се тие кучкини синови, - прашаа луѓето. - Еј, чии се тие, - надоаѓаше црниот порој. - И мојата ќерка што јас ја родив и таа е ваша, - рече Климо Савески мавтајќи со рацете некаде во воздухот, - речете кучкини, сакам да знам дали и мојата крв е ваша. - Кој го отрудне моето момиче, - рече одвај со слаб глас стрикото Бершер. - Кој беше тој јунак сакам да знам, - одвај процеди стрикото Бершер. И мајката Костоска прашаше: - Кој го стори тоа со моето Загорче, та таа е уште дете, - зареди мајката Костоска. - Еј, отворете уста, мајчини синови, - се вдадоа луѓето кон полето. Спасе Шикалоски, другарот Спасе Шикалоски, нашиот претседател на младинската со раскрвавена глава лежи во една од браздите, со лице свртено кон сонцето и, како да е приквечерен час, неговото лице слично на сончоглед приклонува, се склопува на земјата. Уште една капка светла смеа му се откина од сините очи и потоа, така смеејќи се, згасна. За што ли тој уште може да се смее умирајќи, што се смееше во него, во другарот Спасе Шикалоски, завиваше ветрот. - Разбуди се, другар Спасе Шикалоски, - липајќи, со искршени раце и нозе Танаско Чучулај се влече кон него, го довикнува, го моли да не умре, - еј, другар Спасе Шикалоски, полињата останаа, семињата се здрави, победата е наша, разбуди се. - Другарот Спасе Шикалоски, - липа и Алимчето, ќерката Пеева, Голубинка Кицоска, малиот Бершер, Невена Шапкарева, липа и старата девојка Киша Ѓорческа, - разбуди се, другар Спасе Шикалоски, победата е наша. Пусто поле, изгубени семиња, мраз и снег. Разбуди се, другар Спасе Шикалоски. Пролетта доаѓа. Еве се врати и оној ветар, се врати оној ветар што три дена и три ноќи шумеше носејќи топли струи од езерото кон долината. Се отпушти и небото и земјата, засветкаа дрвјата, доаѓаше пролетта. А откако го закопавме другарот Спасе Шикалоски, ги направивме и свадбите. Потоа, потоа дури дојде пролетта. 88 ФРОМОВАТА ЌЕРКА Вујкото Фром, ете, повторно остана сам. Организацијата реши да му ја одземе Етја, неговата ќерка. Луѓето од месната се плашеа чудниот Фромов дух да не се всади и во младото срце на Етја. Можеби во долината имаше и похрабри и посилни мажи од вујкото Фром, но сепак целата Пасквелија никого не почитувала како вујкото Фром. Тоа беше секако затоа што вујкото никогаш од никого не се плашеше. Од сите членови во месната организација тој прв се осмели да ги опцуе светите конференции. „Би свирнал јас на нив“, велеше вујкото Фром, „би свирнал и би ги отерал во мајчина им“, зборуваше вујкото и не се плашеше. Луѓето поради тоа и се причувуваа од него; зашто тоа не беше време кога можеше да се рече сè што се мислеше. Единствено така можеше и точно така постапуваше само вујкото Фром. Но сега тој остана сосема сам и беше тешко повторно да се чуе неговиот глас. Се чинеше дека со денови, со недели и месеци живее во молк. Сè таков во приквечерините ја напушташе својата куќа и непрестајно шеткаше низ градините. Можеше да се види така висок и црн, сличен на дрвјата, како со часови ги изминува градините. Беше тоа при крајот на февруари, во самиот почеток на пролетта. Во селото сè уште не беше дојдена пролетта. Најпрво низ градините задува топлиот југ и по цел ден и по цела ноќ потоа можеше да се чуе неговото шумно, растурено доаѓање. Од неговиот здив дрвјата одмрзнаа, испуштајќи мали, синкави пламенчиња. Тогаш се чинеше дека, ете, расцутеле градините, но тоа беше само мигновена измама, зашто потоа пламенчињата брзо се откинуваа од гранките и како метеори убиствено јурнуваа кон земјината површина. Насекаде наоколу снегот беше потресен од пламени експлозии. Тоа земјата ги отвораше своите закопчани гради, доаѓаше пролетта. Можеби затоа вујкото Фром толку често доаѓаше во градините. Таа пролет во Пасквелија почнуваше нов живот. Најпрво ги одградивме малите огради, потоа ги разурнавме плотовите, реката ја прогласивме колективна, ги урнавме межниците и меѓите, а во малите начичкани градини го донесовме првиот трактор за орање. Сè беше заедничко, колективно. Но старците, нашите дедовци и нашите татковци целата таа пролет не дојдоа во градините. Тие не можеа да го слушаат пискливиот плач на плотовите. „Нека го прават тоа младите“, мрмореа тие, „тоа е за нив, ние го одживеавме својот век“, така зборуваа и, се разбира, скришно ја пцуеја колективизацијата и целото свое будалесто младо поколение. А ние, немилосрдно ги уривавме оградите и дури сето тоа го работевме со ѕвонливи песни и пламени пароли на усните. 89 Понекогаш во тие денови кај нас навратуваше вујкото Фром. Кога ќе дојдеше вујкото Фром, како по некој договор никој веќе не се осмелуваше да запее некаква песна, ниту пак да изусти каква и да било парола. Вујкото гледаше во нас со некој жеден, светол поглед. Неиздржлив беше тој поглед на вујкото Фром. Од таа светлина на неговите очи ние ги наведнувавме главите кон земјата и како некои најлоши виновници сакавме да се прикриеме, да побегнеме, да побегнеме од тој поглед на вујкото Фром. А тој сè така непрестајно нè гледаше со своите запалени очи. Потоа ќе го чуевме неговиот глас. „Еј момчиња, каде е мојата Етја“, ќе речеше вујкото Фром, „еј, момчиња, што се случило со моето момиче“, прашуваше тој. „Каде ја испративте мојата Етја, зар никогаш нема да ми кажете“. Ние молчејќи продолжувавме да ги корнеме длабоко забиените колци од меѓите, а на сите рацете ни остануваа во земјата како да ги заробуваше снегот. Студот боцкаше во жилите. „Еј, момчиња, еј, добри мои момчиња“, повторуваше вујкото Фром, „зар цел живот ќе ме оставите сам“. Никој да прозбори, никој да крене глава, а дури и другарот Лако изгледаше целиот изгубен, иако тоа не смееше да биде со него, бидејќи тој беше секретар. Но сега сите бевме пометени, сите молчевме. Вујкото Фром ќе постоеше уште некој миг и потоа, не добивајќи одговор со оној ист чекор појдуваше некаде низ градините. Подгрбавен и сам. Одеше како да беше носен од ветрот, како да беше тркалан. „Каде е мојата Етја“, потоа доаѓаше неговиот глас, доаѓаше од сите страни на градините. Но ние исто така ништо не знаевме за Етја. Неа ја одведоа оној ист ден кога вујкото Фром беше исклучен од сите организации. Сигурно така беше, зашто луѓето потоа не се сложија и беа пуштени дома. Тоа беше седмата вечер откако луѓето беа затворени во училиштето. Ненаспани и изморени, човечките лица прилегаа на гламни. Нивните пожолтени и матни очи изгледаа поѕверени. И никој збор да изусти, никој да се помести од своето место. Седум дена. И за сите тие седум дена само оној неумолив глас на човекот од масата, но веќе и тој постана, само тој глас којзнае по којпат прашуваше: „Кој ќе се пријави доброволно во колективот“, прашуваше човекот проѕевајќи се на глас: Во училницата стануваше сè позадимено и лут мирис ги печеше очите на луѓето. Сигурно од нечистиот оревов лист што го пушеа луѓето. Во ноќта луѓето сосема не можеа да се распознаат. Сè што можеше да се забележи тоа 90 беа тие темни човечки лица со оревово горчливо жарче во устите. Пушеа и молчеа. Беше толку тихо, како луѓето да беа на погреб. Само повремено доаѓаше некакво студено и грозно потчкрипнување од масата каде што седеа претседавачите. Еден од нив, божем, со големо задоволство го чистеше својот револвер. Тоа беше седмиот ден. Седмиот ден, кога вујкото Фром го виде тој никаквец со револвер во рацете, е, тогаш не издржа. Вујкото никогаш не можеше да издржи, кога некој ќе направеше таква или слична работа. Ох, тогаш вујкото Фром беше вистински Фром. Се исправи од своето место, повисок отсекогаш, и со оној негов длабок и јасен глас рече „Ништо нема од ова, другари. Подобро луѓето да си ја гледаат својата работа. Тоа само ќе дојде“, така рече вујкото Фром, а луѓето тогаш ги подигнаа своите глави и потврдно кимнаа. Но овие од масата скокнаа брзо и енергично. „Што, Фроме“, рече Антоние Ашталко, секретарот на Околискиот комитет, „што, ти Фроме, предлагаш да го растуриме колективот. Тоа ли сакаш, другар мој добар“. „Нема што тука да се растури“, рече вујкото Фром и мислам дека се смешкаше, зашто вујкото Фром секогаш сакаше да се смешка, тој така зборуваше, „нема што тука да се растури кога уште ништо не сме направиле“, рече вујкото Фром, „а сосила не може ништо да се направи. Не може кога не сакаат луѓето“, така рече вујкото Фром, и уште додаде: „Луѓето не можат да се присилат“, потоа полека се спушти на своето место. „Фроме“; рече строго Антоние Ашталко, „знаеш ли ти што зборуваш Фроме. Тоа е гадна клевета, тоа е предавство, тоа е прокуда против нашата народна власт и против нашата светла Партија. Тоа е предавство, Фроме.“ Вујкото Фром сега повторно се подигна од своето место и сè така, не брзајќи, се упати напред, кон оние што беа на масата. „Ти другар Ашталко“, - рече вујкото Фром со нешто поизменет глас, „ти Антоние Ашталко, не зборувај така со мене. Јас само толку имам да ти кажам“. Другарот Ашталко не издржа, на неговото поднадуено жолто лице, слично на дуња, заигра некаква подбивна насмевка и скубејќи си го реткиот, скастрен мустак, рече: „Сакаш да ти простиме, Фроме“, рече тој со потсмешлив глас. „Не“ рече вујкото Фром, „нема што да се проштава“. „Предавник стана ти, Фроме“, потоа рече секретарот подавајќи го своето лице напред кон луѓето. „Предавник стана народен. Ја предаде Партијата. На дело ја изневери нашата Партија“. 91 „Не зборувај со таков глас“, повтори вујкото Фром, „не можеш ти со мене на таков глас“, рече вујкото Фром, а сакаше да му каже: „Еј ти, проклето копиле, Антоние Ашталко, те знам јас тебе добро, те знам јас уште од Кленоец. Убаво јас знам како се рани во ногата за да изостанеш од борбата. Го знаевме ние сето тоа многу убаво и сигурно ќе ти ја отпеевме песната ако не паднеа толку другари на Кленоец. Ти остана некаде во селата. Го знам јас тоа. И сè ти така - „Несреќен случај“, си спомнуваше уште вујкото Фром, како тогаш се правдаше Антоние Ашталко пред другарите. „Несреќен случај“, велеше со лажни солзи. „Те знам јас тебе добро за сето време, Антоние Ашталко, но тој тоа не го рече само придушено, одвај изусти: „Не спомнувај ми ја борбата, Антоние, не валкај ми ја Партијата“, рече вујкото Фром и се загледа право во секретаровите очи. „Ти ја предаде неа“, со исто таков придушен глас рече Антоние. Но во овој глас потоа се почувствува сила на секретар, тој вадејќи збор по збор затреште: „ја предаде, ја погази“, рече секретарот „таа тебе ќе те казни како секого што го казнува кој ќе посегне врз неа. Ќе те казни безмилосно“. Вујкото Фром сега пријде уште поблиску кон масата и сè така гледајќи право во очите на секретарот рече: „Мене партијата не може да ме казни, таа знае каков човек сум јас. Ти, другар секретар“, му рече вујкото Фром на Антоние Ашталко, „ти другар секретар, зборуваш многу од високо“, така рече вујкото Фром и се исправи пред него недофатлив во својата големина. Истата таа вечер вујкото Фром беше исклучен од Партијата, беше исклучен од сите организации и му беше одземена Етја. Ох, само како изгледаше вујковото лице додека секретарот ја читаше одлуката. Вујкото не издржа. Извика: „Луѓе, другари, браќа, другари комунисти“, рече вујкото Фром, „тоа не може така. Не може така да ме казни Партијата. Таа што ја носам овде“, вујкото Фром ја раскина својата кошула од онаа половина кај срцето сè додолу. „Луѓе, другари, комунисти“, повтори вујкото Фром, „подобро убијте ме, подобро изгазете ме отколку да ми го земете она што ми е најмило во животот.“ Во училницата беше глуво, беше проклето глуво и луѓето молчеа како црно тесто. Попусто вујкото го бараше нивниот поглед, го чекаше нивниот збор. Никој од луѓето да ја крене главата, никој да рече збор. „Та зборувајте, луѓе, речете нешто“, искажа вујкото со потивок глас, „та зборувајте, другари, речете што сторив јас. На кого сте удриле. Та што имам јас во животот освен борбата и Етја“. „Треба, најпосле, да нè оставиш, Фроме“, рече Антоние Ашталко. „Нема што тука веќе да се зборува Партиската дисциплина е света, а Етја - таа и не е твоја ќерка“. 92 „Моја е“, рече вујкото Фром, „и ако се обидете да ја земете, нема да ја дадам. Ако сакате донесете ја целата милиција и сите секретари, јас нема да ја дадам. Таа е моја ќерка“. Но Етја вистински не беше Фромова ќерка. Ама Етја не можеше да биде и ничија освен на вујкото Фром. А вујкото Фром и никого немаше друг освен неа. Кога се врати по војната, тој веќе немаше ниту жена, ниту деца, тој немаше никого од својот род. Тогаш ја најде Етја, онаа прва година по револуцијата, кога зафати голем снег низ полето. Вујкото Фром беше командир на народната стража и тогаш ја пронајде во снегот. „Таа ќе биде моја ќерка“, им рече вујкото Фром на луѓето, „таа ќе биде мое дете“. И навистина, Етја, остана со вујкото Фром и беше негова ќерка. А потоа беше одделена од вујкото и испратена во градот на некаков курс. Подолго никој ништо не знаеше за Етја. И можеби ќе ја заборавевме ако вујкото целата таа пролет не доаѓаше во градините и ако постојано не нè прашаше: „Еј, момчиња, што се случи со моето момиче, зар никогаш нема да ми кажете каде е мојата Етја“. Пролетта сè побрзо и посилно доаѓаше во долината. Тоа беше време на најголемите подготовки за пролетна сеидба. И само што имавме завршено со паролите. Ги испишувавме по ѕидовите со боја од црвена земја. Убави беа тие пароли и заносни и ние се топевме од среќа. Но таа пролет, една изутрина, сите тие пароли за сеидбата и колективот беа премачкани со сина боја и со иста таква боја беше испишано ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. Така пишуваше на сите ѕидови од куќите. И на задружниот дом. Луѓето одеа од ѕид до ѕид и читаа ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. А кога стигнаа до училишната зграда видоа како Етја, така мила и така ситна, подигнувајќи се на прсти највисоко што можеше, испишуваше ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. „Етја, еј, Етја!“ ја тргна гласот на другарот Лако. Но таа и не го погледна. „Еј, Етја“, рече тој, „сигурно оној стар никаквец така те научил“. Тогаш Етја се сврти кон секретарот и, подигнувајќи го своето мало тркалесто лице, баш по ништо таа ѓаволеста не личеше на вујкото Фром, но со оној ист негов глас, рече: „Не“, рече Етја, „никој не ме научил. Јас знам, Фром е мојот татко. Ете така да знаеш, другар Лако“, уште додаде Етја гледајќи во секретарот. Кога Етја сето тоа го зборуваше, на нејзиното лице се роди онаа позната насмевка што секогаш ја имаше вујкото Фром на својата лика. „Ете така“ повторно се чу непопуштливиот глас на Етја, „ќе останам јас со вујкото Фром, нека знаат сите луѓе во светот“, брануваше целото нејзино малечко, стуткано, одвај пркнато, премалено и слабо суштество, „ќе останам цел живот и ќе бидам негова ќерка“, очите како зракот на сонцето утринско ѝ светкаа и самата таа прилегаше на дел од тоа сонце што ѕвонеше над долината како големо, празнично ѕвоно. 93 „Ѓаволска“, рекоа луѓето загледани во неа, „како вистински да е Фромова... истиот Фром, господ да ја почува...“ Црвената боја на паролите и сината боја што доаѓаше од рацете на Етја помешани на ѕидот во изутрината расцутуваа во некаков непознат цвет. Можеби, пак си мислеа селаните, тоа е некој цвет што никне низ меѓите, во трњето... КАКО ГО УБИВ ДРУГАРОТ Збор станува за Павлета Иваноски и веднаш да ви спомнам дека никогаш и никого во животот не сум убил. Не, навистина тоа не сум го сторил ниту со Павлета Иваноски. Воопшто со него не се случи нешто слично. Ако Атанас Танески, исто така наш другар од детството, што го сретнав по толку години на една мала попатна железничка станица, ако тој ја зборуваше вистината, тогаш Павле Иваноски умрел од сосема природна смрт. И тоа во пролетно време, при крајот на пролетта. Само што почнувало летото. Но тоа беше, на крајот на краиштата, и сосема сеедно. - Значи Павле Иваноски умрел, - не можев повторно да не прашам, никако не можев да го прикријам својот ужас, својата неизмерна болка. Не верував дека толку многу може да ме погоди смртта на еден другар од детството, со кого, зборувајќи ја вистината, и немавме којзнае колку заеднички години живот. Мислам нешто друго ме печеше и уште ме пече исто така силно, и верувам, цел живот ќе ме следи тој бол, секогаш кога ќе си спомнувам за него. Со Павлета Иваноски се случија чудни работи. Поправо, не се случија никакви работи, освен што во сето тоа време од нашите најрани години, кај луѓето се роди некаква голема пакост и неразбирливост. Нашите татковци се закараа, луѓето се разделија, познатите веќе не се познаваа меѓу себе, соседите ја изгубија љубовта за своите соседи. Нешто слично, се разбира, нè опфати и нас децата. Но да почнеме од почетокот. Почетокот беше мошне значаен. Целата наша генерација беше родена во среќна година и тоа ќе си остане како историски факт. Барем колку што си спомнувам, а речиси, за сè како вчера да било добро си спомнувам, - ете, сосема така ни зборуваше нашиот стар учител Теофил Миронски. Можеби со тоа и нè потпалуваше да учиме малку повеќе, зашто ако кажеме отворено, добар дел од нас бевме утови. Никој ништо не разбираше, но никако не верувам дека нашиот стар учител Теофил Миронски тераше толку длабока политика со нас. Подоцна и самото време си покажа дека тоа е вистина и целата наша генерација како историска влезе во новите книги. Но за тоа што сакам да ви го раскажам, 94 сигурен сум дека нема ниту во една историја да сретнете. Има повеќе причини за едно такво премолчување, но ако веќе ѕирнеме повнимателно, тогаш останува една единствена причина, - случајот на Павле Иваноски не можеше да биде во никакви наши истории затоа што неговиот татко беше голем противник на народната власт и сè понатаму по ред. Ете во што беше работата. Всушност, оттаму вистински почна и нашиот расказ за Павле Иваноски. Во тоа време немаше училиште во секое село и ние децата од помалите места секојдневно моравме да одиме во централните. Ние што бевме родени во Климово имавме една вонредна привилегија, речиси, незамислива за тоа време. Се наоѓавме меѓу две централни и можевме уште да одбираме. Навистина до централното во Косел ни беше половина час краток патот, ама таму, се зборуваше, предавале млади учители до лудост заљубени во науката. Можеше тоа да биде и обична измислица, ама што имавме ние толку многу да си ја чукаме главата, кога веќе имавме сигурно место во Троилово кај нашето дедуле Теофил Миронски. Така сите ние децата од Климово го фативме патот за Троилово. Одевме низ полето, а тоа беше чудесно и толку многу, толку многу примамливо. Прекрасно беше да се минува низ тоа поле широко, ех, толку широко, дури ти се присторува дека една пролетна изутрина ќе станеш птица и ќе излеташ над него сè до оној крај откаде што езерото го покажуваше своето големо и сино лице. Ох, морате да признаете дека тоа беше ѓаволски убаво патување. Незаборавно убаво. Во почетокот сите одевме заедно и беше весело. Но потоа, откако нашите татковци се закараа за колективите и колјата, ние исто така неочекувано, како по инстинкт, како млади животинки, се разделивме на две групи. Едната што ја водеше синот на самиот другар Ајдинков Јоска се викаше народијата, во која, се разбира, ѝ припаѓав и јас, беше најбројна и најсилна. Со еден збор, набрзо народијата беше сè и насекаде. И во полето и во училиштето. Непријателите, како што ги викавме, беа само двајца, само толку, - и тоа меѓу себе исклучиво не се трпеа. Павле Иваноски, тој беше едниот и просто не можеше да замисли со Стоилко Поп Николов секој ден животот да си го дели. Најмалку по четирипати во денот, двапати на одење и двапати на враќање, тој од сè срце убаво го тепаше својот другар. Тоа нам, природно, ни одеше при рака. Еден помалку од непријателите, каква радост, каква победа, мислевме. Меѓутоа, причината што Павле Иваноски ете така се однесуваше кон Стоилко Поп Николов и што секој ден мораше да ги валка своите раце беше подруга, - поповиот син ако не беше тепан можеше да заспие на секој метар од патот. Просто како зрела круша се срушуваше на земјата и никој не можеше да го помрдне. Тоа го дознавме од Павле 95 Иваноски еден ден кога се враќавме и кога тој ужасно мораше да си ги измачи рацете. Кога го тепаше, ние во еден глас му довикавме: - Удри, посилно удри, - му рековме. - Не, - рече тој, - достатно е толку. - Зошто е достатно само толку, - прашавме скоро лутејќи се. - Толку колку за да не заспие, - рече Павле Иваноски со тажна насмевка. - Таков е тој, голем спанко. Ние прснавме во смеа. Тоа навистина ни беше чудно и неверојатно. Павле Иваноски тогаш сосема сериозно ни рече: - Мислите дека лажам... но гледајте, - додаде тој, - бројте до дваесет и веќе ќе легне. И не излажа Павле Иваноски. Шеснаесет, седумнаесет, осумнаесет и сонот го легна поповиот син. Како капка падна на земјата. - Ако го оставам тука, - потоа рече Павле Иваноски, - никогаш нема да се разбуди. Мравките ќе го разнесат. Но тој не го остави. Се наведна над својот проклет другар и како мрзливо магаре почна да го влече за уши. Стоилко имаше неверојатно долги уши. Сигурно тоа беше дело на Павле Иваноски, но ако ја зборуваме вистината, тој беше до ужас намачен со својот неподнослив другар. Сигурно, ми светна еден ден во главата, сигурно тој, Павле Иваноски и на секој друг така би му помогнал. Таа беше будалеста мисла што ме удри в глава и што така незадржливо ме привлече кон него, в час ме оддели од народијата и нашиот водач Јоска Ајдинков. Таков никогаш не може да биде Јоска, мислев во себе, длабоко и скришно. Гледате како всушност се роди нашето пријателство со Павле Иваноски. Во фантазијата, тоа беше само фантазија. Таму тоа се роди. Иако никогаш не се одделив од својата народија, јас веќе секој ден почнав сè посилно и посилно да живеам со Павле Иваноски. Достатен беше само еден поглед, едно скришно намигнување и сè беше добро: за сè совршено добро се разбиравме. Не знам и сигурно никогаш нема да знам од каде дојде таа сила во нашите мали срца што толку многу нè соедини без збор, не можам да разберам кој зрак од сонцето ни ги соедини очите, која тревка од полето ни ги отвори сите жили, ни ја разбрани сета крв во нашите нејаки слаби тела. Не, тоа никогаш нема да го знам, но тоа и не беше најважното. Единствено беше тоа големо пријателство, тој голем другар Павле Иваноски. Тоа беше по учебната година во летните месеци. Сега наместо в училиште, со задружниот добиток одевме на пасење во полето. Исто така и добитокот ни беше разделен на две групи. На едната страна колективниот, 96 а на другата волињата на Павле Иваноски. Оставен сам, тој изгледаше бескрајно тажен и оддалечен од сè наоколу. Така тој секогаш мораше да биде подалеку од нас, некаде настрана. А тоа сигурно тешко го поднесуваше. Не еднаш во тие пеколни, пусти денови го гледав како улаво лунѕа низ полето барајќи пат за да ни се приближи, не еднаш ми доаѓаше на глас да го викнам, но тоа никако не смеев да го направам зашто злобата од нашите стари во нас роди тешка болест. Ни го зеде и гласот и срцето. Еднаш, сигурно веќе не можеше да издржи, не слушајќи ги сите наши опомени, го пресече полето и право тргна кон нас. Седна нешто подалеќу од нас, сосема мирен и со чудно насмеани очи, имаше големи зелени очи и сè така непристојно чешкајќи си ја истрижената глава, слична на стрништето, нè гледаше постојано и нешто мрмореше, како да молеше да го примиме. Но тоа не беше можно. Народијата набргу се собра на дадениот знак од нашиот водач Јоска Ајдинков и реши да се протера. И сето тоа падна да го направам јас. Не можев да одбијам, но исто така никако не можам да си спомнам како дојдов до него. Само пред час толку многу сакав да бидеме заедно, еден крај друг, а ете сега таа блискост ме уби. - Оди си, - му реков гледајќи во земјата. - Не можам, - рече тој доверливо и чинам ако тој не беше Павле Иваноски, ќе се расплачеше. - Не можам веќе сам, - прошепоте. Се вратив кај мојата народија и им реков: - Не може, тој не може... - Што не може, - ме праша Јоска. - Не може, тој не може... - Што не може, - ме праша Јоска. - Не може веќе сам, - реков. - Тоа не ни е грижа, - рече Јоска, - тој не е наш. - Тој не е наш, - рекоа другите. Се вратив и му реков: - Ти не си наш, треба да си одиш, - пак не гледав во него, но толку убаво знам како ме гледаа неговите очи кога ги чу тие зборови од мене. - Нема да си одам, - рече тој решително и неочекувано ме собори на земјата. Ми ја зеде главата во своите силни раце и со придушен глас праша: - Зошто ме терате? Никако не можев да му објаснам. А веќе беше и доцна. Мојата верна народија кога ме виде на земјата под непријателот наш, јуначки јурна под 97 командата на Јоска Ајдинков. За миг подоцна како претепано куче се прпелкаше малата прилика на Павле Иваноски среде боцливото и темно стрниште. Сè уште ми се чинеше како доаѓа тој лелек од полето. Не, не верувам дека тој плачеше од нашите тупаници. Зашто, кога си одевме, со сосема јасен глас ми дофрли: - Ме уби, Трајане Илиески, ме уби... Ох, мајко моја, ќе умрам, зошто ме уби... А јас навистина на него не ставив ниту прст. Но сега, по толку години, сега кога дознав за неговата смрт, колку тоа и да е глупаво и наивно, никако не можам да се ослободам од таа помисла дека можеби сум го убил својот другар. Сè така понекогаш мислам кога ќе видам поле, - зашто навистина полето беше толку широко, толку широко... и пусто. ПЕПЕРУГА СО ЗЛАТНА ПРАВ Сигурно јас бев најслабиот човек во целиот наш крај, најслабиот и најзаљубениот од сите момчиња во долината. Ама братучед ми Лем беше уште послаб од мене, тој сигурно беше најслабиот човек во целиот свет. Најслабиот во целиот свет и најзаљубениот од сите момчиња во светот. Лем беше најзаљубен во сите континенти. А веќе кога почнавме да раскажуваме, тогаш да ја речеме целата вистина, - Лем братучедот Лем, беше малку и неразумен, кога тој ќе се вљубеше, тогаш немаше спас. Тогаш тој сè можеше, не ретко си го забораваше и своето име, забораваше оти е маж, о господи, забораваше на честа од целото наше колено, сè фрлаше под нозе понесен од својата љубов. Од него веќе од поодамна дигнаа раце сите, сите од нашиот род. И стриковците и вујковците, не го сакаа дури и другите братучеди, речиси, остана уште со мене од целиот наш сој. Беше сосема сам. И заљубен. Ох, заљубен, слободно речете луд. Сосема изветреа братучедот Лем, беше заљубен како ѓавол. А барем еднаш да се заљубеше и толку, еднаш да беше среќен со својата љубов. Господе, колку пати морав да се црвенам поради Лемовите чудни постапки, поради неговото безумно заљубување. Никогаш не се сврзуваше за некоја слободна девојка, се разбира, за некоја девојка што ќе биде наша прилика, туку тој секогаш ќе запнеше за нешто неможно. Не еднаш здивов ми застанувал кога Лем ќе се вљубел. - Лем, - не еднаш му велев, го советував, - остави ги Леме лудориите, тоа се туѓи девојки. 98 Лем како Лем, ем на нозе не може да стои, ем во најголеми битки запаѓа Се смешка. Не ме слуша. И сега гледам како му болскаат големите, чудните сини очи слични на пролетното небо по дожд, по бура. - Будала, братучед, - говореше сè така позасмеан, летнат, како постојано да беше на небото, а не долу на земјата, - будала, братучед, - ќе речеше, - сите девојки се наши, - зборуваше заљубен до гуша. Беше непопуштлив. Силен. Голем. Ех, Леме, Леме, братучед Леме (господе, колку години имавме), каде си сега момче - во рајот или во пеколот? Сеедно, тоа беше последната и најголема Лемова љубов. Вечно. Девојчето се викаше Арна и беше привлечна како пеперутка. Брак, синот на стрико Брак, чија беше, точно така и ја викаше - пеперутка. Оттука почна сè, не, се замеша братучедот Лем, не пеперутка, туку пеперуга со златна прав на крилјата, царица на пеперугите, самовила. И тој веднаш раскажа цела приказна за пеперугата со златна прав на крилјата. И, за чудно чудо, во тоа мораше да се верува, во тие глупости на братучедот Лем. Треба ли да ви спомнам каква прилика беа Арна и Брак на стрико Брак! Сите од нив очекуваа нешто радосно, убаво, какви и што беа убави, најубави. Се колнам, ќе имаше од нив сè ако не се замешаше братучедот Лем со својата пеперуга со златна прав на крилјата. Што се случи, како се случи, еден господ ќе знае, ама Арна излуде по Лем. Можете да замислите што значеше тоа за Брак, еј, за Брак, за кого умираа сите селски убавици од околијата, тоа за Брак беше куршум в чело, гром од ведро небо. Кутриот Брак, пропадна в земја, немаше живот. Не знаеше каде да оди, што да работи никој не знаеше што да мисли. Немаше што да се мисли. Братучедот Лем беше вистински скот. За Лем дури и јас немав веќе никакво мнение, по овој случај еднаш засекогаш се покаравме. - Скот си Леме, - му реков в очи, еден братучед помалку во животот. Лем како Лем, како секогаш беше во воздухот, сината насмевка во очите му се стопуваше со небото, целото небо беше во неговите очи, се смееше тихо, копнежливо, ги береше рамениците од тага поради нашата разделба, - но тој беше вљубен, љубовта можеше од сè да го раздели. Ех, Леме - Леме, братучед Леме, последен, најзаљубен во целото човечко племе. Проклетство! Проплака долината од братучедот Лем. И големо и мало се жалеше од Лем. Сета работа се покажа посложна, заплеткана до немајкаде излезе Лемовата љубов. Сите се исплашија, сите од ред. Та Лем можеше да ги собере сите девојки од долината како зрели плодови да си ги стави в пазуви со оние будалски приказни за пеперугата со златна прав... Проклет да бидам, 99 ако некој знаеше каква беше таа пеперуга, Лемовата пеперуга со златна прав. Мораше да се одржи конференција заради Лем, не се можеше повеќе така Лем на сите им дојде на нос. - Што има во тој ѓавол, Лем - ги прашавме девојките. Девојките само името негово што го чуја, дланките на лице си ги ставија на устите, - Лем, Лем, - шепотеа, летаа, пеперуги стануваа. - Лем не е ѓавол, - рекоа девојките. - Сте полуделе, девојчиња, - им се заканивме. - Внимавајте што говорите! - Не сме полуделе, - се правдаа девојките, - Лем не е ѓавол. - Што е тој, - прашаа сите момчиња. - Што е Лем? - Ех, - издивнаа девојките, - Лем е нешто друго... - Што друго, проклет да бидам, ќе излудеа сите момчиња, - што можеше да биде Лем? - Не се објаснува, момчиња, - рекоа девојките, - не се објаснува тоа така... Тие повторно почнаа да го шепнат Лемовото име. Лем, пеперуга со златна прав на крилјата, пеперуга царица меѓу пеперугите, чинам мрмореа девојките или нешто слично, момчињата со ококорени очи гледаа во нив, - другарот Лако одвај најде сили за да праша: - Што ви е, девојки, здрави ли сте? Девојките не слушаа, девојките беа во воздухот, девојките беа високо во небото. - Можеби се маѓепсани, - шепна Брак, - ох, девојките се маѓепсани, - помисливме, девојките беа разболени, си ги подгризуваа усните изговорувајќи го Лемовото име. - Ех, Леме, братучед Леме, каде си сега, во рајот или во пеколот, - сеедно, девојките се растопија како утринска капка изговорувајќи го твоето име, мед од устата им капеше. Пеперуга со златна прав на крилјата им леткаше во очите. - Лем, - рекоа девојките, - Лем е вистинско момче! Сите занемевме, никој не веруваше дека толку ги заслепил ѓаволскиот Лем. Некое од момчињата со слаб глас рече: - Зборувајте, девојки, што е Лем, што е тој скот над скотовите! - Лем е сè, - рече една од девојките. - Тој може сè... 100 - Што може уште - прашаа момчињата одвај додржувајќи се да не прснат. - Сè може, - рекоа во глас девојките, - Лем е сонце, Лем е ветар, Лем е сре... - Доста, - им заповеда другарот Лако на девојките, тие не умееја да запрат штом еднаш ќе почнеа да говорат за Лем. Потоа побараа да влезе во записник - Лем ги маѓепсал девојките, Лем е сè, сонце, ветар, пеперуга со златна прав... - Што сега, - прашаа момчињата, - тој сите ги маѓепсал, - како да се спасиме, - рекоа сите. - Напред, рече другарот Лако, - мораме да го пронајдеме, мораме да се спасиме. Сите појдовме по Лем. Напред одеше Брак, зашто тој најубаво ги знаеше сите дупки на Лем и Арна. По патот ги собиравме сите камења. Ги наполнивме џебовите со камења. Појдовме најпрво низ полето, меѓу житата, Лем можеше да се претвори во семе, во клас, во зрно, тој можеше во сè да се претвори. Го изминавме целото поле, секоја бразда, изгазивме толку млади посеви, а братучедот Лем не го пронајдовме. Можеби се сторил птица, ја сторил и девојката птица, излетале. Но сега или никогаш, рековме, мораме да се спасиме од Лем, продолжуваме да го бараме насекаде. Лем беше во лозјата, загледан во високото небо ѝ зборуваше на девојката за пеперугата. Тоа беше крајот на приказната. Слушавме, улавштини говореше братучедот Лем. - Ти си најголемиот лажливец на овој свет, - му рече другарот Лако, - сакаше да го посрамоти пред сите. - Ти измислуваш, момче, - му дофрли в лице. Лем не се помрдна од земјата, како да беше сраснат со неа, ни со едно око да погледне во нас. Не нè слушаше. Не нè забележуваше. Гледаше во небото и ѝ раскажуваше на девојката за пеперугата со златна прав. - Ќе сакаш ли да признаеш, Леме, - му рекоа момчињата, - ќе признаеш ли дека измислуваш, - му се заканија со камењата. - Признај Лем, - го замолив, го навикав на име, - признај, тие ќе те убијат. Но и сега Лем не се сврти; тој сè така гледаше во небото, во облаците. - Потоа што се случи со пеперугата, - го праша девојката. - Се стопи, рече Лем, - се претвори во капка роса... - Што се случи со росата, - пак праша девојката. 101 - Се стопи, - одговори Лем, - и росата се стопи. - Во што се стопува росата, - не издржа девојката да не праша. - Во земјата се стопува росата, - одговори Лем, - и од земјата станува топла. Потоа се сврти кон девојката, ја зеде нејзината убава глава и нежно лицето и го положи на меката топла земја. - Топла е, - шепна девојката, - о, колку е топло, Леме, - девојката се впи во него силно, цврсто како лозата што се залепува за земјата, како сè што се залепува на земјата, - о, колку е топло, Леме, - не престануваше да му шепне на уво, - топло е, - липаше, сраснуваше со него, стопувајќи се и самата како капка роса. - Ја маѓепсал, - рече Брак. - Ја маѓепсал, - рекоа сите момчиња вадејќи ги камењата. ем нежно, мило ја љубеше по ластарестиот врат, таа силно го гушкаше и притоа, не престанувајќи да му говори нешто кое никој не можеше да го чуе, да го разбере. И Лем нешто ѝ говореше на девојката, нешто за топлината. Нешто исто така што не може да се знае ако тоа не живее во човекот. Од тие зборови девојката сосема се впи во Лем и остави тој да ја љуби насекаде. - Убав мој, златен мој, - уште мрмореше девојката. - Гледате, - рекоа некои од момчињата, - таа е земена, маѓепсана, не знае што говори. - Да го врземе, - предложи некој, - тој е маѓепсник. - Може да избега, - рече Брак и прв фрли камен. Дури тогаш Лем се сврти кон нас, погледна во камењата и рече: - Што сакате, - праша вадејќи го Браковиот камен од главата. Беше опколен од сите страни. Заграден со камења. И не чекајќи на нашиот одговор, тој почна пак така ѓаволски да се смешка, слично на небото во пролетно време, се смешкаше додека не го соборивме на земјата. Девојката дури тогаш се разбуди од убавиот сон. Таа беше сплеткана меѓу лозите, земена од земјата. Стана и не премислувајќи се низ камењата излета пред Лем. Но тој веќе беше паднат, лицето му беше на лозите, се чинеше ги љубеше. На усните, како црвен цвет да му расцутел, сè така се смешкаше. - Леме, - го навика девојката со оној ист глас од пред малку кога му шепнеше, - Леме, - му рече, - Леме, што стана со топлината, - го праша 102 девојката. Потоа му го зеде лицето во своите раце и тихо, најтихо што можеше изусти: - Што стана со топината, Леме, каде отиде топлината... Лем беше нем. Лем не отвори уста. Девојката пак ја врати неговата глава на земјата. Стана. Со троми чекори како таа самата да беше изубиена од камењата појде кон нас и со тивок плач што ѝ идеше од срцето праша: - Што стана со топлината, каде појде топлината, - нè праша. Никој од нас не знаеше да ѝ одговори. Назадечки почнавме да се враќаме. Да бегаме како крадци. Да се искриеме во ноќта. - Гадови, - липаше девојката, - што стана со топлината, каде појде топлината, - проколнуваше. ОРДЕН Пасквел, сигурно е најубавото место во нашата долина, но зборувајќи ја вистината, тоа не е крај за приказна. Толку е далеку од целиот свет. И од најблискиот пат треба да се изминат многу километри додека се стигне до селото. Но, сега и тоа веќе не постои. Вујкото Ноер Левкоски, рече Пасквел, драго мое внуче, отиде по ѓаволите. Умре нашата Пасквелија, мило мое пиленце. Кутрата Пасквелија. А раѓаше такви соколи. И мажи и жени само добриот Бог какви што може да ги посака. Тоа ти беа вистински луѓе. Ете, просто да им биде на нашите соседи Девиевите, стрикото Назер, вујкото Ластер Трајчески, е, тоа ти беа мажишта. А, да ја зборуваме вистината, само каков свирач беше вујкото Фром. О, јас се обложувам дека таков чудесен гајдар не ќе се најде далеку од долината. Можеби ќе речете, ех, свирач, и уште, гајдар, но не е сосема така. Добрите светци нека ме казнат ако вујкото Фром не беше нешто како гром. Но, ете, пошол и вујкото Фром. Сите, сите отишле од Пасквелија. Сега сигурно наоколу нараснала шума. Можеби птиците слегле од планината и се вселиле во топлите гнезда на луѓето. Можеби се исушиле и пасквелските лозја. И лозјата се како луѓето. Напуштени, тие бргу се исушуваат. Сигурно опустеле малите лозјени огради горе на ритчето. А веднаш долу беше долината Целата зелена, се разбира во пролет. Всушност за тоа сакав и да ви раскажам. Тогаш беше пролет и целата долина беше зелена. А можеби беше крај на пролетта и не беше зелена долината. Не, можеби навистина не беше сè така, но вие морате да ми верувате дека лисјето го допираа небото и тоа потреперуваше со зелена боја. Тогаш и сите предмети наоколу ја добиваа таа златнозелена боја на сонцето и лисјето. Не, можеби навистина не беше сè така, но разберете, ѓавол нека ме однесе, мене сè така ми изгледаше. Јас бев вљубен. 103 Да, просто човек се вљубуваше, сеедно какво беше времето. А јас врашки глупаво се вљубив, пропаднав целиот, другари мои добри. Ох, тоа ти беше љубов... Ѓаволска љубов, се вљубив во кметовата ќерка Итрина Исаилоска. Господ да ме столчи и мене и неа, во какво време тоа се случи. Не, тогаш се чинеше дека воопшто нема време. Целото време беше претворено во конференции. Толку брзо изминуваше и оној мал украден дел од денот. Додека се искачивме до лозјата, а уште скришно како зајаци, зашто тоа беше приквечерно време и можеше секој да не види, и само што би седнале на земјата, - ете го часот за на конференција. Насекаде наоколу се довикуваат момчињата и девојките потпевнувајќи некоја нова ударничка песна. Мојот помал брат непрестајно потсвиркува и со треперлив глас ме довикува. Ах, тој глас и таа свирка. За малку што не го замразив мојот помал брат. Неговото проклето потсвиркување и тој глас на Итрина Исаилоска. Човек како во пламен да живееше. - Си одиш ли, ангелче мое, - тивко, придушено шепна Итрина. Ех, тој глас, луѓе мои добри, не си спомнувам за таков глас. Тоа ти беше нешто како реката што светкаше долу во долината целата растреперена и запалена на приквечерното сонце. Таков глас имаше мојата добра Итрина. - Си одиш ли, - шепна таа - си одиш ли, ждребе мое питомо, -зазбивано зборуваше Итрина испружена среде разлистените лозја. Е, луѓе, луѓе, а земјата топла, толку топла што дури и гори. Никако човек од тој пламен да ги отвори очите за да погледне наоколу. Сè се испревртило наопаку. Само тој глас на Итрина е толку гласен и нумолив. - Остави, Итринке, - мрморам јас, - остави душава не разранувај ми ј. Тоа ти не го разбираш. Морам да појдам. - Несреќа, - вели таа и одронува бели цутови од очите, а со едната рака полека ја откопчува блуската. - Несреќа, несреќа, - шепоти таа. - Јас сум голема расипаница, Аргилче Петрониески, јас сум големо проклетство, никој мене не ме сака. Ѓавол сум јас, балкане мој. Сите бегаат од мене. - Не, не, - ја утешувам наведнувајќи се над нејзиното високо чело. А се наведна ли човек над Итрина, куче да сум, ако целиот не падне. Човек просто ја изгубува глават. Се стопува. - Еј, Аргилче, секретарот, секретарот, другарот Леунко, - доаѓа преплашениот глас на помалиот брат. Та побрзај, глупав. Побрзај, секретарот. Ех, многу добро, секретарот, помислувам, а крупни капки пот ми го облеваат целото тело. Студени морници ми поминуваат низ жилите. Та тоа 104 секретарот, другарот секретар, си спомнувам, а пред очите се појавуваат магли и страшни слики. На што и да помисли човек, каде и да погледне - сè тој - другарот секретар. Другарот Леунко со неговото поднадуено и небричено лице. А нос прав и сериозен. Но тоа, секако, и не беше важно. Очи длабоки и темни. Сигурно сосема малку спиеше другарот секретар. Тоа мора да се признае. Поглед остар како сабја. Сè би исекол пред себе. Поглед како челичен меч. А глас толку јасен и гласен. Глас неумолив. „Хм, да се провериме, другари... Да се поднесат и извештаите по сектор еден, пет, осум, тринаесет... Другари, да проанализираме. Другари, точка разно: - Кметовото магаре во здружената пченица - небудност. Да се самокритикуваме. Да се самокритикуваме“, повторува другарот секретар и потоа замолчува како камен и со студен поглед гледа од еден кон друг, гледа и прободува со неговите мали коси очи. Чиниш тој знае сè, ништо не може да се прикрие од тој враг. - Да се самокритикуваме, - вилиците се поместуваат од своето место, но збор никако не излегува однатре. Сакав јас уште веднаш да им раскажам за сè, но кога човек ќе го сретнеше тој поглед, тој страшен поглед, другари мои, тогаш ништо паметно не можеше да се смисли. Тогаш сè се испреплеткува, сè се претумбува, сè станува неразбирливо. Како ли беше? ...Беше тоа за време на големите празници. По младинската задача бев определен да вардам во црквата кој сè ќе намине за да се провериме колку сме ѝ верни на линијата. Ги набљудувам сите присутни и најлуто ги пцујам во душата. Сите го кријат погледот од мене, да, предавниците немаат чисто лице. Се чини дури и самиот бог се наоѓа во многу тесно. Но, нека повели ако има таква смелост, помислувам важно ѕиркајќи лево-десно низ црквата со подигната глава. Но таа, Итрина, ѓавол нека ја однесе, како да не сакаше да знае за сето тоа, - јас еднаш погледнувам кон неа, а таа трипати. Јас се муртам, а таа се смешка толку благо и толку топло и ме гледа точно в очи. Пропаст. Таа уште и со прст се заканува и полека се приближува кон мене. Вистинска пропаст, помислувам отстапувајќи во темниот агол на црквата. Заборавам на директивите и со најтивок глас ги молам светците да ме избават од тоа проклето момичиште. Но таа сè така топло и толку благо се смешка, со своите заискрени очи. - Не, Итрина, не, кметово девојче, шепотам, далеку е твојот од мојот пат. Никогаш тие не ќе се сретнат. Готово е вашето, вие гадови, вие убијци, мислам, а сепак толку ми е мило да погледнам во тие светли, зелени очи. Рацете, де едната де другата, ми се згрчуваат, гледам јас дека сакаат тие да се допрат до нејзината густа и светла коса што мириса на сончогледово семе. Помислувам дури и косата да ѝ ја изгризам. Но зар 105 може, добри другари, всушност коса да се гризе? Но, ете, и тоа е можно. Каде да се појде?... - Така ти, Аргилче, - ме тргнува нејзиниот глас, - така ти, значи, почна да веруваш во бога. - Знаеш, другарке, - велам јас, кашлам за да се исправам, за да докажам дека е тоа грешка, дека таа не е никаква наша другарка и дека таа сето тоа не го заслужува, та затоа почнувам збор по збор да цедам: - Ти, Итрина Исаилоска, немаш што да разговараш со мене. А тоа што сум в црква и тоа не е твоја грижа. Човек секогаш може да се премисли во животот. - Ах, да, - вели таа, - човек понекогаш се премислува. Човек вистински понекогаш се премислува во животот, - вели таа и одвај во дланката ја крие насмевката што ѝ се откорнува од градите. Лисица е таа, вистинска мала лисица. Но и јас не бев непоткован. Другарот секретар за овој случај добро ми ја изнаполни главата. Знаев напамет што да ѝ кажам. Сè добро. - Господ е контраш и народен пљачкаш. Господ е кулак и арамија. Долу приватна сопственост, долу господ. Ах, сето тоа јас убаво го знаев, иако, признавам, кога ги изговарав тие зборови, сепак, срцето ми се потстенуваше. - А зошто ти, Аргилче, не се молиш како другите луѓе, - така вели Итрина и ми намигнува де со едното, де со другото око. - Јас тоа по своја природа, - мрморам збунет и изненаден од ова прашање. Очигледно дека не бев подготвен за вакво прашање. - Ја знам јас твојата природа, - вели Итрина, така вели и се приближува тивко како мачка. - Знам јас, ангелче мое, - шепна Итрина со запален глас. - Сè јас знам. - Ах, Итрина Исаилоска, - мрморам јас берејќи ги рамениците и довикувајќи ги со најмолежлив глас сите светци да ме спасат од ова проклето момичиште. - Господи златен, света Петко, мајко мила, Исусе Христе, Свети Петре и ти, добар Свети Клименте, спаси ме од кметовата ќерка. Амин. - Но светците како да беа решени да се одмаздат. Никој ниту со око да трепне. Немајќи каде да појде, човек мораше да падне на нејзините јадри гради... Така тоа почна, другари мои добри, и веднаш потоа посакав да бидам мртов. Ги изневерив јас другарите, никаквец станав. Проклетник и предавник на линијата. Но како сето тоа да се рече, како да се погледне во тие очи на другарот секретар. 106 „Да се самокритикуваме, да се самокритикуваме“, само тој глас тежок како олово паѓа од сите страни. Удира тој глас по чело, по глава, насекаде удира и корне сè. Еден ден, како куче да лаам, ако тој ден јас добро не се самокритикував. О, тоа ти беше самокритика! Добрите другари почнаа да плачат искрено и од срце, а другарите со најпламени зборови ме оправдуваа и сите ми честитаа прегрнувајќи ме. - Победата е наша, победата е наша, - викаа другарите. Трајче Петлески првпат тој ден отвори уста и целиот возбуден рече: - Другари, јас, Трајче Петлески, од сè срце предлагам на другарот Аргилче да му се додели орден. Орден, другари, - рече момчето и залипа на глас. Ох, тоа ти беше среќа, тоа ти беше живот, тоа ти беа другари. Господ да ме смачка ако јас потоа најгордо со орденот не се чепорев секој ден во долината. Ѕвечи орденот на моите гради, а срцето радосно поттупнува. Тоа беше среќа, вистинска среќа беше тој орден на градите. - Добро ли ти е сега, - еднаш ме пресретна Итрина и така ме прашува. - Добро ли ти е сега, другарче Аргилче? - Добро, добро, - велам јас со подигната глава и не застанувајќи крај Итрина. Изминувам тупотливо, а орденот гордо ѕвечи на градите. - Чекај, - вели Итрина со зарипнат глас, - се исповеда ли за сè, - вели таа и ги поткасува усните. - Се исповеда ли за сè, ти Аргилче? - Да Итрина Исаилоска, - реков преправајќи си го гласот. - Реков за сè и сега признавам, многу ми е полесно на душата. Сега се чувствувам како човек. Душава ми пее... - Полесно ти е на душата, - вели Итрина, а од устата ѝ блика крв, - полесно, а? Фуј, - рече таа и почна да си го гребе лицето, - фуј, проклет ѓаволе, - сака да си ги откорне градите. - Фуј, колку бев будалеста, мајко моја, - вели таа и липа на глас, како можев да оставам со прст да ме пипнеш ти... Фуј, ќе се убијам, мајко моја... Така вели Итрина и како поулавена трча низ лозјата. Ги крши младите расцутени лозја и удира со главата во земја Потоа станува и кикотејќи се вели: - Еве на, - така вели и го подигнува фустанот, ги покажува своите убави здрави нозе. - Еве на, - вели таа и се штипе по нозете. - Сега ќе појдам кај војниците и ќе им легнам в шинел. Ќе им легнам, мајчице моја, фуј, ќе им легнам. Така вели Итрина и непрестајно липа. И тромаво и тешко потоа појдува кон долината Се превиткува кон земјата како да е ранета некаде кај 107 слабината. Се чини дека секој миг ќе се струполи. Но таа појде и никогаш веќе не се врати во нашата долина. Беше тоа приквечерина и веќе луѓето се довикуваа за да појдат на вечерна конференција. Одев скришно по најдалечниот пат за да не ги сретнам другарите. Можеби се плашев да не ме чујат како и јас плачам. - Што така ти на глас, - ме тргна другарот секретар раширувајќи ги своите темни, танки усни. - Јас така, - промрморев, - јас така, другар секретар, измислувам песна... Песна за самокритиката. Така од силни чувства, - велам и бргу ги бришам солзите. - Ох да, - искрено рече секретарот, - тоа е добра работа. Песна за самокритиката, - повтори тој и се почеша по тилот. - Да, тоа навистина би било прекрасно... Песна за самокритиката. Потоа силно, другарски ме прегрна и исправено гордо и смело појдовме на вечерната конференција. По целиот пат пеевме некаква песна за победата. ЛЕГЕНДА ЗА СМРТТА НА СЕКРЕТАРОТ Однекаде повторно дојдоа дождовите. Од онаа страна, откаде што доаѓаа дождовите, земјата се корнеше. А доаѓаа од сите страни, доаѓаа како поулавени, како бесни. По цели денови и по цели ноќи тешки води удираа врз нездравото тело на земјата. Се причинуваше дека некој мрднат океан се тркала низ небото, се чинеше дека земјата се отвора, оди кон езерото, земјата се губеше од виделото. Се помешаа предметите и водите, - насекаде наоколу плискаа матни бранови. Седум дена и седум ноќи не престана дождот. Целата долина беше затворена од тие силни и црни дождови, никој веќе не можеше да излезе надвор од селото. Со денови, со ноќи луѓето остануваа заробени меѓу матните води. Луѓето како да беа на прогонство. Четириесет и еден ден ќе се мачи времето, важно рече селскиот епитроп другарот Пипиле Крстаноски, четириесет и еден ден, а потоа сета земја ќе се отвори и ќе нè голтне. Некои од луѓето се молеа, некои пак пцуеја. Едни ја пцуеја партиската, другите бога. Гласот на другарот Ајдинков од околиското ги замолче. Започна погребот. Го погребуваа духот на другарот Тацко Настејин 108 секретар на месно-партиската во Пасквелијата. Духот му беше приложен на кадифе и уште накитен со неколку ордени од борбата. - Каде е телото, прашаа луѓето, каде е телото на другарот Тацко, доаѓаше гласот на народијата од сите страни. - Не се знае, рече епитропот другарот Пипиле Крстаноски, го зеде водата. Така му беше пишано. Господ му плати за неверата негова. Луѓето пак не веруваа. Рекоа: - Да се каже сè што станало со другарот Тацко, велеа луѓето. Истиот ден кога го погребуваа духот на другарот Тацко, беше составена тричлена комисија за да испита сè до крајност во животот и историјата на другарот Тацко. Најпрво беше отворена архивата на месно- партиската и таму беа пронајдени сите записи на другарот Тацко. Беше тоа по новогодишните празници, на единаесеттиот ден од месец јануари. Кај нас во месно-партиската да поразговараме. Другарот Нелко Трипуноски, народен магационер, а самиот како член во комитетот, заедно со другарот Алексо Степаноски, нашиот претседател на задружната, исто така член на комитетот и кандидат член во околиското, во врска заедно, на единаесеттиот ден од месецот јануари, кога ја делеа пченката од народно име, ја испоганија нашата граѓанка Илинка Босилкоска, поконкретно, мајката наша народна. Во магацинот, на купот пченка, што беше леб за луѓето. Другарката Илинка Босилкоска веќе седум дена доаѓаше по пченка и секој ден попусто чекаше од утро до мрак. Но бидејќи времето не беше најдобро, бидејќи почнаа снеговите, бидејќи се изгуби виделото, а и секаква дивина почна да се јавува, жената во целост не издржа. - А што Алексо Степаноски, братко мој, вели женичката, зошто ти, другар мој, не ми даваш малку пченка за дечињата како што е по ред. - А зошто пак да ти дадам, вели другарот Алексо Степаноски, дуејќи се како целиот свет да е во неговите раце. И уште ја премерува женичката од глава до петици. - Зошто пак да ти дадам, повторува, се смешка, намигнува де со едното, де со другото око. - Да ми дадеш, вели жената, да ми дадеш, другар мој, зашто е така по законот, дечињата ми се гладни. - А така, вели Алексо Степаноски, ти сè по законот, зборува и ја затвора вратата преку носот на Илинка Босилкоска И уште подвикнува: - Граѓанко, Илинко Босилкоска, ги знам јас тие приказни, секој само за себе, секој сака 109 да ја голи нашава мајчица револуција, а тоа, граѓанко, прво и прво е незаконско и противнародно... Линијата не дава така, да си знаеш, Илинка Босилкоска, вели другарот Алексо Степаноски, и си оди пеејќи на глас некоја пролетерска песна. - Чекај, му довикнува жената и го задржува, чекај, за господ еден, не оставај ме вака... Седум дена чекам, се мраморосав. На седмиот ден, кога од северната страна се појавија црвени секавици и кога се раскрвави целата земја, како да беа заклани сите дрвја и сите предмети, ете тој ден жената Босилкоска не издржа. Снегот ја кутна и ѝ ги наполни очите. - Давај пченка, Алексо Степаноски, па ако сакаш и душава земи ми ја, на седмиот ден не издржа жената Босилкоска, така му вели, а со рацете си ја кубе косата, го гребе лицето не сака да го има. - Влегувај, вели Алексо Степаноски и ја втурнува во магацинот. Фортуна и секаква дивина. Мраз. Снег. - Не плачи жено, и вели Алексо Степаноски, легни сега, не жалости си го срцето. Леб има колку што сакаш, никој не умрел за леб во слободно време. Револуцијата секого ќе го нахрани, за секого е таа мајчицата, со тих глас, со блажен глас мрмореше најнежни зборови што знаеше за револуцијата, утешувајќи ја жената. Купот пченка мирисаше на запален трат. Како живожарица жежеше лебот. Што да се прави со месно-партиската, воопшто, тука е и сета несреќа. Со кои луѓе да се работи над идеологијата од другарот Ленин, зар со оној проклетник синот на Димуша Аритоноски? Тој лично на таткото свој кога старецот се обеси во градините пред целиот народ весело му го пристегна јажето околу вратот и му рече: ете, така, тателе, така ќе ми ти биде подобро, ќе појдеш во рајот. И уште бесрамно се кикоти пред очите на целиот свет. Добро помина тоа со Димушката. Старецот појде, ама како почнува овој ѓавол Леко Аритоноски? Како тој почнува? Му зборував јас нему, сакав да го поучам, му велев, другар наш, ја срамотиш партиската, тој мене исто така како да сум мртов ми засвире право в лице. Вели: ти, зборува тој, другар ти Тацко, сосема си се мрднал, си се чакнал во умот и наскоро ќе втасаш кај мојот Димушка. Жими бога, еднаква судбина ве чека, а така и ви треба, толку и имало во вашите глави. Паметните, другар Тацко, си отидоа од Пасквелијава наша, летнаа, зборува тој мал пес, и уште вели: со вашите борбени заслуги паметен човек далеку ќе дотераше, многу далеку... Сега 110 дави се ти овде во водава и пцовисај заедно со твојата Пасквелија, ете така, се дуе тој, кому му држиш лекција ти, другар Тацко, јас одличен го положив тракторскиот... А ако сакаш да ја знаеш вистината, не би бил јас Леко Аритоноски, ако уште оваа пролет не ќе ја дувнам од Пасквелијава. Ете тој е нашиот Леко Аритоноски. Селото се запусти, куќите останаа празни, нивите неизорани, полето опусте, а самата долина е како гробишта. Ќе појде човек надолу низ градините, во полето, зашто е пролет, вика времето, вика земјата, разбира пустото срце и не мирува, те влече тоа, те носи таму во полето. А таму насекаде наоколу каде и да погледнеш, очите ги пробудуваат голи, суви угари; крвта се смрзнува во жилите. Само срцето, само срцето прашува: каде се семињата, каде се младите посеви, каде е лебот? И човек како покосен, како земен во умот сè така оди од едниот крај на полето до другиот и ги бара семињата, и посевите, и лебот, и нив никаде ги нема. Пак срцето зборува: да не е уште рано, да по'рти семето во земјата, вели срцето, па така човек прилегнува на некоја грутка да не ќе го чуе дишењето на семињата, гласот на лебот. А оттаму не доаѓа никаков глас, никакво 'ртење, срцето како грутка мраз останува во браздите. Човек потоа не може да се подигне. Што е тоа - живееме умираме, што? Другарите дојдоа дури зимата на третата година. По толку години Ајдинков сосема се изменил. Алексо Степаноски станал началник на просветната. Господе, човек тешко може да ги препознае. Пуштиле мев, станале вистински луѓе. На другарот Ајдинков подобно му го изнесов случајот со нашиот стар соборец Димушка Аритоноски. Му раскажав колку во душава да ми поолесни. А овој вели: - Кој Димушка, по ѓаволите, сум заборавил... О, господе, заборавил, како може човек така бргу да заборави човек со кој се борел, мислам и ништо да смислам. - Димушка, повторува тој мазнејќи ја својата светла брадичка и нудејќи ме со цигари од својата сребрена табакера, - Димушка, навистина приспомни ми за него... - Командирот на првото одделение, другарот Димушка Аритоноски, му приспомнувам. - А да, вели другарот Ајдинков, оној со носот, веќе си спомнува другарот Ајдинков, да оној со носот... - Командирот Димушка, другарот Димушка Аритоноски, велам. - Јасно, вели тој, точно оној со носот. Да, оној Димушка, а што морал дотаму, како толку да падне таков човек... 111 Со лов почнавме уште истиот ден. Од поодамна не сум се искачил во планината. Приквечерина е. Толку е тивко што човек помислува дека се наоѓа во некоја градина, а не в планина. Шумата нараснала, младите дрвја ни ги мамат погледите. Ништо од старата планина. Сè е како во сон. Заснежени и витки дрвја се протегаат високо до синото небо и се чини го допираат со својот врв. Ми доаѓа да ја фрлам пушкава, би лудувал, една млада бука ме гледа право в очи, благо се смешка, можеби го дочула мојот глас, можеби знае што мислам, што думам... Мечката е низ долиштето. Заседа. Удри одзади, в тил, другарот Багиров има среќа со секретарките, волк, некогаш имало и слонови, секакви животни, држи ги нанишан, метод и стил на работа, таму беа војниците, а ваму одредот, тука падна одделението на Стојчета сливоецот, ветер и снег се подигнува од земјата, слепи сме, одиме напред, сенки, социјално осигурување, запад-исток, југозападно селото Трпково, служителот Андреа Петрески ги заменува часовите на учителот, организација на работа, органи за варење. Диви кози не дојдоа, вепровите се искрија во пештерите. Тука и се завршуваа записите на другарот Тацко Настејчин, нашиот секретар на месно-партиската. И тоа беше сè што можеше да се знае. Некои пак се присетија на приказната од другарот Ајдинков што ја раскажа кога го закопуваа духот на другарот Тацко. Тоа било на последниот ден од ловот, сè почнало среќно, уште на патот уловиле две лисици и весело ја пееле напред другари. А кога слегле во долот, сите биле готови да ја дочекаат мечката. Секој ја зел својата позиција. Еден од другарите бил горе, друг настрана, а другарот Тацко ја зел челната позиција како најдобар стрелец. И не поминало многу време, ете ти ја мечката право на челото, право во другарот Тацко. - Спасувајте се, другари, извикал другарот Тацко храбро и се вдал кон мечката за да ги спаси своите другари. - Се врати во него борецот, славниот борец, со солзи на очите искажа другарот Ајдинков, затупка во него јуначкото срце и така умре, рече другарот Ајдинков фрлајќи му земја на духот на другарот Тацко. - Бог душа да му прсти, рекоа луѓето, таков беше тој, простичок, за секого в оган влегуваше, господ за сè да му прости, се спаси, се помолија искрено и од срце луѓето. А откако го закопаа, на тринаесеттиот ден, во долината се јави неговиот дух. Светиот дух на умрениот одеше по водата како по земја и ја раскажуваше легендата за смртта на другарот Тацко Настејчин. 112 Легенда за смртта Пред да падне на земјата, ги здогледал другарите како безглаво бегале низ планината оставајќи го во долиштето. Тоа тој го видел мигум и толку, ги склопил своите уморни очи. А кога се разбудил, веќе не знаел каде е, во која земја попаднал, не знаел кој ден е тоа, кое небо и која планина. Видел само крв на земјата под себе. - Само ме раниле, значи, само ме раниле, прошепотел и престанал да мисли за сè, загледувајќи се во високото небо над себе и жедно, жедно почнал да го пие чистото око на височината. Повторил: така, значи, само ме раниле, ништо... Во мечкината дупка како малечко ѕверче се завлекол и тука си направил живеалиште. Сам. Со денови, со ноќи. Научил со дрвјата и со камењата да зборува, понекогаш дури прикажувале и за партиските работи, како пак да бил во месната. Еден ден, кога почнал да прокапнува мразот во пештерата тоа било во приквечерно време, кога ненадејно го чул шумот на јужниот ветар што во тие денови како пламен се спушта од езерото кон долината и преку долината во планината, кога во тој приквечерен час на своето скаменето лице го почувствувал здивот на езерото и ветерот, гласот на пролетните капки, ох, тогаш, од таа ноќ, од тој миг, од тој час во него не останал веќе ниту мир, ниту сон. Повторно ја распознал планината и небото, дрвјата и земјата и времето и сè наоколу веќе знаел, и сè само за пролетта мислел, илјади гласови во неговото срце го буделе, го терале од пештерата, од планината, од дивината, илјади луѓе гледале одеднаш што го викаат, што го чекаат. И во тој час се почувствувал толку мал и изгубен и крив и никој како предавник. И, ете, во самата ноќ како понесен, безумно се вдал низ стрмните патеки на планината, трчал најбрзо што можел час порано да се врати во долината. Да се врати меѓу луѓето и да им раскаже за сè, да ги моли да му простат, да му судат што не издржал. Да го казнат. Трчал како да се плашел дека ќе задоцни, дека можеби нема да стигне, дека можеби ќе остане засекогаш во таа пустелија. Изутрината, кога најпосле стигнал на ридот над Исвалдовите лозја, останал како вкочанет на своето место, како осакатено дрво стрчел на ридот, сè така жедно загледан пред себе во долината и нивјето. Од браздите, скраја, му се покажало мало оганче што како млад цвет никнело високо кон небото. Потоа ја видел подгрбавената прилика на орачот наведнат над плугот, по орачот ја видел и жената како фрла семе низ браздите, го видел полето и градините и одвај шепнал: мајко моја, тоа е пролет, еве ги луѓето, рекол со зарипнат глас, еве ги луѓето, мрморел, а потоа му се отворило сето срце и со некој незадржлив глас почнал да вика најсилно што можел: 113 - Луѓе! Луѓе!, браќа мои! Каде сте луѓе, каде појдовте пријатели, луѓе! Викал избезумено љубејќи го лицето на земјата, бацувајќи ја секоја ронка од браздите. Потоа легнал среде браздите и лудо целиот се закикотел од некоја голема неразбирлива и радост и тага што му доаѓале сами од срцето. И сè така шепотел: - Луѓе, браќа мои, каде сте луѓе, каде појдовте другари, луѓе. Што стана со нас? Потоа сосема прилегнал на земјата и безгрижно, со леснина, се стопил како капка роса. Така раскажуваше светиот дух на мртвиот. Никој веќе не знаеше што се случи со другарот Тацко, како легенда остана неговата смрт. А можеби тој беше жив... Дождовите сè уште надоаѓаа: доаѓаа од сите страни, доаѓаа како поулавени, како бесни. По цели денови и по цели ноќи тешки води удираа врз нездравото тело на земјата. Се причинуваше дека некој мрднат океан се тркала низ небото, се чинеше дека земјата се отвора, оди кон езерото, земјата се губеше од виделото. Се помешаа предметите и водите, - насекаде наоколу плискаа матни бранови. Долината пасквелска беше пуста. Затворена од сите четири страни. Со вековен синџир. БОЛЕСТА НА АТАНАС ИВАНОСКИ Дни, години, тоа веќе никој не го знае, сето време беше болежливо. Никој не се спаси, ниту тие што беа крај водата, ниту тие што беа под планината. Болеста ја зафати цела Пасквелија, болеста беше голема. За да се спаси народот од болестите, комитетот испрати наредба: - плодовите да се изгорат - кој ќе побесни да се врзе - сите офтикалии да се пријават - побеснетата стока да се стрела и да се постапува свесно, мирот до крајност да се сочува, извештај со реферат по сите точки да се достави, а како заклучок да се подвлече: Меѓу народот вистината да се истакне. Акцијата продолжува докрај, со оган се родивме, во него ќе изгориме, за праведни дела да се избориме, - по горното дека се постапува, комитетот продолжува да заседава. 114 Барабани. Труби. Бура Можеби беше пролет, пролетно време. Надвор се бореше последниот февруари со немоќниот и слаб март. Бура. Прва пролетна бура. Дожд и снег. Стар, црн снег. Во градините шуми март, пролетниот дожд како искубана опашка од кобила бега на една страна. Февруари како со мистрија поминува по куќите, темен, тежок, со кал и снег. Глуво и пусто беше селото. Тешко се разделуваше февруари од март, можеби беше пролет... 3има или пролет; - кој ќе знае? Од околискиот на бел коњ дојава другарот Атанас Иваноски. Со нова директива бр. 121, да се изврши откуп на сè, - под точка прва брашно 9.800, месо 8.037, млеко 2.500, овча маст 1.225, сирење, живина, јајца, слаби прасиња, згоени прасиња, зеленчук, сено, волна, жито, грав, компир, пченка, коњска грива, кожинчиња, триста кубици дрва и, под точка втора - порез, да се собере до предвидениот рок, во противно... - читаше Атанас Иваноски. Барабани, труби, бура. Молк. На смртна постела падна и другарот Атанас Иваноски, челн на околискиот комитет. Спас му нема на Атанас Иваноски. Сета партиска го изгуби сонот, сите партијци премислуваа како да го спасат другарот Атанас Иваноски. Свири февруари, лее март, ништо непознато, како секогаш што било при крајот на февруари, како секогаш што е во почетокот на март. Тешките нечисти денови се сменуваат со лесни, светли како бронза. И уште ѕвонки. Таму, о, таму некаде уште трубат. Гласови на труба, бијат барабаните. Другарот Тацко лично бара да молкнат. Сите труби, сите барабани. Кој ќе ја победи бурата? - Стани, Атанасе Иваноски, - со тих глас другарот Тацко го храбреше слабото срце на Атанас Иваноски, - стани, на партиската ѝ требаш, - му шепне на уво. - Стани, на партиската ѝ требаш, - уште еднаш, уште којзнае колкупати го будеше. Ноќ. Мириса на пролет, на изгорено. На цвет, на черешнов цвет. Господе мој, черешнов цвет... О, вие не знаете што може черешновиот цвет, тој будалест цвет, луд, еден-единствен што се јавува меѓу февруари и март, прекрасен, пустелиски цвет што толку кратко живее. „Кој расплакува во ноќта, каков февруари, какви болести, акцијата продолжува, сè живо нека излезе низ полето во борба против скакулците“, - што сонува Атанас Иваноски? Умира. Во планината живеела жена, шумски дух, знаела да лекува од срце, - глас дојде до партиската. Ја донесоа таа жена. На воловска кола, како царица. Седеше насреде во колата, светица, шумски дух, стар распердушавен паун. Ја донесоа дури во партиската, но таа не слезе од својот трон. Круна од папрат и лисје, златни пердуви од рајската птица. Не 115 погледна ниту во еден од партијците, не извалка прст. Царица Променета во зајачки кожинчиња. Под мишката има шарено стапче од дрен, на врвот подгорено. Ја гледа смртта. Го продолжува животот. Барабани, труби, бура. Лично другарот Тацко пред неа застана мирно. По ред ѝ раскажа за животот и делото на другарот Атанас Иваноски, за неговата пуста младост. Тешка. Црна. Пред жената ставија мангал, таа живо жарче во рака држеше (можеби беше пролет, мирисаше на изгорено) жарчето на господ му го покажуваше, во скршено стомнуле дуваше, ги довикуваше духовите. Светиот дух. - Луѓето што го напуштиле твојот пат вака ќе се топат, - говореше фрлајќи го жарчето во водата, - од нив плод не ќе се расплоди, зелено - зеленика не ќе видат, испустени ќе го минат својот век. Атанас Иваноски имаше мајка, стара мајка, имаше татко, стар татко, имаше сестричка еребичка, сè остави, појде по планини, по пустелии... Свети духу, може ли ваков син да се излекува, - рече жената. Големата жар тажно зацрца во водата. Се стопи. - Нема спас за Атанас Иваноски, - рече старата покажувајќи го своето пајаково лице. - Не можам да ги лекувам безбожните, неверниците, лекувајте се сами, - рече и подждригна испуштајќи ја молитвата. Гнилеж. Отровен пајак. - Роспија стара, на дрво ќе те обесиме, - ѝ рекоа партијците. - Речи го лекот, бабо, - ѝ рече другарот Тацко со тежок глас, со темно лице, - ти давам партиски збор, на дрво ќе висиш, од ветришта не се плашиме. - Ќе се плашите, - рече жената и се загледа во небото. - И по третпат ќе се појави оган, - искажа, - ќе почне од сите страни, ќе гори и небото и земјата, ќе се изгуби сета вода, луѓето како во котел ќе се варат... Сè ќе почне во три години, човек од човека ќе биде преку триста земји, ќе се бара и ден и ноќ. - Револуцијата ќе победи бабо, - рече другарот Тацко, - царски престол да се запали, а вештицата в затвор да се фрли. Старата долго не издржа Рече: - Има само еден лек, најдете му негибната девојка, чиста, нему крвта му е расипана, крвта треба да му се помеша, ќе оздрави. И така започна новиот живот на другарот Атанас Иваноски. Напрво му најдоа чиста, негибната девојка, самовила, му ја дадоа. Беше таа една по име 116 Родна Стојаноска, што три години живееше без никој, сама. Пустелиски. Оваа девојка никому нетребна ја зедоа за Атанас Иваноски. - Не, - се спротиви тој, - што ќе ми е, јас умирам. - Таа ќе те излекува, - му рече другарот Тацко, - земи ја во името на партиската. Атанас Иваноски ја зеде во името на партиската. Но живот и љубов долго немаше. - Како се викаш, - ја праша на третиот ден. - Родна Стојаноска, - рече таа. - Од каде си, Родна Стојаноска? - Од вашиот крај, велестовка сум, - одговори Родна Стојаноска. - Имаш ли мајка и други свои, - уште праша Атанас Иваноски. - Мајка немам, а татко ми беше против, - одговори Родна Стојаноска. Кога тоа го чу, другарот Атанас Иваноски се одлепи од постелата. Заповеда: - Оди си од мојава куќа, - рече, - веднаш да си пошла, не ми е потребно здравје од твојата крв. - Те проколнувам, - изусти девојката, те проколнувам, Атанасе Иваноски, не терај ме, ќе оздравиш, сета крв ќе ти ја дадам. - Оди си, - беше неумолив другарот Атанас Иваноски, - јас добро ја знам вашата крв. Ништо повеќе не рече Родна Стојаноска, ништо. Само прошепоте: - Бог да те поживее, Атанасе Иваноски, здравјето да ти се врати, - се помоли. Тоа беше на третиот ден кога дојде ветрот од езерото, тој растурен, шумен ветар на пролетта... Светол, смртоносен. Не остана оттогаш сон во Атанас Иваноски. Слушаше некој со ветрот во ноќта кажуваше цела историја. Надвор, покрај прозорецот, под стреата склупчена беше Родна Стојаноска и на глас говореше со ветрот. Седмиот ден не издржа, ја повика. - Родна Стојаноска, - ја навика по име, не веруваше во тоа што сам го слушаше, таа му се претвори во ветар, светла капка, стопен снег, светлост во очите, цвет, пролет што болскаше во селскиот шамак, - Родна Иваноска, - ја навика уште еднаш, не веруваше. - Јас сум, Атанасе Иваноски, - се јави нејзиниот слаб глас, зарипнат глас. 117 Ветрот дуваше од езерото кон долината, мирисаше на пожар, плевните се празнеа. - Јас сум, Атанасе Иваноски, - се јави таа, позната и непозната, блиска и далечна... Шуми ветрот над полето, над бавчите, паѓа сувото дрво... јачка набобрената земја, се пораѓа... Можеби тоа е пролет. - Што работиш тука, - ја праша, - да не те зело, Родна Стојаноска. - Не сум поулавена, Атанасе Иваноски, - рече девојката, - не можам да си одам. - Зошто, - тихо праша Атанас Иваноски. - Зошто? - Не знам, прошепоте кршејќи ги своите слаби раце на градите, - за вистината, не знам, Атанасе Иваноски... Тој ги отвори своите очи, гледаше право во нејзиното лице. Со треперлива рака како да отплеткува најзамрсена мрежа, го одврзуваше нејзиниот избледен шал. Таа не се бранеше, само како да беше премрзната, сета се собрала, - господе, што ќе направи со неа Атанас Иваноски. Тој не трепнувајќи гледаше во нејзината малечка казнета глава. - Колку години имаш, Родна Стојаноска, - изусти Атанас Иваноски, - каква ти беше косата, - само така промрморе. - Седумнаесет, брате, седумнаесет оваа пролет, - одговори Родна Стојаноска и првпат ги крена очите, погледна во Атанас Иваноски, - косата ми беше долга, ленена боја... Паѓаше ли тогаш дожд, паѓаше ли тогаш град, паѓаа ли тогаш камења од небото, свиреше ли февруари, шумеше ли март, се појави ли черешнов цвет, или тоа беше само снег, кој беше тој ден, година, никогаш тоа не ќе го дознае лудото срце на Атанас Иваноски, во сите жили почна да го боцка полошо од секаква болест, во срцето му беше постудено од секаква треска. Нож. Праша: - Кој го сторил тоа? - Другарот Раштаков тоа го направи, - рече девојката. - Зошто? - За да се знае, Атанасе Иваноски. - Треба да се стрела тој Раштаков, - рече Атанас Иваноски, - треба да го снема. - Господ со тебе, Атанасе Иваноски, - го проколнуваше девојката - не говори така, - молеше. 118 Растурениот ветар што доаѓаше од езерото ја сврте целата долина. Долината чадеше, пролет тоа беше...пролет! - Дојди, - ја зеде кај себе тогаш Атанас Иваноски - а штом оздравам лично ќе се пресметам со Раштаков. За вистината, така почна новиот живот на Атанас Иваноски и Родна Стојаноска. Некои од луѓето со крст излегоа во полето за да го излекуваат бериќетот, други пак со пушки и отрови. Акцијата продолжуваше до крај. ГРОБИШТА ВО ПОЛЕТО Откако си отидоа Брдаревите, Ламбевите и Јузеските, стрикото Ноер и другарот Арго Исаилоски, стариот Лем, добриот чичко Лем и тие ѓаволи Лемовите синови, откако си отидоа, најпосле, и Денаи Славе Кузмески, нашите добри учители, откако училиштето остана сосема празно, напуштено, и глуво, откако си отидоа сите, откако редум сите го напуштија Пасквел, тогаш веќе вистински беше неподносливо да се остане во селото. Тоа беше некаде пред пролетта, никогаш нема точно да си спомнам кога всушност беше тоа, зошто вујкото Фром на луѓето што си одеа постојано им довикуваше: еј, зошто не ја дочекувате барем пролетта. Сигурно нешто не беше во ред со времето, штом вујкото Фром така им довикуваше на луѓето. Можеби тој имаше право. Можеби навистина беше некаде пред пролетта, зашто градините сè уште беа црни, молчаливи и тажни. Само понекогаш од онаа страна каде што се протегаше езерото, само понекогаш во приквечерните часови од таа страна доаѓаше некој топол ветар што ги размрдуваше премрзнатите дрвја во градините. Градините крцкаа суво и пискливо, како мразот кога се отцепува, - се чинеше дека при посилен ветар сите ќе испопаѓаат на земјата. Но дрвјата останаа на своите места, освен што така лошо крцкаа наутро и во приквечерините. Сепак, се чинеше дека во градините има повеќе живот отколку низ целото село. Зашто да се остане дома и да се гледа низ прозорец во празните сокаци, о, тоа беше неиздржливо. Зар онаа куќа нема и затворена, со жица по прозорците и вратите, зар онаа куќа можеше да биде куќа на добриот чичко Лем. Не, никогаш не би помислил дека тоа може да биде неговата куќа. Нестварни сега беа сите куќи, тоа не е сон, гробишта беа куќите полни со темница и тишина. Можеби затоа секој ден изутрина далеку, далеку бегавме од сокаците, од куќите и од селото. Секоја изутрина Веселин Славески и Мена Стоилкова, - уште ние тројцата останавме во долината, - секоја изутрина ние тројцата бегавме од селото и се искачувавме на ритчето до малите лојзени 119 огради. Единствено што можевме да чуеме во тие изутрини беше гласот на Голтакот Пумпалоски пропаднатиот народен поет, кој и во тие мигови не престануваше да измислува и да пее. Тој пееше: еј, момчиња, еј млади момчиња, како силни и здрави коњчиња, така пееше пропаднатиот народен поет, потоа не пееше коњчиња, туку ждрепчиња, секоја изутрина тоа го менуваше; го менуваше дури и гласот на песната, а единствено што кај него остана неизменето беа оние негови кафени очи полни со искри и молскавици; тие очи слични на зрели оскоруши. Кога ја слушавме оваа песна ние бегавме, трчавме што побргу да стигнеме на ридот, зашто знаевме дека таа песна, секако, поетот не ја пееше за нас. Со неа тој сигурно ги поздравуваше оние што изминуваа низ реката, што појдуваа од другата страна на градините. Оние што ја напуштаа долината. Секоја изутрина, секој ден откако дојде таа пролет, долу низ полето можеше да се види една тешка црна колона од луѓе како поткастрени црни стебла на дабје како се тркала кон градот. Сосема така личеа луѓето кога се движеа надолу кон полето и градот. Секој ден се забележуваше таа матна кривулеста река од луѓе, о господе, се чинеше дека пошле на погреб. „Го гледате ли вујко Денко“, велеше Веселин Славески покажувајќи со рака кон полето. Не, се разбира, не можевме да го видиме вујкото Денко, ниту кој било друг од луѓето освен што можевме да нагодуваме. Но Веселин секоја изутрина потоа постојано ги повторуваше тие зборови: „Го гледате ли вујкото Денко, тој не сака да си оди“. Не, и тој ништо не гледаше. Зашто вујкото Денко појде една ноќ и никој од долината не го виде кога тој ја напушти. Но тоа, секако, не сакавме да му го речеме на Веселин Славески, а сигурно и тој знаеше за бегството на вујкото... Поубаво беше така да се гледа и да се погодуваат луѓето. Да се измислува. „Ете, сега изминува Ѓорѓи Булески“, шепотеше Мена. „Тој е тринаесеттиот,“ броеше Веселин, а сигурно дотогаш имаа поминато многу повеќе. И, ете, таа пролет, веќе беше пролет, таа пролет, најпосле си отидоа сите. Сите го напуштија селото и сега таму долу во полето беше сосема тивко и сè што можеше да се види тоа беше онаа сивкаво-жолта површина на нивите, далечна, осамена и пуста. Целото поле беше пусто. Само понекогаш во тие приквечерини, мислам, откако луѓето си отидоа и откако полето беше сосема глуво, ете, во тие приквечерини вујкото Фром почна да излегува од селото и полека се упатуваше низ градините до полето. И долго потоа остануваше таму. Понекогаш се задржуваше до доцна ноќ. Можеби и преку ноќите таму остануваше вујкото Фром... 120 „Што бара вујкото Фром низ полето“, еднаш рече Мена, „би сакала да знам што има таму во таа пустелија“. Веселин и јас молчевме испружени на топлата плуска со поглед кон оголеното тело на полето. Навистина не можевме да знаеме што бара секоја приквечерина вујко Фром низ полето. Еден ден, тоа сигурно моравме да го направиме, тој ден Веселин, Мена и јас се спуштивме низ ритчето кон полето, по оние исти патеки каде што одеше вујкото Фром. Не, ништо немаше таму. Сега полето беше уште пооголено и потажно, беше тихо и страшно во полето, мртво. Само повремено нискиот лет на јатата гаврани ја нарушуваше тишината. „Можеби некаде низ полето има мртовец“, рече најпосле Мена, „можеби некој умрел од луѓето што си одеа и сигурно останал заборавен низ полето“, така рече Мена, „зашто од каде би доаѓале толку гаврани низ полето“, рече Мена. И сè додека одевме низ полето Мена непрестајно се крстеше. Но гавраните веќе беа толку ниско над полето, што стануваа поопасни, можеа да ни ги истераат очите. Гавраните како да го следеа нашиот пат, побрлавено слетуваа на земјата пред нас. „Побунети се овие птици“, рече Мена, но на тоа не обраќавме никакво внимание, зашто на другата страна можевме да ја забележиме подгрбавената лика на вујкото Фром. А ветрот што доаѓаше од западната страна, сè повеќе и повеќе ги собираше црните птици над полето, - точно на она место каде што беше вујкото Фром. Тоа беше приквечерина и насекаде наоколу паѓаше големата вечерна сенка на небото. А вујкото Фром сè подалеку и подалеку изминуваше кон полето и се чинеше дека никако не помислува да се врати. „Сигурно нешто не е во ред со вујкото Фром“, рече Мена и почна повторно да го моли добриот бог. „Кутриот вујко Фром“, рече Мена и се прекрсти. Сега и јас се помолив за здравјето на вујкото Фром, зашто вујкото Фром, не, не мислеше дека вујкото Фром не беше вистинскиот вујко, но ние сите така го викавме, зашто вујкото Фром не можеше друго да биде освен тоа, господ да го поживее. „Боже“, рече Мена, „добри боже, што ќе биде со нашиот вујко Фром“. Ветрот стануваше посилен и сега можеше да се види како птиците ги носи од едно место на друго како некое црно брдо да се тркалаше низ небото. Сега бевме поблиску до вујкото Фром. Се забележуваа првите ниви на Баските полиња, о, оние полиња што во првите денови по револуцијата ги будевме со нашата млада крв и секогаш им зборувавме да гласаат за народната власт, да останат со народот, зашто земјата, најдругарски им се објасни, не можеше да биде ненародна и лош елемент. А сега, во приквечерниот мрак, наместо црвените знамиња низ Баските полиња можеа 121 да се видат само неколку мали крстови расфрлани насекаде наоколу. Некој направил гробишта среде полето. Мена, Веселин и јас застанавме како закопани на своите места, не можевме да направиме ниту чекор понапред и сигурно да не ни беа здрвени нозете ништо не ќе можеше да нè задржи од трчање назад кон селото. Но ниту Мена, ниту Веселин, ниту јас, о, господе, никој од нас не можевме да се одлепиме од земјата, таа како да нè голташе, како да нè привлекуваше кон тие гробишта. Стоевме пред тие малечки грозни крстови без здив, без збор. А можеби стравот доаѓаше и од тој растурен ветар и птиците што кружеа наоколу гракајќи како мрднати. И сигурно долго ќе останевме така скаменети на тоа место ако не го чуевме длабокото поткашлување на вујкото Фром. Тој минуваше точно низ средината на гробиштата. Се враќаше. Тогаш ѓаволски брзо се свртивме и побегнавме назад во селото. Целиот пат непрестајно трчавме. Долго потоа ништо не зборувавме за оние гробишта. Сигурно сè уште се плашевме да си спомниме за таа приквечерна слика во полето. А овде, на ридот, сред разлистаните лозја, среде светлите и топли млади лисја веќе не сакавме да си приспомнуваме за такви работи. Потоа за сите тие денови не рековме веќе ниту збор за полето и за овие гробишта. Може да се рече дека зборувавме дури за весели и среќни работи. А Мена понекогаш зборуваше и чудно. Но тоа беше убаво и ние сите сакавме тоа да го слушаме. Затоа и не се смеевме кога таа ќе прашаше за нешто за кое воопшто не требаше да праша. „Еј, момчиња“, рече еднаш Мена, тој ден таа изгледаше ѓаволски убава, нејзините очи беа чисти и светли, ох, толку беа чисти и светли, вие тоа веќе можете да го знаете, зашто сигурно сте виделе такви очи на млади години, а усните ѝ беа сочни и толку сцрвенети, потсеќаваа на некој сладок, многу сладок плод, но таков плод мислам не растеше во нашите градини и сигурно поради тоа не можеше да си спомнам на неговото име, но и тоа не беше сè. Мена тој ден вистински беше убава и зборуваше чудно: „Еј, момчиња“, повтори таа, гласот ѝ беше поинаков, потопол, по ѓаволите потопол, сакав да речам дека беше сличен на ветрот, тој ветар што доаѓаше од езерото и точно со таков глас таа рече: „Еј, момчиња, си спомнувате ли на Диневиот син, на Ное Динески“. Навистина убаво изгледаше Мена тој ден, иако толку глупаво зборуваше. Како можевме толку бргу да го заборавиме Ное Динев, тој мал враг со дамчесто лице. Вујкото Фром еднаш раскажуваше дека Ное Динев не се родил со такво лице, но кога бил на шест недели, фатила страшна болест од што пцовисале сите коњи и волови и сто и единаесет деца умреле во долината. А на Ное му умрела мајка му и само лицето му останало така грдо. Но, не Ное немаше грдо лице, тоа беше добро лице, секогаш насмеано, целиот свет беше негов. Така изгледаше тој проклет мангуп Ное Динески. Беше тој добар другар, би можел да се 122 заколнам во сè за Ноета. Навистина, како можевме да го заборавиме тој мал дамчест Ное Динески. „Еј, момчиња“, сè уште подзинуваше Мена одлепувајќи ги своите меки усни како да ѝ беа залепени, „си спомнувате ли за Ное, оној скакулецот Ное“, рече таа со насмеани очи, со насмеано лице, целата таа беше насмеана, среќна, а и гласот ѝ се смееше кога зборуваше за тоа. „Ное Динески“, рече таа поткаснувајќи си ги усните, „мислам кога си одеа Диневите, оној ден, онаа изутрина дојде под мојот прозорец Ное Динески. Знаете ли што ми рече тогаш тој Ное... Рече, ох мислам дека беше поулавен тој Ное, рече - Мена, ако ме чекаш јас ќе се вратам. Се колнам дека ќе се вратам, рече и со солзи во очите побегна тој Ное“. „Се бакнавте ли со Ное Динески“, прашаше Веселин мазнејќи го расплаканото стебленце на лозата пред себе. Мена ја стави својата дланка на усните и сè уште со оној насмев што лебдеше на нејзиното лице се замисли. „Дали ме бакна“, мрмореше Мена премислувајќи се цел еден час. „Дали ме бакна, господе“, Мена никако не можеше да се присети. Најпосле рече: „Мислам дека не се бакнавме“, рече таа, „мислам дека не го сторивме тоа“. „Ное Динески беше заљубен во тебе“, рече Веселин упорно гледајќи во лозата пред себе. - „сигурно дошол да те бакне“. „Господе“, рече Мена, „зошто молчел“, така рече Мена и уште посилно си ги поткаса усните и тие беа толку црвени, што се чинеше како да ѝ беа облеани со топла крв. „Сигурно бил многу заљубен“, рече Веселин, „затоа молчел“. „Си бил ли ти заљубен Веселине“, тогаш рече Мена и се сврти кон него, „беше ли ти заљубен во некое од нашите девојчиња“, упорно прашаше Мена гледајќи право во неговите очи. Тој пред да одговори, сосема легна на земјата, се испружи меѓу малите лојзени пенушки и загледувајќи се кон полето, некаде далеку кон полето, сосема тивко прошепоте: „Еднаш бев заљубен“, рече тој глас што потсеќаваше на оној глас што излегуваше од Менините гради. „Бев еднаш заљубен“, шепна за себе тивко, сосема тивко како тоа да било одамна, којзнае колку одамна. „Еј, Веселине“, тогаш повторно го навика Мена, испружувајќи се веднаш до него, со гради на земјата и исто така загледана некаде далеку кон полето. „Еј, момче“, прошепоте таа, „како изгледаат заљубените“. 123 Веселин сега се исправи на подлактиците и, земајќи го своето долгунесто, бледо лице во своите слаби дланки, замислено ја заниша главата. Потоа се загледа кон реката и насмевнувајќи се со мака нешто неразбирливо шепна, толку тивко што никој не можеше да го чуе. „Зборувај, Веселине“, рече Мена, „сакам да знам како изгледаат заљубените.“ „Тоа е тешко да се зборува“, рече тој, „тоа е проклето да се зборува“, се бранеше тој. „Јас ништо не можам да речам за тоа, сосема ништо особено кога дува овој ветар. Овој источен ветар“, рече тој, а со рака покажуваше на запад. „Не, ништо не можам да знам кога дува овој ветар“, рече спуштајќи ја главата кон земјата „Источниот ветар ми ја исполнува главата со бучотија“, рече тој сè така упорно покажувајќи на запад. „Тоа не е источен ветар“, се спротиви Мена. „Тоа е северен ветар“, рече таа, „дува од северната страна“, така рече Мена, а со рака покажуваше на југ. „Не“, рече Веселин, „тоа не може да биде северен ветар. Како може да биде северниот ветар толку топол. Тоа е само источен ветар“, рече сè така упорно покажувајќи кон западните планини. „Кажи ти, Леме“, молеше Мена, „кажи ти каков е овој ветар“. „Не е овој ветар ниту источен ниту северен“, реков, „овој ветар е западен“, така реков покажувајќи кон јужна страна на долината. „Сигурно тоа е западен ветар“, реков мавтајќи со рака кон таа страна, „зар не гледате дека дува од западните планини“. „Да“, рече Мена. „Тоа е тој ветар западен“. Веселин и јас повторно ги нишнавме главите, иако не бевме сосема сигурни, всушност, каков ветар беше тој. Потоа веќе никогаш не зборувавме за слични работи, никогаш повеќе. Сега повторно полето беше пред нас. Огромно како некое црно трупиште, неразбирливо и страшно, со гаврани и гробишт. Можеби затоа секојдневно измислувавме секакви глупости, а можеби и заради пролетта, но се чинеше дека полето веќе беше влегло во нашите очи, во нашите срца. Иако сосема точно не ја знаевме таа проклета причина што нè сврза со полето, тоа сепак беше во нас и ние тешко можевме да се ослободиме од него. Дали тоа беше заради онаа црна врвица од пролетта кога си одеа луѓето, којзнае навистина што беше тоа, а можеби тоа беше и заради она секојдневно приквечерно навраќање на вујкото Фром, навистина можеби заради тоа беше, но никогаш не бевме сигурни со што тоа пусто поле не измамуваше. Одвај чекавме повторно да слеземе во полето. 124 „Еј, момчиња, гледајте“, нè тргна избезумениот глас на Мена, таков ѝ беше и погледот, „еј, момчиња“, - повтори таа покажувајќи кон полето, „и стрикото Денко Вецески оди исто така како вујкото Фром. И со стрикото Денко не е нешто во ред“. Тој ден, таа приквечерина низ полето можеа да се видат двајца старци - вујко Фром и стрикото Денко Вецески. Едниот на едната, а другиот на другата страна од полето. Веќе неколку часа потоа, проклет да бидам, ако низ полето не можеа да се видат сите старци од селото. Сите старци, како по некој договор, излегуваа од селото и полека, полека слегува кон полето, слични како оние раскоштравени гаврани над гробиштата, сега тие не беа над полето, но старците сосема прилегаа на нив и можеа да се видат насекаде по угарите. И секој како да си избрал по една патека во полето. И одеше сам. Секој подалеку еден од друг, прикрепувајќи се на своето дреново стапче или држејќи ги рацете одзади. Секоја приквечерина, измеруваа нешто со чекори по нивите, потоа ќе застанеа подолго на едно место, клекнуваа над земјата, сигурно ги пронаоѓаа межниците, цртаа нешто со своите стапчиња О, тие правеа навистина неможни и чудни работи. Врашки неразбирливи стануваа старците и полето. Тогаш решивме повторно да слеземе во полето. Зошто во селото веќе никого немаше. Во селото немаше ниту жива душа, освен старците, другарот Бедрија и Бедриевата жена. Но таа беше трудна, секако, последната трудна, господ да ја благослови. Ние не ја сакавме Бедриевата жена, зашто таа не сакаше да роди во селото и секогаш го проколнуваше: „Зошто не доаѓа еден оган“, зборуваше Бедриевата жена „еден оган и сè да изгори. Кутриот мој Бедрија“, цимкаше жената, „сакам да појдам, сакам да појдеме одовде, зашто ако останам, ќе умрам. Не сакам да родам во оваа пустелија“, така зборуваше Бедриевата жена. Братучед Бедрија немоќно го вртеше својот дебел јунест врат и постојано мрмореше: „Јас, жено, овде сум се родил и овде коски ќе оставам“, така зборуваше братучедот, коњот Бедрија, - братучедот Бедрија го викавме коњ, иако личеше на јуне, сите така го викавме, зашто беше кроток како коњ и исто така силен како коњ. Но и братучедот Бедрија набргу попушти, ја измени ликата. „Ангелче мое“, тој така ја нарекуваше својата жена, „ангелче“, повторуваше тој, „ние сите тука сме се родиле, толку живот се живеело овде.“ Бедриевата жена слушаше и липаше, а братучедот Бедрија никако не поднесуваше солзи и знаевме или тој ќе почне со неа заедно да плаче, тоа го правеше братучедот почесто заедно со својата жена, или конечно и тој ќе појде од селото. И ете тој ден, тој ден кога Мена талку заносно ја откриваше својата љубов, точно тој ден и братучедот Бедрија си појде од долината. Ох, да го видевте само коњот Бедрија како уморно, како 125 тешко чекореше низ оној пат во полето. Бедриевата жена одеше исто така со мака, можеби затоа што беше трудна, одеше, а се чинеше дека ќе се ничкоса и сигурно затоа непрестајно викаше по својот маж. А можеби и не можеше веќе да ги слуша нашите проклети дофрлувања што ја следеа по патот. Најпосле, Бедриевата жена се расплака и тешко рече: „Одете си, момчиња, одете добри момчиња“, но ниту Веселин, ниту Мена, ниту јас сакавме за тоа да чуеме. Ѝ ги подадовме јазиците в лице на Бедриевата жена. Целиот наш бес го истуривме на добрата Бедриева жена. И братучедот Бедрија сега беше лут на неа и за целото време не се обѕрна, се чинеше дека воопшто не ја слуша; требаше да појдат по другиот пат, по оној пат што се одделуваше од полето и што водеше кон градот, но братучедот Бедрија се врати и со оние исти тромави чекори се упати кон нас. Сега веќе и Бедриевата жена не викаше, не плачеше, солзите сами ѝ се тркалаа низ образите, и таа сега сигурно не плачеше од нашата будалеста навреда. Добриот Бедрија ни пријде сосема блиску, ги подигна своите големи и зелени очи, потоа ја подаде својата црна рака и сосема тивко прошепоте: „Збогум пријатели, така било пишано“, рече одвај со солзи. „Та сите си појдоа“, тогаш се јави Веселин, „сите си појдоа, братучед, и ти требаше да појдеш“, Веселин сепак знаеше што да рече, па неговиот татко беше стар одборник и тој добро знаеше да зборува, исто како него. „Требаше и ти да појдеш“, повтори Веселин, земајќи го за рака. Братучедот Бедртија, помирен и тажен, зачекори по оној пат што водеше кон градот. Ист како коњ. Беше тоа едно од оние попладниња при крајот на пролетта, кога сè наоколу мириса на запалена трева, а сонцето сосема ниско паѓа над земјата. Старците сè уште ги немаше низ полето, тие ја чекаа приквечерината. Приквечерината беше нивна. „Како би било да појдеме кај оние гробишта“, рече Веселин, „јас би сакал да појдеме таму“. Којзае зошто ние сите сакавме да појдеме таму крај тие гробишта во полето. Одевме полека и молчевме. Мена повторно почна да се моли на бога, почна да пее некоја црковна песна. А кога стигнавме до она место, уште од подалеку Веселин и јас почнавме да се смееме гласно и весело. Тоа ја навреди Мена. „Зошто се смеете“, рече таа. Но ние продолжувавме да се смееме. „Знам“, рече таа, „вие со мене се смеете“. „Не“, рече Веселин, „не се смееме со тебе, се смееме со сите. Тоа не се никакви гробишта“. Не, навистина тоа не беа никакви гробишта во полето. И немаше никакви крстови. Тоа беа само некакви штички испокачени низ угарите и 126 испишани со катран од волска кола. На првата пишуваше: НИВА АНДРЕЈА СЕКУЛОСКИ ОД 5 ХЕКТАРИ СЕ ПРОДАВА. Потоа Мена Стоилкова читаше: ТРАЈАН ВЕЛЈАНОСКИ СЕ ПРОДАВА ЕВТИНО. „Колку евтино“, рече Веселин со сосема сериозен глас. „Пет хектари“, рече Мена, „толку евтино“. „Ништо не е тоа“, рече Веселин, „ќе купам јас поскапа нива“. „Да“, рече Мена, „ќе купиме поскапа нива.“ ПЛОДНА НИВА СЕ ПРОДАВА ОД МАКА СЕКУЛЕ ЈАНКУЛОСКИ ПРАВИ МНОГУ ЧИСТ ЛЕБ. „Многу чист леб, по ѓаволите“, рече Веселин и се загледа наоколу во нивата. Тоа беше една сива, тажна површина покриена со полска осотка. Нивата беше неорана, сигурно од поодамна „Каков ми е овој леб“. рече Веселин и плукна исто како неговиот татко кога беше одборник. „Не“, рече Мена, „ќе појдеме понатаму и ќе најдеме поубав леб.“ СЕ ПРОДАВА ДАНЕ ДОНЕСКИ МЛАДИНСКИ РАКОВОДИТЕЛ ЦЕНА НАРОДНА ВО ГОТОВО. Мена тоа не го читаше на глас, ниту Веселин, а и јас тоа не го изустив на глас. Го прочитавме овој натпис брзо и уште побрзо сакавме да изминеме. Но потоа Мена се врати и ја искорна таа штичка на која пишуваше Дане Донески младински раководител, ја зафуче најсилно што можеше, ја исфрли далеку во полето. Знаевме ние зошто сето тоа го прави Мена. Тој Дане ја излага Менината сестра и ја однесе во градот. Потоа, се разбира, се разделиле, тој ѓавол другарот Дане станал враг, а Менината сестра кафеанска. Ете затоа Мена толку силно ја исфрли таа штичка. И потоа долго не се помрдна од тоа место. Којзнае за што сè тогаш мислеше Мена. И долго не се помрднуваше од своето место. Најпосле, Веселин пријде до неа и бришејќи ѝ ги солзите со својата слаба рака, сосема тивко ѝ прошепоте: „Сите овие проклети крстови ќе ги искорнеме“, рече Веселин, „сите до еден“. „Да“, реков јас, „сите овие крстови ќе ги снема од полето“. „Ќе доаѓаме секој ден сè додека не ги уништиме“, така рече Веселин, „секој ден ќе доаѓаме за да ги искорнеме“. „И ќе ги запалиме“, прошепоте Мена, „сите ќе ги запалиме“. „Да“, рековме ние, Веселин и јас, „ќе ги запалиме сите“. 127 Потоа секој ден доаѓавме во полето и ги уривавме тие проклети штички што во приквечерно време личеа на крстови, што измамуваа како гробишта, ги рушевме и ги палевме по угарите целата таа пролет. Но, веќе беше крај на пролетта и потоа дојдоа летните пожари. Од ридот се чинеше како полето и земјата да изгоруваа. Небото беше матно. Огновите само што почнаа да се појавуваат. Старците, се чинеше, не го забележуваа тој оган. Тие, како и порано, како по некој договор, излегуваа од селото и полека, полека слегуваа кон полето, слични како раскоштравените гаврани над гробиштата, се распрскуваа насекаде по нивјето. И секој како да си избрал по една патека во полето. Секој беше сам. Подалеку еден од друг, прикрепен за своето дреново стапче или држејќи ги рацете одзади, скршени. Измеруваа нешто со чекори по нивјето, потоа подолго ќе застанеа на едно место, се спуштаа на земјата, рошкаа со стапчињата, можеби ги бараат межниците... Старците правеа неможни и чудни работи. Неразбирливи станаа старците и полето. Пламен. Сенки. РАБИ БОЖЈИ ПАСКВЕЛСКИ - Прилог кон „Пасквелија“ - Племето на Исус Христос, синот на Давида, Аврамов син. Аврам го роди Исака. А Исак го роди Јакова. А Јаков го роди Јуда и браќата негови... .................................................................................... А раѓањето на Исус Христос беше вака: кога Марија, неговата мајка, била побарана за Јосифа, а уште додека не биле зближени, се открило оти таа била трудна од Светиот дух... и така потоа до наше и ваше време... За најстар род се сметаше родот Баракоски. Од нив малку останаа, им се сотре семето. Се споменува името на некој многу умен и учен Барак, Иљо Барак. Како него друг учен и умен немало ни во Битола. Исчезнал, го снемало. Дали го стопиле Грците, дали на робија го одвеле, дали по мориња пошол, други земји да бара, - ништо не се знае. А потоа идеа Вретовци. Од Вретовци Косте, Илко, Кроне, Глигор и Златана Вретоска. Од Костета Цветко, Тоде, Агатија, Евда и Бистра. Косте беше голем домаќин, прочуен газда. Волови, коњи, овци, вино, ракија, жито, и за дома и за продавање, - со сè беше полна Костевата куќа. Неслогата со синовите му ја растури куќата, се осиромаши Костевата куќа. Таткото Косте се откажа од синот Цветко, овој му беше првенка, машко. Син. Никој не може да ги помири таткото и синот. Иста крв. Помалиот Тоде замина за Австралија. Таму сега овци пасел. Од Глигора беа Норка, Номче, Ѓорѓија и Вера. Глигор не знае да украде, не 128 знае да измами, не фрла збор кај годе, - ама тешко тој што ќе го укради, тешко тој што ќе го измами, тешко на тој што не ќе му поверува на зборот. Златана Вретоска, беше снаа Вретоска, ама затоа што од најрани години беше сама, вдовица, родот ја прими и за снаа и за брат. Имаше три деца - Сребра, Бранко и Ристо. Бранко беше партизан, го убија на сремски фронт. Златана Вретоска првпат во животот излезе од селото. Од куќи. За да го бара Бранко. Тргна преку Петринска Планина, дојде во Ресен, од Ресен со кираџии во Битола и оттука во Скопје, од Скопје во Србија, во Срем, на фронт. Ќе ја убиеле еднаш нашите, еднаш другите. Во едно поле, рамничиште, пусто, во едно трапче го пронашла Бранка. Лежел на плеќи, очите му биле отворени, гледал кон небото, не да речеш како мртов, ами како жив гледал, гледал право во небото. Имал пуштено мустачиња, лицето му било многу убаво. Градите му биле изудирани, полни со петокраки, со штиковите што му ги правеле. Ранет го нашле, тука во трапчето. Не се врати додека не го донесе Бранко. Го закопа во татковиот гроб. Тогаш прв говор се одржа на гробишта. Слава му! Цело село беше на гробишта. Умре и тетка Златана, пред една година. Ја закопаа во истиот гроб. Од Златана уште остана помалиот син, другарот Ристо Вретоски. Другарот Ристо ги изучува четирите светски јазици, самоук, и пишува песни. Шета низ градините, патува низ градовите, појде и на море, оди и низ планината и измислува песни. Сите му се посветени на Бранко. Песните ги пишува на неколку јазици - на германски, на руски, на српски и бугарски. Македонските не се за Бранко, тие се љубовни. И за морето. Од Илка Вретов беа сите момички. Шест - седум, сите чесни и домаќинки. Кроне се исели, си отиде в град. Од Ивана беа Стојко, Јордан и други. Вретоскиот род се смета за најинаетчиски во целиот свет. Ама сите беа вредни, работници и од збор. Плукнатото не го лижеа. Од сојот Вретоски малку поинаетчии беа Шокароските. Овој беше голем сој, прочуен род. Еден од нив беше поп, поп Алексо. Од него Стамен, Гластон и Ратка. Од Стамена Бранко, Руска, Љупка и Ѓорѓи. Стамен беше нашиот прв учител, селанец. Тукашен. Куќата Стамено беше една во сите куќи, малку охриѓани имаше што живееја како во оваа куќа што се живееше. Жената му беше Чехиња и се викаше Ангелина. Не знаеше да колне и да се кара. Сите ѝ се чудеа каква жена е таква, чудна. И тие се иселија, се растури и куќата Стамено. Имаше еден Ламбе Шокароски. Трговец човек, со магаза. Кога ќе го испиевме виното, купувавме од него со ѓумови, со котли, по ноќе, за да не нè гледаат. Ние имавме многу вино и пак купувавме, сите ни се смееја. Ламбе голем мајтап си правеше со луѓето, ама и тие со него. Секогаш се подбиваше, а кога му извршија конфискација почнал да туфка. Туфкал, ама ниту еден лош збор не рекол за револуцијата. Тој беше паметен. Од него беше Јордан и овој стана прв доктор на науките. Агроном, сврзан човек. Остана пријател со луѓето. И Ламбеските се иселија. И уште еден род, родот 129 на Настејчините бил најстар. Најстар и најпрочуен во околијата. Две илјади кози држеле, петнаесет козари, какви убави кучиња имале, - голем тоа бил род. Богат. Куќа нивна правена за шесмина браќа, со шест плевни и кошари. Од нив, од сиот род Настејчин, остана уште Пане Настејчин. И него како господ не го израдува, како срцето му го изгоре, тутуноса, - не остана веќе никој, никој од родот на Настејчините. Пане по цел ден седи на плуската, оттука се гледаат крепостите на цар Самоил и сето езеро. Нему плуската му е помила од дома. Од газдите најпрочуен беше Јанаки Крлески. Во неговата куќа имаше од тишка млеко. Жито од неколку години, ракија од неколку години, вино од неколку години, секогаш имаше ланска пастрма, сирење од три години, ореви, лешници, кромид, пипер, маст од неколку години, дрва оломнански гореше, шајаци од своја волна носеше, - немаше нешто што нема во Јанакиевата куќа. И жена му Лулка беше домаќинка, за сè си имаше клуч. Еден таа, еден Јанаки. Толку беа, имаа ред во животот. А за најголем сој се сметаше сојот Шапкароски. Никој не можеше да го доброи и да знае кој од кого е и како е, многу ги имаше. На секој празник некој од Шапкароските ќе се степаше, тешко на оние што се биеја со Шапкароските. Тие први ја почнуваа и предизборната кампања за народни пратеници и месни одборници. Беа воденичари. Сиромаси, чесни. Најпрочуен беше Насте Шапкар со синовите. Се занимаваа и со препродавање на коњи, туку се изрезилија. Братот продава, другиот брат купува, го излажува таткото, му го препродава на таткото, таткото ја бере чаршијата, ќе се најде купувач за коњот, се помируваат. До идниот пазарен ден, до нова купопродажба. Едниот од нив стана одборник за четири години, Климе Шапкар. Имаше еден пак од Ламбета Шапкара, Крсте Шапкар, стана претседател на месниот народен одбор. Што ќе речеше Крчо, речено беше, тоа ти беше власт. Од Шапкарското племе се одделуваше Андон со синовите Јонче и Иљо. Овие беа многу заљубени и заблудени во науката и исто така станаа доктори. Инаетчиски беше и овој род, Шапкароскиот. Треба да се каже дека и овој беше стар род, прочуен. Од маалците најискри беа рекомаалците. Рекомаалците живееја крај реката и долу во градините. Пејчиноските, Коле, Раде, Фроса и стариот Климе Пејчин. Првпат видов мртовец кога умре стариот Климе Пејчин. Го носеа од под нашата куќа. Гледав низ прозорец, беше бел како варосан. Во бавчите имаше полно цут од черешните. Леташе во небото, можеби тоа е душата, рече некое од децата. Пејчиноските беа многу сиромаси и секогаш гладни. Стариот Климе беше ѕидар, печалбар. До нив живееја Ристеските. Томе со синовите Крсте, Кире, Коста и ќерките Ратка и Весела. И Томе беше аргат, измачен. Одвај леб се најадуваа. А потоа Пердулоските Ставре, Јордан, Ламбе, Коле, Ѓорѓија, Кире и Ристо. Коческите Стојан и Иван. 130 Стојан беше воденичар, Иван аргат. Умре на четириесет и две години. Од работа на дрва Петрино, грмело-врнело, од дрва - на работа. Се исуши. Сакаше да биде домаќин, газда, со крената глава да оди на поткован коњ да јава, мегданџија беше Иван. Како што дошол од дрва, му се прилошило и часкум умрел. Само што се свртеле луѓето, никому ни на ум не му паднало. Како свеќа згаснал. Ѓоршевците ни беа први комшии и беа: Стојан, Јонче, Ефтим, Ѓорче, Тодор, Ристо, Смиле, Сандре, Томе, Климе, Ѓорѓи, Веса, Јорда, Крстинка и уште многу ги имаше. Сите чекаа на еден нужник. Одвај чекавме да падне дожд, да потечат сокаците. Најтешко беше во сушните години, кога капка не капнуваше. Тогаш доаѓаа уште поголеми и поцрни муви. Тие муви, велеа, доаѓале од далеку. Умре едно дете од Талија Ѓоршеска. Тодор Ѓоршески падна тешко болен, на гради. По нужникот беше фурната Ѓоршешоа. О, како ѓаволски едно време се зајадовме со тетинот Стојан Горшески. Не нè пушташе низ сокакот на чешма, требаше да вртиме за вода. Кога немаше вода во селото, одевме на Пумпало изворче, цел еден саат пат. Тука живееја и Трпоските, стариот Зарко, Вангел, Сандре, и Стефанче. Умре на дваесет и осум години, во пролетно време, во бавчулето над Чингоските. Секакво цвеќе имаше во трпоското бавчуле. Најубаво беше наутро, кога сонцето ќе се појавеше, гледаш и чувствуваш како небото да дошло на земјата, се соединило со неа, сè станало едно, убаво, чудесно и смрт. Се иселија и Трпкоските, таму веќе не живее ниту еден Трпоски. Тука беа и Кузманоските Милан, Крсте, Стамен и Стариот Шибак. Нив уште ги презиваа Шибаковци и Николовци. Имаа три презимиња Стамен беше голем борец и ранет беше во борбата. Никогаш не сакаше да зборува за тоа, никогаш не се пожали. Умре пред две години, 65. во летото. Сите се чудеа како умре толку млад, толку рано. На погребот беше цело село. Грдо, без ред, пустелиски, никој не веруваше. Го закопавме. Од Плосковците беа Димко, Иљо, Ѓорѓија, Номче, Роза, Ефка и Славка. Плоскоските имаа еден чуден табиет, ја мразеа куќата. Седењето в куќи. Нека беше зима, нека беше есен, дождови, пролет, лето, тие никако не се прибираа в куќи. Сè некаде скитаа. По бавчите, низ селото, секој ден одеа во градот, - стариот Димко знаеше чудесни приказни за Стамбол, за Дарданелите. За водите, за морињата, за океаните. Секогаш ни кажуваше и се чинеше како тој час да се враќаше од пат. Толку му завидувавме на неговите патувања. „Целиот живот е пат, будали“ им говореше на тие што го лутеа, што го прекоруваа за неговото безделништво. Такви беа и синовите и ќерките, сите сеедно одеа-идеа, најпосле им падна и куќата. Пред тоа умре Славка, имаше осумнаесет години. Зад нив беа Шибакоските Ѓорѓија, Ладе, Климе, Нелко и Спасе. Нелко беше силен и чесен земјоделец. И Шибакоските се иселија. Тушкалоските, стариот Тушкал, син му Љубе и другарот Димитрија што одеше по улиците и командуваше по воздух. Тука беа и другите Николовци, 131 стариот Крико Николов со синовите Кирил и Сандре. Овој беше најсилен во селото и најгладен. Со бротче пребега во Албанија. За сиве години бил на робија. Брдароските Јонче, Климе и Коле. Китаноските Стојан со Донка и ќерките Елица и Цанка. Имаа и еден син Номче. Ламбе Китаноски беше дури долу во бавчите. Китаноските бавчи беа најубави од сите бавчи во долината. Во пролет се чинеше тука се раѓа првата пеперуга, првиот цвет, првата пчела, таму имаше висока трева, лопатки и бозинки зад кои момичињата кришно си ги гледаа нозете кревајќи си ги долгите фустанчиња од груб шајак, и понекогаш си ѕиркаа во градите. Потоа плетеа венчиња од потполесок, си ги редеа на глава, ги фрлаа шамиите и под нив како златна вода заробена гргнуваше долга, светла коса Тогаш беше тешко да се препознаат веднаш нашите момичиња, личеа на пеперуги, на цвет, на самовили, одеа мижејќи, мрмореа некои неразбирливи зборови. Веднаш тука беа и Кевереските бавчи. Тетин Номче Кеверески, Шана, баба Таса, Ѓорѓи, Љуба и Стојанче. Тетин Номче беше орач. Еден вол купи, друг пцовисај. Цел живот тоа работеше. Понекогаш позајмуваше еден вол за на орање. Братучедот Ѓорѓи Кеверески, не бевме никаков род, не учеше да пукаме со бомби и пиштоли. Ловевме гаврани и мачки и на нив стрелавме. Ги врзувавме на гранките од јаболкниците во кевереската бавча и стрелавме. Еден пиштол се продаваше за дваесет лева, пет кила волна, сирење и уште нешто по спогодба. Скапа беше купувачката на еден пиштол, најчесто се биевме со камења. Се биевме со сите маали. Со горномалци, со видомалци и долномалци. Сите удираа на нас. Понекогаш биењето со камења траеше по неколку дена, се ловевме. Напаѓавме во групи од по десетина деца. Нè водеше најсилниот и најстариот. Понекогаш се биевме на многу блиски растојанија, се приближувавме по десет-петнаесет метра до „непријателите“. На главите имавме железни капи од првата војна, француски, бугарски, секакви. Од фронтот на Томорос. Биењето со камења траеше до расцепувањето на главата на Александар Македонски - Ацо од Шиковци. Тогаш бевме пред пораз, ќе не убиеја во пејчиноските јасичиња, немавме доволно камења, бевме опколени, - ни помогнаа постарите. Победивме. Потоа беа Ноческите - Бугакоските, и тие со две презимиња, стариот Јаким Бугак со синовите Ѓорѓи, Благојче, Трајан и Андон. Сите беа вредни, ама никој од нив не можеше да се мери со најмалиот брат, со Андон. Овој ноќе легна в постела само на свадбата, кога се женеше. По цела ноќ лута низ полето, низ лозјата и бавчите. Луѓето го викаа ноќна птица. Стана голем домаќин, газда, во неговата куќа имаше секакво жито, најубаво грозје, јаболка, ореви, - имаше и такви плодови што не се раѓаа во нашето поле, во нашите градини. Од Ресенско имаше кај него јаболка и круши, од Струшко бостан и пиперки, од Битолско компир. Побрз коњ од неговиот немаше во околијата, влакното му светеше. 132 Најстари рекомаалци беа Чингоските, ама и тоа не се знаеше, зашто некој поп Чинго од Ресенско ги имаше засрамено и не се кажуваа токму. Поп Чинго од Ресенско дошол за да попува, бидејќи поп немале како што си е од бога, туку почнал со жените да се плетка. Имал силен и убав глас. Жените и в олтар ги затворал, толку не се плашел од бога. Ама бог не е мачка наеднаш да драпне, го оставил така три години. На трите години и нему му отпеале. На сам ден велигден, на гости, при чест, на слава со вино го отруле. Едни пак кажуваат во олтарот умрел, се мачел многу. Оттогаш Чинговци осиромашиле, станале варџии, со камен и оган да се прехрануваат. Многу горчлив леб. Тоа било како казна божја. И беа од Ѓорѓија Чинго Димко, Борис, Ленка и Ристо. Од Јакима Чинго Симон, Томе, Благојче, Санта, Флора, Спасија, Маре, Кате, Устијанко, каде живи каде умрени девет од баба Ангелина, осум од баба Софка. Од Симона Димче, Глигор, Ружа, Гластон. Од Димчета Танаско, Драгица и Евда. Од Глигора Зора и Ленче. Од Благојчета Ристо, Тоде, Боре, Нада, Љупка, Јорда. Од Ристо Александар и Ване. Од Тоде Сашо. Од Томета и Верга Цвета, Никола, Живко, Иљо, Ѓорѓи и Весела. Од Цвета Ангеле и Виолета Латкоски, од Никола Лидија и Љупчо, од Иљо Томе. Од Димка Чинго Благојче, Јонче, Томе, Цара и Веса. Јонче стана доктор на биолошките науки. Него од сите учени во селото најмногу го ценеа и сакаа. И тој пееше убаво, говореа се истерал на попот. Од Бориса Крсте, Јордан, Бистра, Слобода и Трајка. Од Ристо Чинго, што некои го викаа Сарајц, беа Ѓорѓи, Кирил, Воскра и Милка. Овие беа највесели луѓе во долината. Тетка Флора, иако беа сиромаси, знаеше да живее по „белградски“. Во нивна куќа сè беше слатко. Сите им идеа, на сите им одеа. На визита тие почнуваа да одат уште рано пладне за да стигнат во сите куќи. Веселбата и кејфот никогаш не ги напушташе. Чингоските повеќе останаа во градините, пак се направија повеќе куќи како некогаш. Во маалото уште живеел Алексо Ристев со синовите Косте, Ламбе, Диме, Томе и Иван. Ги имаше уште. Ама од сите Ристевци и мажи и жени најмногу се истакна другарката Ламбејца Ристеска како прв претседател на Афежето во Пасквелија „Пусти, им велеше на жените, живеете како смет! Сега е време да се видите, борбата е на наша страна.“ Другарката Ламбејца Ристеска лоша сетнина имала. Син ѝ Димче, помалиот, Лошотиштето, за едно јајце што зела од неговиот кокошарник со тупаници по глава ја отепа. Сета народија ја исплака Ламбејца Ристеска, како неа друга немаше ни во власта, ни во домаќинлукот, а можеше и фудбал да игра. Првиот женски натпревар беше во нејзина организација. О, колку ветар, колку фудбал, свилени гаќички од Унра, на слабите женски нозе тешки англиски кондури, о колку трчање, плеткање и убиство. Робија. Од маалците беа и Балоските. Ги биеше лош глас за цицилак. И беа од Ангелета Славе и Иљо, од Колета 133 Климе, Ратка и Воскра Од Колета Ангелче, Гула и Љубомир. До нив живееја Меческите. Славе и Аргил Мечески. Од Славета Илче и Борче. Илче уште од дете беше само по планина со овците. Како што спиел по планина, по камења; на снег, на петнаесет години му скапаа нозете. Нагазил, говореа, нему му течеа нозете. Еднаш го видов на рогозина под оревот Кочески, кај воденицата, близу јазот. Неподвижен, очите му беа како што му ги знаев од порано, му светеа како оган, црни беа, а светеа, пламтеа. На рогозината се береа многу муви, момичиња го вардеа од мувите. Сакаше да му донесам унапов цвет, унапите беа прецутени. По некое време умре. Таа година и сонцето се изгуби. Гледавме од Кеверските бавчи. Камбаната многу полека и долго ѕвонеше кога го закопуваа. Беше темно кон пладне, се изгуби сонцето. Некои од децата испопаѓаа на земјата, не можеа да гледаат. Ги имаше фатено треска. Кочевци ни беа на граница со средномаалците и Коческите беа најсиромаси од сите во селото. Со денови леб не видуваа. А од нив беа - децата на тетка Благуна, Сандре, Стојан, Коле и Климе. Климета го викавме Русија, зашто беше многу јак и гладен. Израстеа како слуги и калфи, по туѓи куќи, по туѓа стока и имоти. Сега се сите во Скопје како стручњаци, изучија. Во родот Кочески и за сето село најпозната беше бајачката Василка Коческа. Многу знаеше да бае, да гледа, жарче во вода да згасне, од волк заб да ти пришие, тревче од нејзина молитва под перниче да си ставиш, што ќе ти е гробот во Свети Ном, веднаш секаква немога, мака ќе мине. Едно само ја мачеше низ целиот живот - синовите во голема неслога ѝ живееја. Еден со друг туку се јадеа, туку се тужеа како најголеми душмани. И најпосле во маалото ни беа двете раби божји Марија и Ликирка Лиотоски. Тие со никого не живееја, ниту во куќа влегуваа, ниту во своја прибираа. Така беше порано, куќата затворена ја држеа. Што се стори, како се стори, подоцна ја отворија куќата, ја дадоа за конференции, револуцијата за срце им прирасна, сè од себе дадоа. Имаа уште една сестра Голубинка, таа беше против. „Црвено јајце ќе каснеме, црвена черешна не втасуваме - новата власт ќе падне!“ почна да бае, почна да бара дожд по полето, претскажуваше чуда, го чекаше својот брат од Америка, еден брат што го имаа, Стојан Лиот, сестрите да ги казни, куќата да ја очисти. Иљо Шапкар и Никола Чинго го читаа новиот статут. Некој сеедно го гаснеше светлото, сакаа да се љубат, ѓаволи, полни беа со радост, се сакаа, се љубеа, до смрт се штипеа. Ех, новиот статут. Ќе го освојат тие градот, за еден ден, за една ноќ, - ќе падне градот и граѓанството. Ех, новиот статут! Сестрата Голубинка се мрдна, ја однесоа еден ден. Марија и Ликирка останаа докрај со револуцијата. За да им заплати, народната власт им даде едно од новородените. Копилче, народно. Нивно да биде, синче. Го крстивме раб божји Тикомир. Амин. 134 Средномаалци беа најмалку. Некогаш најпрочуени беа Шенгулоските. Кирил и Димо. Нивниот род се суши и го снемува од селото. Кирил Шенгул сакаше да стане цар, кога ќе се развеселеше го палеше селото, полето, сè можеше да изгори. Пиеше две кила препечена велгошка ракија на ден, најпрво од јунаштина, ама потоа не можеше без тоа. Му се родија седум ќерки, можеби и повеќе. Царот сакаше син, син не доби. Изгоре. Наеднаш се чу царот паднал тешко болен, од постела не се одлепува. Вода од телото му тече, не може никој да му ја запре. Царот многу се изнамачи, умре. Четириесет и три години имаше, кога умирал станал од постела. Не сакал да умре, тоа сите го чуја. Го видоа. На царот му беа простени сите гревови. Имаше уште еден од Шенгулоските - Благојче Шенгул, казанџија. Ја сакаше политиката, сакаше да живее по ново, ама него никој не сакаше да го гиба, сакаше да биде свој човек, вечен. Уште беа Рамненческите. Димко Рамненче со синовите Лазе, Кирил, и Ѓорѓија. Ѓорѓија беше најизмачен и најнесреќен, животот му помина во трчање. Од село в град, од град в планина, пак в град. Сè беше, и овчар и „работничка класа“, каменар, и земјоделец и дрвар и најпосле заврши како работник на комуналниот завод во Охрид. Во летото 64-та година, како што носеле камења со еден камиот, камионот се превртел и сите кубици го покриле. Бил згора на камионот. Триесет и пет години. Жена Ѕвезда, ќерка Лиле и син. Со него често одевме низ градините, јаваше на црн коњ, никако не можам и денес да ја примам неговата смрт. Никогаш не се поплака од животот, многу сакаше да има своја куќа. Од средномаалците уште беа Кирил и Љуба со ќерките Даница, Танка, Менка, Коста и синот Владо. Иван Мечев и Јорда со ќерките Цвета, Јорда, Драгица, Трајка и синот Трајче. Климе Бугак и Марица со синовите Трајче, Боро, Ристе и Димче. Размовци најпрочуен Стојан Размов со синовите Сандре, Ноне и Никола. Стојан беше бугарски кмет, газда човек. Димко Размов со ќерките Николина, Цвета, Славче и Крсте Блаески, селски чувар, барабанџија, умре. Четириесет и пет години. Лазор Латкоски со синовите Иљо, Стојан и Номче. Ѓоре Ѓорески и Ѓорејца. Ѓоре четириесет и пет години не е вратен од Америка. На стари години ја зеде и Ѓорејца. Во куќата остана ќерката Воскра и Павле Печијарески од Прилеп. Прв домазет во селото, прилепчанец. Сите го сакаа и заради неговата добродушност го викаа „црвен Павле“. Се исели. Ставре Латкоски, ѕидар, од сојот Латкоски еден со таков ум. Една куќа ја правеше од годината до годината, повеќе не се пазареше. За секој збор му требаше време и пат, - мислител беше. Имаше жена Цара, му умре на нога. Некоја лоша болест, се исуши. Четириесет години. Горномаалците живееја најгоре кај ридот и почнуваа откај Калача и Арнаудовци. Од Арнаудовци беше Ѓорѓи Арнауд со синовите Стојан и Крсте, еден син му остана на сремски фронт. Стариот Арнауд беше газда, 135 имашен, со полна куќа. На стари години го снајде уште една несреќа - се уби син му Крсте. Остави три ќерки. Се осиромашија и Арнаудовци. Ристо Арнауд со синовите Ангеле, Перо и Руско. Се иселија Косте Арнауд со синот Димо. Подолу беше Живе Кушелев и Манте, Иљо Лиот. Иљо Лиот доби најголемо наследство од три страни. Сето го испи, сака да живее како човек. Работата ја мрази, не е лаком, не сака богатство. Круме Кочески со синовите Борче и Климче. Братучедите Борче и Климче, братиња, заминаа за Австралија на печалба. Братучедот Борче сите го изжалавме, беше селско берберче, не ја сакаше Австралија. Тука беа и Шапческите. Стариот Ангеле Шапче со синот Коле Шапче. Ангеле Шапче бил многу умен и почитуван човек. Во неговата магаза иделе да купуваат и охридските трговци. Самиот Коле Цветко. Знаел многу умни зборови. Историски. Ги бележел сите војни. Денеска војните се знаат по зборовите на Ангеле Шапче, „903. го изгореа селото, го испљачка башибузук. Турски, каурски, преправан, секаков. Селото имаше одред од 200 комити. Комитетот ја закла Кира Балоска со Турчин се љубовала. Ристо Попето се уби во Елшани. Мара Трпеа избега во Охрид таму ја заклаа. На огледало како си го чешлала момичето. Во селото живееше еден Турчин, името му беше Бекир. Бекир беше со комитите, слава му! Го заклаа Стефана Буџак. Комитетот. Поткажал тројца велгоштани комити. На Камче ги убија. Двајцата си ги поштеле вошките, третиот берел лешници. Во планината на сон фатија осум души, сите велгоштани, ги запалија. 908. беше Уриетот. Комитите направија еден марш низ Охрид, од чинарот до езерото. Турците се исплашија од силата и убавината на комитите. Единаесетта година фати земјотрес, многу стресло. Дванаесетта година на осми, на Аранѓел, првата војна, балканска, дојдоа Србите. Се отвори српско училиште. Учител Бранко од Србија. Напред се учеше бугарски, сега српски. Кога дојдоа Србите фати еден јак студ, војската српска беше под шатори. Ги исекоа градините за да се греат. Кога фати полошо време војските ги сместија по куќите. Осуммина во куќа и по еден каплар. Немаше храна. Глад беше. 13. година би албанската побуна. Чауле го презеде Охрид, Велгошти се до Петрино. Борбите траеја дваесет и четири часа. Србите што најдоа маж во Велгошти го собраа, го врзаа и го однесоа в затвор во Охрид. Во уќуматот. Седумдесет и пет души. Колку што тепаа Србите, толку Власите. Секој трн и Влав со пушка. Одборот беше од пет члена, од четири члена и еден претседател. Во одборот беа Ѓорѓи Мизо- Тасиќ, Ефтим Грдан, Анѓелко Анѓелковиќ и уште двајц. Решија: двајца - да се убијат сите луѓе, 75. Двајца - секој петти. Претседателот Анѓелковиќ се реши на 5:1. И така беше. Пред уќуматот ги построија - еден, два, три, четири, петтиот за убивање. Дваесет и пет тргнаа. Ги убија во Видобишта, на варници. И беа: Ристо Латко, Косте Латко, Ристо Шико, Јон Костов, Ставре Китан, Димко Читан, Ристо Ноче-Буџак, Глигор Ноче, Васил Ноче, 136 Васил Ничо, Јаким Ристев, сите дваесет и пет души. Во нив имаше еден Глигор Мишкоин, печалбар, петнаесет години во Северна Америка. Вечерта си дојде, дента го зедоа и го убија. Во Ресен не го пуштале, му велеле, не оди Велгошти и Охрид, оган ги гори, не доседел. Четиринаесетта почна светската, дојдоа бугарски војски. Фронтот траеше четири години. Фронтот беше близу, на Томорос. Коморите и магацините беа во Кецески ливаѓе. Се испусти сета стока, овците, коњите и воловите. За да се снабдува фронтот. Осумнаесеттата дојдоа Србите и Французите. Првпат народот виде Арапи. Со обетки на устите. Фатија еден изнеможен бугарски војник што се криел по плевните, Србинот сакаше да го убие на место, Французинот го запре. Овие убиства станаа тогаш...“ Од Ангелета Шапче Коле Шапче и од овега Димче и Јордан Шапче. Коле Шапче беше првиот задужен магационер и ништо лошо не му се случи до скоро кога со сачми си ја наполни левата петица. Се осакати за век. По Шапчевите беа Китрозоските. Најпрочуен од нив беше стариот Китроз Илко Китроз. Ама кога син му Кирил стана прв претседател на месната и се нарече раб божји Кириле Сталин Пасквелски тој беше најславен од сите. Прва жена што облече панталони беше Кирилица Китрозоска-Сталиница. Понекогаш и таа беше претседател ако другарот Сталин беше отсутен. Таа се викаше Ленка и беше справедлива и чесна жена. Сите сакаа да им суди Сталиница. Веднаш до Китрозоските беа Бунташоските Стојан, Јоне, Голаб и Бранко. Секула со синот Сандре. А најистакнат во маалото беше Сандре Шокар, русофил и болшевик. Бил и во Јасна Полјана на имотот од Толстој. Комунизмот го проповедаше меѓу луѓето и нему му веруваа Беше најголем партиец и прв се пиша во колективното, ако имаше многу земја и многу стока. Сè даваше Македонија црвена да ја види. Комунистичка. Таков не беше братучед му Климе Шокар. Овој сакаше сам да биде, без никого. Само со својот коњ. Потоа беше Тодор Балов со синот Крсте Балов. Леон Бандески остана сам, зашто Бугарите му го убија син му Крстета. Тоа беше најубав погреб, го закопаа со војничка музика. Свиреше бугарска војничка музика. И семејството од Ѓорѓи Шибакоски веќе не е тоа што беше. Останаа уште Јонче, Ангеле, овој од черешна падна и се уби. Уште од нив беше Косте. Косте беше многу истакнат во младинската, после го затворија. Осуммина затворија. Едни пуштија, едни беа осудени на робија. Косте беше најдобар артист во целата околија. Еднаш го играше затвореникот, за малку ќе го обесеа на сцената. Куртули. Од јаже го извадивме. Тука беше и Славе Троилоски, кого што го викаа котел. Овој дочека најлоша старост. Го истера жена му, го истераа синовите, не го сакаа и ќерките, а и целото село не го гледа дали е жив или не е. Се влечка по патиштата како да е сакат или слеп, а не е ни сакат ни слеп. Тој е убиец. Злосторник. Во војната кога во долината залутале две српски војничиња, на повлекување, кога никој не сакал да ги убие, тој за 137 десет златници ги стрелал под манастирот Света Петка. Пред цело село. Едното од војничињата тешко умирал, и така убиено - недоубиено молело за спас. Котелот почнал да го мачи, да го гони низ камењарот Светипеткин и уште трипати пукал во него додека го смирил. Многу биле млади војничињата, лицата им биле мазни како на девојки. Немале повеќе од деветнаесет години, биле високи и танки. Како ластари се виткале кога ги стрелал. Тој е првиот и единствен убиец во долината за пари што зел човечки живот. На туѓинци, на заскитани, незнанци. Гробовите и денес стојат под манастирот, близу до мостот. Местото се вика Два Гроба. Во манастирот по војната наминал и Раско Петровиќ. Видомаалци беа исфрлани на плуската и под плуската. Низ Видомаалото течеше Вилинската река. Во неа го фрлавме крстот за Свети Јон. Тоа е голем и многу тежок празник. Свети Јон. Тогаш се крштаваше водата, се попрскуваа лозјата, со 'ржаница натопена во крстената вода ги врзувавме черешните и другите емивчиња, ја поевме стоката, децата, младите. Најпознати видомаалци беа Пумпалоските и Латкоските. Пумпалоските Стојан, Паско, Коле, Вангел, Крсте Талашата, Климе и уште многу други ги имаше. Пумпалоските беа воденичари и имаа многу чисто срце. Како леб беа добри. Не ги мамеше ниту власт ниту политика. Беа многу весел сој луѓе. Ги викаа опера. Латкоските беа големи политичари и големи газди. Од Ламбета беа Кире, Здравко, Донка, Косте, Димче и Стефка. Од Ташко Јонче, Трајан, Косте, Томе и Драгица Сватот Ташко целиот беше занесен во политиката, а знаеше и времињата да ги толкува. По ветрот погодуваше какво време ќе има. Но најпрочуен од видомаалците беше Коле Јоноски Пумпалоски-Голтакот. Овој беше прв народен поет, астроном и филозоф. Тој небото го знаеше како својата рака, далечните ѕвезди тој само со неколку зборови ги слегуваше близу до земјата, до вршињата на дрвјата. Никогаш веќе не се изнагледавме ѕвезди од тие денови со поетот низ градините. Бели, сини, црвени, златни, зелени секакви ѕвезди тогаш имаше по небото, запливани, заитани, како море, како многу мориња, безброј... Сите него го имаа напуштено, жена, деца, браќа, родот, сите освен децата, младите од селото. Тој над сè беше раб народен. Да поживее песната негова за векови. Еднаш три години занеме, тоа беше во времето на колективот. Еднаш во тие години го видов како плаче, одеше по навискиот пат и плачеше, о ѕвезди, о ѕвезди, о високи ѕвезди, шепотеше и ништо друго не говореше. О ѕвезди, ѕвезди, високи ѕвезди... Долномаалците беа подруг народ, постарински. Најпрочуен род беше Речкоскиот. Нив секогаш слогата и љубовта ги правеше браќа. Еден Речко, без своите, за ништо не чини. Тие љубов меѓусебна, длабока носат. Како лозје е нивниот род. И од Речкоските беа - Ангеле, Димко, Гоше и Стефан. Од Ангелета Номче и Баже. Од Гошета Диме, Танас и Јордан. Од Стефана 138 Кољче, Лубе, Баже и Томе. Кољче од Стефана беше најмирно и најработливо од сите деца и секогаш одлично во училиштето. Од нивниот род имало и еден Апостол Речко што многу убаво црквено пеел и знаел седум светски јазици. Друг таков учен меѓу долномаалци не се паметеше. До Речковци беа Билбилоските Климе и Трае. Од Климета Ладе и Пере. Понапред беа овчари. Наоколу живееја Палоските Климе Пало со синовите Јонче и Димитри. Тие беа голема сиромаштија. Достоиноските живееја од аргатлак. И Бошкоските и Ническите. Од Ничевците имаше еден Ристо Брно што многу убаво свиреше на грнета. Никој како него друг не можеше така да свири. Многу бедни и изнамачени беа и Дускоските. Многу прогладуваа. Тука беа и Брдароските и Шикоските и Калејчијните. А најгоре беше Трене Кецкароски, имашлив и газда човек. Наоколу изнафрлани беа Крлеските. Глигор, Тоде, Јанаќи, Сандре Трае и стрикото Ламбе. Овие никој меѓу себе не си личеа, како да не беа род. Најмногу од нив се прослави Сандре. Многу деца народи. За да добива детски додаток, го напаѓаа другите Крлевци. Ама тој беше напреден раб божји, зашто и по детскиот додаток си остана верен на линијата. Славен да биде овој лозар пасквелски. Спроти Сандрета живееше тетинот Кркач и тетката Кркачица. Тие имаа најмногу деца во долината, кај живи кај мртви дваесет и едно. Амин. И уште да се паметат рабите божји Јордан Сандре Танески, Јонче Миле Методиески, Јорданка Димко Крстаноска, Насте Ѓорѓија Петроски, Љубинка Сандре Гуштероска, Благојче Владо Митрески, Цвета Круме Спироска, Трифун Стефан Пајкоски, Благоја Дејан Велјаноски, Ѓорѓи Петре Трајчески, Доста Јонче Рудеска, Благуна Ѓорче Трифуноска, Воскресија Стефан Донеска, Анастасија Илија Велјаноска, Спасител Петре Рудески, Климент Борис Гочески, Пенка Панде Петреска, умре, Тодорка Слободан Николоска, Борка Торчинова Шимикоска, Климентина Димко Митреска, Крсте Танаско Јанкулоски, Симон Владо Толески, Симон Наум Богданоски, Димитри Томе Климоски, Стефанка Андон Ристоска, Љупчо Петре Ризманоски, Миле Блаже Цојкоски, Методи Ристо Климоски, Иван Крстан Георгиевски, Јорданка Крсте Трифуноска, Васил Димитри Трифуноски, Љубинка Ристо Ризманоска, Антон Владо Стојаноски, Јован Томе Димоски, Виктор Стојаноски, Добрица Бранко Ристеска, Весела Савеска, Благоја Стасе Митески, Ристо Тодор Петрески, Љубинка Крстан Крстаноска, Ѓорѓи Илија Богданоски, Верка Иљо Трајческа, Јордан Димко Џајкоски, Иван Василе Темелкоски, Менка Атанас Пупунческа, Менка Иван Плевнароска, Василка Стефан Џајкоска, Воистина Павле Танасоска, Илија Трене Велјаноски, Димитри Климе Велјаноски, Трајан Фоле Тасески, Верица Георгија Петреска, Благоја Илија Андреески, Мирјана Илија Лекоска, Слободан Пере Стефаноски, Илија Стојаноски, умре, Трифун Џајкоски, умре, Павлина Спироска, на петнаесет години во пролетно време умре, 139 Донче Кироски, умре, Ѓорѓи Крсте Пазаркоски, умре, Стојна Митреска, умре, Лојза Џајкоска, умре од намузи, беше многу лична ама куцкаше та затоа Спасе Настејчин ја остави и побегна во светот, Пирга Петреска, умре, Ѓорѓи Тумпаноски, умре, Воскресија Димоска, умре, Ленка Митреска, умре, Доста Рудеска, 39 дена, умре, тоа кога секна млекото, Димо Гуштероски, умре, Пенка Блажеска, умре, 56 дена поживеа, Цвета Кроне Настеска, пет месеци, умре, Петре Ставрески, умре, Петре Велјаноски, четири години, умре, Менка Атанасоска, две години, умре, Мара Цоцоска, 33 години, умре, Менка Николоска, 23 дена, умре, Ристо Андреески, умре, Косте Болески, умре, Митре Петре Недески, живееше најмногу од сите - 104 години, умре, Томе Андреески, 4 години, Живко Глигороски, 10 месеци, Васил Андреески, 6 години, умре, Устијан Икоски, 29 години, умре, Ташка Пулеска, умре, Доста Кузманоска, умре, Благоја Цоцески, умре, Васе Андреески, умре, Ристо Велјаноски, умре, Раб божји Насте Мургоски, умре, Косте Панџакоски, умре, Депа Бошкоска, умре, Стефка Шапкароска, умре, Евда Коческа, 1 година, умре, Весела Ристеска, 1 година, умре, Марица Шибакоска, 7 месеци, умре, Слобода Ѓорческа, 2 месеца, умре, Ставре Велики, умре, Петре Мургоски, умре, Леска Ставреска, умре, Стефанка Китаноска, умре, Трајан Трпески, 2 месеца, умре, Јонче Баклески, 8 месеци, умре, Нада Латкоска, 3 години, умре, Благородна Танческа, 18 години, умре, беше во пролетно време, Крсте Бандески, 21 година, умре претепан од Бугарите и потоа со војничка музика го закопаа. Косте Гуклески, Стефана Великоска, Петре Донески, нема веќе никој од Донеските, Климе Пејчиноски, Нурка Шибакоска, умре, Никола Ристески, 2 години, умре, Славка Пацеска, 22 години, умре, Ѓорѓи Бошкоски, 1 месец, умре, Миле Ристески, 9 месеци, умре, Благоја Китаноски, 3 години, умре, Благоја Пацески, 3 месеци, умре, Тодор Иваноски, 4 месеци, умре, Борис Чифлиганоски, 1 година, умре, Славко Китрозоски, 2 години, умре, Весела Вретоска, 1 година, умре, Елена Трпеска, 2 години, умре, Симон Пердулоски, 1 година, умре, Драгица Шикоска, 4 месеци, умре, Јованка Тодороска, 1 месец, умре, Томе Буџакоски, 12 години, умре, Симон Пулески, 3 месеци, умре, Насте Пердула, умре, Јаким Шапкароски, умре, Борис Трпески, 1 година, умре, Трајанка Шибакоска, 3 месеци, умре. Тоа беше времето кога изумираа децата Ружа Колеска, 19 години, изгубена во фортуната, потоа најдена дури пролетта кога се топеше снегот, Иван Стојаноски, 28 години, со него се изгуби и родот на Стојановци, Јордан Бакрески, 2 месеца, умре, Бранко Бакрески, 2 години, умре, Васил Шикоски, умре, Митра Пулеска, умре, Трифун Велики, 40 години, умре, Славка Плоскоска, 18 години, умре. Секој ден беше гладна, ама секој ден беше гладна. Којзнае како толку долго доживеа. Игравме со петлици на Кочески сокак. Јонче Шапкароски, 38 години, умре, Томе Божиноски, 3 години, 140 умре, Наум Буџакоски, умре, Стефана Меческа, умре, Илија Бешироски, 1 година, Динка Божиноска, 1 година, Зугра Ристеска, Димитри Брдароски, Миланка Мургоска, 9 години, Костадинка Брдароска, 3 месеци, Марија Шибакоска момичка, Тане Шибакоски, умре, Мара Латкоска, умре, Султана Пулеска, умре, Марија Меческа, 24 месеци, умре, Стојан Брдар, умре, Ристана Шокароска, умре, Зафир Дамјаноски, умре, Благојче Ристески, 37 години, умре. Цел живот аргат - аргат и така скапа, Божа Пацеска, умре, Солунка Костоска, умре, Ристо Шибакоски Богата, умре, го направи лозјето и умре. Само лозјето сакаше да го види. Тодор Нически, умре, Стефан Шибакоски, 47 години, Флора Панџакоска, Стојна Баталоска, 19 години, умре, и многу други изумираа, а најмногу децата и младите. Ама други пак и натаму си се раѓаа Јордан Стефан Буџакоски, Јордан Климе Бимбилоски, Драгољуб Круме Шикоски, Милка Љубе Јоноска, Славка Спасе Великин и Цвета Спасе Великин, близнаци, родени на тринаесеттиот ден од февруари. Не оти од овие ќе бидат луѓе, велеше татко им, зашто биле родени на тринаесеттиот ден и уште во февруари, заедно со волците. Љубомир Васил Митрески, Боре Славе Мечески, Олга Перишо Брашкоска, Драгица Буџакоска, Ристо Пердулоски, Благојче Колушески, Боре Благоја Чингоски, Димитри Волканоски, Ружа Маркулоска, Ристо Пумпалоски, Кире Трифун Пацески, Елица Мургоска, Климе Буџакоски, Петре Глигор Крлески, Радмила Буџакоска, Елена Буџакоска, Борис Илија Трпески, умре, Нада Наум Вретоска, Ристо Ставре Латкоски, Елена Баталова, Сотир Крсте Балоски, Весела Трене Кецкароска, Љубинка Китрозоска, Кирил Ристо Бакрески, Ѓорѓи Томе Чингоски, Стамен Димко Котлески, Вера Стефан Шикоска. Весела Дамјаноска, Коста Јакимоски, Костадинка Балеска, Иван Крсте Кркачоски. Во бавчите го разнесе бомба кога се враќавме од училиште. Беше во пролетно време и низ Согрле течеа големи води. Тогаш бомбата го уби Ивана. Илија Насте Бешироски, Климе Шибакоски, Мара Коталеска, Весела Васил Огненоска, Димитра Тодороска, Михаил Спасе Васветски, Милка Милошеска, Филип Трае Бимбилоски, Евда Георгиеска, Глигор Џуклески, Симон Размески, Воскра Ѓорѓија Кецкароска, Тодор Трене Кецкароски, Крсте Алексо Чифлигароски, Весела Смическа, Цветанка Маркулеска. Сите раби божји ги покрсти нашиот народен матичар, другарот Димитрие Стенкоски со помошта на парохот на парохијата пасквелска свештеникот Леонид Трпеноски. Нека се запомни и неговото име. И уште да се знае во секоја куќа си имаше по едно магарче. Магарчињата бил свет род. Да поживеат. А долината во која живеевме лежи под две стари планини. Едната е Петринската, а другата источната планина. Од двете доаѓаа големи и силни 141 води. Во пролет, кога ќе се отвореше времето, целата земја и целото небо светеше од тие води. Насекаде низ градините како сончеви зраци болскаа браздите полни со вода. Насекаде наоколу беше таа светла вода. А наспроти долината беше езерото охридско. И самото како сонце. 142 </poem> }} [[Категорија:Македонска литература]] pt3kojfoanrpl5feeerhphyhec6tt47 102 10259 22511 2026-09-15T08:57:52Z Natasa Stardelova 3192 Создадена страница со: ПАРИТЕ СЕ ОТЕПУВАЧКА Ристо Крле 1 ЧИН ПРВИ Во куќата на Митрета. Селска сиромашна соба на земја; лево во дното врата; десно огниште со прозорци од страните, а под нив камари; десно од вратата прикачена е ламба. Подот е послан со рогузи и стари истр... 22511 wikitext text/x-wiki ПАРИТЕ СЕ ОТЕПУВАЧКА Ристо Крле 1 ЧИН ПРВИ Во куќата на Митрета. Селска сиромашна соба на земја; лево во дното врата; десно огниште со прозорци од страните, а под нив камари; десно од вратата прикачена е ламба. Подот е послан со рогузи и стари истраени ќилими, а под камарите се до вратата, поредени се перници полнети со слама. Лево на зидот е прикачена икона на св. Никола, пред која виси кандило, а негде понатаму голем дрвен солник, низалки суви пиперки и друго. Долу, под нив, поредени покрај ѕидот ноќви, стар ковчег за алишта, куфер, јорган завртен со спаѓа, торба со леб, неколку стомни и едно ѓумче со вода и леѓен. Напред неколку троножни столчиња. При кревањето на завесата собата е во темно, само преку прозорците се забележува дека е забелено небото и настапува зора. Во едниот кат спијат Митре и Мара, а во другиот Анѓеле и Ката полуоблечени. Се слуша прво пеење на еден петел, а по него на повеќе. Кикирикуууу... МАРА: (се разбудува). У!... петли пеат... Дење, треба да е!... (Се подисправува и гледа во прозорците.) Митре!... Анѓеле!... Като!... станете, дење е! (Сите поскокнуваат и се облекуваат). МИТРЕ: Бреее, како трупои сме позаспале! А требаше порано да станеме. Кате, донеси го леѓенот и ѓумчето со вода да се измиеме, дан дојдат некој вака да не најдат. А, и отвори ја вратата патна. (Ката излегува.) Маро, што велиш ти, да има некој дојдено и да има најдено затворено, да е вратен? МАРА: Не ми се верува, кога ние сме заспале на светот ќе му е грижа да стане од полноќ за да го испрати Анѓелета. МИТРЕ: Така, Митрејце, така; секој денеска си го гледа ујупот свој. КАТА: (влегува носејќи леѓен, стомна и крпа за бришење). Леле, мамо, што е студено! Колкав снег е паднат, а и уште врне! Како ќе си оди бате?!... (Му потурува на Митрета да се измие, а после и на другите). МИТРЕ: Ех, што ве чуди, време му е; задутре е свети Никола. А знаеме дека тој милостивникот е со бела брада. АНЃЕЛЕ: (се подбива со Ката.) Требаше оваа година да ја избриче за да не паѓа снег. МАРА: Немој, синко, не се подбивај шега со светец! МИТРЕ: Затоа ние требаше да го пратевме пред тричетири месеци, кога си отиде кумот Доне. А и како кум ќе го земеше под рака. Друго е, постар човек, — позрел е, поиспитан. Анѓеле! 2 АНЃЕЛЕ: Чујам, татко!... МИТРЕ: И ја зеде, синко, на кумата Фроса адресата од кумот Донета? АНЃЕЛЕ: И ја зедов, татко. Зошто? МИТРЕ: Слушај, синко, штом ќе појдеш во Америка, во вилаетот што ќе те однесе компанијата, веднаш пиши му едно писмо на кумот Донета и кажи му се кој си и што си. А штом ќе помине времето што си погоден со компанијата, се разбира ако не ти е арно таму, ќе му пишеш да те земе кај него. Разбираш?... АНЃЕЛЕ: Разбирам, татко. Добро. МИТРЕ: Ете така. И многу ќе го поздравиш, и од мене и од мајка ти. И ова ќе му го пишеш: Татко многу ти е лут зашто не му се јави со едно писмо од место. АНЃЕЛЕ: Добро, татко. И тоа ќе му го пишам. МАРА: Кате, запали го ти огнот, а јас да го запалам кандилово пред иконава. (Го запалува кандилото пред икона и се моли). Свети Никола златен, што ги ведриш и облачиш морињата, варди ни го и чувај ни го Анѓелета од секакво лошо; однеси ни го здрав и жив на местото. Во рацете твои го оставаме, ти да ни го чуваш и да ни го исчуваш. Дух светен да му дадеш да мисли за мајка и за татко. Писма и пари да ни праќа и ние да си се сториме луѓе домаќини... Да си платиме кај што сме се зајмиле, да ни е бел образов... МИТРЕ: Митрејце, пљачки што има детево за земање, се му е готово? (Витка и пали цигара). МАРА: Готово е се! (Се слуша чукање на патната врата). МИТРЕ: Добро. Види кој иде... МАРА: (ја отвора вратата од собата, а пред неа се појавуваат Коте и Депа). Повелете!... КОТЕ: Добро утро, луѓе! ДЕПА: Добро утро!... МИТРЕ: Дал ви господ добро и добро ни дојдовте. (Се ракува). КОТЕ: Демек Анѓеле денеска јолџија ни е? Ај, со здравје да си оди. Господ некој касмет поголем да му наврти, да си спечали повеќе пари. Пак, за добро идење да ви идеме и за радост. 3 ДЕПА: (ракувајќи се). Ајде, што си намислил господ да му поможи. Со здравје да си оди, жив и здрав да ни се врати. Пак за добро идење и за радост да ви идеме во куќава! МАРА: (која се поздравила со гостите) Амин! КАТА: (ги дочекува и им бацува рака). Добро дојдовте! АНЃЕЛЕ: Добро дојдовте. (Се ракува и им бацува рака). КОТЕ: Да сте живи, да ви ја јадеме свадбата. ДЕПА: Да сте живи и вековити. Со здравје да ти оди братчето. Тебе господ да ти наврти едно зетче. А на Анѓелета кога ќе спечали пари и ќе си дојде, МИТРЕ: Повелете седнете!... МАРА: (и подава на Депа столче). На, на ова ти седни, а маживе нека си седнат на земја. МИТРЕ: Митрејце, донеси го пагурчето ракија да се напиеме со Котета. (Прави цигара и му ја дава кутијата на Котета). МАРА: Да се напиете, како било... (Брзо им го подава пагурчето, кое го вади од ковчегот). МИТРЕ: Море, уплашен станав, право да ти кажам. Реков сме заспале, ќе е доцна. Лук вечеравме, а тој пусти лук ќе те занесе и не можеш да се разбудиш. КОТЕ: Море си го макал со киселина, оти да си го јал со месо... МИТРЕ: Истолчивме и со киселина го помешавме, каснавме. Месото кај нас за Божик кога ќе заколиме прасе па додека го изедеме... Пак шуќур не било доцна, има време. КОТЕ: Ујдисавте што му треба на детево за пат да земе? МИТРЕ: Готово му е се. Одовде до Струга ќе оди со Пандета, сватон твој, а оттаму има и други што ќе одат заедно до Битола. Таму е компанијата што ќе ги носи. КОТЕ: До каде ќе ги носи компанијата? МИТРЕ: Ами, до наместо! КОТЕ: А, хах!... Демек, сега детево твое, со господа напред, во Америка ќе оди? МИТРЕ: Ами, сега ние со надеж сме за во Америка. Така е зборвано. ДЕПА: Во кој вилает оди? 4 МИТРЕ: Ами, во... Како се викаше бре, Анѓеле, вилаетот што ќе те носи компанијата? МАРА: (на Анѓелета). Види таму што те прашува татко ти! АНЃЕЛЕ: Чујам, татко!... МИТРЕ: Стрико ти Коте прашува во кој вилает ќе одиш. АНЃЕЛЕ: Во Гери - Индијана. ДЕПА: Во Гендиавана?! Бре!... бре... Колку далеку!... АНЃЕЛЕ: Далеку е, стрико, многу. Во Солун ќе се качиме и три недели само по вода, а друго башка. ДЕПА: Далеку, срце, многу, како што кажуваш... Господ да ми те варди и да ми те чува од лошо. Некој касмет поголем да ти наврти таму да си спечалиш, пак да си дојдеш да те жениме. АНЃЕЛЕ: Да си жива и здрава, стрино. Вам Димче да ви дојде со здравје. МИТРЕ: Здрами си, Коте!... Пак за добро идење и за радост да ми идете. (Пие и му го подава пагурчето на Колета). Повели, напи се да видиш каква е. КОТЕ: Наздравје! (Го зема пагурчето и се крсти). Ај, со здравје да си оди, жив и здрав да си се врати и со повеќе пари! Здрами си! (Пие). Охо, хох!... (И го дава пагурчето на Депа). На, земи, жено, напи се. Убава била. ДЕПА: Знае Митре дека не пијам од пустава глава, ама колку за молитва ќе лизнам. (Се крсти). Со здравје да си оди, жив и здрав да ни се врати и со многу пари. Ај, пак кога ќе спечали нека каже една невеста да му бараме. МАРА: А, за тоа тебе ти оди по рака... ДЕПА: За таа работа ич да не берете гајле, мое гајле е тоа; само вие речете кога ќе сакате и јас сум готова... Анѓеле, срце, со здравје да си одиш! Митре, Митрејце, здрамите си! (Пие). (Анѓеле излегува). МИТРЕ и МАРА: Пи на здравје. (Откако се напија). Наздравје нека ти е! ДЕПА: Да сте ми здрави и живи. МИТРЕ: Ех, речено било од бога да оди, нека оди! Не сум мислел да го делам!... Зошто ќе речеш? Ќе ти донесе пари, ќе ти се посвети куќата... Така е вистина, ама срцево ми гори каде го делам... Подобро човек леб и сол да мака ама децата да си ги има околу себе. 5 КОТЕ: Што да правиш кога земјава не не рани... МИТРЕ: Море земјата ни е арна, бериќетлија ни е, туку друг ни го јаде бериќетот. КОТЕ: Ама тоа сакав да кажам, не таа да не раѓа. Само, за други, а ние по гурбет да ги оставаме коскиве. МИТРЕ: Та тоа, ми се чини оти го делам и уште еднаш не ќе го видам. ДЕПА: Море, Митре, ти се чудам што толку си се задумал. Ами ние со (го подбуцнува Котета) ового... Еве десет години напролет откако го имаме пуштено Димчета во пусто Влашко, десет пари скршени не ни има пратено, ни оти пак писмо, и ако со пусти борч го пуштивме. Така е, на таткото и на мајката само на пусто лошо им оди умот. Туку, речи, само нека се здрави и живи, да не чуеме лошо. А тоа што им мислиме ние — на главите наши нека излезе. МАРА: Така е, сестро златна. Еден ден ако не го видиш или не чуеш како е, веднаш умот на пусто лошо ќе ти појде. Туку што рече „Лошото на главиве наши нека биде“. ФРОСА: (во едната рака носи погача, а во другата го води Танета кој се држи за Спаса.) Добро утро!... МИТРЕ: (станува и ја дочекува). Добро дојде, кума. (Пак седнува). МАРА: (ја дочекува). Добро дојде, кума. ФРОСА: Добро ве најдов. Ај, со здравје да си оди, добри абери да си слушаме. (И ја подава погачата). Проштавајте, требаше сношти да дојдам, ама со деца дробни, знаете како е. Еле пак со малоно, само на гради е. Го остави ли од раце — веднаш ќе писне! Не можам куќата да си ја заметам од него... МАРА: (земајќи ја погачата). Што ти требаше, мори кума, да се арчиш, жими господа ти велам... ФРОСА:ЈУ, како било! редот ме носи... Требаше нешто повеке да направам, ама рековме „Со деца малечки рацете ти се врзани“. Пак проштавајте... МАРА: Ами како, за срамота ете, вистина ти велам... КАТА: (ја дочекува и и ја бацува раката). Добро дојде, кума! ФРОСА: Добро ве најдов... Што правиш ти, арна си? КАТА: Еве се готвиме да го испратиме Анѓелета. 6 МАРА: (и ја подава погачата на Ката). Земи ја, стави ја на ношви. (И подава на Фроса столче). Повели, кума, седни. МИТРЕ: (го зема пагурчето). Здрами си, Коте; здрами си, кума! (Пие и му го подава на Котета). ФРОСА: Здрав да ми си и весел, пи наздравје! КОТЕ: Не велам не!... (Пие и и го подава на Фроса). ФРОСА: (се крсти). Господ да го чува од лошо! Анѓеле си запали ли свеќа пред свети Никола златен што ни е задутре, тој милостивникот е на водите, нему молете му се да ви го олесни патот. Убаво беше да однесеше една ока масло в црква да му го палеа кандилото за денов. Здрамите си (Пие)! МИТРЕ и МАРА: Пи на здравје, кума. ФРОСА: (го остава пагурчето). Здрави да сте ми и живи! АНЃЕЛЕ: (влегува и уште од врата). Панде дојде да види али сме станати. Добро дошла, кума. (И ја бацува раката). МИТРЕ: Што му рече, станати сме?... Камо го? нека дојде да тргне од пагурчето пак нека оди да го зготви коњот. АНЃЕЛЕ: Му реков да влезе, рече: „Да си го приготвам коњот, да го одберам тоа гајле, за кога ќе биде време да тргнеме“. КОТЕ: А тој беше облечен? АНЃЕЛЕ: Па... не беше гол — имаше опинци, објала, гунче... ДЕПА: Како, уште врне снег? АНЃЕЛЕ: Врне и уште како, се повеќе и повеќе паѓа. КОТЕ: Ама што, се плашиш? Ич, пуцко да си! Уште волци не се излезени, а и излезени да се, Панде сите ќе ги зобне. Спреман е тој за кирајџија — самиот е како волк! МИТРЕ: Кој, Панде? Хе, за кирајџија е роден! Митрејце, на земи го, фрли го таму пагурчево и дај да покаснеме пак да излеземе. ДЕПА: Кому му се клава в уста! МИТРЕ: Вистина, така е од ноќ кому му зинува уста да јаде ама адет е, останало да се стави софра. ФРОСА: Вистина, вистина, останало од старите - адет кога излегува некој од куќи за на печалба да се стави софра. Велат за пак да си се врати на софрата — дома. 7 КОТЕ: Тоа што си е адет треба да се направи. Јас адетите многу ги бендисувам и не сум за да се изоставаат. ПАНДЕ: (влегува целиот обелен од снег и се тресе пред вратата што прво ја отвора). Добро утро, домаќини и гости! СИТЕ: Дал ти бог добро! ДЕПА: (гледајќи во Пандета кај што се тресе). Леле, леле, не престивнува, се повеќе и повеќе си врне. ФРОСА: Ама, вистина, што ќе беше бре, луѓе? Јас се разбудив околу полноќ и излегов надвор да видам кое време е, што ќе видиш: она небо ведро, месечина грее како ден, милина да ти е. А утринава кога станав што ќе видам, потемнето од сите страни и си мошори. ПАНДЕ: Тогаш мошорело ама сега паѓаат (покажува со раката) олкави пластои. КОТЕ: Божја повелба! МИТРЕ: Така е, ама ако врне нека врне — патот си врви; Та ако врне да не оди Анѓеле во Америка! КОТЕ: Така е, Митре, ај ти!... Нели кинисува со мене, ич да не се страшиш! Јас ќе ти го однесам до Струга како сокол. Малку, додека се искачат на Ѓавато... се искачија ли, ете го каде е Битола и нема веќе снег до Солун. После, и другите што одат со него се луѓе не се магариња; како за нив така и за него. А има еден збор: „Со дружина и смрт е мила“. Митрејце, дај мори да се напиеме од ракијата, да се закрепиме малку. А гледам и софра ставате, да ни се отвори иштав да каснеме. МАРА: И, како било, да ти дадеме. Досега пиеја маживе пак рекоа да го фрлам, да побрзаат да каснат пак да излегуваме. Кате, донеси го пагурчето! КАТА: Еве, мамо, го полнам. ПАНДЕ: Така е. Ајте касвите пак да излегуваме оти се раздени. КАТА: (со левата рака му го подава на Пандета пагурчето, а десната ја држи на градите) Повели!... ПАНДЕ: Да имаш со што да повелиш. Ајде, вие, јадете! (Се крсти). Митре, Митрејце, господ да му го исправи патот на Анѓелета. Кај што си оди жив и здрав да си стигне, бериќет да го чека. Празен ќе појде со куфер злато да се врати! Од кошара палата да направи! Девојките да се тепаат по него, тој да не знае која да ја земе. На која око ќе фрли, ако не го сака, носот да и падне! Нас сите здрави, живи и весели да не најде! Да го 8 жениме, да му ја јадеме свадбата, а тој нас опинциве! (Пие неколку пати едноподруго и го фрла пагурчето). (Општо смеење и радост). КОТЕ: Жив да си и вековит бре, Панде, ти нас — господ тебе да те насмее. (Како горе општо смеење). ФРОСА: Убаво е, само за вака да даде господ — да се смеете. МАРА: (која има ставено на софрата леб, грне грав, лајци и празна земјена паница сега ја става и погачата од кумата и турива од грнето грав во паницата). Ајде, крстете се и касвите пак да излегуваме. КОТЕ: Убаво вели Митрејца, да касвиме и да излегуваме. Фаќај, кумо. ФРОСА: Фаќајте прво вие, вие сте постари. КОТЕ: (крстејќи се). Ај, кај си намислил да си стаса! МАРА: (со главата кон небото). Амин! Господ да ти ја чуе молитвата. Од устата твоја во ушите на господа. ФРОСА: (крстејќи се). Со здравје да си оди, со лес да си го помине патот. Со лес и со чест да си спечали. Пак за добро идење и за радост да ви идеме во куќава! СИТЕ: Амин! ДЕПА: (крстејќи се). Господ повеќе да молитви. ПАНДЕ: (крстејќи се). За мене не оставија зборови да помолитвам, како што рекоа постариве и кумава така нека биде. МИТРЕ: (кој за ова време сечеше леб ја зема погачата и му ја дава на Котета). Земи, Коте, пресечи ја ти!... КОТЕ: Ајде џанам, ти си домаќин, пресечи ја ти!... ПАНДЕ: (вади од појасот нож кој е врзан за појасот со подолга кожена врвца). Море што се пречкате тука, дајте ја ваму јас ќе ја пресечам. (Ја грабнува погачата, сече и фрла пред секого по едно парче, а останатото и го дава на Ката). На стави го таму во торбата од Анѓелета нека се најде. Кој носи не проси!... МИТРЕ: Така е, пак не ќе ја носи нарамо. ПАНДЕ: Не сака ни велење оти е така. Туку, мрдајте со рацете, да пролапаме и да излегуваме побргу. ФРОСА: Убаво вели Панде, не се вртете, пролапајте на брзина. Поарно тој да ги чека другарите таму отколку тие него. 9 АНЃЕЛЕ: Не ми се јаде, стрико Коте... ДЕПА: Ајде, ајде! нема тука не сакам, така си е адет! ФРОСА: Седни, адет е! И ние кога си одеше Доне си ставивме, и секој... Адет е! Колку ти се каснува толку, ама треба на софрава да седнеш, за гурбетчијата се ставува за да си се врати пак во домот и да си седне на софрата со татко и мајка, сестра... АНЃЕЛЕ: Ако е за тоа ќе седнам. (Седнува и сите освен Коте јадат). МИТРЕ: Е бре луѓе, слава му на бога каде што се отвори оваа Америка... Велат дека повеќе се заработува отколку во другите гурбети. Та, ако е касмет и ние да се сториме домаќини, да купиме некое нивче. Без свое нивче ништо, со аргатлак не се живее. Пак да го има секојден некако ќе се тера, ама само од пролет до есен и целата зима седење и дембелење. А со своето нивче друго е: ќе копнеш, ќе подзасадиш, пченката ќе ја рониш, некое прасенце ќе храниш... ПАНДЕ: Така е, сето тоа што го зборуваш е убаво, само, една наша стара поговорка вели: „Додека не скокнеш не вели — оппа!“ Прво молете му се на господа да го примат во Америка... КОТЕ: Зошто? (Нетрпеливо и уплашени сите гледаат во Пандета). ПАНДЕ: Зашто не е Влашко... Од Америка враќаат!... (Продолжува да лапа). (Останатите, со лајците в раце, чекаат да им објасни). МИТРЕ: (запрепастен). Како, враќаат?! Зошто?! ПАНДЕ: (продолжувајќи да лапа, колку што му позволува можноста). Пред Њујорк имало некое островце — парче земја — и таму ги ваделе од бродот, и некоја комисија од не знам колку души доктори... ДЕПА: (упаѓа). Морее Панде, што ти требаше да кажуваш вакви муабети, да ги ставаш луѓево во мерак? МИТРЕ: Ами, ако го вратат Анѓелета каде ќе најде пари за да се врати?!... Ќе ми остане детево ни ваму ни таму!... Што правиме сега?!... АНЃЕЛЕ: (исплашен). Што правиме, татко?!... ДЕПА: Море Панде, што те стијоса да расправаш такви муабети?! Белки не е ништо... ПАНДЕ: Еден од докторите, го главал али има заби и али му се здрави... 10 ДЕПА: (упаѓа). Куршум ги дупнал, та ако нема заби од нив да не бара тие да му жвакаат! МИТРЕ: Ќешќе за тоа да е, како срма му се! Зини бре, Анѓеле! АНЃЕЛЕ: (ги покажува забите). Еве... ПАНДЕ: Други, али е прав, здрав... МИТРЕ: (улаѓа). Откај таа страна без мерак сум, ништо не го боли... Онака е слабичок... ама е здрав. Кажи бре, Анѓеле!... АНЃЕЛЕ: Така е, татко! ДЕПА: Нешто ги нашло, ѕверови!... ПАНДЕ: Трети, да не му е испадната косата на темето... ДЕПА: (упаѓа). Оган ги изгорел, ѓаволи!... Ете, тие се доктори... нека му посадат! МИТРЕ: Камо бре, Анѓеле, навали се! АНЃЕЛЕ: (ја вади капата и го покажува темето). Еве, тука ми е целата... МИТРЕ: Ни влакно не му е паднато — како ливада му е! ПАНДЕ: А, може и за нешто друго да враќаат!... Со очи видов луѓе вратени за овие работи. МИТРЕ: Еве, за ова што кажа видовите и сами... Ама тоа „за нешто друго“ како ќе испадне!... Тогаш Анѓеле што ќе прави на тоа парче земја, оттаму како ќе се врати ако не го примат?! (Потонува во мисли). ПАНДЕ: А, за тоа ќе ви кажам! Вие само прашајте ме мене! Компанијата е задолжена таквите да ги врати до Франција. Пак ако го вратат Анѓелета... ДЕПА: (упаѓа). У! да не даде господ! (Го потурнува). Подмрдни се од местото! ПАНДЕ: Не реков да го вратат, не сум разија, ама сешто бидува. Некој млади што ги вратиле, вака дечкофанчиња како Анѓелета, си останале да си работат во Франција. Ете, ви го кажав и лошото, ама и арното. Ами ако го вратат Анѓелета, како некој, и го фрлат во Франција, а тој да не знаеше ништо? Барем сега чу и ќе знае! Друго е кога ќе имаш абер од една работа, а друго е кога не ќе знаеш ништо. Тој е млад — мал, не чул, не видел, и ќе застане како теле во зелје. Не е вака? МИТРЕ: Така е, Панде, така. Ти си кирајџија, одиш горе-долу и ќе чуеш по нешто ново, пак знаеш... 11 ПАНДЕ: Ова го чув поминатата недела, од луѓе што беа вратени. Да ги видиш (покажува на вратот) олкави во вратовите, прави, здрави — како волци! Убави, ама, ете, таму им нашле мана! МИТРЕ: Ништо, ние ќе си го пуштиме Анѓелета, со името на бога. Анѓеле, ич да не се плашиш! Ако те вратат пак ќе меткаме, ќе пустиме како и досега со мака и ќе живееме. Ама посиромашки, ама со голема мака, како досега и отсега ќе се бориме и ќе живееме! КОТЕ: Тоа што е пишано од бога да биде — ќе биде! Сега Анѓеле нека си оди со здравје та... ФРОСА: И мене ми пишуваше мојон, во првото писмо кога си отиде, оти како некој од другарите вратиле, ама кој му кладе волкот зошто и за како. МИТРЕ: (бидејќи освен Пандета и децата никој друг не јаде). Ајде, касвите пак да излегуваме. Нема зошто да се плашиме — Анѓеле е прав, здрав како некој волк! Така ли е, Анѓеле? АНЃЕЛЕ: Така е, татко! Ич ти да не се сакалдисуваш, сполај му на бога, досега ништо не ме заболело. Пак ако не е среќа... А мислам дека не сме толку несреќни... МИТРЕ: Кате, донеси ни со Котета и со Пандета по едно палено пиперче да се излутиме. КАТА: Сега, татко, веднаш! (Кине од низалките и им фрла на софрата). КОТЕ: (од како каснува). Уф, уф, уф!... Зарем биле пустинските! Овие без винце не се јадат. МАРА: Палени се многу шкретите, ама Митре не може без нив. КОТЕ: Дај му ти неколку низалки од овие на Анѓелина, наполни му една торба, инаку не се печалат пари... ПАНДЕ: (се крсти и станува). Господ да придаде! Дајте малце вода да си ги оплакнам рацеве... МАРА: Кате, дај го ваму леѓенот и ѓумот, потури му на Пандета да си ги измие рацете. КАТА: Еве носам, мамо. ПАНДЕ: (откако си ги измива рацете вади шамија од појасот и си ги брише, а по тоа и устата и мустаќите). Јас, луѓе, слегвам. И вие не вртете се! (Излегува). (Сите стануваат и си ги мијат рацете). 12 МАРА: Прикасни ти, синко, налапај се убаво, на пат ќе одиш! ДЕПА: (на Анѓелета). Ти нафукај се убаво! Не не гледај нас што не чека ручекот. АНЃЕЛЕ: Не ми се јаде повеќе, се најадов убаво. ДЕПА: Господ да те насити. Велат и со сила не е убаво... МИТРЕ: (откако погледнува низ прозорецот). Сполај му на господа, што ќе беше ова, само врне и врне, не престанува. Реков бре, брате, ќе се подрасправи додека каснеме и дојде за излегување, а тоа и не мисли да престане. Си нареди цела педа. КОТЕ: Со толку ништо не е. Колкави снегови сме газеле, (покажува на појасот) дотука! МИТРЕ: Не џанам, за тоа не му се плашам и уште толку да падне. Маро, што правиме, до каде сме? МАРА: Ништо, готови сме! Панде отиде да му ја извади зобницата на коњот и штом дојде нека ги земе пљачките и да кинисуваме. КОТЕ: (на Депа). Ајде ние да излегуваме... ДЕПА: Нека дојде Панде и сите ќе излеземе, што ќе седиме надвор на студон!... ПАНДЕ: (влегува и уште од врата). Ајде, давајте ваму што има за да се товари! МАРА: Еве, овој куферов, торбава со леб и јорганов. ПАНДЕ: (зема една низалка со пиперки и ја става во торбата, а потоа ја става на рамото и го зема куферот). А, чекај, дај ми го и јорганот! МАРА: Не можеш, Панде, се, однеси ги прво нив. ПАНДЕ: Море дај го ваму (го остава куферот, го зема јорганот на рамо и пак го зема куферот и излегувајќи) санќим ќе го носам преку Гавато! КОТЕ: Излегуваме? МИТРЕ: Нека ги товари Панде пљачките и ќе излеземе. (Вади кутија со тутун). Да запалиме по едно цигаре... (Зема за себе си да совитка и му ја дава кутијата на Котета). Земи запали. Кате, донеси оган. МАРА: Кате... КАТА: Повели, мамо! МАРА: Извади ја, ќерко, од ковчег ризата што е за Анѓелета. КАТА: Извадена е, мамо еве ја на ношви! Зар заборави? 13 МАРА: Убаво. Варди го па’јнчето со пченица, во префаќање, да не ти се истури. КАТА: Не мор, мамо, не се мерачи... КОТЕ: Ама убав тутун си купил. И јас некни зедов една полока, ама ич не чини пустинскиот, како слама е! (Ја вади кутијата и му ја подава). На, направи ако сакаш да видиш каков е. Лице има убаво, ама за пусто пиење ич не чини, ти велам — како слама е! МИТРЕ: После ќе направиме од твојот, и него ќе го видиме. Еве сега имам свиткано. (Ката им подава оган со маша да запалат). КОТЕ: Колку го плати? МИТРЕ: Еден јузлук. КОТЕ: (не весел). И јас го зедов јузлук ама зошто ти е! ПАНДЕ: (однадвор). Еееј! ајде, излегувајте! МИТРЕ: Анѓеле, готов ли си? Ајде, излегувај! АНЃЕЛЕ: Готов сум... (Тргнува). МАРА: (се пушта го фаќа за рака). Чекај, чедо, не брзај, земи збогум со сестра ти, таа нема да дојде со нас, не чини да ја затвораме куќава сама. ДЕПА: Кога се испраќа на туѓина куќа не се затвора, клуч не се става. МАРА: Земи ја ризата, стави му ја и речи му со здравје да си оди. (Ката ја зема ризата и му ја става околу вратот и ја спушта главата на неговото рамо, плаче). КОТЕ: Што било тоа — плачење, пак ќе си дојде! КАТА: Со... со... со... здравје, ба... ба... бате, да... да... да си о... одиш... Да не не за... за... забаравиш... (Го загрлува и го бацува). КОТЕ: Женска работа, што требало плачење, не го праќате на бесење, на печалба го праќате. Речи му тука со здравје да си одиш, повеќе пари да спечалиш и побрзо да си се вратиш... ФРОСА: Така е, многу да не седи зашто ќе се заборави за ваму. МАРА: Кате, софрава да не ја креваш додека не се вратиме. Вака нека стои. ДЕПА: Не ами, никогаш не сме ја кревале додека не сме се вратиле од попратувачка. 14 МАРА: Вратава од одајчето и портата да не ги затвораш, вака ќе останат дури до вечер. КАТА: (со плачење). Убаво... ПАНДЕ: (се појавува на вратата). Кинисувајте бре, луѓе што сакате да го остави дружината! ДЕПА: У господ да брани!... Што зборуваш така? МАРА: (зема стомна со вода и ја става на прагот). Анѓеле кинисувај, срце, прв ти и кошни ја стомнава со ногата. АНЃЕЛЕ: Адет ли е? МАРА: Еми, адет е штом ти велам! ДЕПА: Слушај постари што те учат и прави, не прашувај. Безбели е адет што ти вели! Сите така си правиме! МАРА: (го загрлува). Ај, со здравје да ми одиш, жив и здрав да ми се вратиш. КОТЕ: Тоа ќе му го кажеш кога ќе се разделите кај Плачиврби, кај што е местото за плачење... ДЕПА: Ти не и се мешај на жената, сака од куќи да му рече со здравје. Таму ќе биде повторно. МАРА: (го бакнува). Писма да ми праќаш, срце, понабрзо, мајка да не ми те дума. КОТЕ: Море, пари — речи — да праќаш понабргу, та за писма ќе ти праќа. ДЕПА: И писма и пари, златен! МАРА: Многу години да не сеиш. Спечали што ќе спечалиш, прави економија, пак дојди си да те жениме. Гледај побрзо пуштај пари да ја омажиме сестра ти, да одбереме едно гајле, оти еве и таа дваесет на Митровден ги наполни. Еве, ние со таткати четириесет ги поминавме, сто години не ќе сме живи, дојди си побргу. Така, синко, да ми си прокопсан да не ни се ситат душмани. АНЃЕЛЕ: Добро мајко, ич ти гајле да не бериш, ќе видиш што син си родила. (И ја бакнува раката). Седи со здравје. Гајрет! (Очите му се наполнуваат со солзи). Седи со здравје, татко. Пуцко да си! Пари ќе ти праќам секој месец: прво, да исплатиш секаде каде што борчиш; после да ја омажиш Кате. Само гледај во некоја куќа убава — домаќинска. МИТРЕ: (кој досега се држи му излегуваат солзи на очите). Ај, ти, синко, остави на мене и на мајка ти. 15 АНЃЕЛЕ: После пак ќе ти пратам да си купиш некое нивче, да не одиш аргат по туѓи ниви. Потоа да направиш куќа, убава куќа сакам да направиш и тогаш ќе дојдам да ме ожениш. Тебе ќе ти донесам еден олкав чибук (ги раширува рацете) да седиш најгоре, да пушиш тутун и да даваш команда! Гајлето од куќата јас ќе го земам на глава. МИТРЕ: (бришејќи си ги очите). Ашколсум бре, синко, ако биде вака како што велиш, сево село ќе ни завидува. (Го чука по рамото). Ако биде така, на коџобашијата од град ќе му ја побараме ќерка му... АНЃЕЛЕ: Ќе видиш, татко! (Му бакнува рака и се завртува кон Котета). Седи со здравје, стрико Коте! (Му бакнува рака). КОТЕ: Со здравје да си одиш, жив и здрав да си се вратиш! Не заборавај што му вети на татка ти! АНЃЕЛЕ: Не чини повеќе да се фалам. Ќе ме видите. Седи си со здравје стрино, Котејце. (И бакнува рака). ДЕПА: Со здравје да си одиш! Паметувајси ги зборовите!... АНЃЕЛЕ: Седи со здравје, кумо. (И бакнува рака). Ако појдам кај кумон Донета што да му речам? ФРОСА: Многу ќе го поздравиш и од мене и од децата. Кажи му дека и нив ги имав земено да те испратат. Ако се најдеш со него добро ќе биде и за тебе. Тој е појден порано и нешто повеќе има научено. А, е седан и во Влашко, со мајстори, доста години. Ај, со здравје. Да не те вртиме оти Панде ќе се кара. (Го бакнува во челото). АНЃЕЛЕ: (се ракува со Спаса и Танета и им дава пари). Збогум, Спасо, Тане. Еве ви по пет пари да си купите шеќерчиња. (Срамежливо децата ги земаат парите и си го, кријат лицето со рацете). ФРОСА: (им ги фаќа и тргнува рацете). Што се срамите, речете му на крсников со здравје. Спасо, да пукнеш, ти барем си поголема, речи!... МИТРЕ: Остави ги децата, не знаат, мали се. ФРОСА: Ако, нека се учат. (Ја растресува Спаса). Речи, мор!... СПАСА: Со здравје... (Се засрамува и се позавртува криејќи го лицето). ФРОСА: А така. Речи и ти, Тане! ТАНЕ: (како и Спаса). Со здравје... ДЕПА: А, така! Ај, да сте живи. Вас да ви дојде со здравје татко ви. АНЃЕЛЕ: Да го поздравам ли татка ви? Кај него ќе одам! 16 ФРОСА: Речете: да го поздравиш! Ај, речете оти не ќе ви праќа ни пари ни тутурка да свирите... АНЃЕЛЕ: Јас ќе му речам на татка им дека се многу умни и да прати пешкежи за Спаса и за Танета; за Спаса кукла голема со коси та кога ја навали да спие, а кога ја исправи да гледа; а на Танета, да му прати еден костим граѓански алишта, една топка за да си игра и една музика да си свири. (Спаса и Тане се гледаат еден со друг и се подсмевнуваат). КОТЕ: Море, море... ќе се рече многу ги љубел! ФРОСА: Ги љуби, ами како. Затоа пак и тие го љубат... МАРА: Прекрсти се, синко, и излегувај. (Го зема паничето со пченица). АНЃЕЛЕ: Седете со здравје!... Збогум, Кате!... КАТА: (расплакана). Со здравје, бате!... МАРА: Кинисувај, само со десната нога!... (Анѓеле кинисува, а Мара му фрла пченица преку главата и така излегуваат; при преминувањето преку прагот Анѓеле ја турнува стомната со вода, која се истурува, а која од порано е наместена. Сите кинисуваат плачејќи, но повеќе куќните: Кате, Мара и Митре). ДЕПА: Кате!... Митрејце!... не плачете, стегнете срце!... (Сите излегуваат. Пауза). КАТА: (се враќа липајќи од плачење и трча кон прозорецот, го отвора, вади шамиче и мрдајќи со него вика). Анѓеле, бате! со здравје!... (Пауза. Го затвора прозорецот и завртувајќи се и одат очите во иконата). Уф, кандилово угаснало! (Клекнува пред иконата и се крсти). Свети Никола златен, варди ни го и чувај ни го батета од лошо. (Ја откачува иконата од ѕидот, ја бакнува и пак ја става на местото. Се завртува, како занесена, кога и паѓа в очи вратата потрчува, но пред неа застанува неможна, и, закрепувајќи се на вратата, ја спушта главата на рацете и липа од плачење). (ЗАВЕСА) ЧИН ВТОРИ 17 Се одигрува во собата од првиот чин и при истата положба, со исклучок што софрата е дигната. При кревањето на завесата Митре, Мара, Коте, Депа, Фроса, Спаса и Тане се поредени околу огништето, додека Ката е на нозе. Митре и Коте го фатиле челното место на огништето и поднавалени на перници пушат; жените нешто си прикажуваат меѓу себе. ДЕПА: Коте, ние си заседнавме и не ни текнува да станеме. Говедата се врзани на јасли, ќе рикаат за јадење. Ние ги наполнивме шкембињава и за нив не ни текнува! А и кравата ни остана немолзена. Пак ако се пушти телето да ја исцица! КОТЕ: Немај гајле, јатрва ти ќе ја сврши таа работа. ДЕПА: Ама да ни текнеше да и нарачавме... МАРА: Самата таа е сетена. ДЕПА: Ама ако е сетена!... МАРА: Пак, ете, золва ти е тука. Една од двете ќе се сетат. ДЕПА: Та, да беше таа не берев гајле, туку си отиде сношти. КОТЕ: Гледај си, џанам, ќејф, кога има дома луѓе не останува работата покусо. Со себап сме се собрале, убав ни е муабетов, сакаш да ни го расипеш? Гледај си го ќефот тука! ФРОСА: (на Мара). Кума, сега Анѓеле ќе ви прати пари, гледајте да заушите некој домаќин за Кате, да ја омажите. Да го одберете тоа гајле. МАРА: Нека пушти прво, после ќе му думаме за тоа. МИТРЕ: (пие од пагурчето и му го подава, преку огништето, на Котета). Земи, Коте, напи се. Ние забораваме. КОТЕ: Дај да цицнеме, и така работа немаме (Пие). МАРА: Кате, наполни го ѓумчето мало со... Или чекај јас ќе станам. (Станува и оди го полни со ракија, а потоа го става на огнот и пак седнува.) КОТЕ: Маро мор, немаш некое пиперче туршија за мезе?... МАРА: Како да не, се наоѓа, вие само побарајте. Кате, донеси им на маживе некое пиперче туршија. КАТА: Веднаш, мамо. (Зема чинија и излегува). КОТЕ: На жеништава ич не им текнува. Ако не побараш, сам ако не си ја наредиш работата, ќе трпиш. Што велиш, Митре? МИТРЕ: Така е. Пак и мене на ум не ми помина. 18 ФРОСА: Кој си јаде — тој си знае. Што велиш ти, Котејце? КОТЕ: На жената секогаш треба носот да и намирисува мажот што сака. Оти, мажот си е маж, не е жена! ДЕПА: Ајде, молчи тука! Ќе помислат кој знае колку си лош. КОТЕ: Јас машки — правината! ДЕПА: А! прав како јаже в торба! КАТА: (влегува со чинија туршија пиперки и го става на огништето.) Повелете. Проштавајте, ич низ ум не ми помина... ДЕПА: Не срами се ти, ние сме си куќни... Коте, уште ли ќе седиме? Панде се забави! КОТЕ: Јас не знам од арно кој бега! Еве Митрејца кладе костење да се варат. Ако не дојде Панде додека ги изедеме ќе си одиме. Седи сега тука! Што те тера ѓецко за бегање! МАРА: Во малово ѓумче костени не се варат... Ако сакате и костење да ви сварам. Се нашло... МИТРЕ: Ама ти мислиш дека костење стави Митрејца во ѓумчево? КОТЕ: Е! МИТРЕ: Е, арно! Седи си со главата меѓу уши. Кога ќе тури тогаш ќе видиш. КОТЕ: Не видов, ама што би можело друго да биде! МАРА: Кате, подај ми ја, ќерко, кутијата од кафето и донеси филџани. КОТЕ: А, ах, хах!... Сиктер манџа! Убаво рече Депа да си одиме додека не не истерале. МАРА: Седете тука, никој не ве тера. Нели рековте да го сочекаме Пандета додека дојде? КОТЕ: Убаво ама зошто ти не сочека додека дојде Панде и после да ни дадеш сиктер манџа, туку уште не дојден ја правиш? КАТА: (и ја подава кутијата од кафе, дупла кутија кафе и шеќер, и голема дрвена лажица, со какви што се служат). Повели, мамо. МАРА: (фрла во ѓумчето шеќер). Не плашете се, не ве терам. ДЕПА: (и ја фаќа раката на Мара со која фрла шеќер во ѓумчето). Доста, мори, што стори? 19 КОТЕ: А, ова ќе биде татли сиктер манџа! Чекај тогаш, да цицнеме уште малку од пагурчево. (Пие и му го подава на Митрета, а потоа зема од мезето). КАТА: (носи филџани и ги става на огништето пред Мара). Еве ти и филџани. МИТРЕ: Јас од оваа во ѓумчево ќе се напијам. КОТЕ: Ама што, ракија ли топли? Аааа, ха, хах!... Така ли ја пијат жените, со мезето внатре? МИТРЕ: Не се будали како нас, луто со луто — со пиперки! КОТЕ: Не е лошо тоа, само и нам ако ни дадат. МАРА: Кога се прави — за сите се прави! КОТЕ: Е, е! не е лошо тоа! ФРОСА: Лошото по душмани!... КОТЕ: Така, Фросо, така! Лошото по душмани, а арното кај нас! Мајстори сте вие жените! ДЕПА: И ние како вас. Што сме ние поќотии од вас? КОТЕ: Ааа, за зборење ич не се поќотии од нас... ДЕПА: Бога ми, ни за работа не сме поќотии! КОТЕ: Се гледа, се гледа по ракијата што ја пиете со мезето внатре, а нам ни давате пиперчиња да се труеме луто со луто!... Ааа... што сте вие!... (Се смее). МИТРЕ: За тие работи пошерети се од нас... КОТЕ: Сега гледам дека биле пошерети. (Му намигнува). ДЕПА: Сега разбра ти дека сме пошерети? Ние малку сакаме, ама убаво! А вие не прегледувате: со мезе, без мезе, муренкојца, сливојца, коминојца... Само тури да се лока!... ФРОСА: Не сум го знаела стрика Котета дека бил ваков изелговолкот... ДЕПА: Што натемаго е! Кога ќе се зазборува!... (Мара турува од ѓумчето ракија во филџаните.) КОТЕ: Митрејца денеска го пушти срцето. МАРА: Ќе го пуштам, се разбира. Зошто? — си знам дека ми е прокопсано чедото — ќе спечали и ќе ми пушти. Не го одделив од куќи за уште да гладувам и да стегам! 20 КОТЕ: Така мори, Митрејце, пушти го срцето за да ја пушти и господ полна раката во оваа кука. СИТЕ: Амин! (Коте ја зема кутијата што стои на огништето и прави цигара). ДЕПА: Се ми е умов во говедата дали ги нахранија! Ние не требаше толку да заседиме. Чуеш, Коте!.... Коте!... Коте бре!... (Коте се завртува кон прозорецот и се смее.) Море Костадине! КОТЕ: (се завртува). Чујам!... ДЕПА: Што се потсмеваш како некој изел го волкот? Ајде да си одиме! Што се правиш на глув? Али умот ти е во топлава ракија? КОТЕ: Зошто да ти одговорам?... Ете, кога ме викна на име — Костадине, ти одговорив. Ти не ме викаш како што сум крстен, туку: „бре, море, Коте...“ Јас не сум маче та ќе ми викаш коте! (Сите се смеат и де гледаат во Котета, де гледаат во Депа). ДЕПА: У, зулум голем, кој викал на маче коте?! КОТЕ: (за шега). Будалине! (Сите се мрштат оти така го викаат на кусо.) ДЕПА: Чудо не те нашло, море мажу, што те стијоса сега сите да не направиш будали?! КОТЕ: (сериозен). Кој ве прави будали?... ДЕПА: Ами ти сега не рече дека будалите викале Коте?! Демек, сега ние сите сме будали што ти викаме Коте?! КОТЕ: (сериозен). Вистина, бре, Митре, така реков — „Будалине“?! МИТРЕ: (се мачи да одговори не е навреден). Вистина... КОТЕ: Будалине реков? МИТРЕ: Сега, вистина кога ти велам. Си помислив: што му текна сега на човеков да не направи будали! Да си пијан — не си пијан, немаме толку пиено. КОТЕ: Е, проштевајте штом било така. Сум грешил. А знаете што сакав да кажам? — Бугарине! Бугарине му викаат на маче коте! Гледав дека сите се потскиселивте, ама кому му одело на ум дека сум грешил. Проштевајте. ДЕПА: Ама што ти треба тебе да расправаш дека Бугарите му викале на маче коте. Пак, барем да речеше Бугарите ќе те разберевме. А — пак ти „Будалине“! А сите сме навикнале да те викаме Коте. Од каде да знаеме 21 ние што мислиш! И, после, ние не сме Бугари та тебе те викаме коте, значи што рече ти: маче; ние сме си луѓе од местово наше — нашинци! И нашински си зборуваме! КОТЕ: Право, демек, оти со сакање го реков — „будалине“, место Бугарине. Ама ич не помислив на вас... Сакав да направам една шега на сметка нивна. Вистина, ете; кој зборува многу и ќе греши! И јас така! МАРА: (која на секого му става пред себе филџан со топла ракија). Оставете ги тие муабети, земете, напите се додека е топла. Оваа додека не се испие нема одење! КОТЕ: Каде седевме до сега, ќе причекаме додека се врати Панде. Барем да чуеме некој абер. (Го зема филџанот). Со топла ракија, ова, со друга ракија друга молитва треба. Ај, бог што е убаво да даде!... Анѓеле со здравје да си оди до наместо: добри абери да си слушаме; за радост од Кате и од Анѓелета да си идеме. СИТЕ: Амин! (Настанува молчење, сите дуваат во филџаните и пијат). КОТЕ: Е, сега зборувајте вие, јас ќе молчам штом грешам. МАРА: (повторно им турува на овие што ја испиле, како и на другите попосле). А, оваа другава нека стои пак за кога ќе дојде Панде. ФРОСА: Уште бре, луѓе да врне! МИТРЕ: Треба да е подрасправено. КОТЕ: (како и Митре кој е подиспиенет). Не гледам дека е затоплено? Еј, слава му на бога што ни го подрасправи временцево, за детето што е на пат... Ама си ја погодила мори, Митрејце, ракијава на солта, да ти е алал! МАРА: Со оваа сол никогаш не се грешува, колку ќе фрлиш — фрлено ќе биде! Грешка нема — непресолува. ФРОСА: (се смее). Што рече: „Фрли колку ти е стасана раката и не плаши се од пресолување“. КОТЕ: Море, речете шуќур господ ни го расправи временцево... ДЕПА: Убаво е шуќур, не е како што беше. МАРА: Сполај му на бога!... ПАНДЕ: (викна однадвор). Тука сте бре, луѓе? (Од вревата никој не го слуша и пред да се појави на вратата пак викна). Живи сте бре, луѓе! (Влегува, и пред вратата се тресе од снегот кој е наврнат). И надвор се тресев и за тука остана!... Непрестана ѓавол да го носи... 22 (Сите гледаат во него). МИТРЕ: Што, ама уште ли врне?! ПАНДЕ: Ами, сега што туку започна убаво да врне... КОТЕ: А пак ние сега зборуваме „Шуќур господ ни го расправи временцево“... ПАНДЕ: Уште не стигнал до појас!... (Му прават место да седне до Митрета). МАРА: (полни филџан со ракија и му подава). Повели, Панде, сега. КОТЕ: Депа моја истивка за кравата оти останала не молзена. А пак јас и велам: „Ќе го чекам Пандета абер да донесе“. ПАНДЕ: И јас би чекал овде со блага ракија, да се најдеше некој друг будала во ова време да го носи Анѓелета. А вие овде сте му ја курдисале, сте ја здебелиле работата... Инаку не ви оди, студена залетнува! МАРА: Зашто студено, дојдоа луѓево испомрзнати, пак реков ај да стоплам од ракија да се загреат. ПАНДЕ: Си ги стоплила и дури си ги вгорила. МАРА: Кажуваш многу врнело. Зборувај како поминавте со Анѓелета? (Сите придобрани до него чекаат одговор, а Мара му притурува во филџанот). КОТЕ: Кажи, Панде. Кажи пак да си одиме, оти кравата не ни е молзена! ДЕПА: (се нервира). Не е молзена ами како! Кажувај пак да бегаме. МИТРЕ: Ај, нека го испие филџанот пак ќе каже. ПАНДЕ: Не бога ми! ракијава ќе ја испијам, а филџанов ќе ви го оставам. (Пие и со раката си врви по градите). Ооо, хо, хох! Што убаво ми стана! (Пие). О, хо, хох! А, да му цути устата на тој што нарачал! (Го подбуцнува Митрета). Убава работа било вака... МИТРЕ: (му ја подава кутијата да направи цигара). Земи, направи ама и кажувај. (Сите нетрпеливо чекаат и час го гледаат во устата, час во рацете). ПАНДЕ: (ја зема кутијата и правејќи цигара). Да ви кажам. Еве како беше. Отпрвин, откако се одделивте вие. Не знам дали бевте стигнати уште овде, каде се најде во тој снег; од нивата на Коста Зидовски се зададе со трчање една мачка 23 црна! и само за еден чекор препомина пред нас — не замина, и влезе во трњето од нивата... а (на Котета) твоја! (Сите се преплашени и очите им играат, додека Мара ја опфаќа страв и затоа тука гледа во Пандета, тука во Митрета. Панде сето тоа го забележува и сериозен наставува). Застанав и му велам на Анѓелета: „Не ни е убава работата — нешто лошо ќе ни се срети. Анѓеле сиромав замрзна! (Ја пали цигарата од огнот во огништето). ДЕПА: (преку другите се пушта и го удира по рамото). Нешто те нашло та те стиосало! Та остави го тоа пусто цигаре, пусто останало та се запустило! Кажувај понатаму што би, што го влечеш муабетот! Сакаш луѓево од нанозе да ги умреш?! Бре изел те волкот!... Ѓавол! ПАНДЕ: И јас не знам што да правам, се збркав! Да се вратиме — му велам на Анѓелета — не чини, ќе се почуди цело село... Што ќе рече тој што ќе чуе и што ќе види! Ќе не сторат обајцата будали, а најмногу мене! МАРА: (расеана гледа во Митрета). Ами, да се вратевте... МИТРЕ: Нека оди! Јас го пуштив со името на бога. Во него имам надеш! ДЕПА: Море Панде, што ти требаше да расправаш што станало кога веќе не си се вратил. Така сега, така и прееска пред тргнување. Чуден човек си бил!... Само за ставање мераци! МАРА: После како поминавте, ви излезе нешто лошо? ПАНДЕ: (лут). Вие не ме оставате да кажам, едната прашала, другата нафрлала, третата каснала! КОТЕ: Молчете сега, оставете го човекот да каже! ПАНДЕ: Ништо. (На сите им олеснува и се смируваат. Мара му го полни филџанот со ракија, и се крсти, а истото го прават и другите освен Пандета и децата). МАРА: Сполај му на бога!... ФРОСА: Шуќур, шуќур кај не излегло на лошо. Црна мачка!... МАРА: После? Понатаму? ПАНДЕ: И така стигнавме в град. МАРА: Анѓеле купи нешто? ПАНДЕ: Што ќе купи, дуќаните затворени. Ти заборави дека денеска е недела? МАРА: Вистина, изумив... 24 ПАНДЕ: Кога влегуваше в град биеше камбаната... МАРА: Анѓеле се прекрсти? ПАНДЕ: И Анѓеле се прекрсти и јас за Анѓелета се прекрстив! Низ пат, тек—тук, сретнувавме луѓе кај си одеа в црква. И така отидовме дома кај... кај... (Плуска со прстите). Ете, не ми текнува името. КОТЕ: Кај кого му било, кај некој од тие што беа за одење во Америка. ПАНДЕ: Не туку... кај ќираџијата... Ха! Кај Глигора Мостров, што бевме погодени да го носи до местото каде што е компанијата. КОТЕ: Е, убаво. После? ПАНДЕ: Вратата беше отворена. Ама јас пак тропнувам оти влегувам! Излезе една жена. „Кого го барате“ — праша? Еми, „Глигора, — реков, — човеков бевме пазарени за да го носи“... „Излегоа“ — рече од пенџере... КОТЕ: Ете, пак кај нив други адети, кога се оди на печалба гурбетчијата да излезе од пенџере. Кираџијата излегол од пенџере? ПАНДЕ: Чекај, бре! Гурбетчијата од пенџере!... Жената што ми кажа, треба да беше жената на Глигора, не слезе долу ами излезе од пенџере и ми кажа... КОТЕ: Аааа!... ПАНДЕ: Афти по вратот, кога не разбираш. (Се смее). Гурбетчијата низ пенџере! Ти теквело?! (Му подава мунзи). „Неверувам рече да се појдени ни до уќуматот. А некој може би и да не се излезени. Побрзајте — рече, вие, ама тие секако ќе се чекаат кај Плачиврба“... МАРА: И таму ги стигнавте? ПАНДЕ: Го минавме уќуматот, никого не сретнавме; стигнавме до Заптијаната, никого не гледаме... Му викам на Анѓелета, задоцнети сме... И кога се качивме на камениот мост, кај Газаната, гледам веќе некој се качуваат на другиот каменен мост и му велам на Анѓелета: Стигнавме, тие кај Плачиврби додека се наплачат и разделат ние сме кај нив. МИТРЕ: Штом сте ги загледале!... ПАНДЕ: Пред да стигнеме кај Плачиврба веќе гледаме сите попратувачи се враќаат... Старите ги бришат очите, децата цимкаат, а невестите, ха, ха, ха! липаат!... (Мара и Ката се потсетуваат и плачат). ФРОСА: И вие побрзавте?... 25 ПАНДЕ: Ама ние и така брзавме, не се влечевме. Му свирнав уште неколку прачки на коњот... Глигор беше останат последен и беше ја ставил ногата на узенгијата, да се качи на коњот што требаше Анѓеле да јава. „Еееј, чекај, бре!“ — му викнав. Се обзрна и кога не виде рече: „Што се сторивте бре, луѓе?“ „Како што се сторивме, — реков, снегов ни го отежна патот, треба да го цепиш за да поминеш“. ДЕПА: Навреме сте стигнале. ПАНДЕ: Ги грабнавме обајцата со Глигора пљачките од Анѓелина, ги натоваривме, го задржав јас Анѓелета да се качи и Глигор му ја пушти прачката на коњот, отидоа! Ајде, со здравје — реков! Не заборавај веднаш со писмо да се јавиш од место! А штом ќе влезеш на работа и пари! КОТЕ: Друго нешто? ПАНДЕ: Е, што друго? И јас си го јавнав коњот и дупките ваму... МАРА: Анѓеле се прекрсти кога се качи на коњот? ПАНДЕ: Се прекрсти и тој и јас за него. Ти да не се мерачиш за Анѓелета. Ако сум, горе-долу, и јас млад, ама како што гледам по зборовите, детето е сврзано и прокопсано ќе ви биде. Треба да се надевате дека ќе спечали многу пари. А велат дека во Америка многу ќе може да се спечали. И Анѓеле ќе биде еден од тие многу што ќе спечалат! (Митре, Мара и Кате се потсмеваат). Само... господ да го варди и да го чува после — овде кога ќе се врати! ДЕПА: Зошто пак овде кога ќе се врати?! ПАНДЕ: Како децана мали прашуваш, „Зошто пак овде кога ќе се врати?“ Како да не знаеш дека живееме во Турска земја, полна ајдуци и арамбашии! Севезден ќе му праќаат шамии да им врзе по некој жолт. Та и беговите; да не дошле некако инаку — со пот до она што го имаат? Кој пет, кој десет, а некој и повеќе!... КОТЕ: Така е! Кај нас не е ни сиромав да бидеш ни оти пак богат... ПАНДЕ: Ела ти не дај му на Османа Кица од Велешта и на Арифа Ќура од Враништа; та макар и на Дилавера Винца... Под камен да се скриеш ќе те најдат и ќе те заберат. А после дома ќе пратат абер: „Филан се наоѓа кај нас, пратете сто, или двесте наполеони — тука веќе колку ќе им коптиса душата — за да ви го ослободиме. Парите оставете ги на фиљан и фиљан место под тој и тој камен за да си ги земеме. Срок толку и толку дена до толку и толку саатот. До овој саат фиљан ќе биде кај нас на гости како при тетка, а од тој саат натаму му се знае — главата негова ќе оди на местото од парите. Аберот го праќа филанќиши“. 26 (Зборовите на Пандета создаваат страв кај сите за иднината на Анѓелета; преплашени и замислени со поведени глави слушаат). КОТЕ: (полека ја дига главата). Прав си, не еден склаф е земен, и кој не бил откупен му летнала главата од рамената. А некој само заради тоа што не зготвиле до саатот што дале теир!... ДЕПА: Море Панде, не ти требаше да расправаш вакви муабети. Отсега ги ставаш луѓево да думаат за некогаш. КОТЕ: Кога ќе се враќаме од пусто Влашко да се облекуваме во стари алишта и да ги криеме парите овде-онде по џамаданчината, да не ни ги најдат... МИТРЕ: (тешко ја дига главата). Додека е вака за нас нема живот. Робови сме се родиле и, како што се гледа, робови ќе умреме. Главите ни даваа надеж во востанието, како би, и тоа пропадна. Кој е крив не знам, али гледам дека нема спас. ПАНДЕ: Кој е крив? — Самите? (Се запалува и станува). Рибата од главата се смрдува! Дигаат востание уште не готови!... КОТЕ: Па зошто не се причека? Ти одиш горе-долу, кажи што си научил! ПАНДЕ: Големците — главните помеѓу себе не можеле да се разберат. И го фрлија народот пред време во борба; како слушам, велат за туѓи интереси, предавници! Народ оставија без ѓерамида на главата; мајки и жени завиени во црно; деца сираци!... За попустина. (Сите ги нишкаат главите одобрувајќи) А и сите ние сме криви!... КОТЕ: Зошто пак и ние?! ПАНДЕ: Како зошто?! Зар треба да ги праќаме децата на гурбет, да печалат пари?!... Пак в планина се додека се истреби непријателот! Али со оние што умеат да го водат народот и што се засебе, а не се продадени кучиња! ДЕПА: Што те стиоса, море Панде да прикажуваш само стравови! Поарно кажи нешто да се насмееме... МИТРЕ: Прав е Панде. Да беше го кажал порано ова, немаше да го праќам Анѓелета на печалба, а планина, в планина младите да се борат против кучиња! Што дека ќе спечали кога утре друг ќе му ги јаде парите?! КОТЕ: Така е! Така е, аклија е Панде! Еве четири во пет месеци од востанието поминаа, а тие четници што останаа живи уште се горе в планина. А што можат тие сами?! ПАНДЕ: Сите треба горе, а после со пушка, нож и бомби долу!... 27 МИТРЕ: (скокнува и како да сака нешто околу себе да зграби и нападне). На јуриш долу: на уќуматите, валилаците!... На војската и заптиите!... За тоа, не на гурбет во Америка, в планина!... в планина сите! И ние вака што сме помлади, како Панде, јас!... (Покажува на Котета и децата). Овде оставање само тие што не им мрдаат нозете. Жените способни, да носат леб, пушки, фишеци, бомби!... Гнасотии едни, ние да ги оставаме коските на гурбет, а тие да ни ја кркаат потта наша. Гиди домуз олди домуз!... КОТЕ: Така ќе јаваат се дури не се разбереме оти сме едно. Се правиме кој едно, кој друго. Кој трга наваму, кој трга натаму! Дури не се оставиме од тоа: јас сум ова ти си она, за нас нема спас! Ништо не можеме да сториме! Ќе ни седат качени на главиве и ништо не можеме да им направиме. Вака!... МИТРЕ: Така е, се дури не се сториме едно ќе не јаваат и ќе не јадат. ПАНДЕ: Таа работа — да се здружиме, стои од главите, а ние сме опашките. МИТРЕ: Тие се криви, ние сме како овцине: ваму-ваму; таму-таму... Јас да излезе некој во народот и да рече: сите ние што сме потиснати — робови на агите на беговите, на царот да се здружиме и заедно да удриме на ѕверовите, а не да се делиме; да видите — чудо правиме! Челик сме бре ние! КОТЕ: А да ни подадат рака и Срби и Бугари... ПАНДЕ: Да ни подадат рака, тие да ги отворат клештите однадвор, а ние од внатре, али чесно!... Не после браќата да не јадат. КОТЕ: Да сме ние внатре сложни, може да се најдат некои што ќе не споможат. ПАНДЕ: Рековме: рибата од главата се смрдува! ДЕПА: Море, ние немаме касмет, вака сме се родиле и вака ќе се искинеме. Ќе не јаваат до јавање... Попустина само што си правиме муабети: вака ќе биде, онака ќе биде. Откако се знам, а еве преку шеесет ги имам, само тоа се збори и до ден денешен никому ништо. Кој си ја има силата си прави, а вие ништо не можете ни да сторите ни да направите. Толкумина ги имаат оставено коските по планините и се за бадијала. Море луѓе, за маки сме родени! Да беше така —не ќе беше вака! ПАНДЕ: Море, ќе ги откорнеме, само не знам кога!... МАРА: Кога ќе изгине светот. 28 МИТРЕ: Еее... ништо не бива со лес... (Ја нишка главата). Мореее... ќе им дојдеме доака, туку што рече женава: „Откако ќе изгине народот“. А ќе им дојдеме доака, и нас ќе ни дојде умот! ФРОСА: Ќе ни дојде умот откако ќе си оди кумот!... КОТЕ: Дури е жива Србија тука е кумот! А, ако умре и таа, тогаш не ни останува ништо друго освен да се потурчиме. МИТРЕ: Е, не е така, Бугарија е повеќе за нас... ПАНДЕ: Ете тоа не ви чини; Коте што рече: Кој трга наваму, кој трга натаму; јас сум ова, ти си она...“ А еве сега пак истото! Едниот мисли на Србија, другиот на Бугарија. А бре, како ни се вика земјата така ни е името! Депа е жена и пред малку рече еден поумен збор: „Ние не сме Бугари... — само прескокна да рече не сме ни Срби, — туку сме си луѓе од местово наше — нашинци!“ Ете тоа сме бре, нашинци! Сите за името и тогаш сме фатени за рака. КОТЕ: Јас што реков: „Не сме сите едно“. А да сме сите едно дваесет и четири саати не би ги трпеле. И ти си прав, и јас може да имам кабает. Сите треба да го ставиме прстот на умот... МАРА: (се присетува). Се зафативме со муабети не си ја допивме ракијава. (Им турува на мажите). Ајде, напите се вие мажи уште по една, тааа... ние овде не можеме да ги ујдисаме работите. Ова пусто турско не е од денеска, од петстотини години е пустинското, пусто да остане! Толку веќе! СИТЕ: Амин! КОТЕ: Еее... така е мори, Митрејце, ама ако не си поправевме вака муабет од каде ќе се сетевме што треба да правиме и како треба да си ги поправиме грешките. Туку Панде нека е жив што не потсети. На раѓање, на испраќање, на радост, на јадост, секогаш кога имаме себап да се сретнеме, треба за ова да Поговориме, ако сакаме грешките да ги исправиме. Еве, јас го наоѓам прав Пандета! Не знам што мисли Митре... МИТРЕ: Пааа... и прав е. Сите грешиме. А за да добиеме слобода не треба да грешиме. ДЕПА: Море, прав и пепел тој да ми се стори што ги отвори овие муабети. Место да си попееме и да се посмееме тој отвори меџелис... Кај ни беше муабетот, а тој кај го однесе, волкосаник, волк го изел. (Го удира по рамото). Само за стравои бил да му клава на човека. (Панде се потсмевнува.) МАРА: Ај, испите си ги филџаните. 29 ПАНДЕ: Ја богами филџанов не можам да го испијам, ракијава што е во него. А ако си смислила да го немаш филџанов да го ставам в џеб. (Сите се смеат.) ДЕПА: Пи бре, изелтеволкот! Пите, испијте ја, пак да станеме да си одиме. Ручек не најде овде, а ни оти Мара има нешто зготвено ни оти дома. КОТЕ: Господ што е убаво нека даде, тој да ни ги ујдиса работите, во рацете негови да оставиме. (Сите ги испиваат ракиите и стануваат). ПАНДЕ: Седете со здравје сега, пак за добро идење да ви идеме и за венци. (Сите се поздравуваат и кажуваат по некој збор. Кате на сите им бацува рака.) (3АВЕСА) ЧИН ТРЕТИ Во куќата на Софрета. Селска соба која дава впечаток на богата куќа. Лево врата; десно на ѕидот огледало, а понатаму, кон прозорците, е прикачена ламба; во дното четири прозорци еден до друг преку кои се гледа чардакот од куќата, преку него селски куќи. Под прозорците миндер што ја зафаќа и целата десна страна, подреден со ќилим и перници. Лево, напред, па се до вратата, ковчег за алишта. Подот е послан со нови рогузини и ќилим. Покрај ковчегот прибрани се неколку троножни столчиња. При кревањето на завесата Ана е сама, добро е облечена и се дотерува на огледалото. АНА: (весела и насмеана). Пак што, убаво сум вака. Зар не?... И вистина, убаво ми рече мајка ми вчера: „Ано ќерко, поднамирви се веќе малку поубаво кога одиш на вада, оти таму се собираат момичките и жените од целово село, пак ќе те прикажуваат. Ги знаеш какви се жениве наши: „Оваа била ваква — онаа била онаква! Онаа нема вода во очите и се изнамирила... а онаа пак има, за в гроб ги чува. А ние се есапиме за домаќини во селово и не треба сами да се правиме ќотии. Ти си веќе голема, петнаесет ги наполни и во шеснаесет си влезена. Пак, може и некоја стројница да не погледа... Затоа, тебе не ти личи да одиш како годе“... И вистина така е! Ете, сношти кога одев на вода ме пресретна Ефтим „Трупалено“! Ама ми се запули и (намигнува) чкрап со окото! А 30 тоа чкрапнување не е за бадијала, (се чешка со прстот пред срцето) некој молец го ј аде овде. (Оди и се гледа на огледалото.) Пак што, од мене поубаво ќе најде?!... Да проштава! Ете, и Цвета некни ми рече. И навистина, Цвета не е таква да се крева до каде што не е. „Ти — рече — си убава, татко ти е богат, ние не можеме со тебе да се токмиме. Секако тебе ќе те побара Ефтим „Трупалено“. (Лицето и се зажарува, а градите и играат. Фрла опул во огледалото, весела и насмеана ја поправа марамата на главата. Се слушаат чекори од трчање по скалата и потрчува кон вратата. Првото и второто дете, неумејќи да се снајдат бараат врата по чардакот и си ги подаваат главите од прозорците. Ана потрчува кон прозорците.) ПРВОТО ДЕТЕ: До... до... дојде... дојде Анѓеле!... А, а, а... Анѓеле дојде! ВТОРОТО ДЕТЕ: (го поттурнува првото и поумирено.) Чекај бре, не знаеш да кажеш!... на чешмата, како што си полнеа жените вода, јас и овој (го поттурнува првото дете, кое сака да го измести и тоа да каже) се прскавме, застана и прашуваше каде седи Софре Танески. Јас се доближив... ПРВОТО ДЕТЕ: Прв јас се доближив!... ВТОРОТО ДЕТЕ: Ја, јас не ти реков овој човек не е од селово! ПРВОТО ДЕТЕ: (му се криви). Ееее!... ВТОРОТО ДЕТЕ: Се доближив и чув каде му рече жената: „Софре и Кате си се на нива, туку може да е тука момичката“. И после една друга го праша кој си ти, а тој и рече: „Брат и од Кате — Анѓеле“. ПРВОТО ДЕТЕ: (во исто време со второто и тоа). Анѓеле! АНА: (ошемоглавено). Анѓеле!... ПРВОТО И ВТОРОТО ДЕТЕ: А, ха!... АНА: Вујко ми Анѓеле?!... (Децата ги собираат рамењата.) Од Америка иде? (Ги собираат рамењата.) Анѓеле!... Треба да е вујко ми Анѓеле!... Каков изгледа? Полн, така... ВТОРОТО ДЕТЕ: Со толкави куфери!... АНА: Со куфери?! Во градски алишта? ПРВОТО И ВТОРОТО ДЕТЕ: Во градски алишта! АНА: (среќна). Тој треба да е! Чекајте!... Влезете внатре! (Оди и бара во ковчегот.) (Децата влегуваат и ѕиркаат во ковчегот кај што бара. Вади од ковчегот две шамичиња и две јаболка и им дава по едно на децата.) На, заштo, ми кажавте, по едно шамиче да си се бришите и по едно јаболко да си каснете. (Децата радосни и со скокање излегуваат.) Што ќе беше сега 31 ова да дојдел вујко ми наврапито од Америка?! Ни писмо пуштено, ни кажано!... А не оти го познавам за да го дочекам, но тој мене!... А и татко ми не го знае... (Се досетува и се чукнува по главата.) Уф, што сум будала!... Што не излезам да го пречекам?! Вујко ми дошол од Америка а јас седам како скаменета! (Потрчува кон вратата и таму застанува чукнувајќи се по главата.) Их! како забудалена, како врзана?! (Потрчува збркана сакајќи нешто да подреди.) Кај одам додека не поспастрам малку! (Се слушаат чекори.) Иде!... (Потрчува кон вратата.) ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: (влегува со еден куфер и го остава среде собата). Добра вечер! АНА: (збркана, налетува на него). Добро дојде!... ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: Еве го, ќерко, по мене ќе дојде... АНЃЕЛЕ: (влегува со еден помал куфер кој во носењето дава впечаток дека е многу тежок и го остава до другиот). Слушај... ти... како те викаа? ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: Чујам! Еее... (Гледа во рацете од Анѓелета кај се бара по џебовите). АНЃЕЛЕ: На, земи еден бакшиш зашто ми го донесе куферов. Доста ли е? ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: Еее... доста... (Ги брои и фрла поглед во рацете од Анѓелета дали уште ќе му даде.) АНЃЕЛЕ: Тој, куферот голем што го оставивме долу, нека стои таму! ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: (ја нишка главата одобрувајќи). Убаво... АНЃЕЛЕ: (пуштајќи рака). Ти си Ана!... АНА: (збркана и засрамена). А... Ана сум... АНЃЕЛЕ: Ме познаваш ли кој сум? АНА: Не, туку... АНЃЕЛЕ: Туку што, си чула за мене? Е, тој сум јас вујко ти Анѓеле, за кого ти прикажувала мајка ти. АНА: (му бацува рака). Ха, ми прикажувала... АНЃЕЛЕ: (ја бацува в образ). Така! А каде се сега татко ти и мајка ти? Сама си ти овде? АНА: Сама сум. На жниење се тие. Отсега треба да дојдат... Седи де... АНЃЕЛЕ: Ќе седнам, не бери ти гајле! Оти, како сте вие? (Седнува.) Татко ти, мајка ти, здрави се? 32 АНА: Убаво сме сите... АНЃЕЛЕ: Та, жнијат рече, а? АНА: Еве две недели каде што жниеме и, не знам, уште една недела дали ќе свршиме. АНЃЕЛЕ: Зошто не земете повеќе жетварки? АНА: Имаме петшестина, повеќе не можеш да ги најдеш. Секој си брза прво своето да си го сврши и да си го прибере бериќетот дома. После ќе има, ама не можеш да чекаш, ќе се пресуши житото и ке испадне на нива... Што фајде? АНЃЕЛЕ: Ти не им помогнуваш по некој пат? Или, ти си момичка за мажење, не те земаат, а? АНА: Јас им готвам јадење, — ручек, вечера... појадок. Еве, досега бев во другоно одајче готвев. Еден треба да седи дома! АНЃЕЛЕ: Ами ти можеш сама? Таа е тешка работа! АНА: (се потсмева). Ами, можам. Месам, печам, манџи правам. Се што треба! АНЃЕЛЕ: Па ти си била готова момичка за мажење! Си фрлила око на некого? (Ана се срами.) Имате некое гумно овршено? АНА: Овршивме едно гумно и го пуштивме на воденица. Беше поарчено старото. АНЃЕЛЕ: Е, штом така ќе сме јаделе бела погача од ново жито. АНА: Ќе јадеме... АНЃЕЛЕ: Убаво те држела мајка ти — промената... Вака работиш? АНА: Не џанам, се облеков за да појдам на чешма, да донесам вода за вечера. Пак, таман да излезам и дојдоа две деца ми рекоа иде Анѓеле... Море, кој Анѓеле им велам? АНЃЕЛЕ: Ама ти знаеше јас кога дојдов? АНА: Знаев... После, поголемкото рече: „Дојде еден човек од туѓина и застана кај чешмата, се распрашуваше кај седи Софре Танески. Пак една од жените ни рече: „Трчајте дечиња, кај Кате, кажете дека е дојден брат и од Америка...“ АНЃЕЛЕ: Ти е кејф тебе што дојдов? АНА: Ами, како не ќе ми е ќејф... АНЃЕЛЕ: Ај, кога ќе одиш на вода? Ќе се забавиш! Оди си ти, јас можам и сам да си поседам, овде сум дома! 33 АНА: За тоа не сака велење дека си дома... Туку немај гајле, ќе викнам некоја жена од комшииве и подоцна ќе појдам. Туку, не знам што ги нема овие... Што се забавија? Друг пат порано си иделе, а денеска кога треба ги нема! АНЃЕЛЕ: Далеку е нивата? АНА: Не е далеку, овде, над село! Проштавај, се зафативме со муабети и заборавив да ја запалам ламбава. (Ја запалува.) Вака, да се гледаме поубаво. (Се слушаат чекори и потрчува до вратата.) Ете се, идат... Не кажувај се, да видиме али ќе те познаат. АНЃЕЛЕ: Оке’!... Ти како ќе речеш. АНА: (ја отвора вратата.) Кај сте вие? Имаме и други гости! СОФРЕ: Камо вакви гости да ни идат секогаш... АНЃЕЛЕ: Збори за волкот — волкот на врата! СОФРЕ: Е, добре ни дојде! (Се бацуваат в уста.) КАТА: (истрчува.) Бате!... Добре ни дојде!... (Се загрлуваат и се бацуваат в уста. На Ката солзи и излегуваат од радост.) Зошто не ни прати абер по некој човек оти си дошол? Кога дојде? Камо се тате и мама?!... АНЃЕЛЕ: Зарем наместо јас да ги барам од вас вие ги барате од мене? КАТА: Не идеш од дома?! (Гледа по собата и и паѓаат в очи куферите.) Ама навистина, ти право идеш кај нас! СОФРЕ: (му ја префрлува раката преку рамото и го води да седнат на миндерот.) Седи. АНЃЕЛЕ: Вистина, ами што?... Кажи сега како се дома! Мајка, татко, како се? КАТА: Убаво се, само се остарени, не се како што ги остави. Туку, според други, уште убаво се држат. Пак сега, делми дојде ти, уште поубаво ќе си бидат. Ано, што правиш ти? Вечерата готова ти е? Оти жетварките сега ќе стигнат, отидоа да си ги остават срповите и да се измијат... АНА: Вечерата е готова само вода немам донесено за пиење. КАТА: Зошто, мори ќерко, што си правела досега? АНА: Пак прашуваш што сум правела. Брата ти го дочекав, повеќе од тоа што сакаш? СОФРЕ: Зарем одамна е дојден? АНА: Па, скоро цел саат... 34 АНЃЕЛЕ: Орајт, еден саат треба да има. КАТА: Ами нам дури сега ни кажаа, и ги фрливме срповите, трчај ваму. Месечината грееше како ден и рековме по ладот нешто да отмиме. АНА: Ама вам ви кажа некој?! А пак јас му реков на вујка да не се кажува, да видам али ќе го познаеш. Аааа... така?... КАТА: У, да не ни кажеа немаше да го познам. Многу се изменил. Кога си отиде беше дробен, мал, слаб... А сега пораснал, се здебелил... Оти облекана... Пак и мустаќине ги бричел, како сега овде в град, та ела познај го. АНЃЕЛЕ: Американска мода е да се бричат мустаќите. Пак, таму живеев! КАТА: Што ти знам јас од каде и од како. Нели ги бричат... СОФРЕ: Порано кога ќе се колнеа старите ќе речеа: (се фаќа за мустаќите) „Овие ќе ги фрлам... таму и таму, ако не го сторам; или ако биде така, или не биде вака, како што велам јас.“ А сега со ред ги фрлаат граѓаните!... АНЃЕЛЕ: Орајт, зету, јас татка ми сум го слушал да вели така. Така дојде пустото време. Сега луѓето се ишеретија, не се како некогаш. Гледам и тука, кај што поминав, друг е светот, се носи како таму... Не се како некогаш! Помнам, старите кога ќе земеа да се напијат прво нив ќе ги наквасеа после грлото. Си спомнувам стрико Коте кој ги имаше олкави! СОФРЕ: Така е вистина за тоа. КАТА: Ано, што се заштури? Види викни некоја жена од комшииве и појди по вода. Викни ја Софка. АНА: Уф, мори мајко, каква си веќе!... Сакам да му се напулам на вујка, прв пат го гледам. Треба да го познавам кога ќе го видам... КАТА: Немај гајле, не ти гини! Сега веќе не го пуштаме до никаде да оди. До каде деда ти и баба ти. Пак ене се кај се! СОФРЕ: Сега да свршиме со гумењава и со берење на гравот, и ќе те пуштиме да поседиш кај вујка ти до пченки берење. Пак по пченка берење, нарочно по грозје брање, ќе го свршиме, ќе го жениме и цела зима ако сакаш остани таму. АНЃЕЛЕ: Орајт, невеста треба бездруго да ми барате. АНА: Их, блазе си ми, има да пеам, да скокам, да играм!... (Потскокнува од радост.) 35 СОФРЕ: Ајде, ќерко, знам дека не ти се одделува од вујка ти, ама треба да појдеш на вода. Сега ќе дојдат аргатките, треба вода за пиење. АНА: Ќе појдам, џанам, туку се премислив, зошто да викам од комшииве кога сега ќе дојдат жетварките и со некоја од нив ќе појдам. КАТА: Ај така нека биде, и така чини. АНЃЕЛЕ: Ано, донеси го куферот понаваму. АНА: (го подига). Леле што бил тежок! Што има, вујко, овдека, пари? (Му го носи.) АНЃЕЛЕ: (бара клуч по џебовите и отвора). Трчај, ќе видиш! (Префрлува во куферот и вади златен саат). Еве, зету, тебе еден златен саат ти донесов. Има и нешто друго само изгледа во големиот куфер е. СОФРЕ: (земајќи го). Што ти требаше да се арчиш... (Го разгледува радосен). АНЃЕЛЕ: Како било тоа, не е тоа лаф! (Бара и понатаму и вади пред себе еден чифт женски чевли, еден златен прстен и еден чифт женски копринени чорапи.) Еве, сестро, тебе ова сум ти го донесол. Со здравје да си ги носиш. Дома и нешто друго ќе најдеме... КАТА: Да си жив! Господ повеќе да ти даде! (Ги зема претсебе на скутот.) АНЃЕЛЕ: (претурајќи во куферот вади чивт женски чевли, женски копринени чорапи и златен прстен и ги дава на Ана.) Засега еве ова за тебе. Со здравје да си ги носиш! АНА: (весела, потскокнува). Да си жив!... АНЃЕЛЕ: (вади една мала кутија, а од неа златен синџир со медалјон од пет златници). Ано те бендисува ова? Што велиш? АНА: За кого е, вујко, за невестата? КАТА: За невестата, не сака велење. СОФРЕ: Што прашуваш, толку не ти текнува! АНЃЕЛЕ: Ано, чекај да видиме како стои? (И го става околу вратот). АНА: Што е убав, мамо!... АНЃЕЛЕ: Те бендисува? АНА: Многу е убав! Која ќе има касмет да го носи. АНЃЕЛЕ: Оке... Штом те бендисува со здравје да си го носиш! АНА: (скокна од радост). Здрав, жив и весел! Охо, хох!... Охо, хох!... 36 КАТА: Море, што и го даваш нејзе, чувај си го за невестата! АНЃЕЛЕ: Има мори, сестро! И за неа има! Седи си раат. АНА: Вистина, вујко, што донесе за невестата твоја? Чекај да видам!... АНЃЕЛЕ: (намигнувајќи му на Софрета). Сешто! Само, сега не можам да барам, тие се поздола. Дома ќе ги видиш! АНА: Ај, добро! Да си жив! Господ повеќе да ти даде! Сега пак од невестата да ни даваш. (Играјќи со него го удира по рамото). Сега веќе не те пуштаме да мрднеш! Да свршиме со бериќетиве и веднаш ќе те свршиме, ич не оставаме за понатаму! АНЃЕЛЕ: Оке, внуко! Сега сум дојден, што сакате со мене тоа правете: ме колете, ме бесете... КАТА: (реагира). Не зборувај такви зборови! (Го потурнува). Помести се од местото! АНЃЕЛЕ: Ме вршите, ме жените... КАТА: Така ете! Лоши зборови не! Само убави, благи: вршење, женење... За радост, за веселба, а не такви — будалаштиње! АНЃЕЛЕ: Така иде зборот. Вака, Софре? СОФРЕ: Зборот, шура, кај ќе го носиш таму оди. АНА: Ако ми се мали чевливе ќе изгорам од жал... (Седнува да ги проба). Али, не со копринените чорапи ќе ги пробам. АНЃЕЛЕ: Ако се мали ќе плачеме!... КАТА: Ама што зборуваш такви зборови?!... АНЃЕЛЕ: Зборот ми е. Ако се мали ќе најдеме други! КАТА: Зборот!... Нејќам да зборуваш такви зборови! АНЃЕЛЕ: Ами, чудо; од зборот нешто ќе дојде! Во Америка во такви работи не се верува. Има еден збор од старите наши: „Господ со кисели јаболка не се лаже!“. КАТА: Така ете, кажи нешто за Америка како е. АНЃЕЛЕ: Што да ви кажам, слободија голема... не е како овде. Му го паметам зборот на Пандета... Вистина мори, Кате, Панде жив е? КАТА: Како волк! АНЃЕЛЕ: Каде да сакаш да одиш, никој потаму стапи не ти вели. 37 СОФРЕ: И овде така е веќе, никој не ти вели потаму стапи. Се истребија ајдуците што земаа склаф. Доколку излезе некој, власта ги гони. АНЃЕЛЕ: Сега не знам, али порано беше треси пола и бегај. СОФРЕ: Е, остави го ти турското, тогаш други времиња беа! АНЃЕЛЕ: Мислиш сега тоа го нема, поарно е? Море, биле, се и ќе бидат парите отепувачка! Јуда е парата! За пусти пари човекот најмилото си го продава! Кој немал пари секогаш бил раат, а кој ги има: ништо да не му е, сам ќе дума и лоши соништа ќе сонува. Од Америка поголема слобода здравје, ама... СОФРЕ: Ами тоа не сака велење... Таа пустиња на јаже ги става луѓето, а и од јаже ги сметина. АНЃЕЛЕ: Затоа ти велам, јуда е таа пустината. Ти велам, во Америка голема слобода е, ама, како овде порано што земаа склаф, склаф и таму земаат. Гангстерите таму од дома ги земаат богатите со автомобил и, ако не им дадеш колку ќе ти преценат, ќе им ги земат главите. Парата... КАТА: Тогаш што ни ја фалат Америка! АНЃЕЛЕ: За кого е убава, за кого е црна и таа. Спроти ние што бевме овде, кога си отидов јас, таа е шеќер. После, таму што немаш: кина, театри, паркови... Што нема за времето да го убиеш... КАТА: И овде сега има сешто. Само пари! Ги имаш ли нив, се (Покажува со рацете). Парите олкави ти ги отвораат очите! Туку, како му било... Сега гледај да те прожениме зимава, та тоа што си гледал досега нека ти биде. Дваесет години си гледал, си гледал, си се нагледал. Сега ќе ти ставиме јарем и нема повеќе мрдање. Татко и мајка изгорени се за радост!... СОФРЕ: Ах... сега тие кога ќе го видат ќе се израдуваат... Првиот збор за женење ќе им биде. Пак и ред е да се ожениш што побргу. Како што ќе го одмениш татка ти ред е да ја одмениш и мајка ти. Да си ја земеш целата куќа наглава. За нив веќе отсега само најгорето. АНЃЕЛЕ: се е тоа убаво што велите вие, ама беќарлакот не се враќа и затоа не се брза. За женење е лесно. Што рекол некој: „Која страчка без опашка та Кристафил мој без жена!“ Која страчка без опашка та јас без жена! Ќе се женам!... КАТА: Вистина така е, ама тоа се вели за некој млад, уште зелен што сака да се жени. А пак годините твои не се веќе за така да се рече! АНЃЕЛЕ: Орајт, не велам дека не е така. Ама ти што рече? „Да ти клајме јарем!“ А женењето навистина е јарем! Турците за тоа имаат еден 38 убав збор: „Беќарл’к — бејл’к; свршен — везир, а женет резил“! Ете тоа ме чека кога ќе се женам! КАТА: „Беќарл’к — бејл’к...“ Ама и беќар на стари години да седиш дома, бога ми, не е бејл’к!... Ами — укор! Се си личи до едно место! СОФРЕ: Така е!... АНА: Така е! вујко! АНЃЕЛЕ: Еве и Ана вели како што велам јас. АНА: Не, бога ми, како што велиш ти, ами како што вели мама! АНЃЕЛЕ: Ќе биде, и тоа ќе биде. Само да сме здрави и живи. Се смеам јас. Прашајте ми ја душичкава како ми досадил тој беќарл’к... таа пуста туѓина. Америка си е убава, ама за тие што им се блиските — најмилите околу нив, а за нас, одделени од вас — црна е! А уште поцрна за оние што ги оставија таму, нозете и рацете, по фабриките та дури и главите. Таму, вистина ти плаќа, ама низ носот ти ја вади заработувачката. Јас некако се снајдов и полесно поминав, а и повеќе спечалив. Некои не можат да тргнат настрана за да се вратат. КАТА: Така речи... Не ни ставај тежина. (Се слушаат чекори на жетварките). Жетварките се. Слушај, Ано, не ги носи овдека, сакав да кажам не ги викај ваму. Нема да ти идаат од Анѓелета. А и да можеме да си позборуваме уште малку куќни муабети со вујка ти. На чардакот стави им да вечераат. (Ана излегува). Слушај, Анѓеле, сега ти сакаш вечерва овде да спиеш или мислиш да продолжиш за дома? АНЃЕЛЕ: Ти како ќе речеш. КАТА: Ако ме прашуваш мене, мене ми е мило овдека да спиеш. Само, ти што мислиш? СОФРЕ: Зошто?... Нека спие овде... АНЃЕЛЕ: Јас го направив есапот вака: да вечераме овде, и бидејќи селото не е далеку, да одиме сите заедно. СОФРЕ: Што велиш ти, Кате? КАТА: И јас не знам што да речам. Како што викнаа: „Дојде брат ти Анѓеле“ ја оставивме нивата уште за малку недожниена. Ќе ја испасат ајвани. Кога ќе појдеме ние не можеме веднаш утре да се вратиме. Ти што велиш? СОФРЕ: Што да речам!... Вистина е дека не е ујгун... Да одиме сите заедно треба да се најде некој да се остави во куќава, за ајваните, за полето... После, жетваркиве ќе ги загубиме за другите ниви... Да го пуштиме сам и тоа не чини... Да го држиме до утре, додека наредиме друг 39 да го земе гајлето, ќе се лутат старите; ќе кажат еве каде сме, знаете саатот како го чекаме да го видиме, а вие сте го задржале за работите ваши. Да одиме и утре да се вратиме рано нема да можеме, кога ќе се распиштоли дедо, од радост ништо не ти гледа. На се ќе заборави!... КАТА: (замислена). Е, што правиме? Што велиш, ти бре Анѓеле? Сега, работава е ваква! АНЃЕЛЕ: (ги собира рамењата). Не знам што да речам; како ќе го најдете вие за мунасип така ќе направиме. КАТА: Ништо, ако не да вечераме, пак може низ вечера ќе ни падне на ум како да направиме. Што ќе речете? АНЃЕЛЕ: Оке. СОФРЕ: Добро, така нека биде. Туку... што мислиш да вечераме? КАТА: Тоа што е зготвено. И порачав на Ана да зготви малку месо со компири, две комадина и млеко кисело. Не ќе правиме нешто нарачно за Анѓелета. Ние сме си куќа, за тоа има време... АНЃЕЛЕ: За месо со компири во мевов ми е изникнато. Нешто сукана работа ако има... КАТА: Ете, де комад — зелник со кисело млеко. Колку да поминеме вечерва... АНЃЕЛЕ: Така ете, дај ми ти мене нешто што не сум јал дваесет години, домашно сукано, та за месо со компири (покажува на стомакот) колку видел овој!... Празе, лукче, пиперче, зелник што рече... АНА: (влегува). Сега како сакате, за вас овде да донесам? КАТА: Овде ќе ни донесеш, помалото комаде и едно грне млеко. АНА: Месо да не носам? КАТА: Не сака вујко ти. За месо вели доста сум јал... АНА: Ама ова е, вујче со компири! АНЃЕЛЕ: Ах, мори внука, таму ги има што ги има пусти компири, може осумдесет сорти! Некои се како змии. Пак вака, за печење што ја има една сорта, благи како колачиња со шеќер. АНА: Их, бре вујче, како не донесе некое кило... АНЃЕЛЕ: Да може човек се да донесе... Пак за компири кому му паднало на ум!... АНА: Ама селанец си, да ти текнеше да земеш за семе! Та за едно јадење дека ќе каснеш не ќе пуштиш рогови... 40 АНЃЕЛЕ: Орајт. Да ми текнеше да донесев за семе не ќе беше лошо. Ама што да правиш, еден ум — али за лето, али за зима; за кога побргу? КАТА: Да донесеше — ќе донесеше, не донесол и без нив ќе поминеме. Како досега и отсега. Сполај му на бога тебе што те донесе. АНЃЕЛЕ: Права е Ана, да се сетев за семе да донесам не беше лошо. КАТА: Реков — „Здравје“! Дека не сме јале досега та не сме порастиле толкави! Само да сме си живи и здрави ние! Сполај му на бога тебе што те донесе (Покажува на подароците). И овие да не ги донесеше и без нив ќе поминевме. Ти ни си се. АНА: Сега, да донесам прво за вас или прво да им ставам на аргаткине? КАТА: Донеси прво овде зашто вујко ти... Донеси прво овде! Или не, дај им прво на жетварките нека вечераат. АНА: Мамо, али ајде, после ќе ти кажам. (Излегува). СОФРЕ: Подобро е така, прво дај му на туѓиот да јаде. КАТА: Како би било да направиме вака, да вечераме и ти Анѓеле, да си одиш сам вечерва дома, а ние утре, кон некоја доба, од како ќе поујдисаме, кон ручек да дојдеме. АНЃЕЛЕ: Оке. Само еден коњ да ми најдете за пљачкиве и еден човек чесен. КАТА: За тоа е лесно. АНЃЕЛЕ: На Јанкула Ристоски да му речиме... КАТА: Убав е тој. Почесен од него здравје! СОФРЕ: За тоа и кој да е. За наш човек не се чуло нешто лошо, ниту сега, ни оти пак во турското. Наш човек ни оти украл, ни оти отепал... И ако отепал за пари не, никој Турчин — јанкесеџија! Минаа тие времиња, сега луѓе ајвани в поле спијат... Ако сакаш цела ноќ остави ја вратата отворена и спи, никој ништо не ти гиба. АНЃЕЛЕ: Вие знаете. СОФРЕ: (станува). Да му подвикнам јас на Јанкула да знае, да не си легне. Човекот ќе си стане утрина рано за на работа. КАТА: Потпојди речи му. Или, ако сакаш нека појде Ана нека го подвикне овде да дојде да му речиме. СОФРЕ: Ана!... Јас ќе зборувам. (Излегува). КАТА: (тивко). Донесе нешто пари? 41 АНЃЕЛЕ: Што велиш ти? КАТА: (ги собира рамењата). Што знам јас, зашто не оти малку имаш пратено. АНЃЕЛЕ: (го отвора малиот куфер и и покажува). Еве, ова е се. КАТА: (зачудено). Машала, машала!... Само наполеончиња! АНЃЕЛЕ: (го заклучува куферчето и го остава настрана). Таму, еден нашинец — терзија ми направи минтан и сиве овие ги нареди внатре. Така ги донесов. Ама рамења ми прекапаа од тежина голема. Во Белград се најдов со еден од селава наши, работеше со мајстори, и тој ми рече: „Ако носиш нешто од пари дај си ги овде в банка“. И така го расипав минтанот и ги собрав в куфер да ги однесам. После се премислив, ами таква тежина носев довде за да не му однесам на татка да се зарадува; за така можев да ги оставам таму в банка — кај што си беа. КАТА: Добро си направил. АНЃЕЛЕ: Еднаш реков да ги направам чекови, како што секој носи, ама се премислив. Си реков, кога ќе види татко неколку книжиња ќе рече: се препрцкал син ми, ми донесол неколку книжиња. И затоа се опечалив повеќе да ги донесам злато, да му се отворат очите. Пак после да ги оставам во Белград!... А во Америка никој пара не држи дома, како кај нас. Само в банка! КАТА: (среќна). Поарно си направил што си ги донесол дома, и тоа злато. Пак вистина, кога ќе видиш едно книже и ќе речеш: и ова е пара! А пак пустото злато (покажува со рацете на очите) олкави ти ги отвора очите! Нека види и татко, нека се зарадува! АНЃЕЛЕ: И јас така мислев, и затоа направив вака, си ги донесов злато дома. Шуќур каде не ми ги ватија, оти и таму сега неостават да извадиш злато. КАТА: Господ бил голем и за нас, на среќата твоја што си се мачел да ги печалиш. АНА: (влегува со чаршав и синија). Задржи го, мамо, синиево додека го постелам чаршавов и го донесам комадон. (Го фрла чаршавот и излегува). (Ката ја држи софрата поткрената на чаршавот се додека Ана не го донесе комадот и тогај ја пушта, поради обичај да не стои празна синија ставена). (Ана влегува носејќи тепсија со комад и грне кисело млеко и ги остава на синијата). Уште паници да донесам и лајци. Каде е татко? 42 КАТА: Излезе. АНА: Каде отиде? КАТА: До каде Јанкула Ристоски. АНА: Аирлија? КАТА: Да го зготви коњот, ќе оди да го однесе вујка ти. АНА: Ама што, вујко ќе си оди? КАТА: По вечера... АНА: Зошто?!... КАТА: Зошто и дедо ти и баба ти сакаат да си го видат побргу. АНА: Ами ние, ќе одиме и ние со него? КАТА: Не. Ние утре. Утрина рано ќе го дожниеме тоа што ни остана, ќе видиме некого да го оставиме за говедана да ги има на мукает и да ги рани, и ќе одиме. АНА: И јас утре?! КАТА: Сите утре! Сега вујко ти ќе си оди сам. Не гледаш туѓи луѓе имаме на вечера? Што ќе речат: дојде брат и нас не фрли! А тој ни е наш, со него секако ќе си збориме и ќе се разбереме. А тие се туѓи, утре ќе не прават меселе по селово. Оди! АНА: (плаче). Јас ќе одам со вујчета! КАТА: Не може кога ти велам, жетварките со кого ќе останат? АНА: Јас ќе им речам да не ми се лутат. КАТА: Ами утре, мори, ќе одиме; да е за повеќе време јас би те пуштила. Оди сега! (Ана излегува плачејќи). АНЃЕЛЕ: Па пушти ја, бога ти, дете е, ќејф и е, се радува. КАТА: Вистина така е, ама таа е веќе голема, што се вели зборот, утре ќе ја мажиме, пак треба да разбере. (Влегува Софре.) Што направи? СОФРЕ: Ќе дојде. „Да вечерам — рече — и еве сум станувам“. Може тој мене да ми го расипе! КАТА: Зошто не му рече да дојдеше овде ќе вечеравме? Кај сите и тој ќе каснеше, има. Или, машка работа, заборави? СОФРЕ: Не џанам, му реков, туку седнат беше си вечераше. АНА: (влегува и носи земјена паница и дрвени лажици и ги остава на софрата). Каснете додека е топол комадот, да не ви остине. 43 СОФРЕ: Дај го столето за вујка ти. АНА: (му подава мало столе на Анѓелета). Повели вујче, седи. СОФРЕ: Седи само убаво да не паднеш!... АНЃЕЛЕ: Не џанам... Ами мајка ми кога ме роди прво на вакво столе ме стави да ме завие, да не ме става на земја. КАТА: Учен си ама имаш заборавено. СОФРЕ: (се крсти). Ај, сполајбогу оти си дојде жив и здрав! КАТА: (се крсти). Ај, шуќур оти господ ни те донесе со здравје! (На Анѓелета). Крсти се дури е топло. АНЃЕЛЕ: (се крсти). Ај, шуќур каде ве најдов сите здрави и живи! Пак за радост од Ана да ви идеме. СОФРЕ: Сполај ти. КАТА: Оди ти ќерко кај аргатките, не ги оставај сами, срамота е! АНА: Еве сега. Ми вели Спаса: „Што не потстане, мори, вујко ти да го видиме?“ КАТА: Ти што рече, „Сакате?“ АНА: „Зборуваат — реков — сега со мајка ми. Го прашува како поминал, што поминал! А пак тој — реков — им прикажува!“. КАТА: Другите не те прашаа нешто? АНА: Анча ме прашаше: „Што ти донесе, мори, вујко ти?“ Сакаше да разбере. КАТА: А ти што и рече, сешто! АНА: „Сешто!“ — реков. КАТА: Ти го видоа флоринот? АНА: Ми го видоа и ми рекоа „Со здравје да си го носиш!“ КАТА: Ти што им рече?... Здрави да сте, а? АНА: Еми, тоа, што ќе им речам!... КАТА: Оди сега да не се сами... (Ана излегува). (Пауза). Море Анѓеле, што ми текна, што се измислив... АНЃЕЛЕ: Што мори, сестро? Пак за женење? КАТА: Кога ќе појдеш сега дома, вака да направиш... АНЃЕЛЕ: Како мори, сестро? 44 КАТА: Може тие да си се легнати, а може и тие да имаат аргатки на вечера. Туку, ти вака направи: растовари ги куферите долу, пред порта, и пушти го Јанкула нека си се врати, а ти после тропни. Кога ќе излезе татко или мајка да види кој тропа, кажи се дека идеш од Америка, ама речи дека си од град и оти како на пат ти се расипал автомобилот та не можеш да си одиш до дома. И замоли ги да спиеш кај нив. Речи таму како ќе речеш!... Да видиме али ќе те познат!... АНЃЕЛЕ: Оке, да направиме една шега. КАТА: Така... мами како ќе мамиш. Пак ако те познаат никому ништо! Ќе се посмеете, убаво ќе се посмеете, ако не те познаат, ние кога ќе дојдеме. Ќе биде ќејф поголем. Јас не верувам да те познаат, оти, и мене да не ми кажеа, и ј ас немаше да те позна. Многу си менет, како друг! АНЃЕЛЕ: Оке да направиме една шега... КАТА: Што велиш, ти бре мажу? СОФРЕ: Ако му трпи трбушкана да може да не се каже... АНЃЕЛЕ: За тоа сум ти како темел, можам да го сторам. КАТА: Е, добро штом така. Речено — сторено! А ние ќе гледаме утре пред ручек да бидеме таму. А ти потркалај се малку повеќе, небаре си скапан од патот и спиеш. СОФРЕ: Бре! ашерисавме. Да заборавиме да се напиеме по една ракија!... Види, види, ти еднаш, сега ми текна! КАТА: Види, жити господ, ич да не се сетиме! Веќе за вино со млеково не оди, ама ракија да заборавиме! АНЃЕЛЕ: Ако е за мене не се саклдисувајте, јас не пијам. А, ако е за вас... тоа е друго. СОФРЕ: Зошто да не си пиел?... АНЃЕЛЕ: Јас еве дваесет години, откако сум излезен одовде алкохол не сум добрал до уста. КАТА: Зошто, таму нема такви работи? СОФРЕ: Во Америка забрането е секакво пиење? АНЃЕЛЕ: Алкохол е забранет. Се пие, ама тајно, во некои затантени визби. А пак го фатија ли некого кај продава или пијан, отиде в дремало... КАТА: Пак ми ја фалат пуста Америка... Маж работел, буфтал цел ден, да не може една ракија да се налие, да си ја закрепе снагата. И тоа ми е некоја правина. СОФРЕ: Ме чуди тоа. 45 АНЃЕЛЕ: Ич да не ве чуди. Зашто види, луѓето не умеат како луѓе да се напијат малку, колку што е потребно за снагата, ами се напиваат како свињи. А во Америка автомобили со илјади, та, севезден ќе гледаш по чаршија човечка пастрма. Или на другиот ден главата будала и не отишол на работа; или отишол го истерале. Убаво е тоа? Што ми е мене покусо дека дваесет години не сум пил? — Ништо! Таму луѓето на слатки работи многу арчат... А тоа ги дебели! КАТА: Ами тутун се пие таму? АНЃЕЛЕ: Тутун пушат и жените! Само на фабрика, за времето додека работиш, не! КАТА: А, велиш, тутунот и жените го пушат — се трујат? АНЃЕЛЕ: Ха, повеќе и од мажите! КАТА: Чудо ги стиосало, за жени личело цигаре!... АНЃЕЛЕ: А колку ги има што мажите не им пушат, а тие пушат. Тоа е таму на мода. (Жетварките пеат). Ајде, што е врева во горната маала, леле, Што е врева во горнана, леле, маала! Ајде, да не ми се силни Турци на конак, леле Да не ми се силни Турци, леле, на конак? Ајде, да не ми е стари татко починал, леле, Да не ми е стари татко, леле, починал? Ајде, да не ми е стара мајка, умрела, леле, Да не ми е стара мајка, леле, умрела? Море, ниту ми се силни Турци на конак, леле, Ниту ми се силни Турци, леле, на конак; Море, ниту ми е стари татко починал, леле, Ниту ми е стари татко, леле, починал, Море, ниту ми е стара мајка умрела, леле Ниту ми е стара мајка, леле, умрела. Ајде, туку ми е млад Илија на конак, леле, Туку ми е млад Илија леле, на конак! Ајде, пред него е чесна софра ставена, леле, 46 Пред него е чесна софра, леле ставена! Ајде, на софрата златна чаша винена, леле, На софрата златна чаша, леле, винена! (Анѓеле се запалува и ја прифаќа песната, и тоа го прават и Ката и Софре. Место чаша Анѓеле го зема грнето в рака и станува). Ајде, здрам, здрами си, кадан бела Тодоро мори Здрам, здрами си, кадан бела, мори Тодоро! Ајде, здравје немал, млад Илија, делија, море, Здравје немал, млад Илија, море делија! Ајде, ако љубиш друга љубов од мене, море, Ако љубиш друга љубов, море, од мене! Ајде, ако љубам друга љубов од тебе, леле, Ако љубам друга љубов, мори, од тебе: Ајде, коња јавам, коњ да пукне под мене, леле, Коња јавам, коњ да пукне, леле, под мене! Ајде, пушка носам, пушка да ме отепа, леле, Пушка носам, пушка, да ме, леле, отепа! Ајде, сабја носам, сабја да ме пресече, леле, Сабја, носам, сабја да ме, леле пресече! СОФРЕ: Да сте живи што ни попеавте! АНА: (влегува). Се навечеравте? АНЃЕЛЕ: Орајт! Господ да придаде. СОФРЕ: Ти повели од даденово... КАТА: Прикасни, што се тргна? АНЃЕЛЕ: Доста е. КАТА: Та ти не оти касна со муабетите. АНА: Вујко, те бендиса комадот? АНЃЕЛЕ: Ааа... чудо! Пак за зетот да си сучиш поубаво. АНА: Не оти не!... Си играш со мене. АНЃЕЛЕ: Вистина ти велам, убав беше. АНА: Е, добро штом така, и дома ти ќе ти сучам додека те жениме. Пак после невестата нека ти сучи. 47 АНЃЕЛЕ: Ако знае. КАТА: Ние некоја што знае ќе бараме, само ако си од сукана. (Жетварките, кои по песната се насобираат и ѕиркаат од прозорците, се смејат). Ано, види кој е. АНА: Еве, овие се, се насобрале на пенџеринава и ѕиркаат да го видат вујка. (Жетварките се отстрануваат од прозорецот.) ЕДНА ЖЕТВАРКА: Леле, Ано срам да ти е што кажуваш. КАТА: (на жетварките). А мори... ами елате внатре ако сакате да го видите... (Жетварките силно се смеат.) АНА: Им е срам. АНЃЕЛЕ: Момички се? КАТА: Момички се палениците!... АНЃЕЛЕ: Е, затоа не идат. Туку што има да се срамат и да бегаат, не ќе ги изедам. Ако ме бендиса некоја ќе пуштам стројница, како што е редно, и ќе ја барам. (Жетварките се смеат.) Пак таа што ќе ја побарам, ако не ме бендисува, нека рече не го сакам. Е, што да правиш, ние беќарите сме како питачи: секаде ќе тропнеме, а каде што ќе ни отворат таму ќе влеземе. (Секој збор на Анѓелета предизвикува смеење кај жетварките.) КАТА: Волк те не јал, море Анѓеле, ги изнасмеа момичкине. (На жетварките). А мори, камо сте, сакате да си одите? ЖЕТВАРКИТЕ: Сакаме, сакаме... КАТА: Е, треснете сега тука, нема кој да ве испрати. Ние со Софрета сега не можеме. Ако чекате додека го испратиме Анѓелета... Ако не спите овде со Ана. АНЃЕЛЕ: Не сака велење оти, ако би останале овде, ќе спијат со Ана. Не ќе спијат со мене. (Општо смеење.) КАТА: Волк те не јал, море Анѓеле, што си се сторил за зборување... Не беше ваков!... АНА: А бре вујко, ајде испеј и ти една песна. АНЃЕЛЕ: Пејте вие — момички. Од мене бараш песна? Од каде да знам јас туѓинец!... АНА: Мамо, знае вујко да пее? 48 КАТА: Знае мори, ќерко. АНА: (го милува по косата). Ај бре вујче, испеј една песна! АНЃЕЛЕ: Испејте вие уште една пак после јас ќе викнам една американска. АНА: Каква знаеш... АНЃЕЛЕ: Се разбира каква што знам. Само, речете вие уште една. АНА: (на жетварките). Елате мори, влезете ваму! ЖЕТВАРКИТЕ: Не гледаш какви сме од на жниење што бевме! АНЃЕЛЕ: (се завртува кон прозорците да ги види). Ако, така да ве видам али сте убави, та за во празник, кога се налицкате со белило и со црвило, тогај знам дека сте убави. Ајде, елате ваму влезете, белќи ќе бендисам некоја да ја земам. Беќар сум, сакам да се женам. (Општо смеење, и внатре и кај жетварките на чардакот.) КАТА: Море Анѓеле, чудо не те нашло, што си се отворил олку да зборуваш? АНЃЕЛЕ: Зошто, не е вака? Не мислам да се женам? СОФРЕ, КАТА И АНА: Така е!... КАТА: Ано, ајде одеј кај момичките, викнете уште една песна! Гледаш оти не ти идат овде, им е срам. (Му намигнува на Анѓелета.) Ќе дојдеа да беа променети, ама зашто се онака, како што беа на работа, им е срам. СОФРЕ: Колку да е, момички се... АНЃЕЛЕ: Секаде така е. Женско ти излегува не поднамирено и не подотерано? Ана наша, што е помала, не ти излегува како годе... не пак тие. Пак кога знаат оти сакам да се женам и ќе им се запулам! (Општо смеење.) (на жетварките). Ајде мори, речете уште една! СОФРЕ: Ајде, не треба да ве молиме. Сами сме друг пат и пак си пееме, не пак сега што еве дојден шурава од Америка... АНЃЕЛЕ: И сакам некоја да си одберам за жена! Ај, ќе речам јас една да им го одберам срамот. Само американска! (Гледа во жетварките.) (Жетварките?) Ако, ако... (Се насобираат на прозорците и ја прифаќаат песната. Исто така ја прифаќаат песната и Софре, Ката и Ана.) Ој, девојче црно око, Ме изгоре, ме прегоре, Ме направи суво дрво, 49 Суво дрво јаворово! Земи брадва пресечиме, Направиме: на две, на три, Наклаи си силен оган, Да изгорам да прегорам, Да се сторам ситна пепел. Да завеи силен ветар, Да ме крени на небеси. Да си паднам во твој дворој, Во твој дворој, во ѓул башти, Да изникнам ѓултрендафил. Ти да дојдиш да ме скиниш, Во пазува да ме туриш, Мераков да ми помини! АНА: Браво, вујче! И ние сега, со другаркиве, една ќе викнеме. КАТА: Сега веќе ако не речат, жими леб, за срамота. АНА: Ќе речеме, ќе речеме. Ајде, мори, фаќајте! (Им дава со раката знак да влезат внатре, но тие, исто така со раката, и покажуваат дека од тука ќе пеат.) (Една жетварка почнува, а другите ја прифаќаат, исто така и куќните.) Прошетав горе, прошетав долу За да ја видам таа што ја сакам, За да ја видам таа што ја сакам, Таа што ја сакам и што ме сака. Видов, ја видов в горнана мала, Босилок садеше, карамфил прашеше. Чудив се чудив што да и речам. Чудив се чудив што да и речам. Што да и речам, како да ја прашам! Ој ти, девојче, лично девојче, Подај ми китка, китка босилок. Подај ми китка, китка босилок, 50 Китка босилок, гранка карамфил! А бре, беќарче, младо беќарче, Ако си беќарке прескокни плотот, Ако си беќарке пресжокни плотот, Ако си женето — скрши си вратот! АНЃЕЛЕ: Орајт, госпожици! се сложувам. ЕДНА ЖЕТВАРКА: Тука се тука, стрико Јанкула... Ано, стрико Јанкула иде. (Ана потрчува надвор.) КАТА: (станува). Готови сме... (Влегуваат Ана и Јанкула.) ЈАНКУЛА: Готови ли сте? (Се поздравува со Анѓелета, кој станува.) Добро си дошол! КАТА: Готови сме, стрико Јанкула. Повели седни! (Му подава столче.) ЈАНКУЛА: А, оти сакам побрзо да се вратам, да преспијам малу. А и коњот да ми отпочине, оти во зората ќе станам да вршам. СОФРЕ: Седи, море, малу! Не расипувај ќејф. Да речеме уште една песна пак одете. АНЃЕЛЕ: Седи, стрико Јанкула, жити господа. Знаеш како е, и ти може си бил на печалба. Дваесет години кај што сум излезен одовде. Мило е! Кога ја оставив Кате неколку години беше поголема од Ана, а сега — ќерка има колку неа. А јас неженет!... ЈАНКУЛА: Сполај му на бога што си се вратил жив и здрав. АНЃЕЛЕ: Та, ќе не оставиш да речеме уште една песна. Еве за ова е убаво местото свое: со свои луѓе, свој јазик, своја песна!... Па и жена да си земе човек од сваето место. Што рекле старите: „Послатка е близната ’рж отколку далечната пченица“. Па еве, дојдов да се видам и да останам меѓу своите, и да си земам од местово свое жена. ЈАНКУЛА: Од мене да не ви е расипано. (Седнува). КАТА: (му дава од комадот на Јанкула.) Повели, стрико Јанкула, касни. Да видиш, Ана што месила. ЈАНКУЛА: Не, да си жива! Виде Софре оти вечерав! СОФРЕ: Кај ти даваат земи, кај те бркаат — бегај! 51 АНЃЕЛЕ: Ама и друго: јас сум чул дека два ручека не се караат, два ќотека се караат. ЈАНКУЛА: (го зема парчето комад и по малку штулка — јаде). Ајде... АНЃЕЛЕ: Ни испеаја госпогициве песна, ама надвор, не влегуваат. ЈАНКУЛА: Сега и тука се поослободија, не се како порано. Зошто не влегле?! Не ќе ги изедеш! АНЃЕЛЕ: Ајде, додека го изедеш ти тоа ние да речеме уште една песна и да одиме. (Пее, сите освен Јанкула го прифаќаат.) Море моме, мало моме, Блазе си ти на душата Што си спиеш при мајка ти, При мајка ти, при татка ти. А јас, лудо, сум сиромав: Сам легнувам, сам станувам; На полноќ се разбудувам — Мало моме побарувам! Мало моме не најдувам — Перница си загрнувам, Перница си загрнувам, Дробни солзи заронувам! Дробни солзи заронувам, Чаша солзи наполнувам, Бела риза натопувам, На гради ја исушувам. АНА: (им дава знак на жетварките да ја прифатат, што и го прават, а потоа ја прифаќаат и останатите. Пее.) — Што бело переш, Јано, Што црно носиш? Ов, аман, аман! Дали мајка жалиш, Јано, Дали татка жалаш? Ов, аман, аман! Дали брата жалаш, Јано, Или сестра жалаш? Ов, аман, аман! 52 — Ниту мајка жалам, лудо, Ниту татка жалам. Ов, аман, аман! Ниту брата жалам, лудо, Ниту сестра жалам. Ов, аман, аман! Туку си го жалам, лудо, Моето либе. Ов, аман, аман! Ниту книга праќа, лудо, Ниту само иде. Ов, аман, аман! — Ти да го видиш Јано, Дали го познаваш? Ов, аман, аман! — Јас да го видам, лудо, Си го познавам? Ов, аман, аман! На десната нога, лудо, Голем нишан има! Ов, аман, аман! Мал прст ми нема! Ов, аман, аман! Голем нишан има, лудо, — Собуј ми скорен, Јано, Од деснава нога. Ов, аман, аман! Кога си го виде Јана Своето момче... Ов, аман, аман! АНЃЕЛЕ: (плеска со рацете). Оке, ве бидува за пеење. Уште зетов Софре со сестра ми да испеат една, стрико Јанкула, и ќе одиме. СОФРЕ: Бидува бре, шура. Од која момичка сум јас поќотија! (Пее.) Андон иде од чаршија, аман, аман, од чаршија, в раце носи ал шамија, аман, аман, ал шамија. Во шамија патлиџани, аман, аман, патлиџани, негде годе и пиперки, аман, аман, и пиперки... 53 КАТА: (му ја презема песната на Софрета и ја извртува, а Софре ја придружува.) Анѓеле дојде од Америка, аман, аман, од Америка, со два куфера големи, аман, аман, едно малечко. Двата полни со пешкежи, аман, аман, со пешкежи, кој од кои поубави, аман, аман, поубави! АНЃЕЛЕ: (ракоплеска). Орајт. И таа е добра! (По примерот негов сите ракоплескаат.) (Го чукнува Јанкула по рамото.) Ех, сега, стрико Јанкула, можеме да одиме. Не причека, — ни го направи ќејфов, да испееме уште некоја. Да си жив! Да ти е живо се што ти е мило! ЈАНКУЛА: (станувајќи). Женет си? АНЃЕЛЕ: Не бре, стрико Јанкула. Сега ќе се женам и на свадба ќе те канам. Ама да ми дојдеш! ЈАНКУЛА: Е, кога така, ти пожелувам една невеста многу убава, многу умна и многу разбрана! АНЃЕЛЕ:Да си жив. Еве, ги молев да влезат палениве госпоѓици, реков белки ќе ме бендиса некоја да фрлам око и да ја земам, ама се заинаетија и не влегоа. Не биле дотерани! А што не се дотерани? — Ги немаат на нив оние нивни зунзулина: Сребрени ѓердани, појаси, иглина!... (Општо смеење, особено кај жетварките.) ЈАНКУЛА: (се пушта по малото куферче). Ова ли е за носење и... (Гледа на големиот.) АНЃЕЛЕ: Тоа јас ќе го слезам. Ти земи го големиот... А пак еден многу голем долу е оставен. (Јанкула излегува со куферот.) КАТА: (настрана на Анѓелета). Да не се забораваш да направиш како што рековме — да не се кажуваш. Ние утрина рано ќе појдеме на нива да дожниеме, ќе најдеме некој кој да ни ја чува куќава и да ги рани ајваниве и, околу ручек, а може и порано, таму сме. Па ќе се поиграме со татка и мајка што не те познале... АНЃЕЛЕ: Оке! Како нарачуваш така ќе направам. (На жетварките, кои, откако почнаа со пеење, седат накрепени на прозорците и со 54 половината внатре.) Ама се заинаетивте: не влеговте внатре да бендисам некоја. ЖЕТВАРКИТЕ: Ајде бре, не играј со нас мајтап. Ти ќе бараш граѓанка. АНЃЕЛЕ: (го зема куферчето и, божем прозорците се врата, ставајќи ја ногата на миндерот пее.) Момичиња гугувчиња, аман, аман, гугувчина, пуштете ме да поминам, аман, аман, да поминам. Ништо лошо не ви чинам, аман, аман, не ви чинам! (го пушта куферчето на миндерот и ги става рацете во џебовите). Раце ми се зафатени, аман, аман, во џебови! Во џебови: блеблебии, аман, аман, блеблебии, негдегоде суво грозје, аман, аман, суво грозје! Аман мори, сестро, убав женски свет имаме ние овде; гледај ги сиве се убави како гулаби, и, после, како да не дојдеш овде свое да си земеш?! ЕДНА ЖЕТВАРКА: А таму не чинат? (Се засрамува и го покрива лицето.) АНЃЕЛЕ: Таму? Мешан е светот таму!... Нема таму вакви гугутки, како вас! (Го зема куферчето и тргнува.) КАТА: Мое, мое мило! (Софре, Ката, Ана тргнуваат по него; и жетварките тргнуваат натаму.) (ЗАВЕСА) 55 ЧИН ЧЕТВРТИ Во куќата на Митрета. Време околу девет часот претпладне. Собата е во новоизградена куќа, добро подредена и дава впечаток на прилично имашлија куќа. Во дното два прозорци, а лево од нив, в крај, врата. Од вратата па се до средината на десниот ѕид, каде што има врата за влегување во спалната, миндер послан и подреден со перници. На левиот ѕид прикачена е икона на св. Никола и кандило, а некаде понатаму ламба, додека долу, напред стои ковчег за алишта. Подот е послан со нови рогузи и ќилими. Негде-годе расфрлани се троножни столчиња. Кога се крева завесата Митре е испружен на миндерот потпрен на една перница и задуман пуши, додека Мара ги прибира последните остатоци од голема софра на која вечерале жетварки. Време околу дваесет и три часот. МИТРЕ: (се испружува убаво). Шуќур каде оставил господ лежење, да може човек да си ја одмори снагата... Да не беше ова лежење така ќе скапуваа луѓето од работа, од пуста лакомштина што повеќе да се има. МАРА: Тоа што му е времето сега да се брза да се сработи не е лошо, лошо е кога човек од пуста лакомштина претерува. Пак за тоа господ и оставил и спиење за човекот да си ја отпочине снагата. Лошо е кога човек легне и нестане, пак уште млад... МИТРЕ: Не зборувај лебати за нестанување, уште не ми се умира. Не умревме кога бевме скапани сиромаси та зар сега кога си го наредивме животот! Што рекол некој, се разбира, благодарение на детето, дал господ се полнорамно. (Пауза. Мара ја дига софрата и ја исправува под иконата, а по тоа го собира и чаршафот на кој е ставена софрата.) Брее... што ти е човеков!... Да не мислам на муабетов — за умирачкава што спомна, го фрлив умот на вечерата, на жетварките што си правеа шеги и си пееја; оттука ми префрли на бериќетиве: пченица, јачмен, ’рж, овес, пченка и стигнав до лозјана. Ти си мислам, како што оваа година родија многу грозје лозјана, да сака господ да ни го донесе Анѓелета... МАРА: (застанува со рацете потпрени на половината и го гледа). Море, мажу, што не ќе ти текне!... Нека ми го донесе мене господ со здравје Анѓелета та и без ракија и без вино ќе направам свадба. Што дека во војната, кога војската ги испусти лозјата и немаше ни вино ни ракија, се правеше со боза! не женеа? Уште поубаво: ништо не се кршеше, ништо не се пустеше и поубав ќејф се правеше. МИТРЕ: Не си права, кога ќе се поднапиеш поубав ќејф се прави! МАРА: Ами како! Локај, локај и најодзади и некоја шамата направи... И после кој? ние жените тргај — пукај! Море ти реков, нека ми го донесе 56 мене господ со здравје детето, та со тоа што се нашло ќе го женам. Пак санќим не се купува! МИТРЕ: Како зборуваш, како само нам да ни е благо напивнување, а вам, жените да ви залетнува пустинското. МАРА: Не велам дека ни залетнува, ама пак и вашето не го правиме! Си видел некоја жена да се испијани? А вас сите како трупови ќе ве креваат жените и в кола ќе ве однесат дома. МИТРЕ: (лут станува). Зошто, мори, колку пати си ме донесла пијан од свадба или од гости? Та само збориш за инат! А оти сум си отишол со кола и со кола, поднапиен, сум се вратил, тоа било нешто! Ех, некој што не носел пиење, тоа е нешто друго... МАРА: Зборот ми беше, оти рече „Да ни го донесе господ Анѓелета како што има оваа година родено многу грозје...“ Што не ми отишол умов мене да го донесе господ Анѓелета за тоа што се родило многу грозје, туку тебе! Јас му се молам на господа (се завртува кон иконата и се крсти) и на свети Никола златен само да ми го донесе здрав и жив... та како било. МИТРЕ: Свадба е, и ќе се испие, и ќе се истури... Друго е кога ти е дома родено, а друго е кога го купуваш тро потро од дуќани. Еве, согласен сум, нека дојде та и нека се запусти тоа што се родило! Ти се направи ќејфот? МАРА: Не, туку... МИТРЕ: Туку-муку, доста! Само ова ли ќе го зборуваме, нема друг муабет? МАРА: Ти што рече, помислив на ова и ми отиде умов не знам каде. Така и муабетот, кога ќе го зафатиш крај му нема! Збор по збор — ќе заборавиш од кај си тргнал... МИТРЕ: Ете сега како рече умен збор. МАРА: Остави го ти тоа „Умен збор“, туку, гледај што толку време веќе немаме никакво писмо земено од детето. Не знаеме: жив ли е, здрав ли е, болен ли е. Што останал веќе ум за да речам умен збор... Ете тоа јас си имам гајле, а не за вино и за ракија. Што рекол некој „Рибата во вода — тавата на оган“! Така и твојата работа со виното и ракијата! МИТРЕ: Еее... уште за тоа! Еден збор еден кош зборови донесе! МАРА: Така е, велат, зборот збор раѓа! Не кажуваш, да речеш: мори, жено, што правиме што немаме писмо од детето, да одиме в град и да се распрашаме ако некој има дојдено да разбереме што е работава, туку си се замислил за свадба. Прво да ми дојде детето, тоа ти гледај, а после ќе 57 думаме за свадба. Што рече, кој беше Коте. „Која страчка без опашка та тој без жена“! За свадба е најлесното! Ова да видиме на кој крај ќе истера, што нема писмо; МИТРЕ: Добро мори, жено, зборот ти е на место! Така да направиме. Да појдеме в град, да се распрашаме... МАРА: Ете така, речи, да те личи! МИТРЕ: (задуман). Убаво велиш, жено, токму оти е така! Јас не знам што е оваа работа, што не заборави детево!... Немал ваков адет! Ова досега не го има сторено!... МАРА: Што ќе е, де! Од каде ќе се најде нешто човек да не е раат! На сите убавини што ни ги даде господ, како сами не знаевме да побараме... МИТРЕ: Еее... тоа е, се рекол зборот. „Нема се токму на овој свет“! Се нешто треба човекот да го гризе!... МАРА: Еее... и убавини, ами и гајлиња, господ оставил за луѓето. МИТРЕ: Еми тоа се знае, гајлињата за луѓето ги оставил господ, не ги оставил за ајваните. По лошото и добро ќе дојде. МАРА: Еми тоа се знае. Пак на лошото лошо да не даде бог! МИТРЕ: И добро ќе дојде. Еве неколку дена само ми игра десново око... МАРА: На арно ли ти излегло друг пат? МИТРЕ: Секогаш кога ми игра десново око сум се зарадувал. Белки сега на уште поубаво ќе истера. МАРА: Господ само убавина да даде, ама поголема убавина од детето да ми го донесе не барам. Ајде сега, станувај да си легнеме, доста се табачи тука. Легни си на место. МИТРЕ: (станува полека). Ајде, жено. Еве да те почујам. Признавам дека тебе кога сум те почул не ми излегло ништо лошо. (Чукање на портата). Кај нас некој како да чука?... МАРА: Кај нас е! Да слезам да видам... (Тргнува). МИТРЕ: (гледа по собата). Жетварките да немаат нешто заборавено... МАРА: Ја види ти, потслези. Да не носи кметот некого за спање? Убаво велиш, тој ова време прави беузур. Сигурно некој жандарми ми носи на спање. Види го ти него едепсас, што не ги зема кај него туку селово го прави беузур. Како, божем, некој ајр да имаме од нив... МАРА: Да е за ајр не би ти ги носел овдека, би ги земал дома му. 58 МИТРЕ: Чекај јас ќе потслезам... (Оди до вратата и се враќа оди кон прозорецот). Од пенџерето ќе видам. (Повторно чукање). Еве, еве... (Го отвора прозорецот). Кој е? АНЃЕЛЕ: Еден патник. Идам од гурбет пак, под селово ни се расипа автомобилот... Ќе ве молам ако сакате да ми отворите да преспијам кај вас, утрина ќе си одам. МИТРЕ: (на Мара). Слушаш? Некој патник, гурбетчија... МАРА: Слушам, нека дојде. Како било, на патник да не отвориш! МИТРЕ: Еве сега... причекај. Жено, каде е кандилото?... МАРА: Ете го надвор пред врата. (Митре излегува) (излегува и се враќа со метла позаметува трошки околу кај што беше софрата). Да позаметам, којзнае што човек е! Да не му отвориш никако не е, луѓе сме. (Излегува и откако ја остава метлата се враќа). Вака, сега кој сака нека дојде. Пак в село сме, не сме в град... Градот си е град!... МИТРЕ: (однадвор). Жено, отвори ја вратата да дојде малу видело. МАРА: (ја зема ламбата и излегува на врата). Ајде, де... АНЃЕЛЕ: (носејќи го малиот куфер, пред врата). Еве, одненадеж гости... Сакате ли? МАРА: Сакаме, сакаме... Како било, повелете! Добри гости секогаш добро ни дошле. (Се ракува). Е, добро си дошол!... АНЃЕЛЕ: Добро ве најдов. МИТРЕ: Ние, кога тропна, помисливме кметот да не ни носи жандарми на конак. (Го остава куферот голем кој го носи). АНЃЕЛЕ: Што жандарми ли ви носат на конак? (Го остава куферчето покрај куферот). МИТРЕ: Носат... Од едни се спасивме други не јавнаа... МАРА: (му покажува да седне на миндерот). Повели седи! АНЃЕЛЕ: Благодарам. (Седнува така што светлината му удира во грбот). Та, како сте вие, да ве прашам. МАРА: Убаво сме, да речеме... МИТРЕ: (му ја подава кутијата да направи цигара). Ех, без гајлиња никогаш човекот не останува. АНЃЕЛЕ: Со работа? Како в село речи, колку да сакаш! 59 МИТРЕ: Е, сега му е, така да речеме, огнот од работа на селанецот. Пак на зима, печи се покрај оган. Ако имаш ракија или винце, тутун да се поднапишав, добро, ако не седи карај се со жената. Наоѓај мани, зошто ова не се направило вака се направило онака!... Што ќе му правиш селски живот! Не е како в град, и лето и зима таа ти е работата. Ќе ти дојде некој пријател за муабет и работата ќе ти биде како егленџе. И празникот — празник си го знаеш, имаш и кај да излезеш, да проштеваш, да видиш, да чуеш нешто ново. Со други зборови: лете отепај се од работа, и ден и ноќ, а зиме седи дома покрај огниште како некој укор додека ти изникне трева под себе. МАРА: Еве досега имавме жетварки на вечера, а изутрина од три саатот ќе станеме пак да жниеме. Ако е месечина и порано. АНЃЕЛЕ: Што да правиш, таков ти е животот. Има една наша поговорка: „Секоја планина своја тежина“ — вие преку лето работате без почивка, а ние пак во Америка секогаш работиме по осум саати во денот, ама во тие осум саати што ќе ги работиш на фабрика, без сонце да те грее, без ветарче да те удри, за секунд да не можеш рацете да ги отпочинеш, умот тука! оти инаку машината ќе ти ги отсече рацете, имаме друга тежина. Штом сме работници, кој вака — кој така ја чувствува тежината на животот. МАРА: Така е, срце, и вам еден господ ви знае како сте работеле за да донесете некој динар дома... АНЃЕЛЕ: Јас сум од местово и знам кај нас како се работи, во најголемата работа, ако пушиш, ќе појдеш под сенка да испушиш едно цигаре, а таму откако ќе влезеш на работа та се додека ја напуштиш работата цигаре не ти дава да запалиш. А кој пуши знае што значи осум саати да не можеш цигаре да запалиш. МИТРЕ: (му ја подава кутијата да направи цигара). Повели запали. АНЃЕЛЕ: Чекај јас ќе те честам едно американско. (Се бара). МИТРЕ: Земи запали еден од оџаков, после и твоите ќе ги видиме. АНЃЕЛЕ: Така нека биде. (прават обајцата и пушат). МАРА: Од кое место е ваша милост? АНЃЕЛЕ: Од градов ваш... МИТРЕ: Немате дружина? АНЃЕЛЕ: Имав али при крај сам останав. Со автомобил идев ама, овдека над село, ни се расипа. Шоферот рече дека за неколку сати не се 60 правел и јас си помислив да навратам во селово да спијам. Кој да виси си реков, толку време на пат... Го замолив да ми помогне за куфериве да ги донесеме до портава и му платив. Пак утрина ако сакате еден коњ да ми најдете, еве каде е градов... Да сте живи што ме прибравте!... МАРА: У, за тоа како било, луѓе сме. Да се најдеме еден со друг... Да ти донесам нешто да каснеш... (Тргнува). АНЃЕЛЕ: Не сум гладен! МИТРЕ: Ако ти се јаде поткасни, за јадење не е срамота. Дал господ... МАРА: Вистина, ако ти се јаде не се срами... Од тоа што престана од вечерата... или некое јајце да ти направам кајгана... АНЃЕЛЕ: Ама еве сега, додека шоферот го прегледа моторот, зедов од нозе каснав. Дури тоа што ми преостана нему му го дадов. МИТРЕ: Толку им е марифетот нивен, ете така, на пат го оставаат човека. Е море, де!... кога си одеа патниците со коњи, вистина со денови, уште од дома го знаеја времето кога ќе стигне, кај ќе стигне и кај ќе спие. Де ѓиди какви пусти времина дојдоа, да не знаеш ни кога ќе стигнеш. Мислиш дека ќе стигнеш за два саати дома или кај му било... а си останал в планина, ни ваму ни таму, или подобро речено, кај волци на гости. Хе, хе, хе!... Прво кога дојдоа и ги видовме се израдувавме, си рековме убава работа биле, да има човек некоја иктиза веднаш ќе ја сврши. Ами тие биле ништо! — туку ќе го чуеш кај што ќе стори пррр!... пррр!... пррр! и паф! Ајде после со саати чекај го автомобилџијата да го прави, ако не сакаш како твоја милост куферите на рамо да ги носиш. (Се смее). АНЃЕЛЕ: Угоре, стрико, во Амрика не е така. Тие си го познаваат занаетот и си носат со себе делови што лесно се расипуваат така што веднаш, ќе си сменат и, уште ти едно цигаре не си испушил, ќе ти викнат качувај се. МИТРЕ: Тоа е нешто друго... МАРА: Во која туѓина беше ваша милост? АНЃЕЛЕ: Во Америка, стрино. (Митре и Мара длабоко воздишуваат). Зошто? МАРА: Еее... и ние го имаме детето таму, море биро. АНЃЕЛЕ: Во кој град е? МИТРЕ: Во... во... Е, бре... на јазиков ми е пустината и не можам да го речам! Митрејце, дај ја адресата!... МАРА: (тргнувајќи да ја бара). Во... во... во ааа... почнуваше со Ч. 61 МИТРЕ: Во Чи... Донеси ја адресата! АНЃЕЛЕ: Така, знам сега. Во Чикаго. МИТРЕ: Ах!... таму. АНЃЕЛЕ: Јас бев на повеќе места. Прво работев на патишта за железница, додека ми траеше времето што бев погоден со компанијата што ме однесе, а после си работев на фабрика. Сум бил и во Чикаго. МАРА: А, дали си го видел Анѓелета наш? АНЃЕЛЕ: А каков изгледа, висок, низок, црн, рус?... МАРА: Дробен и сув! А на ногата има белег! Кога беше мал, цепејќи дрва, на ногата ми се удри. Еве овде. (Покажува). Не си видел? АНЃЕЛЕ: Не. МАРА: Ех, да си го видел белким нешто ќе знаеше и за Анѓелета наш да кажеш. АНЃЕЛЕ: Одамна ли е отиден? МАРА: (воздишува). Одамна. Дваесет години како е отиден! МИТРЕ: (замислен). Дваесет години! МАРА: А ти, срце? АНЃЕЛЕ: Еее... пет-шестина... МИТРЕ: Колку години имаш? АНЃЕЛЕ: Еее... триесет и неколку. МИТРЕ: Нашиов е поголем, четириесет ги има. МАРА: На свети Никола дваесет кај што е отиден! АНЃЕЛЕ: Тој бил голем. А и многу години кај што бил отиден. МИТРЕ: А работа има? АНЃЕЛЕ: Само али имаш рамења! После Световнава војна нешто се намали, али има... МИТРЕ: Што велиш да има нашиов спечелено пари? АНЃЕЛЕ: Ако му била добра работата. Зависи од тоа што работел. И али умеел да чува. Некој, којшто работеа по патиштата, по планините, се случи да најдоа и парчиња злато. Ако го служела таква среќа и, се разбира, ако ви е детето прокопсано ќе донесе многу пари. Сте зеле нешто? МИТРЕ: Како да не, сме зеле. Маживме, ќерка, купивме некое нивче, оваа куќа ја направивме... 62 АНЃЕЛЕ: (ја разгледува собата). Со здравје да си седите. МАРА: Здрав да си и весел. Сме арчиле, сме правиле... И тој повеќе што ќе ни прави. Ама сега бре, биро, писмо немаме земено... АНЃЕЛЕ: Да не мисли да си дојде? МАРА: Устата да ти цути! Камо да е за така... МИТРЕ: Ништо не знаеме. Ние се надеваме есенва, си правиме бајрам на умов, да дојде и да го жениме, ама... МАРА: (гледа горе и ја поткрева марамата од главата). Веќе господ златен ако сака. Тој да се смили за нас! АНЃЕЛЕ: Стариот мој велеше од тоа што ни е пишано не можеме да избегаме, тоа ќе ни биде, ќе ни врви преку главава. МИТРЕ: Еее... гледај да не го одделиш од себеси, го оддели чедото — не се знае дали ќе се врати. Одењето се знае, идењето не се знае! АНЃЕЛЕ: Така е... МИТРЕ: Како ви беше на ваша милост името? АНЃЕЛЕ: Ааа... Никола. МИТРЕ: Е бре, Никола, си бил на гурбет, си јал гурбетски леб и знаеш каков е. И јас на млади години, немајќи своја земја, аргат кај беговите како волот за сламата, сум бил во Бугарија. Други во Романија, трети во Србија... Само таму малку одеа, повеќето во Бугарија, а најмногу во Влашко — Романија. АНЃЕЛЕ: И тие што идеа од Бугарија идеа големи Бугари, тие што идеа од Србија големи Срби, само тие што идеа од Романија си остануваа истите. И после јади се едни со други. Пропаганда!... А што го пропадна востанието? — Тоа! МИТРЕ: Вистина така беше. Пак еве сега Србија... (Мара му мрда со главата да не зборува, но Анѓеле ја забележува). АНЃЕЛЕ: И татко ми е од тие што се прават Бугари. И тој бил во Бугарија. МАРА: Од пуста туѓина што арно можеш да чекаш? Малу пари... Затоа пуста туѓина е тешка. (Очите и насолзуваат и си ги брише). АНЃЕЛЕ: (Го чувствува мајчиниот бол и гледа да поправи). А мори, стрино, не е ѓаволот толку црн колку што го прикажуваат. Да е така секој таму би умирал и никој не би се вратил, ама човекот е појак и од дрво и од камен! После, во Америка не се работи како во Романија дење и ноќе, осум саати. Вистина работата е тешка ама после имаш слободно време што 63 сакаш да правиш; одиш во театар, одиш во кино, одиш во парк... Јадењето убаво, ме гледаш мене? И, да речеме, не е лошо. Секоја работа е тешка! Да седиш е лесно. А никој не седи, ако не работи со снагата работи со мозокот! МИТРЕ: Митрејце, ја постели му ти на Никола, човекот си е уморен можеби сака да си легне. Ние го задржавме со гајлината наши... МАРА: Вистина, вистина... Нека проштава. АНЃЕЛЕ: И јас сум уморен, и вие сте уморни... (Мара излегува десно). (Вади цигари и запалуваат обајцата). Повели! МИТРЕ: Ти спечали некој мангар да ги зарадуваш твоите? АНЃЕЛЕ: (му го покажува со раката малото куферче). Ете она е се. МИТРЕ: Белки и мојот нешто ќе донесе... АНЃЕЛЕ: Што бил толку години отиден бездруго ќе донесе. Ти искриви ја капата! МИТРЕ: Е, ако донесе... (Се потсмева). МАРА: (влегува). Готово ти е. Ако сакаш можеш да си легнеш. АНЃЕЛЕ: (го соблекува палтото и го остава на миндерот). Како сум уморен од патот, сега кога ќе легнам и веднаш ќе заспијам како заклан. (Излегува десно). МИТРЕ: (ја зема Мара за рака и ја води и го покажува малото куферче, спокоен). Еве ова куферче рече му било со пари. МАРА: Убави пари спечалил, да си ги ќердоса. И нас создравје да ни дојде Анѓеле и да ни донесе, и ние да си имаме. Си работел со ум... МИТРЕ: (му заблазува и со интересирање го гледа куферчето). Е, и детето наше со ум има работено ама не се знае што ќе донесе. МАРА: Колку ќе донесе толку, само побргу нека си дојде. Ајде сега да си легнеме. МИТРЕ: (не тргнувајќи ги очите од куферчето). Така е. Оди постели, еве сум ќе дојдам. МАРА: Ајде иди. Што има, веднаш ќе постелам. (Излегува). МИТРЕ: (го поткрева куферчето). Море што било тешко! Што пара, аџиба, има донесено?! (Сака да го отвори). Заклучен бил. Се разбира, пара не се остава незаклучена. Е би сакал да видам каква пара е... (Бара клуч во палтото и од како го наоѓа отклучува, но кога го подига капакот и некој ризи очите необично ги отвора и паѓа — седнува пред куферчето). Ииии!... 64 Злато!... Затоа бил заклучен со триста матракуки... (Влегува Мара и и ги покажува). Само жолти! МАРА: Бреее... страшна пара донесол!... Како ги печалел, како ги пустел шкретинските! МИТРЕ: Е, пара спечалило кучето! Кога го поткренав и видов дека е тешко помислив дека е сребро, а тоа, жено, злато! Ич на злато не ми отиде умов! МАРА: Треба да ги има најдено... МИТРЕ: Не знам богами, ама страшна пара донесол! (Зема цигара од табакерата која Анѓеле ја има оставено на миндерот пали и пуши, рашетувајќи се по собата како не токму во умот). МАРА: Ајде да си легнеме. МИТРЕ: (и се тупнува). Ќе легнеме, де! (Се рашетува со долги чекори нервен и во длабоки мисли). МАРА: (го гледа за малку време и оди го фаќа за рака). Ајде да си легнеме! Што ќе сме седеле!... МИТРЕ: (ја ослободува раката и ја турнува Мара од себеси). Чув!... (Оди и наслушнува на десната врата кај што е Анѓеле). Спие!... Жено, спие! МАРА: Легнал за да спие. МИТРЕ: (оди пак го поткрева капакот од куферчето и на Мара која му застанала над главата). Митрејце, жено... што велиш? Мене ми се измеша умов!... Ова е пара!... Пара е не е играчка! МАРА: (Сфаќајќи му ги мислите, да би го спасила од створената ситуација му сугестира). Што да не сакаш да му земеш неколку жолти? МИТРЕ: Не знам што сакам, (ја зема главата во обете раце) главата ми е како бутин! (Седнува на големиот куфер, покрај малото, и очите не ги тргнува од него). Бреее... куче дете. За малку време што пара спечалило!... (Оди и повторно наслушнува дали спие Анѓеле). Кај го натера врагот да дојде, ќе ме стави во некој грев... МАРА: Е, добро, де... земи му неколку, кога ти останаа очите во нив, и ајде да си легнеме. МИТРЕ: Митрејце, жено, што мислиш ти се печалат толку пари за пет-шест години? МАРА: Мака... 65 МИТРЕ: Мака ја! (Како на уше). Ова куче не ги има само спечалено, слушај ме ти мене! Овој има отепано некого за да дојде до овие пари! А кога тој можел некого да отепа што јас не би отепал него и да станам богат човек? Како ги спечалил — така нека ги загуби! Секирата на ова куче! МАРА: (списнува). Ау!... МИТРЕ: (и ја затвора со рака устата). Пс’с! Ами што, кум ли ќе го правам? МАРА: (итро). Ако не да му ги сокриеме и да речеме ти не си донесол таква работа — пари во куќава. МИТРЕ: Не може, никој нас не ќе ни верува. Секој ќе каже, кој што не оставил не бара... Овој не ги има спечалено со пот... Затоа ти велам: секирата на овега! (Брзо излегува). МАРА: (оди и клекнува пред иконата). Свети Никола златен, Богородице мајко, што сега идеш, тргни му го она лошо од главана; дај му дах светен и смири го да не направи будалија. (Станува и се мисли). Ќе го разбудам, ќе го разбудам па што сака нека ми прави, мене нека ме отепа. (Потрчува да влезе кај Анѓелета, но во тоа време Митре влегува со брзи чекори и со секирата во раката). МИТРЕ: (Сфаќајќи што сака Мара да направи, за рамења ја исфрлува надвор и ја затвора вратата; застанува пред вратата кај Анѓелета и, откако неколку пати, нерешително се пушта да ја фати кваката, решително влегува). (ЗАВЕСА) 66 4o5zvivs8u2uuphsl0rj4adix1u5bn6 22524 22511 2026-09-15T11:29:24Z MacedonianBoy 149 Ја заменувам страницата со '{{Квалитет|25%}}{{Автор |име = Ристо Крле |почетна_буква = К |датуми = 3 септември 1900 - 29 октомври 1975 |опис = |слика = |wikipedia_link = Ристо Крле |wikiquote_link = Ристо Крле |commons_link = Ристо Крле }} <small>Ристо Крле (Струга, 3 септември 1900 - Скопје,...' 22524 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|25%}}{{Автор |име = Ристо Крле |почетна_буква = К |датуми = 3 септември 1900 - 29 октомври 1975 |опис = |слика = |wikipedia_link = Ристо Крле |wikiquote_link = Ристо Крле |commons_link = Ристо Крле }} <small>Ристо Крле (Струга, 3 септември 1900 - Скопје, 29 октомври 1975 ) — македонски драмски писател и еден од првите членови на Друштвото на писателите на Македонија (ДПМ). За своето творештво, тој бил добитник на наградата „11 Октомври“ за животно дело,</small> == Творештво == * „[[Парите се отепувачка]]“ (1938) * „Милиони маченици“ (1940) * „Антица“ (1940) * „Велик ден“ (1950) * „Гроф Миливој“ (1958) * „Автобиографија“ (прв дел, 1990) }} [[Категорија:Македонски писатели|Ч]] ec0062ecqrohds77k486mxvybfmmz6k 22525 22524 2026-09-15T11:29:35Z MacedonianBoy 149 22525 wikitext text/x-wiki {{Квалитет|25%}}{{Автор |име = Ристо Крле |почетна_буква = К |датуми = 3 септември 1900 - 29 октомври 1975 |опис = |слика = |wikipedia_link = Ристо Крле |wikiquote_link = Ристо Крле |commons_link = Ристо Крле <small>Ристо Крле (Струга, 3 септември 1900 - Скопје, 29 октомври 1975 ) — македонски драмски писател и еден од првите членови на Друштвото на писателите на Македонија (ДПМ). За своето творештво, тој бил добитник на наградата „11 Октомври“ за животно дело,</small> == Творештво == * „[[Парите се отепувачка]]“ (1938) * „Милиони маченици“ (1940) * „Антица“ (1940) * „Велик ден“ (1950) * „Гроф Миливој“ (1958) * „Автобиографија“ (прв дел, 1990) }} [[Категорија:Македонски писатели|Ч]] r414zifaq283qy4cm0cluo0ehsm6xnf 102 10260 22515 2026-09-15T10:58:22Z MacedonianBoy 149 MacedonianBoy ја премести страницата [[Автор:Војдан Поп Георгиев-Чернодрински]] на [[Војдан Поп Георгиев-Чернодрински]] 22515 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Војдан Поп Георгиев-Чернодрински]] 7b6h6bsw9b4kbkit2re5960icsxxybd 0 10261 22522 2026-09-15T11:27:13Z MacedonianBoy 149 Создадена страница со: {{Заглавје |заглавје = Парите се отепувачка |глава = |претходна = |следна = |автор =Ристо Крле |текст= <poem> ЧИН ПРВИ Во куќата на Митрета. Селска сиромашна соба на земја; лево во дното врата; десно огниште со прозорци од страните, а под нив камари; десно о... 22522 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Парите се отепувачка |глава = |претходна = |следна = |автор =Ристо Крле |текст= <poem> ЧИН ПРВИ Во куќата на Митрета. Селска сиромашна соба на земја; лево во дното врата; десно огниште со прозорци од страните, а под нив камари; десно од вратата прикачена е ламба. Подот е послан со рогузи и стари истраени ќилими, а под камарите се до вратата, поредени се перници полнети со слама. Лево на зидот е прикачена икона на св. Никола, пред која виси кандило, а негде понатаму голем дрвен солник, низалки суви пиперки и друго. Долу, под нив, поредени покрај ѕидот ноќви, стар ковчег за алишта, куфер, јорган завртен со спаѓа, торба со леб, неколку стомни и едно ѓумче со вода и леѓен. Напред неколку троножни столчиња. При кревањето на завесата собата е во темно, само преку прозорците се забележува дека е забелено небото и настапува зора. Во едниот кат спијат Митре и Мара, а во другиот Анѓеле и Ката полуоблечени. Се слуша прво пеење на еден петел, а по него на повеќе. Кикирикуууу... МАРА: (се разбудува). У!... петли пеат... Дење, треба да е!... (Се подисправува и гледа во прозорците.) Митре!... Анѓеле!... Като!... станете, дење е! (Сите поскокнуваат и се облекуваат). МИТРЕ: Бреее, како трупои сме позаспале! А требаше порано да станеме. Кате, донеси го леѓенот и ѓумчето со вода да се измиеме, дан дојдат некој вака да не најдат. А, и отвори ја вратата патна. (Ката излегува.) Маро, што велиш ти, да има некој дојдено и да има најдено затворено, да е вратен? МАРА: Не ми се верува, кога ние сме заспале на светот ќе му е грижа да стане од полноќ за да го испрати Анѓелета. МИТРЕ: Така, Митрејце, така; секој денеска си го гледа ујупот свој. КАТА: (влегува носејќи леѓен, стомна и крпа за бришење). Леле, мамо, што е студено! Колкав снег е паднат, а и уште врне! Како ќе си оди бате?!... (Му потурува на Митрета да се измие, а после и на другите). МИТРЕ: Ех, што ве чуди, време му е; задутре е свети Никола. А знаеме дека тој милостивникот е со бела брада. АНЃЕЛЕ: (се подбива со Ката.) Требаше оваа година да ја избриче за да не паѓа снег. МАРА: Немој, синко, не се подбивај шега со светец! МИТРЕ: Затоа ние требаше да го пратевме пред тричетири месеци, кога си отиде кумот Доне. А и како кум ќе го земеше под рака. Друго е, постар човек, — позрел е, поиспитан. Анѓеле! 2 АНЃЕЛЕ: Чујам, татко!... МИТРЕ: И ја зеде, синко, на кумата Фроса адресата од кумот Донета? АНЃЕЛЕ: И ја зедов, татко. Зошто? МИТРЕ: Слушај, синко, штом ќе појдеш во Америка, во вилаетот што ќе те однесе компанијата, веднаш пиши му едно писмо на кумот Донета и кажи му се кој си и што си. А штом ќе помине времето што си погоден со компанијата, се разбира ако не ти е арно таму, ќе му пишеш да те земе кај него. Разбираш?... АНЃЕЛЕ: Разбирам, татко. Добро. МИТРЕ: Ете така. И многу ќе го поздравиш, и од мене и од мајка ти. И ова ќе му го пишеш: Татко многу ти е лут зашто не му се јави со едно писмо од место. АНЃЕЛЕ: Добро, татко. И тоа ќе му го пишам. МАРА: Кате, запали го ти огнот, а јас да го запалам кандилово пред иконава. (Го запалува кандилото пред икона и се моли). Свети Никола златен, што ги ведриш и облачиш морињата, варди ни го и чувај ни го Анѓелета од секакво лошо; однеси ни го здрав и жив на местото. Во рацете твои го оставаме, ти да ни го чуваш и да ни го исчуваш. Дух светен да му дадеш да мисли за мајка и за татко. Писма и пари да ни праќа и ние да си се сториме луѓе домаќини... Да си платиме кај што сме се зајмиле, да ни е бел образов... МИТРЕ: Митрејце, пљачки што има детево за земање, се му е готово? (Витка и пали цигара). МАРА: Готово е се! (Се слуша чукање на патната врата). МИТРЕ: Добро. Види кој иде... МАРА: (ја отвора вратата од собата, а пред неа се појавуваат Коте и Депа). Повелете!... КОТЕ: Добро утро, луѓе! ДЕПА: Добро утро!... МИТРЕ: Дал ви господ добро и добро ни дојдовте. (Се ракува). КОТЕ: Демек Анѓеле денеска јолџија ни е? Ај, со здравје да си оди. Господ некој касмет поголем да му наврти, да си спечали повеќе пари. Пак, за добро идење да ви идеме и за радост. 3 ДЕПА: (ракувајќи се). Ајде, што си намислил господ да му поможи. Со здравје да си оди, жив и здрав да ни се врати. Пак за добро идење и за радост да ви идеме во куќава! МАРА: (која се поздравила со гостите) Амин! КАТА: (ги дочекува и им бацува рака). Добро дојдовте! АНЃЕЛЕ: Добро дојдовте. (Се ракува и им бацува рака). КОТЕ: Да сте живи, да ви ја јадеме свадбата. ДЕПА: Да сте живи и вековити. Со здравје да ти оди братчето. Тебе господ да ти наврти едно зетче. А на Анѓелета кога ќе спечали пари и ќе си дојде, МИТРЕ: Повелете седнете!... МАРА: (и подава на Депа столче). На, на ова ти седни, а маживе нека си седнат на земја. МИТРЕ: Митрејце, донеси го пагурчето ракија да се напиеме со Котета. (Прави цигара и му ја дава кутијата на Котета). МАРА: Да се напиете, како било... (Брзо им го подава пагурчето, кое го вади од ковчегот). МИТРЕ: Море, уплашен станав, право да ти кажам. Реков сме заспале, ќе е доцна. Лук вечеравме, а тој пусти лук ќе те занесе и не можеш да се разбудиш. КОТЕ: Море си го макал со киселина, оти да си го јал со месо... МИТРЕ: Истолчивме и со киселина го помешавме, каснавме. Месото кај нас за Божик кога ќе заколиме прасе па додека го изедеме... Пак шуќур не било доцна, има време. КОТЕ: Ујдисавте што му треба на детево за пат да земе? МИТРЕ: Готово му е се. Одовде до Струга ќе оди со Пандета, сватон твој, а оттаму има и други што ќе одат заедно до Битола. Таму е компанијата што ќе ги носи. КОТЕ: До каде ќе ги носи компанијата? МИТРЕ: Ами, до наместо! КОТЕ: А, хах!... Демек, сега детево твое, со господа напред, во Америка ќе оди? МИТРЕ: Ами, сега ние со надеж сме за во Америка. Така е зборвано. ДЕПА: Во кој вилает оди? 4 МИТРЕ: Ами, во... Како се викаше бре, Анѓеле, вилаетот што ќе те носи компанијата? МАРА: (на Анѓелета). Види таму што те прашува татко ти! АНЃЕЛЕ: Чујам, татко!... МИТРЕ: Стрико ти Коте прашува во кој вилает ќе одиш. АНЃЕЛЕ: Во Гери - Индијана. ДЕПА: Во Гендиавана?! Бре!... бре... Колку далеку!... АНЃЕЛЕ: Далеку е, стрико, многу. Во Солун ќе се качиме и три недели само по вода, а друго башка. ДЕПА: Далеку, срце, многу, како што кажуваш... Господ да ми те варди и да ми те чува од лошо. Некој касмет поголем да ти наврти таму да си спечалиш, пак да си дојдеш да те жениме. АНЃЕЛЕ: Да си жива и здрава, стрино. Вам Димче да ви дојде со здравје. МИТРЕ: Здрами си, Коте!... Пак за добро идење и за радост да ми идете. (Пие и му го подава пагурчето на Колета). Повели, напи се да видиш каква е. КОТЕ: Наздравје! (Го зема пагурчето и се крсти). Ај, со здравје да си оди, жив и здрав да си се врати и со повеќе пари! Здрами си! (Пие). Охо, хох!... (И го дава пагурчето на Депа). На, земи, жено, напи се. Убава била. ДЕПА: Знае Митре дека не пијам од пустава глава, ама колку за молитва ќе лизнам. (Се крсти). Со здравје да си оди, жив и здрав да ни се врати и со многу пари. Ај, пак кога ќе спечали нека каже една невеста да му бараме. МАРА: А, за тоа тебе ти оди по рака... ДЕПА: За таа работа ич да не берете гајле, мое гајле е тоа; само вие речете кога ќе сакате и јас сум готова... Анѓеле, срце, со здравје да си одиш! Митре, Митрејце, здрамите си! (Пие). (Анѓеле излегува). МИТРЕ и МАРА: Пи на здравје. (Откако се напија). Наздравје нека ти е! ДЕПА: Да сте ми здрави и живи. МИТРЕ: Ех, речено било од бога да оди, нека оди! Не сум мислел да го делам!... Зошто ќе речеш? Ќе ти донесе пари, ќе ти се посвети куќата... Така е вистина, ама срцево ми гори каде го делам... Подобро човек леб и сол да мака ама децата да си ги има околу себе. 5 КОТЕ: Што да правиш кога земјава не не рани... МИТРЕ: Море земјата ни е арна, бериќетлија ни е, туку друг ни го јаде бериќетот. КОТЕ: Ама тоа сакав да кажам, не таа да не раѓа. Само, за други, а ние по гурбет да ги оставаме коскиве. МИТРЕ: Та тоа, ми се чини оти го делам и уште еднаш не ќе го видам. ДЕПА: Море, Митре, ти се чудам што толку си се задумал. Ами ние со (го подбуцнува Котета) ового... Еве десет години напролет откако го имаме пуштено Димчета во пусто Влашко, десет пари скршени не ни има пратено, ни оти пак писмо, и ако со пусти борч го пуштивме. Така е, на таткото и на мајката само на пусто лошо им оди умот. Туку, речи, само нека се здрави и живи, да не чуеме лошо. А тоа што им мислиме ние — на главите наши нека излезе. МАРА: Така е, сестро златна. Еден ден ако не го видиш или не чуеш како е, веднаш умот на пусто лошо ќе ти појде. Туку што рече „Лошото на главиве наши нека биде“. ФРОСА: (во едната рака носи погача, а во другата го води Танета кој се држи за Спаса.) Добро утро!... МИТРЕ: (станува и ја дочекува). Добро дојде, кума. (Пак седнува). МАРА: (ја дочекува). Добро дојде, кума. ФРОСА: Добро ве најдов. Ај, со здравје да си оди, добри абери да си слушаме. (И ја подава погачата). Проштавајте, требаше сношти да дојдам, ама со деца дробни, знаете како е. Еле пак со малоно, само на гради е. Го остави ли од раце — веднаш ќе писне! Не можам куќата да си ја заметам од него... МАРА: (земајќи ја погачата). Што ти требаше, мори кума, да се арчиш, жими господа ти велам... ФРОСА:ЈУ, како било! редот ме носи... Требаше нешто повеке да направам, ама рековме „Со деца малечки рацете ти се врзани“. Пак проштавајте... МАРА: Ами како, за срамота ете, вистина ти велам... КАТА: (ја дочекува и и ја бацува раката). Добро дојде, кума! ФРОСА: Добро ве најдов... Што правиш ти, арна си? КАТА: Еве се готвиме да го испратиме Анѓелета. 6 МАРА: (и ја подава погачата на Ката). Земи ја, стави ја на ношви. (И подава на Фроса столче). Повели, кума, седни. МИТРЕ: (го зема пагурчето). Здрами си, Коте; здрами си, кума! (Пие и му го подава на Котета). ФРОСА: Здрав да ми си и весел, пи наздравје! КОТЕ: Не велам не!... (Пие и и го подава на Фроса). ФРОСА: (се крсти). Господ да го чува од лошо! Анѓеле си запали ли свеќа пред свети Никола златен што ни е задутре, тој милостивникот е на водите, нему молете му се да ви го олесни патот. Убаво беше да однесеше една ока масло в црква да му го палеа кандилото за денов. Здрамите си (Пие)! МИТРЕ и МАРА: Пи на здравје, кума. ФРОСА: (го остава пагурчето). Здрави да сте ми и живи! АНЃЕЛЕ: (влегува и уште од врата). Панде дојде да види али сме станати. Добро дошла, кума. (И ја бацува раката). МИТРЕ: Што му рече, станати сме?... Камо го? нека дојде да тргне од пагурчето пак нека оди да го зготви коњот. АНЃЕЛЕ: Му реков да влезе, рече: „Да си го приготвам коњот, да го одберам тоа гајле, за кога ќе биде време да тргнеме“. КОТЕ: А тој беше облечен? АНЃЕЛЕ: Па... не беше гол — имаше опинци, објала, гунче... ДЕПА: Како, уште врне снег? АНЃЕЛЕ: Врне и уште како, се повеќе и повеќе паѓа. КОТЕ: Ама што, се плашиш? Ич, пуцко да си! Уште волци не се излезени, а и излезени да се, Панде сите ќе ги зобне. Спреман е тој за кирајџија — самиот е како волк! МИТРЕ: Кој, Панде? Хе, за кирајџија е роден! Митрејце, на земи го, фрли го таму пагурчево и дај да покаснеме пак да излеземе. ДЕПА: Кому му се клава в уста! МИТРЕ: Вистина, така е од ноќ кому му зинува уста да јаде ама адет е, останало да се стави софра. ФРОСА: Вистина, вистина, останало од старите - адет кога излегува некој од куќи за на печалба да се стави софра. Велат за пак да си се врати на софрата — дома. 7 КОТЕ: Тоа што си е адет треба да се направи. Јас адетите многу ги бендисувам и не сум за да се изоставаат. ПАНДЕ: (влегува целиот обелен од снег и се тресе пред вратата што прво ја отвора). Добро утро, домаќини и гости! СИТЕ: Дал ти бог добро! ДЕПА: (гледајќи во Пандета кај што се тресе). Леле, леле, не престивнува, се повеќе и повеќе си врне. ФРОСА: Ама, вистина, што ќе беше бре, луѓе? Јас се разбудив околу полноќ и излегов надвор да видам кое време е, што ќе видиш: она небо ведро, месечина грее како ден, милина да ти е. А утринава кога станав што ќе видам, потемнето од сите страни и си мошори. ПАНДЕ: Тогаш мошорело ама сега паѓаат (покажува со раката) олкави пластои. КОТЕ: Божја повелба! МИТРЕ: Така е, ама ако врне нека врне — патот си врви; Та ако врне да не оди Анѓеле во Америка! КОТЕ: Така е, Митре, ај ти!... Нели кинисува со мене, ич да не се страшиш! Јас ќе ти го однесам до Струга како сокол. Малку, додека се искачат на Ѓавато... се искачија ли, ете го каде е Битола и нема веќе снег до Солун. После, и другите што одат со него се луѓе не се магариња; како за нив така и за него. А има еден збор: „Со дружина и смрт е мила“. Митрејце, дај мори да се напиеме од ракијата, да се закрепиме малку. А гледам и софра ставате, да ни се отвори иштав да каснеме. МАРА: И, како било, да ти дадеме. Досега пиеја маживе пак рекоа да го фрлам, да побрзаат да каснат пак да излегуваме. Кате, донеси го пагурчето! КАТА: Еве, мамо, го полнам. ПАНДЕ: Така е. Ајте касвите пак да излегуваме оти се раздени. КАТА: (со левата рака му го подава на Пандета пагурчето, а десната ја држи на градите) Повели!... ПАНДЕ: Да имаш со што да повелиш. Ајде, вие, јадете! (Се крсти). Митре, Митрејце, господ да му го исправи патот на Анѓелета. Кај што си оди жив и здрав да си стигне, бериќет да го чека. Празен ќе појде со куфер злато да се врати! Од кошара палата да направи! Девојките да се тепаат по него, тој да не знае која да ја земе. На која око ќе фрли, ако не го сака, носот да и падне! Нас сите здрави, живи и весели да не најде! Да го 8 жениме, да му ја јадеме свадбата, а тој нас опинциве! (Пие неколку пати едноподруго и го фрла пагурчето). (Општо смеење и радост). КОТЕ: Жив да си и вековит бре, Панде, ти нас — господ тебе да те насмее. (Како горе општо смеење). ФРОСА: Убаво е, само за вака да даде господ — да се смеете. МАРА: (која има ставено на софрата леб, грне грав, лајци и празна земјена паница сега ја става и погачата од кумата и турива од грнето грав во паницата). Ајде, крстете се и касвите пак да излегуваме. КОТЕ: Убаво вели Митрејца, да касвиме и да излегуваме. Фаќај, кумо. ФРОСА: Фаќајте прво вие, вие сте постари. КОТЕ: (крстејќи се). Ај, кај си намислил да си стаса! МАРА: (со главата кон небото). Амин! Господ да ти ја чуе молитвата. Од устата твоја во ушите на господа. ФРОСА: (крстејќи се). Со здравје да си оди, со лес да си го помине патот. Со лес и со чест да си спечали. Пак за добро идење и за радост да ви идеме во куќава! СИТЕ: Амин! ДЕПА: (крстејќи се). Господ повеќе да молитви. ПАНДЕ: (крстејќи се). За мене не оставија зборови да помолитвам, како што рекоа постариве и кумава така нека биде. МИТРЕ: (кој за ова време сечеше леб ја зема погачата и му ја дава на Котета). Земи, Коте, пресечи ја ти!... КОТЕ: Ајде џанам, ти си домаќин, пресечи ја ти!... ПАНДЕ: (вади од појасот нож кој е врзан за појасот со подолга кожена врвца). Море што се пречкате тука, дајте ја ваму јас ќе ја пресечам. (Ја грабнува погачата, сече и фрла пред секого по едно парче, а останатото и го дава на Ката). На стави го таму во торбата од Анѓелета нека се најде. Кој носи не проси!... МИТРЕ: Така е, пак не ќе ја носи нарамо. ПАНДЕ: Не сака ни велење оти е така. Туку, мрдајте со рацете, да пролапаме и да излегуваме побргу. ФРОСА: Убаво вели Панде, не се вртете, пролапајте на брзина. Поарно тој да ги чека другарите таму отколку тие него. 9 АНЃЕЛЕ: Не ми се јаде, стрико Коте... ДЕПА: Ајде, ајде! нема тука не сакам, така си е адет! ФРОСА: Седни, адет е! И ние кога си одеше Доне си ставивме, и секој... Адет е! Колку ти се каснува толку, ама треба на софрава да седнеш, за гурбетчијата се ставува за да си се врати пак во домот и да си седне на софрата со татко и мајка, сестра... АНЃЕЛЕ: Ако е за тоа ќе седнам. (Седнува и сите освен Коте јадат). МИТРЕ: Е бре луѓе, слава му на бога каде што се отвори оваа Америка... Велат дека повеќе се заработува отколку во другите гурбети. Та, ако е касмет и ние да се сториме домаќини, да купиме некое нивче. Без свое нивче ништо, со аргатлак не се живее. Пак да го има секојден некако ќе се тера, ама само од пролет до есен и целата зима седење и дембелење. А со своето нивче друго е: ќе копнеш, ќе подзасадиш, пченката ќе ја рониш, некое прасенце ќе храниш... ПАНДЕ: Така е, сето тоа што го зборуваш е убаво, само, една наша стара поговорка вели: „Додека не скокнеш не вели — оппа!“ Прво молете му се на господа да го примат во Америка... КОТЕ: Зошто? (Нетрпеливо и уплашени сите гледаат во Пандета). ПАНДЕ: Зашто не е Влашко... Од Америка враќаат!... (Продолжува да лапа). (Останатите, со лајците в раце, чекаат да им објасни). МИТРЕ: (запрепастен). Како, враќаат?! Зошто?! ПАНДЕ: (продолжувајќи да лапа, колку што му позволува можноста). Пред Њујорк имало некое островце — парче земја — и таму ги ваделе од бродот, и некоја комисија од не знам колку души доктори... ДЕПА: (упаѓа). Морее Панде, што ти требаше да кажуваш вакви муабети, да ги ставаш луѓево во мерак? МИТРЕ: Ами, ако го вратат Анѓелета каде ќе најде пари за да се врати?!... Ќе ми остане детево ни ваму ни таму!... Што правиме сега?!... АНЃЕЛЕ: (исплашен). Што правиме, татко?!... ДЕПА: Море Панде, што те стијоса да расправаш такви муабети?! Белки не е ништо... ПАНДЕ: Еден од докторите, го главал али има заби и али му се здрави... 10 ДЕПА: (упаѓа). Куршум ги дупнал, та ако нема заби од нив да не бара тие да му жвакаат! МИТРЕ: Ќешќе за тоа да е, како срма му се! Зини бре, Анѓеле! АНЃЕЛЕ: (ги покажува забите). Еве... ПАНДЕ: Други, али е прав, здрав... МИТРЕ: (улаѓа). Откај таа страна без мерак сум, ништо не го боли... Онака е слабичок... ама е здрав. Кажи бре, Анѓеле!... АНЃЕЛЕ: Така е, татко! ДЕПА: Нешто ги нашло, ѕверови!... ПАНДЕ: Трети, да не му е испадната косата на темето... ДЕПА: (упаѓа). Оган ги изгорел, ѓаволи!... Ете, тие се доктори... нека му посадат! МИТРЕ: Камо бре, Анѓеле, навали се! АНЃЕЛЕ: (ја вади капата и го покажува темето). Еве, тука ми е целата... МИТРЕ: Ни влакно не му е паднато — како ливада му е! ПАНДЕ: А, може и за нешто друго да враќаат!... Со очи видов луѓе вратени за овие работи. МИТРЕ: Еве, за ова што кажа видовите и сами... Ама тоа „за нешто друго“ како ќе испадне!... Тогаш Анѓеле што ќе прави на тоа парче земја, оттаму како ќе се врати ако не го примат?! (Потонува во мисли). ПАНДЕ: А, за тоа ќе ви кажам! Вие само прашајте ме мене! Компанијата е задолжена таквите да ги врати до Франција. Пак ако го вратат Анѓелета... ДЕПА: (упаѓа). У! да не даде господ! (Го потурнува). Подмрдни се од местото! ПАНДЕ: Не реков да го вратат, не сум разија, ама сешто бидува. Некој млади што ги вратиле, вака дечкофанчиња како Анѓелета, си останале да си работат во Франција. Ете, ви го кажав и лошото, ама и арното. Ами ако го вратат Анѓелета, како некој, и го фрлат во Франција, а тој да не знаеше ништо? Барем сега чу и ќе знае! Друго е кога ќе имаш абер од една работа, а друго е кога не ќе знаеш ништо. Тој е млад — мал, не чул, не видел, и ќе застане како теле во зелје. Не е вака? МИТРЕ: Така е, Панде, така. Ти си кирајџија, одиш горе-долу и ќе чуеш по нешто ново, пак знаеш... 11 ПАНДЕ: Ова го чув поминатата недела, од луѓе што беа вратени. Да ги видиш (покажува на вратот) олкави во вратовите, прави, здрави — како волци! Убави, ама, ете, таму им нашле мана! МИТРЕ: Ништо, ние ќе си го пуштиме Анѓелета, со името на бога. Анѓеле, ич да не се плашиш! Ако те вратат пак ќе меткаме, ќе пустиме како и досега со мака и ќе живееме. Ама посиромашки, ама со голема мака, како досега и отсега ќе се бориме и ќе живееме! КОТЕ: Тоа што е пишано од бога да биде — ќе биде! Сега Анѓеле нека си оди со здравје та... ФРОСА: И мене ми пишуваше мојон, во првото писмо кога си отиде, оти како некој од другарите вратиле, ама кој му кладе волкот зошто и за како. МИТРЕ: (бидејќи освен Пандета и децата никој друг не јаде). Ајде, касвите пак да излегуваме. Нема зошто да се плашиме — Анѓеле е прав, здрав како некој волк! Така ли е, Анѓеле? АНЃЕЛЕ: Така е, татко! Ич ти да не се сакалдисуваш, сполај му на бога, досега ништо не ме заболело. Пак ако не е среќа... А мислам дека не сме толку несреќни... МИТРЕ: Кате, донеси ни со Котета и со Пандета по едно палено пиперче да се излутиме. КАТА: Сега, татко, веднаш! (Кине од низалките и им фрла на софрата). КОТЕ: (од како каснува). Уф, уф, уф!... Зарем биле пустинските! Овие без винце не се јадат. МАРА: Палени се многу шкретите, ама Митре не може без нив. КОТЕ: Дај му ти неколку низалки од овие на Анѓелина, наполни му една торба, инаку не се печалат пари... ПАНДЕ: (се крсти и станува). Господ да придаде! Дајте малце вода да си ги оплакнам рацеве... МАРА: Кате, дај го ваму леѓенот и ѓумот, потури му на Пандета да си ги измие рацете. КАТА: Еве носам, мамо. ПАНДЕ: (откако си ги измива рацете вади шамија од појасот и си ги брише, а по тоа и устата и мустаќите). Јас, луѓе, слегвам. И вие не вртете се! (Излегува). (Сите стануваат и си ги мијат рацете). 12 МАРА: Прикасни ти, синко, налапај се убаво, на пат ќе одиш! ДЕПА: (на Анѓелета). Ти нафукај се убаво! Не не гледај нас што не чека ручекот. АНЃЕЛЕ: Не ми се јаде повеќе, се најадов убаво. ДЕПА: Господ да те насити. Велат и со сила не е убаво... МИТРЕ: (откако погледнува низ прозорецот). Сполај му на господа, што ќе беше ова, само врне и врне, не престанува. Реков бре, брате, ќе се подрасправи додека каснеме и дојде за излегување, а тоа и не мисли да престане. Си нареди цела педа. КОТЕ: Со толку ништо не е. Колкави снегови сме газеле, (покажува на појасот) дотука! МИТРЕ: Не џанам, за тоа не му се плашам и уште толку да падне. Маро, што правиме, до каде сме? МАРА: Ништо, готови сме! Панде отиде да му ја извади зобницата на коњот и штом дојде нека ги земе пљачките и да кинисуваме. КОТЕ: (на Депа). Ајде ние да излегуваме... ДЕПА: Нека дојде Панде и сите ќе излеземе, што ќе седиме надвор на студон!... ПАНДЕ: (влегува и уште од врата). Ајде, давајте ваму што има за да се товари! МАРА: Еве, овој куферов, торбава со леб и јорганов. ПАНДЕ: (зема една низалка со пиперки и ја става во торбата, а потоа ја става на рамото и го зема куферот). А, чекај, дај ми го и јорганот! МАРА: Не можеш, Панде, се, однеси ги прво нив. ПАНДЕ: Море дај го ваму (го остава куферот, го зема јорганот на рамо и пак го зема куферот и излегувајќи) санќим ќе го носам преку Гавато! КОТЕ: Излегуваме? МИТРЕ: Нека ги товари Панде пљачките и ќе излеземе. (Вади кутија со тутун). Да запалиме по едно цигаре... (Зема за себе си да совитка и му ја дава кутијата на Котета). Земи запали. Кате, донеси оган. МАРА: Кате... КАТА: Повели, мамо! МАРА: Извади ја, ќерко, од ковчег ризата што е за Анѓелета. КАТА: Извадена е, мамо еве ја на ношви! Зар заборави? 13 МАРА: Убаво. Варди го па’јнчето со пченица, во префаќање, да не ти се истури. КАТА: Не мор, мамо, не се мерачи... КОТЕ: Ама убав тутун си купил. И јас некни зедов една полока, ама ич не чини пустинскиот, како слама е! (Ја вади кутијата и му ја подава). На, направи ако сакаш да видиш каков е. Лице има убаво, ама за пусто пиење ич не чини, ти велам — како слама е! МИТРЕ: После ќе направиме од твојот, и него ќе го видиме. Еве сега имам свиткано. (Ката им подава оган со маша да запалат). КОТЕ: Колку го плати? МИТРЕ: Еден јузлук. КОТЕ: (не весел). И јас го зедов јузлук ама зошто ти е! ПАНДЕ: (однадвор). Еееј! ајде, излегувајте! МИТРЕ: Анѓеле, готов ли си? Ајде, излегувај! АНЃЕЛЕ: Готов сум... (Тргнува). МАРА: (се пушта го фаќа за рака). Чекај, чедо, не брзај, земи збогум со сестра ти, таа нема да дојде со нас, не чини да ја затвораме куќава сама. ДЕПА: Кога се испраќа на туѓина куќа не се затвора, клуч не се става. МАРА: Земи ја ризата, стави му ја и речи му со здравје да си оди. (Ката ја зема ризата и му ја става околу вратот и ја спушта главата на неговото рамо, плаче). КОТЕ: Што било тоа — плачење, пак ќе си дојде! КАТА: Со... со... со... здравје, ба... ба... бате, да... да... да си о... одиш... Да не не за... за... забаравиш... (Го загрлува и го бацува). КОТЕ: Женска работа, што требало плачење, не го праќате на бесење, на печалба го праќате. Речи му тука со здравје да си одиш, повеќе пари да спечалиш и побрзо да си се вратиш... ФРОСА: Така е, многу да не седи зашто ќе се заборави за ваму. МАРА: Кате, софрава да не ја креваш додека не се вратиме. Вака нека стои. ДЕПА: Не ами, никогаш не сме ја кревале додека не сме се вратиле од попратувачка. 14 МАРА: Вратава од одајчето и портата да не ги затвораш, вака ќе останат дури до вечер. КАТА: (со плачење). Убаво... ПАНДЕ: (се појавува на вратата). Кинисувајте бре, луѓе што сакате да го остави дружината! ДЕПА: У господ да брани!... Што зборуваш така? МАРА: (зема стомна со вода и ја става на прагот). Анѓеле кинисувај, срце, прв ти и кошни ја стомнава со ногата. АНЃЕЛЕ: Адет ли е? МАРА: Еми, адет е штом ти велам! ДЕПА: Слушај постари што те учат и прави, не прашувај. Безбели е адет што ти вели! Сите така си правиме! МАРА: (го загрлува). Ај, со здравје да ми одиш, жив и здрав да ми се вратиш. КОТЕ: Тоа ќе му го кажеш кога ќе се разделите кај Плачиврби, кај што е местото за плачење... ДЕПА: Ти не и се мешај на жената, сака од куќи да му рече со здравје. Таму ќе биде повторно. МАРА: (го бакнува). Писма да ми праќаш, срце, понабрзо, мајка да не ми те дума. КОТЕ: Море, пари — речи — да праќаш понабргу, та за писма ќе ти праќа. ДЕПА: И писма и пари, златен! МАРА: Многу години да не сеиш. Спечали што ќе спечалиш, прави економија, пак дојди си да те жениме. Гледај побрзо пуштај пари да ја омажиме сестра ти, да одбереме едно гајле, оти еве и таа дваесет на Митровден ги наполни. Еве, ние со таткати четириесет ги поминавме, сто години не ќе сме живи, дојди си побргу. Така, синко, да ми си прокопсан да не ни се ситат душмани. АНЃЕЛЕ: Добро мајко, ич ти гајле да не бериш, ќе видиш што син си родила. (И ја бакнува раката). Седи со здравје. Гајрет! (Очите му се наполнуваат со солзи). Седи со здравје, татко. Пуцко да си! Пари ќе ти праќам секој месец: прво, да исплатиш секаде каде што борчиш; после да ја омажиш Кате. Само гледај во некоја куќа убава — домаќинска. МИТРЕ: (кој досега се држи му излегуваат солзи на очите). Ај, ти, синко, остави на мене и на мајка ти. 15 АНЃЕЛЕ: После пак ќе ти пратам да си купиш некое нивче, да не одиш аргат по туѓи ниви. Потоа да направиш куќа, убава куќа сакам да направиш и тогаш ќе дојдам да ме ожениш. Тебе ќе ти донесам еден олкав чибук (ги раширува рацете) да седиш најгоре, да пушиш тутун и да даваш команда! Гајлето од куќата јас ќе го земам на глава. МИТРЕ: (бришејќи си ги очите). Ашколсум бре, синко, ако биде вака како што велиш, сево село ќе ни завидува. (Го чука по рамото). Ако биде така, на коџобашијата од град ќе му ја побараме ќерка му... АНЃЕЛЕ: Ќе видиш, татко! (Му бакнува рака и се завртува кон Котета). Седи со здравје, стрико Коте! (Му бакнува рака). КОТЕ: Со здравје да си одиш, жив и здрав да си се вратиш! Не заборавај што му вети на татка ти! АНЃЕЛЕ: Не чини повеќе да се фалам. Ќе ме видите. Седи си со здравје стрино, Котејце. (И бакнува рака). ДЕПА: Со здравје да си одиш! Паметувајси ги зборовите!... АНЃЕЛЕ: Седи со здравје, кумо. (И бакнува рака). Ако појдам кај кумон Донета што да му речам? ФРОСА: Многу ќе го поздравиш и од мене и од децата. Кажи му дека и нив ги имав земено да те испратат. Ако се најдеш со него добро ќе биде и за тебе. Тој е појден порано и нешто повеќе има научено. А, е седан и во Влашко, со мајстори, доста години. Ај, со здравје. Да не те вртиме оти Панде ќе се кара. (Го бакнува во челото). АНЃЕЛЕ: (се ракува со Спаса и Танета и им дава пари). Збогум, Спасо, Тане. Еве ви по пет пари да си купите шеќерчиња. (Срамежливо децата ги земаат парите и си го, кријат лицето со рацете). ФРОСА: (им ги фаќа и тргнува рацете). Што се срамите, речете му на крсников со здравје. Спасо, да пукнеш, ти барем си поголема, речи!... МИТРЕ: Остави ги децата, не знаат, мали се. ФРОСА: Ако, нека се учат. (Ја растресува Спаса). Речи, мор!... СПАСА: Со здравје... (Се засрамува и се позавртува криејќи го лицето). ФРОСА: А така. Речи и ти, Тане! ТАНЕ: (како и Спаса). Со здравје... ДЕПА: А, така! Ај, да сте живи. Вас да ви дојде со здравје татко ви. АНЃЕЛЕ: Да го поздравам ли татка ви? Кај него ќе одам! 16 ФРОСА: Речете: да го поздравиш! Ај, речете оти не ќе ви праќа ни пари ни тутурка да свирите... АНЃЕЛЕ: Јас ќе му речам на татка им дека се многу умни и да прати пешкежи за Спаса и за Танета; за Спаса кукла голема со коси та кога ја навали да спие, а кога ја исправи да гледа; а на Танета, да му прати еден костим граѓански алишта, една топка за да си игра и една музика да си свири. (Спаса и Тане се гледаат еден со друг и се подсмевнуваат). КОТЕ: Море, море... ќе се рече многу ги љубел! ФРОСА: Ги љуби, ами како. Затоа пак и тие го љубат... МАРА: Прекрсти се, синко, и излегувај. (Го зема паничето со пченица). АНЃЕЛЕ: Седете со здравје!... Збогум, Кате!... КАТА: (расплакана). Со здравје, бате!... МАРА: Кинисувај, само со десната нога!... (Анѓеле кинисува, а Мара му фрла пченица преку главата и така излегуваат; при преминувањето преку прагот Анѓеле ја турнува стомната со вода, која се истурува, а која од порано е наместена. Сите кинисуваат плачејќи, но повеќе куќните: Кате, Мара и Митре). ДЕПА: Кате!... Митрејце!... не плачете, стегнете срце!... (Сите излегуваат. Пауза). КАТА: (се враќа липајќи од плачење и трча кон прозорецот, го отвора, вади шамиче и мрдајќи со него вика). Анѓеле, бате! со здравје!... (Пауза. Го затвора прозорецот и завртувајќи се и одат очите во иконата). Уф, кандилово угаснало! (Клекнува пред иконата и се крсти). Свети Никола златен, варди ни го и чувај ни го батета од лошо. (Ја откачува иконата од ѕидот, ја бакнува и пак ја става на местото. Се завртува, како занесена, кога и паѓа в очи вратата потрчува, но пред неа застанува неможна, и, закрепувајќи се на вратата, ја спушта главата на рацете и липа од плачење). (ЗАВЕСА) ЧИН ВТОРИ 17 Се одигрува во собата од првиот чин и при истата положба, со исклучок што софрата е дигната. При кревањето на завесата Митре, Мара, Коте, Депа, Фроса, Спаса и Тане се поредени околу огништето, додека Ката е на нозе. Митре и Коте го фатиле челното место на огништето и поднавалени на перници пушат; жените нешто си прикажуваат меѓу себе. ДЕПА: Коте, ние си заседнавме и не ни текнува да станеме. Говедата се врзани на јасли, ќе рикаат за јадење. Ние ги наполнивме шкембињава и за нив не ни текнува! А и кравата ни остана немолзена. Пак ако се пушти телето да ја исцица! КОТЕ: Немај гајле, јатрва ти ќе ја сврши таа работа. ДЕПА: Ама да ни текнеше да и нарачавме... МАРА: Самата таа е сетена. ДЕПА: Ама ако е сетена!... МАРА: Пак, ете, золва ти е тука. Една од двете ќе се сетат. ДЕПА: Та, да беше таа не берев гајле, туку си отиде сношти. КОТЕ: Гледај си, џанам, ќејф, кога има дома луѓе не останува работата покусо. Со себап сме се собрале, убав ни е муабетов, сакаш да ни го расипеш? Гледај си го ќефот тука! ФРОСА: (на Мара). Кума, сега Анѓеле ќе ви прати пари, гледајте да заушите некој домаќин за Кате, да ја омажите. Да го одберете тоа гајле. МАРА: Нека пушти прво, после ќе му думаме за тоа. МИТРЕ: (пие од пагурчето и му го подава, преку огништето, на Котета). Земи, Коте, напи се. Ние забораваме. КОТЕ: Дај да цицнеме, и така работа немаме (Пие). МАРА: Кате, наполни го ѓумчето мало со... Или чекај јас ќе станам. (Станува и оди го полни со ракија, а потоа го става на огнот и пак седнува.) КОТЕ: Маро мор, немаш некое пиперче туршија за мезе?... МАРА: Како да не, се наоѓа, вие само побарајте. Кате, донеси им на маживе некое пиперче туршија. КАТА: Веднаш, мамо. (Зема чинија и излегува). КОТЕ: На жеништава ич не им текнува. Ако не побараш, сам ако не си ја наредиш работата, ќе трпиш. Што велиш, Митре? МИТРЕ: Така е. Пак и мене на ум не ми помина. 18 ФРОСА: Кој си јаде — тој си знае. Што велиш ти, Котејце? КОТЕ: На жената секогаш треба носот да и намирисува мажот што сака. Оти, мажот си е маж, не е жена! ДЕПА: Ајде, молчи тука! Ќе помислат кој знае колку си лош. КОТЕ: Јас машки — правината! ДЕПА: А! прав како јаже в торба! КАТА: (влегува со чинија туршија пиперки и го става на огништето.) Повелете. Проштавајте, ич низ ум не ми помина... ДЕПА: Не срами се ти, ние сме си куќни... Коте, уште ли ќе седиме? Панде се забави! КОТЕ: Јас не знам од арно кој бега! Еве Митрејца кладе костење да се варат. Ако не дојде Панде додека ги изедеме ќе си одиме. Седи сега тука! Што те тера ѓецко за бегање! МАРА: Во малово ѓумче костени не се варат... Ако сакате и костење да ви сварам. Се нашло... МИТРЕ: Ама ти мислиш дека костење стави Митрејца во ѓумчево? КОТЕ: Е! МИТРЕ: Е, арно! Седи си со главата меѓу уши. Кога ќе тури тогаш ќе видиш. КОТЕ: Не видов, ама што би можело друго да биде! МАРА: Кате, подај ми ја, ќерко, кутијата од кафето и донеси филџани. КОТЕ: А, ах, хах!... Сиктер манџа! Убаво рече Депа да си одиме додека не не истерале. МАРА: Седете тука, никој не ве тера. Нели рековте да го сочекаме Пандета додека дојде? КОТЕ: Убаво ама зошто ти не сочека додека дојде Панде и после да ни дадеш сиктер манџа, туку уште не дојден ја правиш? КАТА: (и ја подава кутијата од кафе, дупла кутија кафе и шеќер, и голема дрвена лажица, со какви што се служат). Повели, мамо. МАРА: (фрла во ѓумчето шеќер). Не плашете се, не ве терам. ДЕПА: (и ја фаќа раката на Мара со која фрла шеќер во ѓумчето). Доста, мори, што стори? 19 КОТЕ: А, ова ќе биде татли сиктер манџа! Чекај тогаш, да цицнеме уште малку од пагурчево. (Пие и му го подава на Митрета, а потоа зема од мезето). КАТА: (носи филџани и ги става на огништето пред Мара). Еве ти и филџани. МИТРЕ: Јас од оваа во ѓумчево ќе се напијам. КОТЕ: Ама што, ракија ли топли? Аааа, ха, хах!... Така ли ја пијат жените, со мезето внатре? МИТРЕ: Не се будали како нас, луто со луто — со пиперки! КОТЕ: Не е лошо тоа, само и нам ако ни дадат. МАРА: Кога се прави — за сите се прави! КОТЕ: Е, е! не е лошо тоа! ФРОСА: Лошото по душмани!... КОТЕ: Така, Фросо, така! Лошото по душмани, а арното кај нас! Мајстори сте вие жените! ДЕПА: И ние како вас. Што сме ние поќотии од вас? КОТЕ: Ааа, за зборење ич не се поќотии од нас... ДЕПА: Бога ми, ни за работа не сме поќотии! КОТЕ: Се гледа, се гледа по ракијата што ја пиете со мезето внатре, а нам ни давате пиперчиња да се труеме луто со луто!... Ааа... што сте вие!... (Се смее). МИТРЕ: За тие работи пошерети се од нас... КОТЕ: Сега гледам дека биле пошерети. (Му намигнува). ДЕПА: Сега разбра ти дека сме пошерети? Ние малку сакаме, ама убаво! А вие не прегледувате: со мезе, без мезе, муренкојца, сливојца, коминојца... Само тури да се лока!... ФРОСА: Не сум го знаела стрика Котета дека бил ваков изелговолкот... ДЕПА: Што натемаго е! Кога ќе се зазборува!... (Мара турува од ѓумчето ракија во филџаните.) КОТЕ: Митрејца денеска го пушти срцето. МАРА: Ќе го пуштам, се разбира. Зошто? — си знам дека ми е прокопсано чедото — ќе спечали и ќе ми пушти. Не го одделив од куќи за уште да гладувам и да стегам! 20 КОТЕ: Така мори, Митрејце, пушти го срцето за да ја пушти и господ полна раката во оваа кука. СИТЕ: Амин! (Коте ја зема кутијата што стои на огништето и прави цигара). ДЕПА: Се ми е умов во говедата дали ги нахранија! Ние не требаше толку да заседиме. Чуеш, Коте!.... Коте!... Коте бре!... (Коте се завртува кон прозорецот и се смее.) Море Костадине! КОТЕ: (се завртува). Чујам!... ДЕПА: Што се потсмеваш како некој изел го волкот? Ајде да си одиме! Што се правиш на глув? Али умот ти е во топлава ракија? КОТЕ: Зошто да ти одговорам?... Ете, кога ме викна на име — Костадине, ти одговорив. Ти не ме викаш како што сум крстен, туку: „бре, море, Коте...“ Јас не сум маче та ќе ми викаш коте! (Сите се смеат и де гледаат во Котета, де гледаат во Депа). ДЕПА: У, зулум голем, кој викал на маче коте?! КОТЕ: (за шега). Будалине! (Сите се мрштат оти така го викаат на кусо.) ДЕПА: Чудо не те нашло, море мажу, што те стијоса сега сите да не направиш будали?! КОТЕ: (сериозен). Кој ве прави будали?... ДЕПА: Ами ти сега не рече дека будалите викале Коте?! Демек, сега ние сите сме будали што ти викаме Коте?! КОТЕ: (сериозен). Вистина, бре, Митре, така реков — „Будалине“?! МИТРЕ: (се мачи да одговори не е навреден). Вистина... КОТЕ: Будалине реков? МИТРЕ: Сега, вистина кога ти велам. Си помислив: што му текна сега на човеков да не направи будали! Да си пијан — не си пијан, немаме толку пиено. КОТЕ: Е, проштевајте штом било така. Сум грешил. А знаете што сакав да кажам? — Бугарине! Бугарине му викаат на маче коте! Гледав дека сите се потскиселивте, ама кому му одело на ум дека сум грешил. Проштевајте. ДЕПА: Ама што ти треба тебе да расправаш дека Бугарите му викале на маче коте. Пак, барем да речеше Бугарите ќе те разберевме. А — пак ти „Будалине“! А сите сме навикнале да те викаме Коте. Од каде да знаеме 21 ние што мислиш! И, после, ние не сме Бугари та тебе те викаме коте, значи што рече ти: маче; ние сме си луѓе од местово наше — нашинци! И нашински си зборуваме! КОТЕ: Право, демек, оти со сакање го реков — „будалине“, место Бугарине. Ама ич не помислив на вас... Сакав да направам една шега на сметка нивна. Вистина, ете; кој зборува многу и ќе греши! И јас така! МАРА: (која на секого му става пред себе филџан со топла ракија). Оставете ги тие муабети, земете, напите се додека е топла. Оваа додека не се испие нема одење! КОТЕ: Каде седевме до сега, ќе причекаме додека се врати Панде. Барем да чуеме некој абер. (Го зема филџанот). Со топла ракија, ова, со друга ракија друга молитва треба. Ај, бог што е убаво да даде!... Анѓеле со здравје да си оди до наместо: добри абери да си слушаме; за радост од Кате и од Анѓелета да си идеме. СИТЕ: Амин! (Настанува молчење, сите дуваат во филџаните и пијат). КОТЕ: Е, сега зборувајте вие, јас ќе молчам штом грешам. МАРА: (повторно им турува на овие што ја испиле, како и на другите попосле). А, оваа другава нека стои пак за кога ќе дојде Панде. ФРОСА: Уште бре, луѓе да врне! МИТРЕ: Треба да е подрасправено. КОТЕ: (како и Митре кој е подиспиенет). Не гледам дека е затоплено? Еј, слава му на бога што ни го подрасправи временцево, за детето што е на пат... Ама си ја погодила мори, Митрејце, ракијава на солта, да ти е алал! МАРА: Со оваа сол никогаш не се грешува, колку ќе фрлиш — фрлено ќе биде! Грешка нема — непресолува. ФРОСА: (се смее). Што рече: „Фрли колку ти е стасана раката и не плаши се од пресолување“. КОТЕ: Море, речете шуќур господ ни го расправи временцево... ДЕПА: Убаво е шуќур, не е како што беше. МАРА: Сполај му на бога!... ПАНДЕ: (викна однадвор). Тука сте бре, луѓе? (Од вревата никој не го слуша и пред да се појави на вратата пак викна). Живи сте бре, луѓе! (Влегува, и пред вратата се тресе од снегот кој е наврнат). И надвор се тресев и за тука остана!... Непрестана ѓавол да го носи... 22 (Сите гледаат во него). МИТРЕ: Што, ама уште ли врне?! ПАНДЕ: Ами, сега што туку започна убаво да врне... КОТЕ: А пак ние сега зборуваме „Шуќур господ ни го расправи временцево“... ПАНДЕ: Уште не стигнал до појас!... (Му прават место да седне до Митрета). МАРА: (полни филџан со ракија и му подава). Повели, Панде, сега. КОТЕ: Депа моја истивка за кравата оти останала не молзена. А пак јас и велам: „Ќе го чекам Пандета абер да донесе“. ПАНДЕ: И јас би чекал овде со блага ракија, да се најдеше некој друг будала во ова време да го носи Анѓелета. А вие овде сте му ја курдисале, сте ја здебелиле работата... Инаку не ви оди, студена залетнува! МАРА: Зашто студено, дојдоа луѓево испомрзнати, пак реков ај да стоплам од ракија да се загреат. ПАНДЕ: Си ги стоплила и дури си ги вгорила. МАРА: Кажуваш многу врнело. Зборувај како поминавте со Анѓелета? (Сите придобрани до него чекаат одговор, а Мара му притурува во филџанот). КОТЕ: Кажи, Панде. Кажи пак да си одиме, оти кравата не ни е молзена! ДЕПА: (се нервира). Не е молзена ами како! Кажувај пак да бегаме. МИТРЕ: Ај, нека го испие филџанот пак ќе каже. ПАНДЕ: Не бога ми! ракијава ќе ја испијам, а филџанов ќе ви го оставам. (Пие и со раката си врви по градите). Ооо, хо, хох! Што убаво ми стана! (Пие). О, хо, хох! А, да му цути устата на тој што нарачал! (Го подбуцнува Митрета). Убава работа било вака... МИТРЕ: (му ја подава кутијата да направи цигара). Земи, направи ама и кажувај. (Сите нетрпеливо чекаат и час го гледаат во устата, час во рацете). ПАНДЕ: (ја зема кутијата и правејќи цигара). Да ви кажам. Еве како беше. Отпрвин, откако се одделивте вие. Не знам дали бевте стигнати уште овде, каде се најде во тој снег; од нивата на Коста Зидовски се зададе со трчање една мачка 23 црна! и само за еден чекор препомина пред нас — не замина, и влезе во трњето од нивата... а (на Котета) твоја! (Сите се преплашени и очите им играат, додека Мара ја опфаќа страв и затоа тука гледа во Пандета, тука во Митрета. Панде сето тоа го забележува и сериозен наставува). Застанав и му велам на Анѓелета: „Не ни е убава работата — нешто лошо ќе ни се срети. Анѓеле сиромав замрзна! (Ја пали цигарата од огнот во огништето). ДЕПА: (преку другите се пушта и го удира по рамото). Нешто те нашло та те стиосало! Та остави го тоа пусто цигаре, пусто останало та се запустило! Кажувај понатаму што би, што го влечеш муабетот! Сакаш луѓево од нанозе да ги умреш?! Бре изел те волкот!... Ѓавол! ПАНДЕ: И јас не знам што да правам, се збркав! Да се вратиме — му велам на Анѓелета — не чини, ќе се почуди цело село... Што ќе рече тој што ќе чуе и што ќе види! Ќе не сторат обајцата будали, а најмногу мене! МАРА: (расеана гледа во Митрета). Ами, да се вратевте... МИТРЕ: Нека оди! Јас го пуштив со името на бога. Во него имам надеш! ДЕПА: Море Панде, што ти требаше да расправаш што станало кога веќе не си се вратил. Така сега, така и прееска пред тргнување. Чуден човек си бил!... Само за ставање мераци! МАРА: После како поминавте, ви излезе нешто лошо? ПАНДЕ: (лут). Вие не ме оставате да кажам, едната прашала, другата нафрлала, третата каснала! КОТЕ: Молчете сега, оставете го човекот да каже! ПАНДЕ: Ништо. (На сите им олеснува и се смируваат. Мара му го полни филџанот со ракија, и се крсти, а истото го прават и другите освен Пандета и децата). МАРА: Сполај му на бога!... ФРОСА: Шуќур, шуќур кај не излегло на лошо. Црна мачка!... МАРА: После? Понатаму? ПАНДЕ: И така стигнавме в град. МАРА: Анѓеле купи нешто? ПАНДЕ: Што ќе купи, дуќаните затворени. Ти заборави дека денеска е недела? МАРА: Вистина, изумив... 24 ПАНДЕ: Кога влегуваше в град биеше камбаната... МАРА: Анѓеле се прекрсти? ПАНДЕ: И Анѓеле се прекрсти и јас за Анѓелета се прекрстив! Низ пат, тек—тук, сретнувавме луѓе кај си одеа в црква. И така отидовме дома кај... кај... (Плуска со прстите). Ете, не ми текнува името. КОТЕ: Кај кого му било, кај некој од тие што беа за одење во Америка. ПАНДЕ: Не туку... кај ќираџијата... Ха! Кај Глигора Мостров, што бевме погодени да го носи до местото каде што е компанијата. КОТЕ: Е, убаво. После? ПАНДЕ: Вратата беше отворена. Ама јас пак тропнувам оти влегувам! Излезе една жена. „Кого го барате“ — праша? Еми, „Глигора, — реков, — човеков бевме пазарени за да го носи“... „Излегоа“ — рече од пенџере... КОТЕ: Ете, пак кај нив други адети, кога се оди на печалба гурбетчијата да излезе од пенџере. Кираџијата излегол од пенџере? ПАНДЕ: Чекај, бре! Гурбетчијата од пенџере!... Жената што ми кажа, треба да беше жената на Глигора, не слезе долу ами излезе од пенџере и ми кажа... КОТЕ: Аааа!... ПАНДЕ: Афти по вратот, кога не разбираш. (Се смее). Гурбетчијата низ пенџере! Ти теквело?! (Му подава мунзи). „Неверувам рече да се појдени ни до уќуматот. А некој може би и да не се излезени. Побрзајте — рече, вие, ама тие секако ќе се чекаат кај Плачиврба“... МАРА: И таму ги стигнавте? ПАНДЕ: Го минавме уќуматот, никого не сретнавме; стигнавме до Заптијаната, никого не гледаме... Му викам на Анѓелета, задоцнети сме... И кога се качивме на камениот мост, кај Газаната, гледам веќе некој се качуваат на другиот каменен мост и му велам на Анѓелета: Стигнавме, тие кај Плачиврби додека се наплачат и разделат ние сме кај нив. МИТРЕ: Штом сте ги загледале!... ПАНДЕ: Пред да стигнеме кај Плачиврба веќе гледаме сите попратувачи се враќаат... Старите ги бришат очите, децата цимкаат, а невестите, ха, ха, ха! липаат!... (Мара и Ката се потсетуваат и плачат). ФРОСА: И вие побрзавте?... 25 ПАНДЕ: Ама ние и така брзавме, не се влечевме. Му свирнав уште неколку прачки на коњот... Глигор беше останат последен и беше ја ставил ногата на узенгијата, да се качи на коњот што требаше Анѓеле да јава. „Еееј, чекај, бре!“ — му викнав. Се обзрна и кога не виде рече: „Што се сторивте бре, луѓе?“ „Како што се сторивме, — реков, снегов ни го отежна патот, треба да го цепиш за да поминеш“. ДЕПА: Навреме сте стигнале. ПАНДЕ: Ги грабнавме обајцата со Глигора пљачките од Анѓелина, ги натоваривме, го задржав јас Анѓелета да се качи и Глигор му ја пушти прачката на коњот, отидоа! Ајде, со здравје — реков! Не заборавај веднаш со писмо да се јавиш од место! А штом ќе влезеш на работа и пари! КОТЕ: Друго нешто? ПАНДЕ: Е, што друго? И јас си го јавнав коњот и дупките ваму... МАРА: Анѓеле се прекрсти кога се качи на коњот? ПАНДЕ: Се прекрсти и тој и јас за него. Ти да не се мерачиш за Анѓелета. Ако сум, горе-долу, и јас млад, ама како што гледам по зборовите, детето е сврзано и прокопсано ќе ви биде. Треба да се надевате дека ќе спечали многу пари. А велат дека во Америка многу ќе може да се спечали. И Анѓеле ќе биде еден од тие многу што ќе спечалат! (Митре, Мара и Кате се потсмеваат). Само... господ да го варди и да го чува после — овде кога ќе се врати! ДЕПА: Зошто пак овде кога ќе се врати?! ПАНДЕ: Како децана мали прашуваш, „Зошто пак овде кога ќе се врати?“ Како да не знаеш дека живееме во Турска земја, полна ајдуци и арамбашии! Севезден ќе му праќаат шамии да им врзе по некој жолт. Та и беговите; да не дошле некако инаку — со пот до она што го имаат? Кој пет, кој десет, а некој и повеќе!... КОТЕ: Така е! Кај нас не е ни сиромав да бидеш ни оти пак богат... ПАНДЕ: Ела ти не дај му на Османа Кица од Велешта и на Арифа Ќура од Враништа; та макар и на Дилавера Винца... Под камен да се скриеш ќе те најдат и ќе те заберат. А после дома ќе пратат абер: „Филан се наоѓа кај нас, пратете сто, или двесте наполеони — тука веќе колку ќе им коптиса душата — за да ви го ослободиме. Парите оставете ги на фиљан и фиљан место под тој и тој камен за да си ги земеме. Срок толку и толку дена до толку и толку саатот. До овој саат фиљан ќе биде кај нас на гости како при тетка, а од тој саат натаму му се знае — главата негова ќе оди на местото од парите. Аберот го праќа филанќиши“. 26 (Зборовите на Пандета создаваат страв кај сите за иднината на Анѓелета; преплашени и замислени со поведени глави слушаат). КОТЕ: (полека ја дига главата). Прав си, не еден склаф е земен, и кој не бил откупен му летнала главата од рамената. А некој само заради тоа што не зготвиле до саатот што дале теир!... ДЕПА: Море Панде, не ти требаше да расправаш вакви муабети. Отсега ги ставаш луѓево да думаат за некогаш. КОТЕ: Кога ќе се враќаме од пусто Влашко да се облекуваме во стари алишта и да ги криеме парите овде-онде по џамаданчината, да не ни ги најдат... МИТРЕ: (тешко ја дига главата). Додека е вака за нас нема живот. Робови сме се родиле и, како што се гледа, робови ќе умреме. Главите ни даваа надеж во востанието, како би, и тоа пропадна. Кој е крив не знам, али гледам дека нема спас. ПАНДЕ: Кој е крив? — Самите? (Се запалува и станува). Рибата од главата се смрдува! Дигаат востание уште не готови!... КОТЕ: Па зошто не се причека? Ти одиш горе-долу, кажи што си научил! ПАНДЕ: Големците — главните помеѓу себе не можеле да се разберат. И го фрлија народот пред време во борба; како слушам, велат за туѓи интереси, предавници! Народ оставија без ѓерамида на главата; мајки и жени завиени во црно; деца сираци!... За попустина. (Сите ги нишкаат главите одобрувајќи) А и сите ние сме криви!... КОТЕ: Зошто пак и ние?! ПАНДЕ: Како зошто?! Зар треба да ги праќаме децата на гурбет, да печалат пари?!... Пак в планина се додека се истреби непријателот! Али со оние што умеат да го водат народот и што се засебе, а не се продадени кучиња! ДЕПА: Што те стиоса, море Панде да прикажуваш само стравови! Поарно кажи нешто да се насмееме... МИТРЕ: Прав е Панде. Да беше го кажал порано ова, немаше да го праќам Анѓелета на печалба, а планина, в планина младите да се борат против кучиња! Што дека ќе спечали кога утре друг ќе му ги јаде парите?! КОТЕ: Така е! Така е, аклија е Панде! Еве четири во пет месеци од востанието поминаа, а тие четници што останаа живи уште се горе в планина. А што можат тие сами?! ПАНДЕ: Сите треба горе, а после со пушка, нож и бомби долу!... 27 МИТРЕ: (скокнува и како да сака нешто околу себе да зграби и нападне). На јуриш долу: на уќуматите, валилаците!... На војската и заптиите!... За тоа, не на гурбет во Америка, в планина!... в планина сите! И ние вака што сме помлади, како Панде, јас!... (Покажува на Котета и децата). Овде оставање само тие што не им мрдаат нозете. Жените способни, да носат леб, пушки, фишеци, бомби!... Гнасотии едни, ние да ги оставаме коските на гурбет, а тие да ни ја кркаат потта наша. Гиди домуз олди домуз!... КОТЕ: Така ќе јаваат се дури не се разбереме оти сме едно. Се правиме кој едно, кој друго. Кој трга наваму, кој трга натаму! Дури не се оставиме од тоа: јас сум ова ти си она, за нас нема спас! Ништо не можеме да сториме! Ќе ни седат качени на главиве и ништо не можеме да им направиме. Вака!... МИТРЕ: Така е, се дури не се сториме едно ќе не јаваат и ќе не јадат. ПАНДЕ: Таа работа — да се здружиме, стои од главите, а ние сме опашките. МИТРЕ: Тие се криви, ние сме како овцине: ваму-ваму; таму-таму... Јас да излезе некој во народот и да рече: сите ние што сме потиснати — робови на агите на беговите, на царот да се здружиме и заедно да удриме на ѕверовите, а не да се делиме; да видите — чудо правиме! Челик сме бре ние! КОТЕ: А да ни подадат рака и Срби и Бугари... ПАНДЕ: Да ни подадат рака, тие да ги отворат клештите однадвор, а ние од внатре, али чесно!... Не после браќата да не јадат. КОТЕ: Да сме ние внатре сложни, може да се најдат некои што ќе не споможат. ПАНДЕ: Рековме: рибата од главата се смрдува! ДЕПА: Море, ние немаме касмет, вака сме се родиле и вака ќе се искинеме. Ќе не јаваат до јавање... Попустина само што си правиме муабети: вака ќе биде, онака ќе биде. Откако се знам, а еве преку шеесет ги имам, само тоа се збори и до ден денешен никому ништо. Кој си ја има силата си прави, а вие ништо не можете ни да сторите ни да направите. Толкумина ги имаат оставено коските по планините и се за бадијала. Море луѓе, за маки сме родени! Да беше така —не ќе беше вака! ПАНДЕ: Море, ќе ги откорнеме, само не знам кога!... МАРА: Кога ќе изгине светот. 28 МИТРЕ: Еее... ништо не бива со лес... (Ја нишка главата). Мореее... ќе им дојдеме доака, туку што рече женава: „Откако ќе изгине народот“. А ќе им дојдеме доака, и нас ќе ни дојде умот! ФРОСА: Ќе ни дојде умот откако ќе си оди кумот!... КОТЕ: Дури е жива Србија тука е кумот! А, ако умре и таа, тогаш не ни останува ништо друго освен да се потурчиме. МИТРЕ: Е, не е така, Бугарија е повеќе за нас... ПАНДЕ: Ете тоа не ви чини; Коте што рече: Кој трга наваму, кој трга натаму; јас сум ова, ти си она...“ А еве сега пак истото! Едниот мисли на Србија, другиот на Бугарија. А бре, како ни се вика земјата така ни е името! Депа е жена и пред малку рече еден поумен збор: „Ние не сме Бугари... — само прескокна да рече не сме ни Срби, — туку сме си луѓе од местово наше — нашинци!“ Ете тоа сме бре, нашинци! Сите за името и тогаш сме фатени за рака. КОТЕ: Јас што реков: „Не сме сите едно“. А да сме сите едно дваесет и четири саати не би ги трпеле. И ти си прав, и јас може да имам кабает. Сите треба да го ставиме прстот на умот... МАРА: (се присетува). Се зафативме со муабети не си ја допивме ракијава. (Им турува на мажите). Ајде, напите се вие мажи уште по една, тааа... ние овде не можеме да ги ујдисаме работите. Ова пусто турско не е од денеска, од петстотини години е пустинското, пусто да остане! Толку веќе! СИТЕ: Амин! КОТЕ: Еее... така е мори, Митрејце, ама ако не си поправевме вака муабет од каде ќе се сетевме што треба да правиме и како треба да си ги поправиме грешките. Туку Панде нека е жив што не потсети. На раѓање, на испраќање, на радост, на јадост, секогаш кога имаме себап да се сретнеме, треба за ова да Поговориме, ако сакаме грешките да ги исправиме. Еве, јас го наоѓам прав Пандета! Не знам што мисли Митре... МИТРЕ: Пааа... и прав е. Сите грешиме. А за да добиеме слобода не треба да грешиме. ДЕПА: Море, прав и пепел тој да ми се стори што ги отвори овие муабети. Место да си попееме и да се посмееме тој отвори меџелис... Кај ни беше муабетот, а тој кај го однесе, волкосаник, волк го изел. (Го удира по рамото). Само за стравои бил да му клава на човека. (Панде се потсмевнува.) МАРА: Ај, испите си ги филџаните. 29 ПАНДЕ: Ја богами филџанов не можам да го испијам, ракијава што е во него. А ако си смислила да го немаш филџанов да го ставам в џеб. (Сите се смеат.) ДЕПА: Пи бре, изелтеволкот! Пите, испијте ја, пак да станеме да си одиме. Ручек не најде овде, а ни оти Мара има нешто зготвено ни оти дома. КОТЕ: Господ што е убаво нека даде, тој да ни ги ујдиса работите, во рацете негови да оставиме. (Сите ги испиваат ракиите и стануваат). ПАНДЕ: Седете со здравје сега, пак за добро идење да ви идеме и за венци. (Сите се поздравуваат и кажуваат по некој збор. Кате на сите им бацува рака.) (3АВЕСА) ЧИН ТРЕТИ Во куќата на Софрета. Селска соба која дава впечаток на богата куќа. Лево врата; десно на ѕидот огледало, а понатаму, кон прозорците, е прикачена ламба; во дното четири прозорци еден до друг преку кои се гледа чардакот од куќата, преку него селски куќи. Под прозорците миндер што ја зафаќа и целата десна страна, подреден со ќилим и перници. Лево, напред, па се до вратата, ковчег за алишта. Подот е послан со нови рогузини и ќилим. Покрај ковчегот прибрани се неколку троножни столчиња. При кревањето на завесата Ана е сама, добро е облечена и се дотерува на огледалото. АНА: (весела и насмеана). Пак што, убаво сум вака. Зар не?... И вистина, убаво ми рече мајка ми вчера: „Ано ќерко, поднамирви се веќе малку поубаво кога одиш на вада, оти таму се собираат момичките и жените од целово село, пак ќе те прикажуваат. Ги знаеш какви се жениве наши: „Оваа била ваква — онаа била онаква! Онаа нема вода во очите и се изнамирила... а онаа пак има, за в гроб ги чува. А ние се есапиме за домаќини во селово и не треба сами да се правиме ќотии. Ти си веќе голема, петнаесет ги наполни и во шеснаесет си влезена. Пак, може и некоја стројница да не погледа... Затоа, тебе не ти личи да одиш како годе“... И вистина така е! Ете, сношти кога одев на вода ме пресретна Ефтим „Трупалено“! Ама ми се запули и (намигнува) чкрап со окото! А 30 тоа чкрапнување не е за бадијала, (се чешка со прстот пред срцето) некој молец го ј аде овде. (Оди и се гледа на огледалото.) Пак што, од мене поубаво ќе најде?!... Да проштава! Ете, и Цвета некни ми рече. И навистина, Цвета не е таква да се крева до каде што не е. „Ти — рече — си убава, татко ти е богат, ние не можеме со тебе да се токмиме. Секако тебе ќе те побара Ефтим „Трупалено“. (Лицето и се зажарува, а градите и играат. Фрла опул во огледалото, весела и насмеана ја поправа марамата на главата. Се слушаат чекори од трчање по скалата и потрчува кон вратата. Првото и второто дете, неумејќи да се снајдат бараат врата по чардакот и си ги подаваат главите од прозорците. Ана потрчува кон прозорците.) ПРВОТО ДЕТЕ: До... до... дојде... дојде Анѓеле!... А, а, а... Анѓеле дојде! ВТОРОТО ДЕТЕ: (го поттурнува првото и поумирено.) Чекај бре, не знаеш да кажеш!... на чешмата, како што си полнеа жените вода, јас и овој (го поттурнува првото дете, кое сака да го измести и тоа да каже) се прскавме, застана и прашуваше каде седи Софре Танески. Јас се доближив... ПРВОТО ДЕТЕ: Прв јас се доближив!... ВТОРОТО ДЕТЕ: Ја, јас не ти реков овој човек не е од селово! ПРВОТО ДЕТЕ: (му се криви). Ееее!... ВТОРОТО ДЕТЕ: Се доближив и чув каде му рече жената: „Софре и Кате си се на нива, туку може да е тука момичката“. И после една друга го праша кој си ти, а тој и рече: „Брат и од Кате — Анѓеле“. ПРВОТО ДЕТЕ: (во исто време со второто и тоа). Анѓеле! АНА: (ошемоглавено). Анѓеле!... ПРВОТО И ВТОРОТО ДЕТЕ: А, ха!... АНА: Вујко ми Анѓеле?!... (Децата ги собираат рамењата.) Од Америка иде? (Ги собираат рамењата.) Анѓеле!... Треба да е вујко ми Анѓеле!... Каков изгледа? Полн, така... ВТОРОТО ДЕТЕ: Со толкави куфери!... АНА: Со куфери?! Во градски алишта? ПРВОТО И ВТОРОТО ДЕТЕ: Во градски алишта! АНА: (среќна). Тој треба да е! Чекајте!... Влезете внатре! (Оди и бара во ковчегот.) (Децата влегуваат и ѕиркаат во ковчегот кај што бара. Вади од ковчегот две шамичиња и две јаболка и им дава по едно на децата.) На, заштo, ми кажавте, по едно шамиче да си се бришите и по едно јаболко да си каснете. (Децата радосни и со скокање излегуваат.) Што ќе беше сега 31 ова да дојдел вујко ми наврапито од Америка?! Ни писмо пуштено, ни кажано!... А не оти го познавам за да го дочекам, но тој мене!... А и татко ми не го знае... (Се досетува и се чукнува по главата.) Уф, што сум будала!... Што не излезам да го пречекам?! Вујко ми дошол од Америка а јас седам како скаменета! (Потрчува кон вратата и таму застанува чукнувајќи се по главата.) Их! како забудалена, како врзана?! (Потрчува збркана сакајќи нешто да подреди.) Кај одам додека не поспастрам малку! (Се слушаат чекори.) Иде!... (Потрчува кон вратата.) ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: (влегува со еден куфер и го остава среде собата). Добра вечер! АНА: (збркана, налетува на него). Добро дојде!... ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: Еве го, ќерко, по мене ќе дојде... АНЃЕЛЕ: (влегува со еден помал куфер кој во носењето дава впечаток дека е многу тежок и го остава до другиот). Слушај... ти... како те викаа? ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: Чујам! Еее... (Гледа во рацете од Анѓелета кај се бара по џебовите). АНЃЕЛЕ: На, земи еден бакшиш зашто ми го донесе куферов. Доста ли е? ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: Еее... доста... (Ги брои и фрла поглед во рацете од Анѓелета дали уште ќе му даде.) АНЃЕЛЕ: Тој, куферот голем што го оставивме долу, нека стои таму! ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: (ја нишка главата одобрувајќи). Убаво... АНЃЕЛЕ: (пуштајќи рака). Ти си Ана!... АНА: (збркана и засрамена). А... Ана сум... АНЃЕЛЕ: Ме познаваш ли кој сум? АНА: Не, туку... АНЃЕЛЕ: Туку што, си чула за мене? Е, тој сум јас вујко ти Анѓеле, за кого ти прикажувала мајка ти. АНА: (му бацува рака). Ха, ми прикажувала... АНЃЕЛЕ: (ја бацува в образ). Така! А каде се сега татко ти и мајка ти? Сама си ти овде? АНА: Сама сум. На жниење се тие. Отсега треба да дојдат... Седи де... АНЃЕЛЕ: Ќе седнам, не бери ти гајле! Оти, како сте вие? (Седнува.) Татко ти, мајка ти, здрави се? 32 АНА: Убаво сме сите... АНЃЕЛЕ: Та, жнијат рече, а? АНА: Еве две недели каде што жниеме и, не знам, уште една недела дали ќе свршиме. АНЃЕЛЕ: Зошто не земете повеќе жетварки? АНА: Имаме петшестина, повеќе не можеш да ги најдеш. Секој си брза прво своето да си го сврши и да си го прибере бериќетот дома. После ќе има, ама не можеш да чекаш, ќе се пресуши житото и ке испадне на нива... Што фајде? АНЃЕЛЕ: Ти не им помогнуваш по некој пат? Или, ти си момичка за мажење, не те земаат, а? АНА: Јас им готвам јадење, — ручек, вечера... појадок. Еве, досега бев во другоно одајче готвев. Еден треба да седи дома! АНЃЕЛЕ: Ами ти можеш сама? Таа е тешка работа! АНА: (се потсмева). Ами, можам. Месам, печам, манџи правам. Се што треба! АНЃЕЛЕ: Па ти си била готова момичка за мажење! Си фрлила око на некого? (Ана се срами.) Имате некое гумно овршено? АНА: Овршивме едно гумно и го пуштивме на воденица. Беше поарчено старото. АНЃЕЛЕ: Е, штом така ќе сме јаделе бела погача од ново жито. АНА: Ќе јадеме... АНЃЕЛЕ: Убаво те држела мајка ти — промената... Вака работиш? АНА: Не џанам, се облеков за да појдам на чешма, да донесам вода за вечера. Пак, таман да излезам и дојдоа две деца ми рекоа иде Анѓеле... Море, кој Анѓеле им велам? АНЃЕЛЕ: Ама ти знаеше јас кога дојдов? АНА: Знаев... После, поголемкото рече: „Дојде еден човек од туѓина и застана кај чешмата, се распрашуваше кај седи Софре Танески. Пак една од жените ни рече: „Трчајте дечиња, кај Кате, кажете дека е дојден брат и од Америка...“ АНЃЕЛЕ: Ти е кејф тебе што дојдов? АНА: Ами, како не ќе ми е ќејф... АНЃЕЛЕ: Ај, кога ќе одиш на вода? Ќе се забавиш! Оди си ти, јас можам и сам да си поседам, овде сум дома! 33 АНА: За тоа не сака велење дека си дома... Туку немај гајле, ќе викнам некоја жена од комшииве и подоцна ќе појдам. Туку, не знам што ги нема овие... Што се забавија? Друг пат порано си иделе, а денеска кога треба ги нема! АНЃЕЛЕ: Далеку е нивата? АНА: Не е далеку, овде, над село! Проштавај, се зафативме со муабети и заборавив да ја запалам ламбава. (Ја запалува.) Вака, да се гледаме поубаво. (Се слушаат чекори и потрчува до вратата.) Ете се, идат... Не кажувај се, да видиме али ќе те познаат. АНЃЕЛЕ: Оке’!... Ти како ќе речеш. АНА: (ја отвора вратата.) Кај сте вие? Имаме и други гости! СОФРЕ: Камо вакви гости да ни идат секогаш... АНЃЕЛЕ: Збори за волкот — волкот на врата! СОФРЕ: Е, добре ни дојде! (Се бацуваат в уста.) КАТА: (истрчува.) Бате!... Добре ни дојде!... (Се загрлуваат и се бацуваат в уста. На Ката солзи и излегуваат од радост.) Зошто не ни прати абер по некој човек оти си дошол? Кога дојде? Камо се тате и мама?!... АНЃЕЛЕ: Зарем наместо јас да ги барам од вас вие ги барате од мене? КАТА: Не идеш од дома?! (Гледа по собата и и паѓаат в очи куферите.) Ама навистина, ти право идеш кај нас! СОФРЕ: (му ја префрлува раката преку рамото и го води да седнат на миндерот.) Седи. АНЃЕЛЕ: Вистина, ами што?... Кажи сега како се дома! Мајка, татко, како се? КАТА: Убаво се, само се остарени, не се како што ги остави. Туку, според други, уште убаво се држат. Пак сега, делми дојде ти, уште поубаво ќе си бидат. Ано, што правиш ти? Вечерата готова ти е? Оти жетварките сега ќе стигнат, отидоа да си ги остават срповите и да се измијат... АНА: Вечерата е готова само вода немам донесено за пиење. КАТА: Зошто, мори ќерко, што си правела досега? АНА: Пак прашуваш што сум правела. Брата ти го дочекав, повеќе од тоа што сакаш? СОФРЕ: Зарем одамна е дојден? АНА: Па, скоро цел саат... 34 АНЃЕЛЕ: Орајт, еден саат треба да има. КАТА: Ами нам дури сега ни кажаа, и ги фрливме срповите, трчај ваму. Месечината грееше како ден и рековме по ладот нешто да отмиме. АНА: Ама вам ви кажа некој?! А пак јас му реков на вујка да не се кажува, да видам али ќе го познаеш. Аааа... така?... КАТА: У, да не ни кажеа немаше да го познам. Многу се изменил. Кога си отиде беше дробен, мал, слаб... А сега пораснал, се здебелил... Оти облекана... Пак и мустаќине ги бричел, како сега овде в град, та ела познај го. АНЃЕЛЕ: Американска мода е да се бричат мустаќите. Пак, таму живеев! КАТА: Што ти знам јас од каде и од како. Нели ги бричат... СОФРЕ: Порано кога ќе се колнеа старите ќе речеа: (се фаќа за мустаќите) „Овие ќе ги фрлам... таму и таму, ако не го сторам; или ако биде така, или не биде вака, како што велам јас.“ А сега со ред ги фрлаат граѓаните!... АНЃЕЛЕ: Орајт, зету, јас татка ми сум го слушал да вели така. Така дојде пустото време. Сега луѓето се ишеретија, не се како некогаш. Гледам и тука, кај што поминав, друг е светот, се носи како таму... Не се како некогаш! Помнам, старите кога ќе земеа да се напијат прво нив ќе ги наквасеа после грлото. Си спомнувам стрико Коте кој ги имаше олкави! СОФРЕ: Така е вистина за тоа. КАТА: Ано, што се заштури? Види викни некоја жена од комшииве и појди по вода. Викни ја Софка. АНА: Уф, мори мајко, каква си веќе!... Сакам да му се напулам на вујка, прв пат го гледам. Треба да го познавам кога ќе го видам... КАТА: Немај гајле, не ти гини! Сега веќе не го пуштаме до никаде да оди. До каде деда ти и баба ти. Пак ене се кај се! СОФРЕ: Сега да свршиме со гумењава и со берење на гравот, и ќе те пуштиме да поседиш кај вујка ти до пченки берење. Пак по пченка берење, нарочно по грозје брање, ќе го свршиме, ќе го жениме и цела зима ако сакаш остани таму. АНЃЕЛЕ: Орајт, невеста треба бездруго да ми барате. АНА: Их, блазе си ми, има да пеам, да скокам, да играм!... (Потскокнува од радост.) 35 СОФРЕ: Ајде, ќерко, знам дека не ти се одделува од вујка ти, ама треба да појдеш на вода. Сега ќе дојдат аргатките, треба вода за пиење. АНА: Ќе појдам, џанам, туку се премислив, зошто да викам од комшииве кога сега ќе дојдат жетварките и со некоја од нив ќе појдам. КАТА: Ај така нека биде, и така чини. АНЃЕЛЕ: Ано, донеси го куферот понаваму. АНА: (го подига). Леле што бил тежок! Што има, вујко, овдека, пари? (Му го носи.) АНЃЕЛЕ: (бара клуч по џебовите и отвора). Трчај, ќе видиш! (Префрлува во куферот и вади златен саат). Еве, зету, тебе еден златен саат ти донесов. Има и нешто друго само изгледа во големиот куфер е. СОФРЕ: (земајќи го). Што ти требаше да се арчиш... (Го разгледува радосен). АНЃЕЛЕ: Како било тоа, не е тоа лаф! (Бара и понатаму и вади пред себе еден чифт женски чевли, еден златен прстен и еден чифт женски копринени чорапи.) Еве, сестро, тебе ова сум ти го донесол. Со здравје да си ги носиш. Дома и нешто друго ќе најдеме... КАТА: Да си жив! Господ повеќе да ти даде! (Ги зема претсебе на скутот.) АНЃЕЛЕ: (претурајќи во куферот вади чивт женски чевли, женски копринени чорапи и златен прстен и ги дава на Ана.) Засега еве ова за тебе. Со здравје да си ги носиш! АНА: (весела, потскокнува). Да си жив!... АНЃЕЛЕ: (вади една мала кутија, а од неа златен синџир со медалјон од пет златници). Ано те бендисува ова? Што велиш? АНА: За кого е, вујко, за невестата? КАТА: За невестата, не сака велење. СОФРЕ: Што прашуваш, толку не ти текнува! АНЃЕЛЕ: Ано, чекај да видиме како стои? (И го става околу вратот). АНА: Што е убав, мамо!... АНЃЕЛЕ: Те бендисува? АНА: Многу е убав! Која ќе има касмет да го носи. АНЃЕЛЕ: Оке... Штом те бендисува со здравје да си го носиш! АНА: (скокна од радост). Здрав, жив и весел! Охо, хох!... Охо, хох!... 36 КАТА: Море, што и го даваш нејзе, чувај си го за невестата! АНЃЕЛЕ: Има мори, сестро! И за неа има! Седи си раат. АНА: Вистина, вујко, што донесе за невестата твоја? Чекај да видам!... АНЃЕЛЕ: (намигнувајќи му на Софрета). Сешто! Само, сега не можам да барам, тие се поздола. Дома ќе ги видиш! АНА: Ај, добро! Да си жив! Господ повеќе да ти даде! Сега пак од невестата да ни даваш. (Играјќи со него го удира по рамото). Сега веќе не те пуштаме да мрднеш! Да свршиме со бериќетиве и веднаш ќе те свршиме, ич не оставаме за понатаму! АНЃЕЛЕ: Оке, внуко! Сега сум дојден, што сакате со мене тоа правете: ме колете, ме бесете... КАТА: (реагира). Не зборувај такви зборови! (Го потурнува). Помести се од местото! АНЃЕЛЕ: Ме вршите, ме жените... КАТА: Така ете! Лоши зборови не! Само убави, благи: вршење, женење... За радост, за веселба, а не такви — будалаштиње! АНЃЕЛЕ: Така иде зборот. Вака, Софре? СОФРЕ: Зборот, шура, кај ќе го носиш таму оди. АНА: Ако ми се мали чевливе ќе изгорам од жал... (Седнува да ги проба). Али, не со копринените чорапи ќе ги пробам. АНЃЕЛЕ: Ако се мали ќе плачеме!... КАТА: Ама што зборуваш такви зборови?!... АНЃЕЛЕ: Зборот ми е. Ако се мали ќе најдеме други! КАТА: Зборот!... Нејќам да зборуваш такви зборови! АНЃЕЛЕ: Ами, чудо; од зборот нешто ќе дојде! Во Америка во такви работи не се верува. Има еден збор од старите наши: „Господ со кисели јаболка не се лаже!“. КАТА: Така ете, кажи нешто за Америка како е. АНЃЕЛЕ: Што да ви кажам, слободија голема... не е како овде. Му го паметам зборот на Пандета... Вистина мори, Кате, Панде жив е? КАТА: Како волк! АНЃЕЛЕ: Каде да сакаш да одиш, никој потаму стапи не ти вели. 37 СОФРЕ: И овде така е веќе, никој не ти вели потаму стапи. Се истребија ајдуците што земаа склаф. Доколку излезе некој, власта ги гони. АНЃЕЛЕ: Сега не знам, али порано беше треси пола и бегај. СОФРЕ: Е, остави го ти турското, тогаш други времиња беа! АНЃЕЛЕ: Мислиш сега тоа го нема, поарно е? Море, биле, се и ќе бидат парите отепувачка! Јуда е парата! За пусти пари човекот најмилото си го продава! Кој немал пари секогаш бил раат, а кој ги има: ништо да не му е, сам ќе дума и лоши соништа ќе сонува. Од Америка поголема слобода здравје, ама... СОФРЕ: Ами тоа не сака велење... Таа пустиња на јаже ги става луѓето, а и од јаже ги сметина. АНЃЕЛЕ: Затоа ти велам, јуда е таа пустината. Ти велам, во Америка голема слобода е, ама, како овде порано што земаа склаф, склаф и таму земаат. Гангстерите таму од дома ги земаат богатите со автомобил и, ако не им дадеш колку ќе ти преценат, ќе им ги земат главите. Парата... КАТА: Тогаш што ни ја фалат Америка! АНЃЕЛЕ: За кого е убава, за кого е црна и таа. Спроти ние што бевме овде, кога си отидов јас, таа е шеќер. После, таму што немаш: кина, театри, паркови... Што нема за времето да го убиеш... КАТА: И овде сега има сешто. Само пари! Ги имаш ли нив, се (Покажува со рацете). Парите олкави ти ги отвораат очите! Туку, како му било... Сега гледај да те прожениме зимава, та тоа што си гледал досега нека ти биде. Дваесет години си гледал, си гледал, си се нагледал. Сега ќе ти ставиме јарем и нема повеќе мрдање. Татко и мајка изгорени се за радост!... СОФРЕ: Ах... сега тие кога ќе го видат ќе се израдуваат... Првиот збор за женење ќе им биде. Пак и ред е да се ожениш што побргу. Како што ќе го одмениш татка ти ред е да ја одмениш и мајка ти. Да си ја земеш целата куќа наглава. За нив веќе отсега само најгорето. АНЃЕЛЕ: се е тоа убаво што велите вие, ама беќарлакот не се враќа и затоа не се брза. За женење е лесно. Што рекол некој: „Која страчка без опашка та Кристафил мој без жена!“ Која страчка без опашка та јас без жена! Ќе се женам!... КАТА: Вистина така е, ама тоа се вели за некој млад, уште зелен што сака да се жени. А пак годините твои не се веќе за така да се рече! АНЃЕЛЕ: Орајт, не велам дека не е така. Ама ти што рече? „Да ти клајме јарем!“ А женењето навистина е јарем! Турците за тоа имаат еден 38 убав збор: „Беќарл’к — бејл’к; свршен — везир, а женет резил“! Ете тоа ме чека кога ќе се женам! КАТА: „Беќарл’к — бејл’к...“ Ама и беќар на стари години да седиш дома, бога ми, не е бејл’к!... Ами — укор! Се си личи до едно место! СОФРЕ: Така е!... АНА: Така е! вујко! АНЃЕЛЕ: Еве и Ана вели како што велам јас. АНА: Не, бога ми, како што велиш ти, ами како што вели мама! АНЃЕЛЕ: Ќе биде, и тоа ќе биде. Само да сме здрави и живи. Се смеам јас. Прашајте ми ја душичкава како ми досадил тој беќарл’к... таа пуста туѓина. Америка си е убава, ама за тие што им се блиските — најмилите околу нив, а за нас, одделени од вас — црна е! А уште поцрна за оние што ги оставија таму, нозете и рацете, по фабриките та дури и главите. Таму, вистина ти плаќа, ама низ носот ти ја вади заработувачката. Јас некако се снајдов и полесно поминав, а и повеќе спечалив. Некои не можат да тргнат настрана за да се вратат. КАТА: Така речи... Не ни ставај тежина. (Се слушаат чекори на жетварките). Жетварките се. Слушај, Ано, не ги носи овдека, сакав да кажам не ги викај ваму. Нема да ти идаат од Анѓелета. А и да можеме да си позборуваме уште малку куќни муабети со вујка ти. На чардакот стави им да вечераат. (Ана излегува). Слушај, Анѓеле, сега ти сакаш вечерва овде да спиеш или мислиш да продолжиш за дома? АНЃЕЛЕ: Ти како ќе речеш. КАТА: Ако ме прашуваш мене, мене ми е мило овдека да спиеш. Само, ти што мислиш? СОФРЕ: Зошто?... Нека спие овде... АНЃЕЛЕ: Јас го направив есапот вака: да вечераме овде, и бидејќи селото не е далеку, да одиме сите заедно. СОФРЕ: Што велиш ти, Кате? КАТА: И јас не знам што да речам. Како што викнаа: „Дојде брат ти Анѓеле“ ја оставивме нивата уште за малку недожниена. Ќе ја испасат ајвани. Кога ќе појдеме ние не можеме веднаш утре да се вратиме. Ти што велиш? СОФРЕ: Што да речам!... Вистина е дека не е ујгун... Да одиме сите заедно треба да се најде некој да се остави во куќава, за ајваните, за полето... После, жетваркиве ќе ги загубиме за другите ниви... Да го пуштиме сам и тоа не чини... Да го држиме до утре, додека наредиме друг 39 да го земе гајлето, ќе се лутат старите; ќе кажат еве каде сме, знаете саатот како го чекаме да го видиме, а вие сте го задржале за работите ваши. Да одиме и утре да се вратиме рано нема да можеме, кога ќе се распиштоли дедо, од радост ништо не ти гледа. На се ќе заборави!... КАТА: (замислена). Е, што правиме? Што велиш, ти бре Анѓеле? Сега, работава е ваква! АНЃЕЛЕ: (ги собира рамењата). Не знам што да речам; како ќе го најдете вие за мунасип така ќе направиме. КАТА: Ништо, ако не да вечераме, пак може низ вечера ќе ни падне на ум како да направиме. Што ќе речете? АНЃЕЛЕ: Оке. СОФРЕ: Добро, така нека биде. Туку... што мислиш да вечераме? КАТА: Тоа што е зготвено. И порачав на Ана да зготви малку месо со компири, две комадина и млеко кисело. Не ќе правиме нешто нарачно за Анѓелета. Ние сме си куќа, за тоа има време... АНЃЕЛЕ: За месо со компири во мевов ми е изникнато. Нешто сукана работа ако има... КАТА: Ете, де комад — зелник со кисело млеко. Колку да поминеме вечерва... АНЃЕЛЕ: Така ете, дај ми ти мене нешто што не сум јал дваесет години, домашно сукано, та за месо со компири (покажува на стомакот) колку видел овој!... Празе, лукче, пиперче, зелник што рече... АНА: (влегува). Сега како сакате, за вас овде да донесам? КАТА: Овде ќе ни донесеш, помалото комаде и едно грне млеко. АНА: Месо да не носам? КАТА: Не сака вујко ти. За месо вели доста сум јал... АНА: Ама ова е, вујче со компири! АНЃЕЛЕ: Ах, мори внука, таму ги има што ги има пусти компири, може осумдесет сорти! Некои се како змии. Пак вака, за печење што ја има една сорта, благи како колачиња со шеќер. АНА: Их, бре вујче, како не донесе некое кило... АНЃЕЛЕ: Да може човек се да донесе... Пак за компири кому му паднало на ум!... АНА: Ама селанец си, да ти текнеше да земеш за семе! Та за едно јадење дека ќе каснеш не ќе пуштиш рогови... 40 АНЃЕЛЕ: Орајт. Да ми текнеше да донесев за семе не ќе беше лошо. Ама што да правиш, еден ум — али за лето, али за зима; за кога побргу? КАТА: Да донесеше — ќе донесеше, не донесол и без нив ќе поминеме. Како досега и отсега. Сполај му на бога тебе што те донесе. АНЃЕЛЕ: Права е Ана, да се сетев за семе да донесам не беше лошо. КАТА: Реков — „Здравје“! Дека не сме јале досега та не сме порастиле толкави! Само да сме си живи и здрави ние! Сполај му на бога тебе што те донесе (Покажува на подароците). И овие да не ги донесеше и без нив ќе поминевме. Ти ни си се. АНА: Сега, да донесам прво за вас или прво да им ставам на аргаткине? КАТА: Донеси прво овде зашто вујко ти... Донеси прво овде! Или не, дај им прво на жетварките нека вечераат. АНА: Мамо, али ајде, после ќе ти кажам. (Излегува). СОФРЕ: Подобро е така, прво дај му на туѓиот да јаде. КАТА: Како би било да направиме вака, да вечераме и ти Анѓеле, да си одиш сам вечерва дома, а ние утре, кон некоја доба, од како ќе поујдисаме, кон ручек да дојдеме. АНЃЕЛЕ: Оке. Само еден коњ да ми најдете за пљачкиве и еден човек чесен. КАТА: За тоа е лесно. АНЃЕЛЕ: На Јанкула Ристоски да му речиме... КАТА: Убав е тој. Почесен од него здравје! СОФРЕ: За тоа и кој да е. За наш човек не се чуло нешто лошо, ниту сега, ни оти пак во турското. Наш човек ни оти украл, ни оти отепал... И ако отепал за пари не, никој Турчин — јанкесеџија! Минаа тие времиња, сега луѓе ајвани в поле спијат... Ако сакаш цела ноќ остави ја вратата отворена и спи, никој ништо не ти гиба. АНЃЕЛЕ: Вие знаете. СОФРЕ: (станува). Да му подвикнам јас на Јанкула да знае, да не си легне. Човекот ќе си стане утрина рано за на работа. КАТА: Потпојди речи му. Или, ако сакаш нека појде Ана нека го подвикне овде да дојде да му речиме. СОФРЕ: Ана!... Јас ќе зборувам. (Излегува). КАТА: (тивко). Донесе нешто пари? 41 АНЃЕЛЕ: Што велиш ти? КАТА: (ги собира рамењата). Што знам јас, зашто не оти малку имаш пратено. АНЃЕЛЕ: (го отвора малиот куфер и и покажува). Еве, ова е се. КАТА: (зачудено). Машала, машала!... Само наполеончиња! АНЃЕЛЕ: (го заклучува куферчето и го остава настрана). Таму, еден нашинец — терзија ми направи минтан и сиве овие ги нареди внатре. Така ги донесов. Ама рамења ми прекапаа од тежина голема. Во Белград се најдов со еден од селава наши, работеше со мајстори, и тој ми рече: „Ако носиш нешто од пари дај си ги овде в банка“. И така го расипав минтанот и ги собрав в куфер да ги однесам. После се премислив, ами таква тежина носев довде за да не му однесам на татка да се зарадува; за така можев да ги оставам таму в банка — кај што си беа. КАТА: Добро си направил. АНЃЕЛЕ: Еднаш реков да ги направам чекови, како што секој носи, ама се премислив. Си реков, кога ќе види татко неколку книжиња ќе рече: се препрцкал син ми, ми донесол неколку книжиња. И затоа се опечалив повеќе да ги донесам злато, да му се отворат очите. Пак после да ги оставам во Белград!... А во Америка никој пара не држи дома, како кај нас. Само в банка! КАТА: (среќна). Поарно си направил што си ги донесол дома, и тоа злато. Пак вистина, кога ќе видиш едно книже и ќе речеш: и ова е пара! А пак пустото злато (покажува со рацете на очите) олкави ти ги отвора очите! Нека види и татко, нека се зарадува! АНЃЕЛЕ: И јас така мислев, и затоа направив вака, си ги донесов злато дома. Шуќур каде не ми ги ватија, оти и таму сега неостават да извадиш злато. КАТА: Господ бил голем и за нас, на среќата твоја што си се мачел да ги печалиш. АНА: (влегува со чаршав и синија). Задржи го, мамо, синиево додека го постелам чаршавов и го донесам комадон. (Го фрла чаршавот и излегува). (Ката ја држи софрата поткрената на чаршавот се додека Ана не го донесе комадот и тогај ја пушта, поради обичај да не стои празна синија ставена). (Ана влегува носејќи тепсија со комад и грне кисело млеко и ги остава на синијата). Уште паници да донесам и лајци. Каде е татко? 42 КАТА: Излезе. АНА: Каде отиде? КАТА: До каде Јанкула Ристоски. АНА: Аирлија? КАТА: Да го зготви коњот, ќе оди да го однесе вујка ти. АНА: Ама што, вујко ќе си оди? КАТА: По вечера... АНА: Зошто?!... КАТА: Зошто и дедо ти и баба ти сакаат да си го видат побргу. АНА: Ами ние, ќе одиме и ние со него? КАТА: Не. Ние утре. Утрина рано ќе го дожниеме тоа што ни остана, ќе видиме некого да го оставиме за говедана да ги има на мукает и да ги рани, и ќе одиме. АНА: И јас утре?! КАТА: Сите утре! Сега вујко ти ќе си оди сам. Не гледаш туѓи луѓе имаме на вечера? Што ќе речат: дојде брат и нас не фрли! А тој ни е наш, со него секако ќе си збориме и ќе се разбереме. А тие се туѓи, утре ќе не прават меселе по селово. Оди! АНА: (плаче). Јас ќе одам со вујчета! КАТА: Не може кога ти велам, жетварките со кого ќе останат? АНА: Јас ќе им речам да не ми се лутат. КАТА: Ами утре, мори, ќе одиме; да е за повеќе време јас би те пуштила. Оди сега! (Ана излегува плачејќи). АНЃЕЛЕ: Па пушти ја, бога ти, дете е, ќејф и е, се радува. КАТА: Вистина така е, ама таа е веќе голема, што се вели зборот, утре ќе ја мажиме, пак треба да разбере. (Влегува Софре.) Што направи? СОФРЕ: Ќе дојде. „Да вечерам — рече — и еве сум станувам“. Може тој мене да ми го расипе! КАТА: Зошто не му рече да дојдеше овде ќе вечеравме? Кај сите и тој ќе каснеше, има. Или, машка работа, заборави? СОФРЕ: Не џанам, му реков, туку седнат беше си вечераше. АНА: (влегува и носи земјена паница и дрвени лажици и ги остава на софрата). Каснете додека е топол комадот, да не ви остине. 43 СОФРЕ: Дај го столето за вујка ти. АНА: (му подава мало столе на Анѓелета). Повели вујче, седи. СОФРЕ: Седи само убаво да не паднеш!... АНЃЕЛЕ: Не џанам... Ами мајка ми кога ме роди прво на вакво столе ме стави да ме завие, да не ме става на земја. КАТА: Учен си ама имаш заборавено. СОФРЕ: (се крсти). Ај, сполајбогу оти си дојде жив и здрав! КАТА: (се крсти). Ај, шуќур оти господ ни те донесе со здравје! (На Анѓелета). Крсти се дури е топло. АНЃЕЛЕ: (се крсти). Ај, шуќур каде ве најдов сите здрави и живи! Пак за радост од Ана да ви идеме. СОФРЕ: Сполај ти. КАТА: Оди ти ќерко кај аргатките, не ги оставај сами, срамота е! АНА: Еве сега. Ми вели Спаса: „Што не потстане, мори, вујко ти да го видиме?“ КАТА: Ти што рече, „Сакате?“ АНА: „Зборуваат — реков — сега со мајка ми. Го прашува како поминал, што поминал! А пак тој — реков — им прикажува!“. КАТА: Другите не те прашаа нешто? АНА: Анча ме прашаше: „Што ти донесе, мори, вујко ти?“ Сакаше да разбере. КАТА: А ти што и рече, сешто! АНА: „Сешто!“ — реков. КАТА: Ти го видоа флоринот? АНА: Ми го видоа и ми рекоа „Со здравје да си го носиш!“ КАТА: Ти што им рече?... Здрави да сте, а? АНА: Еми, тоа, што ќе им речам!... КАТА: Оди сега да не се сами... (Ана излегува). (Пауза). Море Анѓеле, што ми текна, што се измислив... АНЃЕЛЕ: Што мори, сестро? Пак за женење? КАТА: Кога ќе појдеш сега дома, вака да направиш... АНЃЕЛЕ: Како мори, сестро? 44 КАТА: Може тие да си се легнати, а може и тие да имаат аргатки на вечера. Туку, ти вака направи: растовари ги куферите долу, пред порта, и пушти го Јанкула нека си се врати, а ти после тропни. Кога ќе излезе татко или мајка да види кој тропа, кажи се дека идеш од Америка, ама речи дека си од град и оти како на пат ти се расипал автомобилот та не можеш да си одиш до дома. И замоли ги да спиеш кај нив. Речи таму како ќе речеш!... Да видиме али ќе те познат!... АНЃЕЛЕ: Оке, да направиме една шега. КАТА: Така... мами како ќе мамиш. Пак ако те познаат никому ништо! Ќе се посмеете, убаво ќе се посмеете, ако не те познаат, ние кога ќе дојдеме. Ќе биде ќејф поголем. Јас не верувам да те познаат, оти, и мене да не ми кажеа, и ј ас немаше да те позна. Многу си менет, како друг! АНЃЕЛЕ: Оке да направиме една шега... КАТА: Што велиш, ти бре мажу? СОФРЕ: Ако му трпи трбушкана да може да не се каже... АНЃЕЛЕ: За тоа сум ти како темел, можам да го сторам. КАТА: Е, добро штом така. Речено — сторено! А ние ќе гледаме утре пред ручек да бидеме таму. А ти потркалај се малку повеќе, небаре си скапан од патот и спиеш. СОФРЕ: Бре! ашерисавме. Да заборавиме да се напиеме по една ракија!... Види, види, ти еднаш, сега ми текна! КАТА: Види, жити господ, ич да не се сетиме! Веќе за вино со млеково не оди, ама ракија да заборавиме! АНЃЕЛЕ: Ако е за мене не се саклдисувајте, јас не пијам. А, ако е за вас... тоа е друго. СОФРЕ: Зошто да не си пиел?... АНЃЕЛЕ: Јас еве дваесет години, откако сум излезен одовде алкохол не сум добрал до уста. КАТА: Зошто, таму нема такви работи? СОФРЕ: Во Америка забрането е секакво пиење? АНЃЕЛЕ: Алкохол е забранет. Се пие, ама тајно, во некои затантени визби. А пак го фатија ли некого кај продава или пијан, отиде в дремало... КАТА: Пак ми ја фалат пуста Америка... Маж работел, буфтал цел ден, да не може една ракија да се налие, да си ја закрепе снагата. И тоа ми е некоја правина. СОФРЕ: Ме чуди тоа. 45 АНЃЕЛЕ: Ич да не ве чуди. Зашто види, луѓето не умеат како луѓе да се напијат малку, колку што е потребно за снагата, ами се напиваат како свињи. А во Америка автомобили со илјади, та, севезден ќе гледаш по чаршија човечка пастрма. Или на другиот ден главата будала и не отишол на работа; или отишол го истерале. Убаво е тоа? Што ми е мене покусо дека дваесет години не сум пил? — Ништо! Таму луѓето на слатки работи многу арчат... А тоа ги дебели! КАТА: Ами тутун се пие таму? АНЃЕЛЕ: Тутун пушат и жените! Само на фабрика, за времето додека работиш, не! КАТА: А, велиш, тутунот и жените го пушат — се трујат? АНЃЕЛЕ: Ха, повеќе и од мажите! КАТА: Чудо ги стиосало, за жени личело цигаре!... АНЃЕЛЕ: А колку ги има што мажите не им пушат, а тие пушат. Тоа е таму на мода. (Жетварките пеат). Ајде, што е врева во горната маала, леле, Што е врева во горнана, леле, маала! Ајде, да не ми се силни Турци на конак, леле Да не ми се силни Турци, леле, на конак? Ајде, да не ми е стари татко починал, леле, Да не ми е стари татко, леле, починал? Ајде, да не ми е стара мајка, умрела, леле, Да не ми е стара мајка, леле, умрела? Море, ниту ми се силни Турци на конак, леле, Ниту ми се силни Турци, леле, на конак; Море, ниту ми е стари татко починал, леле, Ниту ми е стари татко, леле, починал, Море, ниту ми е стара мајка умрела, леле Ниту ми е стара мајка, леле, умрела. Ајде, туку ми е млад Илија на конак, леле, Туку ми е млад Илија леле, на конак! Ајде, пред него е чесна софра ставена, леле, 46 Пред него е чесна софра, леле ставена! Ајде, на софрата златна чаша винена, леле, На софрата златна чаша, леле, винена! (Анѓеле се запалува и ја прифаќа песната, и тоа го прават и Ката и Софре. Место чаша Анѓеле го зема грнето в рака и станува). Ајде, здрам, здрами си, кадан бела Тодоро мори Здрам, здрами си, кадан бела, мори Тодоро! Ајде, здравје немал, млад Илија, делија, море, Здравје немал, млад Илија, море делија! Ајде, ако љубиш друга љубов од мене, море, Ако љубиш друга љубов, море, од мене! Ајде, ако љубам друга љубов од тебе, леле, Ако љубам друга љубов, мори, од тебе: Ајде, коња јавам, коњ да пукне под мене, леле, Коња јавам, коњ да пукне, леле, под мене! Ајде, пушка носам, пушка да ме отепа, леле, Пушка носам, пушка, да ме, леле, отепа! Ајде, сабја носам, сабја да ме пресече, леле, Сабја, носам, сабја да ме, леле пресече! СОФРЕ: Да сте живи што ни попеавте! АНА: (влегува). Се навечеравте? АНЃЕЛЕ: Орајт! Господ да придаде. СОФРЕ: Ти повели од даденово... КАТА: Прикасни, што се тргна? АНЃЕЛЕ: Доста е. КАТА: Та ти не оти касна со муабетите. АНА: Вујко, те бендиса комадот? АНЃЕЛЕ: Ааа... чудо! Пак за зетот да си сучиш поубаво. АНА: Не оти не!... Си играш со мене. АНЃЕЛЕ: Вистина ти велам, убав беше. АНА: Е, добро штом така, и дома ти ќе ти сучам додека те жениме. Пак после невестата нека ти сучи. 47 АНЃЕЛЕ: Ако знае. КАТА: Ние некоја што знае ќе бараме, само ако си од сукана. (Жетварките, кои по песната се насобираат и ѕиркаат од прозорците, се смејат). Ано, види кој е. АНА: Еве, овие се, се насобрале на пенџеринава и ѕиркаат да го видат вујка. (Жетварките се отстрануваат од прозорецот.) ЕДНА ЖЕТВАРКА: Леле, Ано срам да ти е што кажуваш. КАТА: (на жетварките). А мори... ами елате внатре ако сакате да го видите... (Жетварките силно се смеат.) АНА: Им е срам. АНЃЕЛЕ: Момички се? КАТА: Момички се палениците!... АНЃЕЛЕ: Е, затоа не идат. Туку што има да се срамат и да бегаат, не ќе ги изедам. Ако ме бендиса некоја ќе пуштам стројница, како што е редно, и ќе ја барам. (Жетварките се смеат.) Пак таа што ќе ја побарам, ако не ме бендисува, нека рече не го сакам. Е, што да правиш, ние беќарите сме како питачи: секаде ќе тропнеме, а каде што ќе ни отворат таму ќе влеземе. (Секој збор на Анѓелета предизвикува смеење кај жетварките.) КАТА: Волк те не јал, море Анѓеле, ги изнасмеа момичкине. (На жетварките). А мори, камо сте, сакате да си одите? ЖЕТВАРКИТЕ: Сакаме, сакаме... КАТА: Е, треснете сега тука, нема кој да ве испрати. Ние со Софрета сега не можеме. Ако чекате додека го испратиме Анѓелета... Ако не спите овде со Ана. АНЃЕЛЕ: Не сака велење оти, ако би останале овде, ќе спијат со Ана. Не ќе спијат со мене. (Општо смеење.) КАТА: Волк те не јал, море Анѓеле, што си се сторил за зборување... Не беше ваков!... АНА: А бре вујко, ајде испеј и ти една песна. АНЃЕЛЕ: Пејте вие — момички. Од мене бараш песна? Од каде да знам јас туѓинец!... АНА: Мамо, знае вујко да пее? 48 КАТА: Знае мори, ќерко. АНА: (го милува по косата). Ај бре вујче, испеј една песна! АНЃЕЛЕ: Испејте вие уште една пак после јас ќе викнам една американска. АНА: Каква знаеш... АНЃЕЛЕ: Се разбира каква што знам. Само, речете вие уште една. АНА: (на жетварките). Елате мори, влезете ваму! ЖЕТВАРКИТЕ: Не гледаш какви сме од на жниење што бевме! АНЃЕЛЕ: (се завртува кон прозорците да ги види). Ако, така да ве видам али сте убави, та за во празник, кога се налицкате со белило и со црвило, тогај знам дека сте убави. Ајде, елате ваму влезете, белќи ќе бендисам некоја да ја земам. Беќар сум, сакам да се женам. (Општо смеење, и внатре и кај жетварките на чардакот.) КАТА: Море Анѓеле, чудо не те нашло, што си се отворил олку да зборуваш? АНЃЕЛЕ: Зошто, не е вака? Не мислам да се женам? СОФРЕ, КАТА И АНА: Така е!... КАТА: Ано, ајде одеј кај момичките, викнете уште една песна! Гледаш оти не ти идат овде, им е срам. (Му намигнува на Анѓелета.) Ќе дојдеа да беа променети, ама зашто се онака, како што беа на работа, им е срам. СОФРЕ: Колку да е, момички се... АНЃЕЛЕ: Секаде така е. Женско ти излегува не поднамирено и не подотерано? Ана наша, што е помала, не ти излегува како годе... не пак тие. Пак кога знаат оти сакам да се женам и ќе им се запулам! (Општо смеење.) (на жетварките). Ајде мори, речете уште една! СОФРЕ: Ајде, не треба да ве молиме. Сами сме друг пат и пак си пееме, не пак сега што еве дојден шурава од Америка... АНЃЕЛЕ: И сакам некоја да си одберам за жена! Ај, ќе речам јас една да им го одберам срамот. Само американска! (Гледа во жетварките.) (Жетварките?) Ако, ако... (Се насобираат на прозорците и ја прифаќаат песната. Исто така ја прифаќаат песната и Софре, Ката и Ана.) Ој, девојче црно око, Ме изгоре, ме прегоре, Ме направи суво дрво, 49 Суво дрво јаворово! Земи брадва пресечиме, Направиме: на две, на три, Наклаи си силен оган, Да изгорам да прегорам, Да се сторам ситна пепел. Да завеи силен ветар, Да ме крени на небеси. Да си паднам во твој дворој, Во твој дворој, во ѓул башти, Да изникнам ѓултрендафил. Ти да дојдиш да ме скиниш, Во пазува да ме туриш, Мераков да ми помини! АНА: Браво, вујче! И ние сега, со другаркиве, една ќе викнеме. КАТА: Сега веќе ако не речат, жими леб, за срамота. АНА: Ќе речеме, ќе речеме. Ајде, мори, фаќајте! (Им дава со раката знак да влезат внатре, но тие, исто така со раката, и покажуваат дека од тука ќе пеат.) (Една жетварка почнува, а другите ја прифаќаат, исто така и куќните.) Прошетав горе, прошетав долу За да ја видам таа што ја сакам, За да ја видам таа што ја сакам, Таа што ја сакам и што ме сака. Видов, ја видов в горнана мала, Босилок садеше, карамфил прашеше. Чудив се чудив што да и речам. Чудив се чудив што да и речам. Што да и речам, како да ја прашам! Ој ти, девојче, лично девојче, Подај ми китка, китка босилок. Подај ми китка, китка босилок, 50 Китка босилок, гранка карамфил! А бре, беќарче, младо беќарче, Ако си беќарке прескокни плотот, Ако си беќарке пресжокни плотот, Ако си женето — скрши си вратот! АНЃЕЛЕ: Орајт, госпожици! се сложувам. ЕДНА ЖЕТВАРКА: Тука се тука, стрико Јанкула... Ано, стрико Јанкула иде. (Ана потрчува надвор.) КАТА: (станува). Готови сме... (Влегуваат Ана и Јанкула.) ЈАНКУЛА: Готови ли сте? (Се поздравува со Анѓелета, кој станува.) Добро си дошол! КАТА: Готови сме, стрико Јанкула. Повели седни! (Му подава столче.) ЈАНКУЛА: А, оти сакам побрзо да се вратам, да преспијам малу. А и коњот да ми отпочине, оти во зората ќе станам да вршам. СОФРЕ: Седи, море, малу! Не расипувај ќејф. Да речеме уште една песна пак одете. АНЃЕЛЕ: Седи, стрико Јанкула, жити господа. Знаеш како е, и ти може си бил на печалба. Дваесет години кај што сум излезен одовде. Мило е! Кога ја оставив Кате неколку години беше поголема од Ана, а сега — ќерка има колку неа. А јас неженет!... ЈАНКУЛА: Сполај му на бога што си се вратил жив и здрав. АНЃЕЛЕ: Та, ќе не оставиш да речеме уште една песна. Еве за ова е убаво местото свое: со свои луѓе, свој јазик, своја песна!... Па и жена да си земе човек од сваето место. Што рекле старите: „Послатка е близната ’рж отколку далечната пченица“. Па еве, дојдов да се видам и да останам меѓу своите, и да си земам од местово свое жена. ЈАНКУЛА: Од мене да не ви е расипано. (Седнува). КАТА: (му дава од комадот на Јанкула.) Повели, стрико Јанкула, касни. Да видиш, Ана што месила. ЈАНКУЛА: Не, да си жива! Виде Софре оти вечерав! СОФРЕ: Кај ти даваат земи, кај те бркаат — бегај! 51 АНЃЕЛЕ: Ама и друго: јас сум чул дека два ручека не се караат, два ќотека се караат. ЈАНКУЛА: (го зема парчето комад и по малку штулка — јаде). Ајде... АНЃЕЛЕ: Ни испеаја госпогициве песна, ама надвор, не влегуваат. ЈАНКУЛА: Сега и тука се поослободија, не се како порано. Зошто не влегле?! Не ќе ги изедеш! АНЃЕЛЕ: Ајде, додека го изедеш ти тоа ние да речеме уште една песна и да одиме. (Пее, сите освен Јанкула го прифаќаат.) Море моме, мало моме, Блазе си ти на душата Што си спиеш при мајка ти, При мајка ти, при татка ти. А јас, лудо, сум сиромав: Сам легнувам, сам станувам; На полноќ се разбудувам — Мало моме побарувам! Мало моме не најдувам — Перница си загрнувам, Перница си загрнувам, Дробни солзи заронувам! Дробни солзи заронувам, Чаша солзи наполнувам, Бела риза натопувам, На гради ја исушувам. АНА: (им дава знак на жетварките да ја прифатат, што и го прават, а потоа ја прифаќаат и останатите. Пее.) — Што бело переш, Јано, Што црно носиш? Ов, аман, аман! Дали мајка жалиш, Јано, Дали татка жалаш? Ов, аман, аман! Дали брата жалаш, Јано, Или сестра жалаш? Ов, аман, аман! 52 — Ниту мајка жалам, лудо, Ниту татка жалам. Ов, аман, аман! Ниту брата жалам, лудо, Ниту сестра жалам. Ов, аман, аман! Туку си го жалам, лудо, Моето либе. Ов, аман, аман! Ниту книга праќа, лудо, Ниту само иде. Ов, аман, аман! — Ти да го видиш Јано, Дали го познаваш? Ов, аман, аман! — Јас да го видам, лудо, Си го познавам? Ов, аман, аман! На десната нога, лудо, Голем нишан има! Ов, аман, аман! Мал прст ми нема! Ов, аман, аман! Голем нишан има, лудо, — Собуј ми скорен, Јано, Од деснава нога. Ов, аман, аман! Кога си го виде Јана Своето момче... Ов, аман, аман! АНЃЕЛЕ: (плеска со рацете). Оке, ве бидува за пеење. Уште зетов Софре со сестра ми да испеат една, стрико Јанкула, и ќе одиме. СОФРЕ: Бидува бре, шура. Од која момичка сум јас поќотија! (Пее.) Андон иде од чаршија, аман, аман, од чаршија, в раце носи ал шамија, аман, аман, ал шамија. Во шамија патлиџани, аман, аман, патлиџани, негде годе и пиперки, аман, аман, и пиперки... 53 КАТА: (му ја презема песната на Софрета и ја извртува, а Софре ја придружува.) Анѓеле дојде од Америка, аман, аман, од Америка, со два куфера големи, аман, аман, едно малечко. Двата полни со пешкежи, аман, аман, со пешкежи, кој од кои поубави, аман, аман, поубави! АНЃЕЛЕ: (ракоплеска). Орајт. И таа е добра! (По примерот негов сите ракоплескаат.) (Го чукнува Јанкула по рамото.) Ех, сега, стрико Јанкула, можеме да одиме. Не причека, — ни го направи ќејфов, да испееме уште некоја. Да си жив! Да ти е живо се што ти е мило! ЈАНКУЛА: (станувајќи). Женет си? АНЃЕЛЕ: Не бре, стрико Јанкула. Сега ќе се женам и на свадба ќе те канам. Ама да ми дојдеш! ЈАНКУЛА: Е, кога така, ти пожелувам една невеста многу убава, многу умна и многу разбрана! АНЃЕЛЕ:Да си жив. Еве, ги молев да влезат палениве госпоѓици, реков белки ќе ме бендиса некоја да фрлам око и да ја земам, ама се заинаетија и не влегоа. Не биле дотерани! А што не се дотерани? — Ги немаат на нив оние нивни зунзулина: Сребрени ѓердани, појаси, иглина!... (Општо смеење, особено кај жетварките.) ЈАНКУЛА: (се пушта по малото куферче). Ова ли е за носење и... (Гледа на големиот.) АНЃЕЛЕ: Тоа јас ќе го слезам. Ти земи го големиот... А пак еден многу голем долу е оставен. (Јанкула излегува со куферот.) КАТА: (настрана на Анѓелета). Да не се забораваш да направиш како што рековме — да не се кажуваш. Ние утрина рано ќе појдеме на нива да дожниеме, ќе најдеме некој кој да ни ја чува куќава и да ги рани ајваниве и, околу ручек, а може и порано, таму сме. Па ќе се поиграме со татка и мајка што не те познале... АНЃЕЛЕ: Оке! Како нарачуваш така ќе направам. (На жетварките, кои, откако почнаа со пеење, седат накрепени на прозорците и со 54 половината внатре.) Ама се заинаетивте: не влеговте внатре да бендисам некоја. ЖЕТВАРКИТЕ: Ајде бре, не играј со нас мајтап. Ти ќе бараш граѓанка. АНЃЕЛЕ: (го зема куферчето и, божем прозорците се врата, ставајќи ја ногата на миндерот пее.) Момичиња гугувчиња, аман, аман, гугувчина, пуштете ме да поминам, аман, аман, да поминам. Ништо лошо не ви чинам, аман, аман, не ви чинам! (го пушта куферчето на миндерот и ги става рацете во џебовите). Раце ми се зафатени, аман, аман, во џебови! Во џебови: блеблебии, аман, аман, блеблебии, негдегоде суво грозје, аман, аман, суво грозје! Аман мори, сестро, убав женски свет имаме ние овде; гледај ги сиве се убави како гулаби, и, после, како да не дојдеш овде свое да си земеш?! ЕДНА ЖЕТВАРКА: А таму не чинат? (Се засрамува и го покрива лицето.) АНЃЕЛЕ: Таму? Мешан е светот таму!... Нема таму вакви гугутки, како вас! (Го зема куферчето и тргнува.) КАТА: Мое, мое мило! (Софре, Ката, Ана тргнуваат по него; и жетварките тргнуваат натаму.) (ЗАВЕСА) 55 ЧИН ЧЕТВРТИ Во куќата на Митрета. Време околу девет часот претпладне. Собата е во новоизградена куќа, добро подредена и дава впечаток на прилично имашлија куќа. Во дното два прозорци, а лево од нив, в крај, врата. Од вратата па се до средината на десниот ѕид, каде што има врата за влегување во спалната, миндер послан и подреден со перници. На левиот ѕид прикачена е икона на св. Никола и кандило, а некаде понатаму ламба, додека долу, напред стои ковчег за алишта. Подот е послан со нови рогузи и ќилими. Негде-годе расфрлани се троножни столчиња. Кога се крева завесата Митре е испружен на миндерот потпрен на една перница и задуман пуши, додека Мара ги прибира последните остатоци од голема софра на која вечерале жетварки. Време околу дваесет и три часот. МИТРЕ: (се испружува убаво). Шуќур каде оставил господ лежење, да може човек да си ја одмори снагата... Да не беше ова лежење така ќе скапуваа луѓето од работа, од пуста лакомштина што повеќе да се има. МАРА: Тоа што му е времето сега да се брза да се сработи не е лошо, лошо е кога човек од пуста лакомштина претерува. Пак за тоа господ и оставил и спиење за човекот да си ја отпочине снагата. Лошо е кога човек легне и нестане, пак уште млад... МИТРЕ: Не зборувај лебати за нестанување, уште не ми се умира. Не умревме кога бевме скапани сиромаси та зар сега кога си го наредивме животот! Што рекол некој, се разбира, благодарение на детето, дал господ се полнорамно. (Пауза. Мара ја дига софрата и ја исправува под иконата, а по тоа го собира и чаршафот на кој е ставена софрата.) Брее... што ти е човеков!... Да не мислам на муабетов — за умирачкава што спомна, го фрлив умот на вечерата, на жетварките што си правеа шеги и си пееја; оттука ми префрли на бериќетиве: пченица, јачмен, ’рж, овес, пченка и стигнав до лозјана. Ти си мислам, како што оваа година родија многу грозје лозјана, да сака господ да ни го донесе Анѓелета... МАРА: (застанува со рацете потпрени на половината и го гледа). Море, мажу, што не ќе ти текне!... Нека ми го донесе мене господ со здравје Анѓелета та и без ракија и без вино ќе направам свадба. Што дека во војната, кога војската ги испусти лозјата и немаше ни вино ни ракија, се правеше со боза! не женеа? Уште поубаво: ништо не се кршеше, ништо не се пустеше и поубав ќејф се правеше. МИТРЕ: Не си права, кога ќе се поднапиеш поубав ќејф се прави! МАРА: Ами како! Локај, локај и најодзади и некоја шамата направи... И после кој? ние жените тргај — пукај! Море ти реков, нека ми го донесе 56 мене господ со здравје детето, та со тоа што се нашло ќе го женам. Пак санќим не се купува! МИТРЕ: Како зборуваш, како само нам да ни е благо напивнување, а вам, жените да ви залетнува пустинското. МАРА: Не велам дека ни залетнува, ама пак и вашето не го правиме! Си видел некоја жена да се испијани? А вас сите како трупови ќе ве креваат жените и в кола ќе ве однесат дома. МИТРЕ: (лут станува). Зошто, мори, колку пати си ме донесла пијан од свадба или од гости? Та само збориш за инат! А оти сум си отишол со кола и со кола, поднапиен, сум се вратил, тоа било нешто! Ех, некој што не носел пиење, тоа е нешто друго... МАРА: Зборот ми беше, оти рече „Да ни го донесе господ Анѓелета како што има оваа година родено многу грозје...“ Што не ми отишол умов мене да го донесе господ Анѓелета за тоа што се родило многу грозје, туку тебе! Јас му се молам на господа (се завртува кон иконата и се крсти) и на свети Никола златен само да ми го донесе здрав и жив... та како било. МИТРЕ: Свадба е, и ќе се испие, и ќе се истури... Друго е кога ти е дома родено, а друго е кога го купуваш тро потро од дуќани. Еве, согласен сум, нека дојде та и нека се запусти тоа што се родило! Ти се направи ќејфот? МАРА: Не, туку... МИТРЕ: Туку-муку, доста! Само ова ли ќе го зборуваме, нема друг муабет? МАРА: Ти што рече, помислив на ова и ми отиде умов не знам каде. Така и муабетот, кога ќе го зафатиш крај му нема! Збор по збор — ќе заборавиш од кај си тргнал... МИТРЕ: Ете сега како рече умен збор. МАРА: Остави го ти тоа „Умен збор“, туку, гледај што толку време веќе немаме никакво писмо земено од детето. Не знаеме: жив ли е, здрав ли е, болен ли е. Што останал веќе ум за да речам умен збор... Ете тоа јас си имам гајле, а не за вино и за ракија. Што рекол некој „Рибата во вода — тавата на оган“! Така и твојата работа со виното и ракијата! МИТРЕ: Еее... уште за тоа! Еден збор еден кош зборови донесе! МАРА: Така е, велат, зборот збор раѓа! Не кажуваш, да речеш: мори, жено, што правиме што немаме писмо од детето, да одиме в град и да се распрашаме ако некој има дојдено да разбереме што е работава, туку си се замислил за свадба. Прво да ми дојде детето, тоа ти гледај, а после ќе 57 думаме за свадба. Што рече, кој беше Коте. „Која страчка без опашка та тој без жена“! За свадба е најлесното! Ова да видиме на кој крај ќе истера, што нема писмо; МИТРЕ: Добро мори, жено, зборот ти е на место! Така да направиме. Да појдеме в град, да се распрашаме... МАРА: Ете така, речи, да те личи! МИТРЕ: (задуман). Убаво велиш, жено, токму оти е така! Јас не знам што е оваа работа, што не заборави детево!... Немал ваков адет! Ова досега не го има сторено!... МАРА: Што ќе е, де! Од каде ќе се најде нешто човек да не е раат! На сите убавини што ни ги даде господ, како сами не знаевме да побараме... МИТРЕ: Еее... тоа е, се рекол зборот. „Нема се токму на овој свет“! Се нешто треба човекот да го гризе!... МАРА: Еее... и убавини, ами и гајлиња, господ оставил за луѓето. МИТРЕ: Еми тоа се знае, гајлињата за луѓето ги оставил господ, не ги оставил за ајваните. По лошото и добро ќе дојде. МАРА: Еми тоа се знае. Пак на лошото лошо да не даде бог! МИТРЕ: И добро ќе дојде. Еве неколку дена само ми игра десново око... МАРА: На арно ли ти излегло друг пат? МИТРЕ: Секогаш кога ми игра десново око сум се зарадувал. Белки сега на уште поубаво ќе истера. МАРА: Господ само убавина да даде, ама поголема убавина од детето да ми го донесе не барам. Ајде сега, станувај да си легнеме, доста се табачи тука. Легни си на место. МИТРЕ: (станува полека). Ајде, жено. Еве да те почујам. Признавам дека тебе кога сум те почул не ми излегло ништо лошо. (Чукање на портата). Кај нас некој како да чука?... МАРА: Кај нас е! Да слезам да видам... (Тргнува). МИТРЕ: (гледа по собата). Жетварките да немаат нешто заборавено... МАРА: Ја види ти, потслези. Да не носи кметот некого за спање? Убаво велиш, тој ова време прави беузур. Сигурно некој жандарми ми носи на спање. Види го ти него едепсас, што не ги зема кај него туку селово го прави беузур. Како, божем, некој ајр да имаме од нив... МАРА: Да е за ајр не би ти ги носел овдека, би ги земал дома му. 58 МИТРЕ: Чекај јас ќе потслезам... (Оди до вратата и се враќа оди кон прозорецот). Од пенџерето ќе видам. (Повторно чукање). Еве, еве... (Го отвора прозорецот). Кој е? АНЃЕЛЕ: Еден патник. Идам од гурбет пак, под селово ни се расипа автомобилот... Ќе ве молам ако сакате да ми отворите да преспијам кај вас, утрина ќе си одам. МИТРЕ: (на Мара). Слушаш? Некој патник, гурбетчија... МАРА: Слушам, нека дојде. Како било, на патник да не отвориш! МИТРЕ: Еве сега... причекај. Жено, каде е кандилото?... МАРА: Ете го надвор пред врата. (Митре излегува) (излегува и се враќа со метла позаметува трошки околу кај што беше софрата). Да позаметам, којзнае што човек е! Да не му отвориш никако не е, луѓе сме. (Излегува и откако ја остава метлата се враќа). Вака, сега кој сака нека дојде. Пак в село сме, не сме в град... Градот си е град!... МИТРЕ: (однадвор). Жено, отвори ја вратата да дојде малу видело. МАРА: (ја зема ламбата и излегува на врата). Ајде, де... АНЃЕЛЕ: (носејќи го малиот куфер, пред врата). Еве, одненадеж гости... Сакате ли? МАРА: Сакаме, сакаме... Како било, повелете! Добри гости секогаш добро ни дошле. (Се ракува). Е, добро си дошол!... АНЃЕЛЕ: Добро ве најдов. МИТРЕ: Ние, кога тропна, помисливме кметот да не ни носи жандарми на конак. (Го остава куферот голем кој го носи). АНЃЕЛЕ: Што жандарми ли ви носат на конак? (Го остава куферчето покрај куферот). МИТРЕ: Носат... Од едни се спасивме други не јавнаа... МАРА: (му покажува да седне на миндерот). Повели седи! АНЃЕЛЕ: Благодарам. (Седнува така што светлината му удира во грбот). Та, како сте вие, да ве прашам. МАРА: Убаво сме, да речеме... МИТРЕ: (му ја подава кутијата да направи цигара). Ех, без гајлиња никогаш човекот не останува. АНЃЕЛЕ: Со работа? Како в село речи, колку да сакаш! 59 МИТРЕ: Е, сега му е, така да речеме, огнот од работа на селанецот. Пак на зима, печи се покрај оган. Ако имаш ракија или винце, тутун да се поднапишав, добро, ако не седи карај се со жената. Наоѓај мани, зошто ова не се направило вака се направило онака!... Што ќе му правиш селски живот! Не е како в град, и лето и зима таа ти е работата. Ќе ти дојде некој пријател за муабет и работата ќе ти биде како егленџе. И празникот — празник си го знаеш, имаш и кај да излезеш, да проштеваш, да видиш, да чуеш нешто ново. Со други зборови: лете отепај се од работа, и ден и ноќ, а зиме седи дома покрај огниште како некој укор додека ти изникне трева под себе. МАРА: Еве досега имавме жетварки на вечера, а изутрина од три саатот ќе станеме пак да жниеме. Ако е месечина и порано. АНЃЕЛЕ: Што да правиш, таков ти е животот. Има една наша поговорка: „Секоја планина своја тежина“ — вие преку лето работате без почивка, а ние пак во Америка секогаш работиме по осум саати во денот, ама во тие осум саати што ќе ги работиш на фабрика, без сонце да те грее, без ветарче да те удри, за секунд да не можеш рацете да ги отпочинеш, умот тука! оти инаку машината ќе ти ги отсече рацете, имаме друга тежина. Штом сме работници, кој вака — кој така ја чувствува тежината на животот. МАРА: Така е, срце, и вам еден господ ви знае како сте работеле за да донесете некој динар дома... АНЃЕЛЕ: Јас сум од местово и знам кај нас како се работи, во најголемата работа, ако пушиш, ќе појдеш под сенка да испушиш едно цигаре, а таму откако ќе влезеш на работа та се додека ја напуштиш работата цигаре не ти дава да запалиш. А кој пуши знае што значи осум саати да не можеш цигаре да запалиш. МИТРЕ: (му ја подава кутијата да направи цигара). Повели запали. АНЃЕЛЕ: Чекај јас ќе те честам едно американско. (Се бара). МИТРЕ: Земи запали еден од оџаков, после и твоите ќе ги видиме. АНЃЕЛЕ: Така нека биде. (прават обајцата и пушат). МАРА: Од кое место е ваша милост? АНЃЕЛЕ: Од градов ваш... МИТРЕ: Немате дружина? АНЃЕЛЕ: Имав али при крај сам останав. Со автомобил идев ама, овдека над село, ни се расипа. Шоферот рече дека за неколку сати не се 60 правел и јас си помислив да навратам во селово да спијам. Кој да виси си реков, толку време на пат... Го замолив да ми помогне за куфериве да ги донесеме до портава и му платив. Пак утрина ако сакате еден коњ да ми најдете, еве каде е градов... Да сте живи што ме прибравте!... МАРА: У, за тоа како било, луѓе сме. Да се најдеме еден со друг... Да ти донесам нешто да каснеш... (Тргнува). АНЃЕЛЕ: Не сум гладен! МИТРЕ: Ако ти се јаде поткасни, за јадење не е срамота. Дал господ... МАРА: Вистина, ако ти се јаде не се срами... Од тоа што престана од вечерата... или некое јајце да ти направам кајгана... АНЃЕЛЕ: Ама еве сега, додека шоферот го прегледа моторот, зедов од нозе каснав. Дури тоа што ми преостана нему му го дадов. МИТРЕ: Толку им е марифетот нивен, ете така, на пат го оставаат човека. Е море, де!... кога си одеа патниците со коњи, вистина со денови, уште од дома го знаеја времето кога ќе стигне, кај ќе стигне и кај ќе спие. Де ѓиди какви пусти времина дојдоа, да не знаеш ни кога ќе стигнеш. Мислиш дека ќе стигнеш за два саати дома или кај му било... а си останал в планина, ни ваму ни таму, или подобро речено, кај волци на гости. Хе, хе, хе!... Прво кога дојдоа и ги видовме се израдувавме, си рековме убава работа биле, да има човек некоја иктиза веднаш ќе ја сврши. Ами тие биле ништо! — туку ќе го чуеш кај што ќе стори пррр!... пррр!... пррр! и паф! Ајде после со саати чекај го автомобилџијата да го прави, ако не сакаш како твоја милост куферите на рамо да ги носиш. (Се смее). АНЃЕЛЕ: Угоре, стрико, во Амрика не е така. Тие си го познаваат занаетот и си носат со себе делови што лесно се расипуваат така што веднаш, ќе си сменат и, уште ти едно цигаре не си испушил, ќе ти викнат качувај се. МИТРЕ: Тоа е нешто друго... МАРА: Во која туѓина беше ваша милост? АНЃЕЛЕ: Во Америка, стрино. (Митре и Мара длабоко воздишуваат). Зошто? МАРА: Еее... и ние го имаме детето таму, море биро. АНЃЕЛЕ: Во кој град е? МИТРЕ: Во... во... Е, бре... на јазиков ми е пустината и не можам да го речам! Митрејце, дај ја адресата!... МАРА: (тргнувајќи да ја бара). Во... во... во ааа... почнуваше со Ч. 61 МИТРЕ: Во Чи... Донеси ја адресата! АНЃЕЛЕ: Така, знам сега. Во Чикаго. МИТРЕ: Ах!... таму. АНЃЕЛЕ: Јас бев на повеќе места. Прво работев на патишта за железница, додека ми траеше времето што бев погоден со компанијата што ме однесе, а после си работев на фабрика. Сум бил и во Чикаго. МАРА: А, дали си го видел Анѓелета наш? АНЃЕЛЕ: А каков изгледа, висок, низок, црн, рус?... МАРА: Дробен и сув! А на ногата има белег! Кога беше мал, цепејќи дрва, на ногата ми се удри. Еве овде. (Покажува). Не си видел? АНЃЕЛЕ: Не. МАРА: Ех, да си го видел белким нешто ќе знаеше и за Анѓелета наш да кажеш. АНЃЕЛЕ: Одамна ли е отиден? МАРА: (воздишува). Одамна. Дваесет години како е отиден! МИТРЕ: (замислен). Дваесет години! МАРА: А ти, срце? АНЃЕЛЕ: Еее... пет-шестина... МИТРЕ: Колку години имаш? АНЃЕЛЕ: Еее... триесет и неколку. МИТРЕ: Нашиов е поголем, четириесет ги има. МАРА: На свети Никола дваесет кај што е отиден! АНЃЕЛЕ: Тој бил голем. А и многу години кај што бил отиден. МИТРЕ: А работа има? АНЃЕЛЕ: Само али имаш рамења! После Световнава војна нешто се намали, али има... МИТРЕ: Што велиш да има нашиов спечелено пари? АНЃЕЛЕ: Ако му била добра работата. Зависи од тоа што работел. И али умеел да чува. Некој, којшто работеа по патиштата, по планините, се случи да најдоа и парчиња злато. Ако го служела таква среќа и, се разбира, ако ви е детето прокопсано ќе донесе многу пари. Сте зеле нешто? МИТРЕ: Како да не, сме зеле. Маживме, ќерка, купивме некое нивче, оваа куќа ја направивме... 62 АНЃЕЛЕ: (ја разгледува собата). Со здравје да си седите. МАРА: Здрав да си и весел. Сме арчиле, сме правиле... И тој повеќе што ќе ни прави. Ама сега бре, биро, писмо немаме земено... АНЃЕЛЕ: Да не мисли да си дојде? МАРА: Устата да ти цути! Камо да е за така... МИТРЕ: Ништо не знаеме. Ние се надеваме есенва, си правиме бајрам на умов, да дојде и да го жениме, ама... МАРА: (гледа горе и ја поткрева марамата од главата). Веќе господ златен ако сака. Тој да се смили за нас! АНЃЕЛЕ: Стариот мој велеше од тоа што ни е пишано не можеме да избегаме, тоа ќе ни биде, ќе ни врви преку главава. МИТРЕ: Еее... гледај да не го одделиш од себеси, го оддели чедото — не се знае дали ќе се врати. Одењето се знае, идењето не се знае! АНЃЕЛЕ: Така е... МИТРЕ: Како ви беше на ваша милост името? АНЃЕЛЕ: Ааа... Никола. МИТРЕ: Е бре, Никола, си бил на гурбет, си јал гурбетски леб и знаеш каков е. И јас на млади години, немајќи своја земја, аргат кај беговите како волот за сламата, сум бил во Бугарија. Други во Романија, трети во Србија... Само таму малку одеа, повеќето во Бугарија, а најмногу во Влашко — Романија. АНЃЕЛЕ: И тие што идеа од Бугарија идеа големи Бугари, тие што идеа од Србија големи Срби, само тие што идеа од Романија си остануваа истите. И после јади се едни со други. Пропаганда!... А што го пропадна востанието? — Тоа! МИТРЕ: Вистина така беше. Пак еве сега Србија... (Мара му мрда со главата да не зборува, но Анѓеле ја забележува). АНЃЕЛЕ: И татко ми е од тие што се прават Бугари. И тој бил во Бугарија. МАРА: Од пуста туѓина што арно можеш да чекаш? Малу пари... Затоа пуста туѓина е тешка. (Очите и насолзуваат и си ги брише). АНЃЕЛЕ: (Го чувствува мајчиниот бол и гледа да поправи). А мори, стрино, не е ѓаволот толку црн колку што го прикажуваат. Да е така секој таму би умирал и никој не би се вратил, ама човекот е појак и од дрво и од камен! После, во Америка не се работи како во Романија дење и ноќе, осум саати. Вистина работата е тешка ама после имаш слободно време што 63 сакаш да правиш; одиш во театар, одиш во кино, одиш во парк... Јадењето убаво, ме гледаш мене? И, да речеме, не е лошо. Секоја работа е тешка! Да седиш е лесно. А никој не седи, ако не работи со снагата работи со мозокот! МИТРЕ: Митрејце, ја постели му ти на Никола, човекот си е уморен можеби сака да си легне. Ние го задржавме со гајлината наши... МАРА: Вистина, вистина... Нека проштава. АНЃЕЛЕ: И јас сум уморен, и вие сте уморни... (Мара излегува десно). (Вади цигари и запалуваат обајцата). Повели! МИТРЕ: Ти спечали некој мангар да ги зарадуваш твоите? АНЃЕЛЕ: (му го покажува со раката малото куферче). Ете она е се. МИТРЕ: Белки и мојот нешто ќе донесе... АНЃЕЛЕ: Што бил толку години отиден бездруго ќе донесе. Ти искриви ја капата! МИТРЕ: Е, ако донесе... (Се потсмева). МАРА: (влегува). Готово ти е. Ако сакаш можеш да си легнеш. АНЃЕЛЕ: (го соблекува палтото и го остава на миндерот). Како сум уморен од патот, сега кога ќе легнам и веднаш ќе заспијам како заклан. (Излегува десно). МИТРЕ: (ја зема Мара за рака и ја води и го покажува малото куферче, спокоен). Еве ова куферче рече му било со пари. МАРА: Убави пари спечалил, да си ги ќердоса. И нас создравје да ни дојде Анѓеле и да ни донесе, и ние да си имаме. Си работел со ум... МИТРЕ: (му заблазува и со интересирање го гледа куферчето). Е, и детето наше со ум има работено ама не се знае што ќе донесе. МАРА: Колку ќе донесе толку, само побргу нека си дојде. Ајде сега да си легнеме. МИТРЕ: (не тргнувајќи ги очите од куферчето). Така е. Оди постели, еве сум ќе дојдам. МАРА: Ајде иди. Што има, веднаш ќе постелам. (Излегува). МИТРЕ: (го поткрева куферчето). Море што било тешко! Што пара, аџиба, има донесено?! (Сака да го отвори). Заклучен бил. Се разбира, пара не се остава незаклучена. Е би сакал да видам каква пара е... (Бара клуч во палтото и од како го наоѓа отклучува, но кога го подига капакот и некој ризи очите необично ги отвора и паѓа — седнува пред куферчето). Ииии!... 64 Злато!... Затоа бил заклучен со триста матракуки... (Влегува Мара и и ги покажува). Само жолти! МАРА: Бреее... страшна пара донесол!... Како ги печалел, како ги пустел шкретинските! МИТРЕ: Е, пара спечалило кучето! Кога го поткренав и видов дека е тешко помислив дека е сребро, а тоа, жено, злато! Ич на злато не ми отиде умов! МАРА: Треба да ги има најдено... МИТРЕ: Не знам богами, ама страшна пара донесол! (Зема цигара од табакерата која Анѓеле ја има оставено на миндерот пали и пуши, рашетувајќи се по собата како не токму во умот). МАРА: Ајде да си легнеме. МИТРЕ: (и се тупнува). Ќе легнеме, де! (Се рашетува со долги чекори нервен и во длабоки мисли). МАРА: (го гледа за малку време и оди го фаќа за рака). Ајде да си легнеме! Што ќе сме седеле!... МИТРЕ: (ја ослободува раката и ја турнува Мара од себеси). Чув!... (Оди и наслушнува на десната врата кај што е Анѓеле). Спие!... Жено, спие! МАРА: Легнал за да спие. МИТРЕ: (оди пак го поткрева капакот од куферчето и на Мара која му застанала над главата). Митрејце, жено... што велиш? Мене ми се измеша умов!... Ова е пара!... Пара е не е играчка! МАРА: (Сфаќајќи му ги мислите, да би го спасила од створената ситуација му сугестира). Што да не сакаш да му земеш неколку жолти? МИТРЕ: Не знам што сакам, (ја зема главата во обете раце) главата ми е како бутин! (Седнува на големиот куфер, покрај малото, и очите не ги тргнува од него). Бреее... куче дете. За малку време што пара спечалило!... (Оди и повторно наслушнува дали спие Анѓеле). Кај го натера врагот да дојде, ќе ме стави во некој грев... МАРА: Е, добро, де... земи му неколку, кога ти останаа очите во нив, и ајде да си легнеме. МИТРЕ: Митрејце, жено, што мислиш ти се печалат толку пари за пет-шест години? МАРА: Мака... 65 МИТРЕ: Мака ја! (Како на уше). Ова куче не ги има само спечалено, слушај ме ти мене! Овој има отепано некого за да дојде до овие пари! А кога тој можел некого да отепа што јас не би отепал него и да станам богат човек? Како ги спечалил — така нека ги загуби! Секирата на ова куче! МАРА: (списнува). Ау!... МИТРЕ: (и ја затвора со рака устата). Пс’с! Ами што, кум ли ќе го правам? МАРА: (итро). Ако не да му ги сокриеме и да речеме ти не си донесол таква работа — пари во куќава. МИТРЕ: Не може, никој нас не ќе ни верува. Секој ќе каже, кој што не оставил не бара... Овој не ги има спечалено со пот... Затоа ти велам: секирата на овега! (Брзо излегува). МАРА: (оди и клекнува пред иконата). Свети Никола златен, Богородице мајко, што сега идеш, тргни му го она лошо од главана; дај му дах светен и смири го да не направи будалија. (Станува и се мисли). Ќе го разбудам, ќе го разбудам па што сака нека ми прави, мене нека ме отепа. (Потрчува да влезе кај Анѓелета, но во тоа време Митре влегува со брзи чекори и со секирата во раката). МИТРЕ: (Сфаќајќи што сака Мара да направи, за рамења ја исфрлува надвор и ја затвора вратата; застанува пред вратата кај Анѓелета и, откако неколку пати, нерешително се пушта да ја фати кваката, решително влегува). (ЗАВЕСА) 66 </poem> }} lspg0eejhwumyj85oemcfp0jhkl59ky 22523 22522 2026-09-15T11:27:24Z MacedonianBoy 149 added [[Category:Македонска литература]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 22523 wikitext text/x-wiki {{Заглавје |заглавје = Парите се отепувачка |глава = |претходна = |следна = |автор =Ристо Крле |текст= <poem> ЧИН ПРВИ Во куќата на Митрета. Селска сиромашна соба на земја; лево во дното врата; десно огниште со прозорци од страните, а под нив камари; десно од вратата прикачена е ламба. Подот е послан со рогузи и стари истраени ќилими, а под камарите се до вратата, поредени се перници полнети со слама. Лево на зидот е прикачена икона на св. Никола, пред која виси кандило, а негде понатаму голем дрвен солник, низалки суви пиперки и друго. Долу, под нив, поредени покрај ѕидот ноќви, стар ковчег за алишта, куфер, јорган завртен со спаѓа, торба со леб, неколку стомни и едно ѓумче со вода и леѓен. Напред неколку троножни столчиња. При кревањето на завесата собата е во темно, само преку прозорците се забележува дека е забелено небото и настапува зора. Во едниот кат спијат Митре и Мара, а во другиот Анѓеле и Ката полуоблечени. Се слуша прво пеење на еден петел, а по него на повеќе. Кикирикуууу... МАРА: (се разбудува). У!... петли пеат... Дење, треба да е!... (Се подисправува и гледа во прозорците.) Митре!... Анѓеле!... Като!... станете, дење е! (Сите поскокнуваат и се облекуваат). МИТРЕ: Бреее, како трупои сме позаспале! А требаше порано да станеме. Кате, донеси го леѓенот и ѓумчето со вода да се измиеме, дан дојдат некој вака да не најдат. А, и отвори ја вратата патна. (Ката излегува.) Маро, што велиш ти, да има некој дојдено и да има најдено затворено, да е вратен? МАРА: Не ми се верува, кога ние сме заспале на светот ќе му е грижа да стане од полноќ за да го испрати Анѓелета. МИТРЕ: Така, Митрејце, така; секој денеска си го гледа ујупот свој. КАТА: (влегува носејќи леѓен, стомна и крпа за бришење). Леле, мамо, што е студено! Колкав снег е паднат, а и уште врне! Како ќе си оди бате?!... (Му потурува на Митрета да се измие, а после и на другите). МИТРЕ: Ех, што ве чуди, време му е; задутре е свети Никола. А знаеме дека тој милостивникот е со бела брада. АНЃЕЛЕ: (се подбива со Ката.) Требаше оваа година да ја избриче за да не паѓа снег. МАРА: Немој, синко, не се подбивај шега со светец! МИТРЕ: Затоа ние требаше да го пратевме пред тричетири месеци, кога си отиде кумот Доне. А и како кум ќе го земеше под рака. Друго е, постар човек, — позрел е, поиспитан. Анѓеле! 2 АНЃЕЛЕ: Чујам, татко!... МИТРЕ: И ја зеде, синко, на кумата Фроса адресата од кумот Донета? АНЃЕЛЕ: И ја зедов, татко. Зошто? МИТРЕ: Слушај, синко, штом ќе појдеш во Америка, во вилаетот што ќе те однесе компанијата, веднаш пиши му едно писмо на кумот Донета и кажи му се кој си и што си. А штом ќе помине времето што си погоден со компанијата, се разбира ако не ти е арно таму, ќе му пишеш да те земе кај него. Разбираш?... АНЃЕЛЕ: Разбирам, татко. Добро. МИТРЕ: Ете така. И многу ќе го поздравиш, и од мене и од мајка ти. И ова ќе му го пишеш: Татко многу ти е лут зашто не му се јави со едно писмо од место. АНЃЕЛЕ: Добро, татко. И тоа ќе му го пишам. МАРА: Кате, запали го ти огнот, а јас да го запалам кандилово пред иконава. (Го запалува кандилото пред икона и се моли). Свети Никола златен, што ги ведриш и облачиш морињата, варди ни го и чувај ни го Анѓелета од секакво лошо; однеси ни го здрав и жив на местото. Во рацете твои го оставаме, ти да ни го чуваш и да ни го исчуваш. Дух светен да му дадеш да мисли за мајка и за татко. Писма и пари да ни праќа и ние да си се сториме луѓе домаќини... Да си платиме кај што сме се зајмиле, да ни е бел образов... МИТРЕ: Митрејце, пљачки што има детево за земање, се му е готово? (Витка и пали цигара). МАРА: Готово е се! (Се слуша чукање на патната врата). МИТРЕ: Добро. Види кој иде... МАРА: (ја отвора вратата од собата, а пред неа се појавуваат Коте и Депа). Повелете!... КОТЕ: Добро утро, луѓе! ДЕПА: Добро утро!... МИТРЕ: Дал ви господ добро и добро ни дојдовте. (Се ракува). КОТЕ: Демек Анѓеле денеска јолџија ни е? Ај, со здравје да си оди. Господ некој касмет поголем да му наврти, да си спечали повеќе пари. Пак, за добро идење да ви идеме и за радост. 3 ДЕПА: (ракувајќи се). Ајде, што си намислил господ да му поможи. Со здравје да си оди, жив и здрав да ни се врати. Пак за добро идење и за радост да ви идеме во куќава! МАРА: (која се поздравила со гостите) Амин! КАТА: (ги дочекува и им бацува рака). Добро дојдовте! АНЃЕЛЕ: Добро дојдовте. (Се ракува и им бацува рака). КОТЕ: Да сте живи, да ви ја јадеме свадбата. ДЕПА: Да сте живи и вековити. Со здравје да ти оди братчето. Тебе господ да ти наврти едно зетче. А на Анѓелета кога ќе спечали пари и ќе си дојде, МИТРЕ: Повелете седнете!... МАРА: (и подава на Депа столче). На, на ова ти седни, а маживе нека си седнат на земја. МИТРЕ: Митрејце, донеси го пагурчето ракија да се напиеме со Котета. (Прави цигара и му ја дава кутијата на Котета). МАРА: Да се напиете, како било... (Брзо им го подава пагурчето, кое го вади од ковчегот). МИТРЕ: Море, уплашен станав, право да ти кажам. Реков сме заспале, ќе е доцна. Лук вечеравме, а тој пусти лук ќе те занесе и не можеш да се разбудиш. КОТЕ: Море си го макал со киселина, оти да си го јал со месо... МИТРЕ: Истолчивме и со киселина го помешавме, каснавме. Месото кај нас за Божик кога ќе заколиме прасе па додека го изедеме... Пак шуќур не било доцна, има време. КОТЕ: Ујдисавте што му треба на детево за пат да земе? МИТРЕ: Готово му е се. Одовде до Струга ќе оди со Пандета, сватон твој, а оттаму има и други што ќе одат заедно до Битола. Таму е компанијата што ќе ги носи. КОТЕ: До каде ќе ги носи компанијата? МИТРЕ: Ами, до наместо! КОТЕ: А, хах!... Демек, сега детево твое, со господа напред, во Америка ќе оди? МИТРЕ: Ами, сега ние со надеж сме за во Америка. Така е зборвано. ДЕПА: Во кој вилает оди? 4 МИТРЕ: Ами, во... Како се викаше бре, Анѓеле, вилаетот што ќе те носи компанијата? МАРА: (на Анѓелета). Види таму што те прашува татко ти! АНЃЕЛЕ: Чујам, татко!... МИТРЕ: Стрико ти Коте прашува во кој вилает ќе одиш. АНЃЕЛЕ: Во Гери - Индијана. ДЕПА: Во Гендиавана?! Бре!... бре... Колку далеку!... АНЃЕЛЕ: Далеку е, стрико, многу. Во Солун ќе се качиме и три недели само по вода, а друго башка. ДЕПА: Далеку, срце, многу, како што кажуваш... Господ да ми те варди и да ми те чува од лошо. Некој касмет поголем да ти наврти таму да си спечалиш, пак да си дојдеш да те жениме. АНЃЕЛЕ: Да си жива и здрава, стрино. Вам Димче да ви дојде со здравје. МИТРЕ: Здрами си, Коте!... Пак за добро идење и за радост да ми идете. (Пие и му го подава пагурчето на Колета). Повели, напи се да видиш каква е. КОТЕ: Наздравје! (Го зема пагурчето и се крсти). Ај, со здравје да си оди, жив и здрав да си се врати и со повеќе пари! Здрами си! (Пие). Охо, хох!... (И го дава пагурчето на Депа). На, земи, жено, напи се. Убава била. ДЕПА: Знае Митре дека не пијам од пустава глава, ама колку за молитва ќе лизнам. (Се крсти). Со здравје да си оди, жив и здрав да ни се врати и со многу пари. Ај, пак кога ќе спечали нека каже една невеста да му бараме. МАРА: А, за тоа тебе ти оди по рака... ДЕПА: За таа работа ич да не берете гајле, мое гајле е тоа; само вие речете кога ќе сакате и јас сум готова... Анѓеле, срце, со здравје да си одиш! Митре, Митрејце, здрамите си! (Пие). (Анѓеле излегува). МИТРЕ и МАРА: Пи на здравје. (Откако се напија). Наздравје нека ти е! ДЕПА: Да сте ми здрави и живи. МИТРЕ: Ех, речено било од бога да оди, нека оди! Не сум мислел да го делам!... Зошто ќе речеш? Ќе ти донесе пари, ќе ти се посвети куќата... Така е вистина, ама срцево ми гори каде го делам... Подобро човек леб и сол да мака ама децата да си ги има околу себе. 5 КОТЕ: Што да правиш кога земјава не не рани... МИТРЕ: Море земјата ни е арна, бериќетлија ни е, туку друг ни го јаде бериќетот. КОТЕ: Ама тоа сакав да кажам, не таа да не раѓа. Само, за други, а ние по гурбет да ги оставаме коскиве. МИТРЕ: Та тоа, ми се чини оти го делам и уште еднаш не ќе го видам. ДЕПА: Море, Митре, ти се чудам што толку си се задумал. Ами ние со (го подбуцнува Котета) ового... Еве десет години напролет откако го имаме пуштено Димчета во пусто Влашко, десет пари скршени не ни има пратено, ни оти пак писмо, и ако со пусти борч го пуштивме. Така е, на таткото и на мајката само на пусто лошо им оди умот. Туку, речи, само нека се здрави и живи, да не чуеме лошо. А тоа што им мислиме ние — на главите наши нека излезе. МАРА: Така е, сестро златна. Еден ден ако не го видиш или не чуеш како е, веднаш умот на пусто лошо ќе ти појде. Туку што рече „Лошото на главиве наши нека биде“. ФРОСА: (во едната рака носи погача, а во другата го води Танета кој се држи за Спаса.) Добро утро!... МИТРЕ: (станува и ја дочекува). Добро дојде, кума. (Пак седнува). МАРА: (ја дочекува). Добро дојде, кума. ФРОСА: Добро ве најдов. Ај, со здравје да си оди, добри абери да си слушаме. (И ја подава погачата). Проштавајте, требаше сношти да дојдам, ама со деца дробни, знаете како е. Еле пак со малоно, само на гради е. Го остави ли од раце — веднаш ќе писне! Не можам куќата да си ја заметам од него... МАРА: (земајќи ја погачата). Што ти требаше, мори кума, да се арчиш, жими господа ти велам... ФРОСА:ЈУ, како било! редот ме носи... Требаше нешто повеке да направам, ама рековме „Со деца малечки рацете ти се врзани“. Пак проштавајте... МАРА: Ами како, за срамота ете, вистина ти велам... КАТА: (ја дочекува и и ја бацува раката). Добро дојде, кума! ФРОСА: Добро ве најдов... Што правиш ти, арна си? КАТА: Еве се готвиме да го испратиме Анѓелета. 6 МАРА: (и ја подава погачата на Ката). Земи ја, стави ја на ношви. (И подава на Фроса столче). Повели, кума, седни. МИТРЕ: (го зема пагурчето). Здрами си, Коте; здрами си, кума! (Пие и му го подава на Котета). ФРОСА: Здрав да ми си и весел, пи наздравје! КОТЕ: Не велам не!... (Пие и и го подава на Фроса). ФРОСА: (се крсти). Господ да го чува од лошо! Анѓеле си запали ли свеќа пред свети Никола златен што ни е задутре, тој милостивникот е на водите, нему молете му се да ви го олесни патот. Убаво беше да однесеше една ока масло в црква да му го палеа кандилото за денов. Здрамите си (Пие)! МИТРЕ и МАРА: Пи на здравје, кума. ФРОСА: (го остава пагурчето). Здрави да сте ми и живи! АНЃЕЛЕ: (влегува и уште од врата). Панде дојде да види али сме станати. Добро дошла, кума. (И ја бацува раката). МИТРЕ: Што му рече, станати сме?... Камо го? нека дојде да тргне од пагурчето пак нека оди да го зготви коњот. АНЃЕЛЕ: Му реков да влезе, рече: „Да си го приготвам коњот, да го одберам тоа гајле, за кога ќе биде време да тргнеме“. КОТЕ: А тој беше облечен? АНЃЕЛЕ: Па... не беше гол — имаше опинци, објала, гунче... ДЕПА: Како, уште врне снег? АНЃЕЛЕ: Врне и уште како, се повеќе и повеќе паѓа. КОТЕ: Ама што, се плашиш? Ич, пуцко да си! Уште волци не се излезени, а и излезени да се, Панде сите ќе ги зобне. Спреман е тој за кирајџија — самиот е како волк! МИТРЕ: Кој, Панде? Хе, за кирајџија е роден! Митрејце, на земи го, фрли го таму пагурчево и дај да покаснеме пак да излеземе. ДЕПА: Кому му се клава в уста! МИТРЕ: Вистина, така е од ноќ кому му зинува уста да јаде ама адет е, останало да се стави софра. ФРОСА: Вистина, вистина, останало од старите - адет кога излегува некој од куќи за на печалба да се стави софра. Велат за пак да си се врати на софрата — дома. 7 КОТЕ: Тоа што си е адет треба да се направи. Јас адетите многу ги бендисувам и не сум за да се изоставаат. ПАНДЕ: (влегува целиот обелен од снег и се тресе пред вратата што прво ја отвора). Добро утро, домаќини и гости! СИТЕ: Дал ти бог добро! ДЕПА: (гледајќи во Пандета кај што се тресе). Леле, леле, не престивнува, се повеќе и повеќе си врне. ФРОСА: Ама, вистина, што ќе беше бре, луѓе? Јас се разбудив околу полноќ и излегов надвор да видам кое време е, што ќе видиш: она небо ведро, месечина грее како ден, милина да ти е. А утринава кога станав што ќе видам, потемнето од сите страни и си мошори. ПАНДЕ: Тогаш мошорело ама сега паѓаат (покажува со раката) олкави пластои. КОТЕ: Божја повелба! МИТРЕ: Така е, ама ако врне нека врне — патот си врви; Та ако врне да не оди Анѓеле во Америка! КОТЕ: Така е, Митре, ај ти!... Нели кинисува со мене, ич да не се страшиш! Јас ќе ти го однесам до Струга како сокол. Малку, додека се искачат на Ѓавато... се искачија ли, ете го каде е Битола и нема веќе снег до Солун. После, и другите што одат со него се луѓе не се магариња; како за нив така и за него. А има еден збор: „Со дружина и смрт е мила“. Митрејце, дај мори да се напиеме од ракијата, да се закрепиме малку. А гледам и софра ставате, да ни се отвори иштав да каснеме. МАРА: И, како било, да ти дадеме. Досега пиеја маживе пак рекоа да го фрлам, да побрзаат да каснат пак да излегуваме. Кате, донеси го пагурчето! КАТА: Еве, мамо, го полнам. ПАНДЕ: Така е. Ајте касвите пак да излегуваме оти се раздени. КАТА: (со левата рака му го подава на Пандета пагурчето, а десната ја држи на градите) Повели!... ПАНДЕ: Да имаш со што да повелиш. Ајде, вие, јадете! (Се крсти). Митре, Митрејце, господ да му го исправи патот на Анѓелета. Кај што си оди жив и здрав да си стигне, бериќет да го чека. Празен ќе појде со куфер злато да се врати! Од кошара палата да направи! Девојките да се тепаат по него, тој да не знае која да ја земе. На која око ќе фрли, ако не го сака, носот да и падне! Нас сите здрави, живи и весели да не најде! Да го 8 жениме, да му ја јадеме свадбата, а тој нас опинциве! (Пие неколку пати едноподруго и го фрла пагурчето). (Општо смеење и радост). КОТЕ: Жив да си и вековит бре, Панде, ти нас — господ тебе да те насмее. (Како горе општо смеење). ФРОСА: Убаво е, само за вака да даде господ — да се смеете. МАРА: (која има ставено на софрата леб, грне грав, лајци и празна земјена паница сега ја става и погачата од кумата и турива од грнето грав во паницата). Ајде, крстете се и касвите пак да излегуваме. КОТЕ: Убаво вели Митрејца, да касвиме и да излегуваме. Фаќај, кумо. ФРОСА: Фаќајте прво вие, вие сте постари. КОТЕ: (крстејќи се). Ај, кај си намислил да си стаса! МАРА: (со главата кон небото). Амин! Господ да ти ја чуе молитвата. Од устата твоја во ушите на господа. ФРОСА: (крстејќи се). Со здравје да си оди, со лес да си го помине патот. Со лес и со чест да си спечали. Пак за добро идење и за радост да ви идеме во куќава! СИТЕ: Амин! ДЕПА: (крстејќи се). Господ повеќе да молитви. ПАНДЕ: (крстејќи се). За мене не оставија зборови да помолитвам, како што рекоа постариве и кумава така нека биде. МИТРЕ: (кој за ова време сечеше леб ја зема погачата и му ја дава на Котета). Земи, Коте, пресечи ја ти!... КОТЕ: Ајде џанам, ти си домаќин, пресечи ја ти!... ПАНДЕ: (вади од појасот нож кој е врзан за појасот со подолга кожена врвца). Море што се пречкате тука, дајте ја ваму јас ќе ја пресечам. (Ја грабнува погачата, сече и фрла пред секого по едно парче, а останатото и го дава на Ката). На стави го таму во торбата од Анѓелета нека се најде. Кој носи не проси!... МИТРЕ: Така е, пак не ќе ја носи нарамо. ПАНДЕ: Не сака ни велење оти е така. Туку, мрдајте со рацете, да пролапаме и да излегуваме побргу. ФРОСА: Убаво вели Панде, не се вртете, пролапајте на брзина. Поарно тој да ги чека другарите таму отколку тие него. 9 АНЃЕЛЕ: Не ми се јаде, стрико Коте... ДЕПА: Ајде, ајде! нема тука не сакам, така си е адет! ФРОСА: Седни, адет е! И ние кога си одеше Доне си ставивме, и секој... Адет е! Колку ти се каснува толку, ама треба на софрава да седнеш, за гурбетчијата се ставува за да си се врати пак во домот и да си седне на софрата со татко и мајка, сестра... АНЃЕЛЕ: Ако е за тоа ќе седнам. (Седнува и сите освен Коте јадат). МИТРЕ: Е бре луѓе, слава му на бога каде што се отвори оваа Америка... Велат дека повеќе се заработува отколку во другите гурбети. Та, ако е касмет и ние да се сториме домаќини, да купиме некое нивче. Без свое нивче ништо, со аргатлак не се живее. Пак да го има секојден некако ќе се тера, ама само од пролет до есен и целата зима седење и дембелење. А со своето нивче друго е: ќе копнеш, ќе подзасадиш, пченката ќе ја рониш, некое прасенце ќе храниш... ПАНДЕ: Така е, сето тоа што го зборуваш е убаво, само, една наша стара поговорка вели: „Додека не скокнеш не вели — оппа!“ Прво молете му се на господа да го примат во Америка... КОТЕ: Зошто? (Нетрпеливо и уплашени сите гледаат во Пандета). ПАНДЕ: Зашто не е Влашко... Од Америка враќаат!... (Продолжува да лапа). (Останатите, со лајците в раце, чекаат да им објасни). МИТРЕ: (запрепастен). Како, враќаат?! Зошто?! ПАНДЕ: (продолжувајќи да лапа, колку што му позволува можноста). Пред Њујорк имало некое островце — парче земја — и таму ги ваделе од бродот, и некоја комисија од не знам колку души доктори... ДЕПА: (упаѓа). Морее Панде, што ти требаше да кажуваш вакви муабети, да ги ставаш луѓево во мерак? МИТРЕ: Ами, ако го вратат Анѓелета каде ќе најде пари за да се врати?!... Ќе ми остане детево ни ваму ни таму!... Што правиме сега?!... АНЃЕЛЕ: (исплашен). Што правиме, татко?!... ДЕПА: Море Панде, што те стијоса да расправаш такви муабети?! Белки не е ништо... ПАНДЕ: Еден од докторите, го главал али има заби и али му се здрави... 10 ДЕПА: (упаѓа). Куршум ги дупнал, та ако нема заби од нив да не бара тие да му жвакаат! МИТРЕ: Ќешќе за тоа да е, како срма му се! Зини бре, Анѓеле! АНЃЕЛЕ: (ги покажува забите). Еве... ПАНДЕ: Други, али е прав, здрав... МИТРЕ: (улаѓа). Откај таа страна без мерак сум, ништо не го боли... Онака е слабичок... ама е здрав. Кажи бре, Анѓеле!... АНЃЕЛЕ: Така е, татко! ДЕПА: Нешто ги нашло, ѕверови!... ПАНДЕ: Трети, да не му е испадната косата на темето... ДЕПА: (упаѓа). Оган ги изгорел, ѓаволи!... Ете, тие се доктори... нека му посадат! МИТРЕ: Камо бре, Анѓеле, навали се! АНЃЕЛЕ: (ја вади капата и го покажува темето). Еве, тука ми е целата... МИТРЕ: Ни влакно не му е паднато — како ливада му е! ПАНДЕ: А, може и за нешто друго да враќаат!... Со очи видов луѓе вратени за овие работи. МИТРЕ: Еве, за ова што кажа видовите и сами... Ама тоа „за нешто друго“ како ќе испадне!... Тогаш Анѓеле што ќе прави на тоа парче земја, оттаму како ќе се врати ако не го примат?! (Потонува во мисли). ПАНДЕ: А, за тоа ќе ви кажам! Вие само прашајте ме мене! Компанијата е задолжена таквите да ги врати до Франција. Пак ако го вратат Анѓелета... ДЕПА: (упаѓа). У! да не даде господ! (Го потурнува). Подмрдни се од местото! ПАНДЕ: Не реков да го вратат, не сум разија, ама сешто бидува. Некој млади што ги вратиле, вака дечкофанчиња како Анѓелета, си останале да си работат во Франција. Ете, ви го кажав и лошото, ама и арното. Ами ако го вратат Анѓелета, како некој, и го фрлат во Франција, а тој да не знаеше ништо? Барем сега чу и ќе знае! Друго е кога ќе имаш абер од една работа, а друго е кога не ќе знаеш ништо. Тој е млад — мал, не чул, не видел, и ќе застане како теле во зелје. Не е вака? МИТРЕ: Така е, Панде, така. Ти си кирајџија, одиш горе-долу и ќе чуеш по нешто ново, пак знаеш... 11 ПАНДЕ: Ова го чув поминатата недела, од луѓе што беа вратени. Да ги видиш (покажува на вратот) олкави во вратовите, прави, здрави — како волци! Убави, ама, ете, таму им нашле мана! МИТРЕ: Ништо, ние ќе си го пуштиме Анѓелета, со името на бога. Анѓеле, ич да не се плашиш! Ако те вратат пак ќе меткаме, ќе пустиме како и досега со мака и ќе живееме. Ама посиромашки, ама со голема мака, како досега и отсега ќе се бориме и ќе живееме! КОТЕ: Тоа што е пишано од бога да биде — ќе биде! Сега Анѓеле нека си оди со здравје та... ФРОСА: И мене ми пишуваше мојон, во првото писмо кога си отиде, оти како некој од другарите вратиле, ама кој му кладе волкот зошто и за како. МИТРЕ: (бидејќи освен Пандета и децата никој друг не јаде). Ајде, касвите пак да излегуваме. Нема зошто да се плашиме — Анѓеле е прав, здрав како некој волк! Така ли е, Анѓеле? АНЃЕЛЕ: Така е, татко! Ич ти да не се сакалдисуваш, сполај му на бога, досега ништо не ме заболело. Пак ако не е среќа... А мислам дека не сме толку несреќни... МИТРЕ: Кате, донеси ни со Котета и со Пандета по едно палено пиперче да се излутиме. КАТА: Сега, татко, веднаш! (Кине од низалките и им фрла на софрата). КОТЕ: (од како каснува). Уф, уф, уф!... Зарем биле пустинските! Овие без винце не се јадат. МАРА: Палени се многу шкретите, ама Митре не може без нив. КОТЕ: Дај му ти неколку низалки од овие на Анѓелина, наполни му една торба, инаку не се печалат пари... ПАНДЕ: (се крсти и станува). Господ да придаде! Дајте малце вода да си ги оплакнам рацеве... МАРА: Кате, дај го ваму леѓенот и ѓумот, потури му на Пандета да си ги измие рацете. КАТА: Еве носам, мамо. ПАНДЕ: (откако си ги измива рацете вади шамија од појасот и си ги брише, а по тоа и устата и мустаќите). Јас, луѓе, слегвам. И вие не вртете се! (Излегува). (Сите стануваат и си ги мијат рацете). 12 МАРА: Прикасни ти, синко, налапај се убаво, на пат ќе одиш! ДЕПА: (на Анѓелета). Ти нафукај се убаво! Не не гледај нас што не чека ручекот. АНЃЕЛЕ: Не ми се јаде повеќе, се најадов убаво. ДЕПА: Господ да те насити. Велат и со сила не е убаво... МИТРЕ: (откако погледнува низ прозорецот). Сполај му на господа, што ќе беше ова, само врне и врне, не престанува. Реков бре, брате, ќе се подрасправи додека каснеме и дојде за излегување, а тоа и не мисли да престане. Си нареди цела педа. КОТЕ: Со толку ништо не е. Колкави снегови сме газеле, (покажува на појасот) дотука! МИТРЕ: Не џанам, за тоа не му се плашам и уште толку да падне. Маро, што правиме, до каде сме? МАРА: Ништо, готови сме! Панде отиде да му ја извади зобницата на коњот и штом дојде нека ги земе пљачките и да кинисуваме. КОТЕ: (на Депа). Ајде ние да излегуваме... ДЕПА: Нека дојде Панде и сите ќе излеземе, што ќе седиме надвор на студон!... ПАНДЕ: (влегува и уште од врата). Ајде, давајте ваму што има за да се товари! МАРА: Еве, овој куферов, торбава со леб и јорганов. ПАНДЕ: (зема една низалка со пиперки и ја става во торбата, а потоа ја става на рамото и го зема куферот). А, чекај, дај ми го и јорганот! МАРА: Не можеш, Панде, се, однеси ги прво нив. ПАНДЕ: Море дај го ваму (го остава куферот, го зема јорганот на рамо и пак го зема куферот и излегувајќи) санќим ќе го носам преку Гавато! КОТЕ: Излегуваме? МИТРЕ: Нека ги товари Панде пљачките и ќе излеземе. (Вади кутија со тутун). Да запалиме по едно цигаре... (Зема за себе си да совитка и му ја дава кутијата на Котета). Земи запали. Кате, донеси оган. МАРА: Кате... КАТА: Повели, мамо! МАРА: Извади ја, ќерко, од ковчег ризата што е за Анѓелета. КАТА: Извадена е, мамо еве ја на ношви! Зар заборави? 13 МАРА: Убаво. Варди го па’јнчето со пченица, во префаќање, да не ти се истури. КАТА: Не мор, мамо, не се мерачи... КОТЕ: Ама убав тутун си купил. И јас некни зедов една полока, ама ич не чини пустинскиот, како слама е! (Ја вади кутијата и му ја подава). На, направи ако сакаш да видиш каков е. Лице има убаво, ама за пусто пиење ич не чини, ти велам — како слама е! МИТРЕ: После ќе направиме од твојот, и него ќе го видиме. Еве сега имам свиткано. (Ката им подава оган со маша да запалат). КОТЕ: Колку го плати? МИТРЕ: Еден јузлук. КОТЕ: (не весел). И јас го зедов јузлук ама зошто ти е! ПАНДЕ: (однадвор). Еееј! ајде, излегувајте! МИТРЕ: Анѓеле, готов ли си? Ајде, излегувај! АНЃЕЛЕ: Готов сум... (Тргнува). МАРА: (се пушта го фаќа за рака). Чекај, чедо, не брзај, земи збогум со сестра ти, таа нема да дојде со нас, не чини да ја затвораме куќава сама. ДЕПА: Кога се испраќа на туѓина куќа не се затвора, клуч не се става. МАРА: Земи ја ризата, стави му ја и речи му со здравје да си оди. (Ката ја зема ризата и му ја става околу вратот и ја спушта главата на неговото рамо, плаче). КОТЕ: Што било тоа — плачење, пак ќе си дојде! КАТА: Со... со... со... здравје, ба... ба... бате, да... да... да си о... одиш... Да не не за... за... забаравиш... (Го загрлува и го бацува). КОТЕ: Женска работа, што требало плачење, не го праќате на бесење, на печалба го праќате. Речи му тука со здравје да си одиш, повеќе пари да спечалиш и побрзо да си се вратиш... ФРОСА: Така е, многу да не седи зашто ќе се заборави за ваму. МАРА: Кате, софрава да не ја креваш додека не се вратиме. Вака нека стои. ДЕПА: Не ами, никогаш не сме ја кревале додека не сме се вратиле од попратувачка. 14 МАРА: Вратава од одајчето и портата да не ги затвораш, вака ќе останат дури до вечер. КАТА: (со плачење). Убаво... ПАНДЕ: (се појавува на вратата). Кинисувајте бре, луѓе што сакате да го остави дружината! ДЕПА: У господ да брани!... Што зборуваш така? МАРА: (зема стомна со вода и ја става на прагот). Анѓеле кинисувај, срце, прв ти и кошни ја стомнава со ногата. АНЃЕЛЕ: Адет ли е? МАРА: Еми, адет е штом ти велам! ДЕПА: Слушај постари што те учат и прави, не прашувај. Безбели е адет што ти вели! Сите така си правиме! МАРА: (го загрлува). Ај, со здравје да ми одиш, жив и здрав да ми се вратиш. КОТЕ: Тоа ќе му го кажеш кога ќе се разделите кај Плачиврби, кај што е местото за плачење... ДЕПА: Ти не и се мешај на жената, сака од куќи да му рече со здравје. Таму ќе биде повторно. МАРА: (го бакнува). Писма да ми праќаш, срце, понабрзо, мајка да не ми те дума. КОТЕ: Море, пари — речи — да праќаш понабргу, та за писма ќе ти праќа. ДЕПА: И писма и пари, златен! МАРА: Многу години да не сеиш. Спечали што ќе спечалиш, прави економија, пак дојди си да те жениме. Гледај побрзо пуштај пари да ја омажиме сестра ти, да одбереме едно гајле, оти еве и таа дваесет на Митровден ги наполни. Еве, ние со таткати четириесет ги поминавме, сто години не ќе сме живи, дојди си побргу. Така, синко, да ми си прокопсан да не ни се ситат душмани. АНЃЕЛЕ: Добро мајко, ич ти гајле да не бериш, ќе видиш што син си родила. (И ја бакнува раката). Седи со здравје. Гајрет! (Очите му се наполнуваат со солзи). Седи со здравје, татко. Пуцко да си! Пари ќе ти праќам секој месец: прво, да исплатиш секаде каде што борчиш; после да ја омажиш Кате. Само гледај во некоја куќа убава — домаќинска. МИТРЕ: (кој досега се држи му излегуваат солзи на очите). Ај, ти, синко, остави на мене и на мајка ти. 15 АНЃЕЛЕ: После пак ќе ти пратам да си купиш некое нивче, да не одиш аргат по туѓи ниви. Потоа да направиш куќа, убава куќа сакам да направиш и тогаш ќе дојдам да ме ожениш. Тебе ќе ти донесам еден олкав чибук (ги раширува рацете) да седиш најгоре, да пушиш тутун и да даваш команда! Гајлето од куќата јас ќе го земам на глава. МИТРЕ: (бришејќи си ги очите). Ашколсум бре, синко, ако биде вака како што велиш, сево село ќе ни завидува. (Го чука по рамото). Ако биде така, на коџобашијата од град ќе му ја побараме ќерка му... АНЃЕЛЕ: Ќе видиш, татко! (Му бакнува рака и се завртува кон Котета). Седи со здравје, стрико Коте! (Му бакнува рака). КОТЕ: Со здравје да си одиш, жив и здрав да си се вратиш! Не заборавај што му вети на татка ти! АНЃЕЛЕ: Не чини повеќе да се фалам. Ќе ме видите. Седи си со здравје стрино, Котејце. (И бакнува рака). ДЕПА: Со здравје да си одиш! Паметувајси ги зборовите!... АНЃЕЛЕ: Седи со здравје, кумо. (И бакнува рака). Ако појдам кај кумон Донета што да му речам? ФРОСА: Многу ќе го поздравиш и од мене и од децата. Кажи му дека и нив ги имав земено да те испратат. Ако се најдеш со него добро ќе биде и за тебе. Тој е појден порано и нешто повеќе има научено. А, е седан и во Влашко, со мајстори, доста години. Ај, со здравје. Да не те вртиме оти Панде ќе се кара. (Го бакнува во челото). АНЃЕЛЕ: (се ракува со Спаса и Танета и им дава пари). Збогум, Спасо, Тане. Еве ви по пет пари да си купите шеќерчиња. (Срамежливо децата ги земаат парите и си го, кријат лицето со рацете). ФРОСА: (им ги фаќа и тргнува рацете). Што се срамите, речете му на крсников со здравје. Спасо, да пукнеш, ти барем си поголема, речи!... МИТРЕ: Остави ги децата, не знаат, мали се. ФРОСА: Ако, нека се учат. (Ја растресува Спаса). Речи, мор!... СПАСА: Со здравје... (Се засрамува и се позавртува криејќи го лицето). ФРОСА: А така. Речи и ти, Тане! ТАНЕ: (како и Спаса). Со здравје... ДЕПА: А, така! Ај, да сте живи. Вас да ви дојде со здравје татко ви. АНЃЕЛЕ: Да го поздравам ли татка ви? Кај него ќе одам! 16 ФРОСА: Речете: да го поздравиш! Ај, речете оти не ќе ви праќа ни пари ни тутурка да свирите... АНЃЕЛЕ: Јас ќе му речам на татка им дека се многу умни и да прати пешкежи за Спаса и за Танета; за Спаса кукла голема со коси та кога ја навали да спие, а кога ја исправи да гледа; а на Танета, да му прати еден костим граѓански алишта, една топка за да си игра и една музика да си свири. (Спаса и Тане се гледаат еден со друг и се подсмевнуваат). КОТЕ: Море, море... ќе се рече многу ги љубел! ФРОСА: Ги љуби, ами како. Затоа пак и тие го љубат... МАРА: Прекрсти се, синко, и излегувај. (Го зема паничето со пченица). АНЃЕЛЕ: Седете со здравје!... Збогум, Кате!... КАТА: (расплакана). Со здравје, бате!... МАРА: Кинисувај, само со десната нога!... (Анѓеле кинисува, а Мара му фрла пченица преку главата и така излегуваат; при преминувањето преку прагот Анѓеле ја турнува стомната со вода, која се истурува, а која од порано е наместена. Сите кинисуваат плачејќи, но повеќе куќните: Кате, Мара и Митре). ДЕПА: Кате!... Митрејце!... не плачете, стегнете срце!... (Сите излегуваат. Пауза). КАТА: (се враќа липајќи од плачење и трча кон прозорецот, го отвора, вади шамиче и мрдајќи со него вика). Анѓеле, бате! со здравје!... (Пауза. Го затвора прозорецот и завртувајќи се и одат очите во иконата). Уф, кандилово угаснало! (Клекнува пред иконата и се крсти). Свети Никола златен, варди ни го и чувај ни го батета од лошо. (Ја откачува иконата од ѕидот, ја бакнува и пак ја става на местото. Се завртува, како занесена, кога и паѓа в очи вратата потрчува, но пред неа застанува неможна, и, закрепувајќи се на вратата, ја спушта главата на рацете и липа од плачење). (ЗАВЕСА) ЧИН ВТОРИ 17 Се одигрува во собата од првиот чин и при истата положба, со исклучок што софрата е дигната. При кревањето на завесата Митре, Мара, Коте, Депа, Фроса, Спаса и Тане се поредени околу огништето, додека Ката е на нозе. Митре и Коте го фатиле челното место на огништето и поднавалени на перници пушат; жените нешто си прикажуваат меѓу себе. ДЕПА: Коте, ние си заседнавме и не ни текнува да станеме. Говедата се врзани на јасли, ќе рикаат за јадење. Ние ги наполнивме шкембињава и за нив не ни текнува! А и кравата ни остана немолзена. Пак ако се пушти телето да ја исцица! КОТЕ: Немај гајле, јатрва ти ќе ја сврши таа работа. ДЕПА: Ама да ни текнеше да и нарачавме... МАРА: Самата таа е сетена. ДЕПА: Ама ако е сетена!... МАРА: Пак, ете, золва ти е тука. Една од двете ќе се сетат. ДЕПА: Та, да беше таа не берев гајле, туку си отиде сношти. КОТЕ: Гледај си, џанам, ќејф, кога има дома луѓе не останува работата покусо. Со себап сме се собрале, убав ни е муабетов, сакаш да ни го расипеш? Гледај си го ќефот тука! ФРОСА: (на Мара). Кума, сега Анѓеле ќе ви прати пари, гледајте да заушите некој домаќин за Кате, да ја омажите. Да го одберете тоа гајле. МАРА: Нека пушти прво, после ќе му думаме за тоа. МИТРЕ: (пие од пагурчето и му го подава, преку огништето, на Котета). Земи, Коте, напи се. Ние забораваме. КОТЕ: Дај да цицнеме, и така работа немаме (Пие). МАРА: Кате, наполни го ѓумчето мало со... Или чекај јас ќе станам. (Станува и оди го полни со ракија, а потоа го става на огнот и пак седнува.) КОТЕ: Маро мор, немаш некое пиперче туршија за мезе?... МАРА: Како да не, се наоѓа, вие само побарајте. Кате, донеси им на маживе некое пиперче туршија. КАТА: Веднаш, мамо. (Зема чинија и излегува). КОТЕ: На жеништава ич не им текнува. Ако не побараш, сам ако не си ја наредиш работата, ќе трпиш. Што велиш, Митре? МИТРЕ: Така е. Пак и мене на ум не ми помина. 18 ФРОСА: Кој си јаде — тој си знае. Што велиш ти, Котејце? КОТЕ: На жената секогаш треба носот да и намирисува мажот што сака. Оти, мажот си е маж, не е жена! ДЕПА: Ајде, молчи тука! Ќе помислат кој знае колку си лош. КОТЕ: Јас машки — правината! ДЕПА: А! прав како јаже в торба! КАТА: (влегува со чинија туршија пиперки и го става на огништето.) Повелете. Проштавајте, ич низ ум не ми помина... ДЕПА: Не срами се ти, ние сме си куќни... Коте, уште ли ќе седиме? Панде се забави! КОТЕ: Јас не знам од арно кој бега! Еве Митрејца кладе костење да се варат. Ако не дојде Панде додека ги изедеме ќе си одиме. Седи сега тука! Што те тера ѓецко за бегање! МАРА: Во малово ѓумче костени не се варат... Ако сакате и костење да ви сварам. Се нашло... МИТРЕ: Ама ти мислиш дека костење стави Митрејца во ѓумчево? КОТЕ: Е! МИТРЕ: Е, арно! Седи си со главата меѓу уши. Кога ќе тури тогаш ќе видиш. КОТЕ: Не видов, ама што би можело друго да биде! МАРА: Кате, подај ми ја, ќерко, кутијата од кафето и донеси филџани. КОТЕ: А, ах, хах!... Сиктер манџа! Убаво рече Депа да си одиме додека не не истерале. МАРА: Седете тука, никој не ве тера. Нели рековте да го сочекаме Пандета додека дојде? КОТЕ: Убаво ама зошто ти не сочека додека дојде Панде и после да ни дадеш сиктер манџа, туку уште не дојден ја правиш? КАТА: (и ја подава кутијата од кафе, дупла кутија кафе и шеќер, и голема дрвена лажица, со какви што се служат). Повели, мамо. МАРА: (фрла во ѓумчето шеќер). Не плашете се, не ве терам. ДЕПА: (и ја фаќа раката на Мара со која фрла шеќер во ѓумчето). Доста, мори, што стори? 19 КОТЕ: А, ова ќе биде татли сиктер манџа! Чекај тогаш, да цицнеме уште малку од пагурчево. (Пие и му го подава на Митрета, а потоа зема од мезето). КАТА: (носи филџани и ги става на огништето пред Мара). Еве ти и филџани. МИТРЕ: Јас од оваа во ѓумчево ќе се напијам. КОТЕ: Ама што, ракија ли топли? Аааа, ха, хах!... Така ли ја пијат жените, со мезето внатре? МИТРЕ: Не се будали како нас, луто со луто — со пиперки! КОТЕ: Не е лошо тоа, само и нам ако ни дадат. МАРА: Кога се прави — за сите се прави! КОТЕ: Е, е! не е лошо тоа! ФРОСА: Лошото по душмани!... КОТЕ: Така, Фросо, така! Лошото по душмани, а арното кај нас! Мајстори сте вие жените! ДЕПА: И ние како вас. Што сме ние поќотии од вас? КОТЕ: Ааа, за зборење ич не се поќотии од нас... ДЕПА: Бога ми, ни за работа не сме поќотии! КОТЕ: Се гледа, се гледа по ракијата што ја пиете со мезето внатре, а нам ни давате пиперчиња да се труеме луто со луто!... Ааа... што сте вие!... (Се смее). МИТРЕ: За тие работи пошерети се од нас... КОТЕ: Сега гледам дека биле пошерети. (Му намигнува). ДЕПА: Сега разбра ти дека сме пошерети? Ние малку сакаме, ама убаво! А вие не прегледувате: со мезе, без мезе, муренкојца, сливојца, коминојца... Само тури да се лока!... ФРОСА: Не сум го знаела стрика Котета дека бил ваков изелговолкот... ДЕПА: Што натемаго е! Кога ќе се зазборува!... (Мара турува од ѓумчето ракија во филџаните.) КОТЕ: Митрејца денеска го пушти срцето. МАРА: Ќе го пуштам, се разбира. Зошто? — си знам дека ми е прокопсано чедото — ќе спечали и ќе ми пушти. Не го одделив од куќи за уште да гладувам и да стегам! 20 КОТЕ: Така мори, Митрејце, пушти го срцето за да ја пушти и господ полна раката во оваа кука. СИТЕ: Амин! (Коте ја зема кутијата што стои на огништето и прави цигара). ДЕПА: Се ми е умов во говедата дали ги нахранија! Ние не требаше толку да заседиме. Чуеш, Коте!.... Коте!... Коте бре!... (Коте се завртува кон прозорецот и се смее.) Море Костадине! КОТЕ: (се завртува). Чујам!... ДЕПА: Што се потсмеваш како некој изел го волкот? Ајде да си одиме! Што се правиш на глув? Али умот ти е во топлава ракија? КОТЕ: Зошто да ти одговорам?... Ете, кога ме викна на име — Костадине, ти одговорив. Ти не ме викаш како што сум крстен, туку: „бре, море, Коте...“ Јас не сум маче та ќе ми викаш коте! (Сите се смеат и де гледаат во Котета, де гледаат во Депа). ДЕПА: У, зулум голем, кој викал на маче коте?! КОТЕ: (за шега). Будалине! (Сите се мрштат оти така го викаат на кусо.) ДЕПА: Чудо не те нашло, море мажу, што те стијоса сега сите да не направиш будали?! КОТЕ: (сериозен). Кој ве прави будали?... ДЕПА: Ами ти сега не рече дека будалите викале Коте?! Демек, сега ние сите сме будали што ти викаме Коте?! КОТЕ: (сериозен). Вистина, бре, Митре, така реков — „Будалине“?! МИТРЕ: (се мачи да одговори не е навреден). Вистина... КОТЕ: Будалине реков? МИТРЕ: Сега, вистина кога ти велам. Си помислив: што му текна сега на човеков да не направи будали! Да си пијан — не си пијан, немаме толку пиено. КОТЕ: Е, проштевајте штом било така. Сум грешил. А знаете што сакав да кажам? — Бугарине! Бугарине му викаат на маче коте! Гледав дека сите се потскиселивте, ама кому му одело на ум дека сум грешил. Проштевајте. ДЕПА: Ама што ти треба тебе да расправаш дека Бугарите му викале на маче коте. Пак, барем да речеше Бугарите ќе те разберевме. А — пак ти „Будалине“! А сите сме навикнале да те викаме Коте. Од каде да знаеме 21 ние што мислиш! И, после, ние не сме Бугари та тебе те викаме коте, значи што рече ти: маче; ние сме си луѓе од местово наше — нашинци! И нашински си зборуваме! КОТЕ: Право, демек, оти со сакање го реков — „будалине“, место Бугарине. Ама ич не помислив на вас... Сакав да направам една шега на сметка нивна. Вистина, ете; кој зборува многу и ќе греши! И јас така! МАРА: (која на секого му става пред себе филџан со топла ракија). Оставете ги тие муабети, земете, напите се додека е топла. Оваа додека не се испие нема одење! КОТЕ: Каде седевме до сега, ќе причекаме додека се врати Панде. Барем да чуеме некој абер. (Го зема филџанот). Со топла ракија, ова, со друга ракија друга молитва треба. Ај, бог што е убаво да даде!... Анѓеле со здравје да си оди до наместо: добри абери да си слушаме; за радост од Кате и од Анѓелета да си идеме. СИТЕ: Амин! (Настанува молчење, сите дуваат во филџаните и пијат). КОТЕ: Е, сега зборувајте вие, јас ќе молчам штом грешам. МАРА: (повторно им турува на овие што ја испиле, како и на другите попосле). А, оваа другава нека стои пак за кога ќе дојде Панде. ФРОСА: Уште бре, луѓе да врне! МИТРЕ: Треба да е подрасправено. КОТЕ: (како и Митре кој е подиспиенет). Не гледам дека е затоплено? Еј, слава му на бога што ни го подрасправи временцево, за детето што е на пат... Ама си ја погодила мори, Митрејце, ракијава на солта, да ти е алал! МАРА: Со оваа сол никогаш не се грешува, колку ќе фрлиш — фрлено ќе биде! Грешка нема — непресолува. ФРОСА: (се смее). Што рече: „Фрли колку ти е стасана раката и не плаши се од пресолување“. КОТЕ: Море, речете шуќур господ ни го расправи временцево... ДЕПА: Убаво е шуќур, не е како што беше. МАРА: Сполај му на бога!... ПАНДЕ: (викна однадвор). Тука сте бре, луѓе? (Од вревата никој не го слуша и пред да се појави на вратата пак викна). Живи сте бре, луѓе! (Влегува, и пред вратата се тресе од снегот кој е наврнат). И надвор се тресев и за тука остана!... Непрестана ѓавол да го носи... 22 (Сите гледаат во него). МИТРЕ: Што, ама уште ли врне?! ПАНДЕ: Ами, сега што туку започна убаво да врне... КОТЕ: А пак ние сега зборуваме „Шуќур господ ни го расправи временцево“... ПАНДЕ: Уште не стигнал до појас!... (Му прават место да седне до Митрета). МАРА: (полни филџан со ракија и му подава). Повели, Панде, сега. КОТЕ: Депа моја истивка за кравата оти останала не молзена. А пак јас и велам: „Ќе го чекам Пандета абер да донесе“. ПАНДЕ: И јас би чекал овде со блага ракија, да се најдеше некој друг будала во ова време да го носи Анѓелета. А вие овде сте му ја курдисале, сте ја здебелиле работата... Инаку не ви оди, студена залетнува! МАРА: Зашто студено, дојдоа луѓево испомрзнати, пак реков ај да стоплам од ракија да се загреат. ПАНДЕ: Си ги стоплила и дури си ги вгорила. МАРА: Кажуваш многу врнело. Зборувај како поминавте со Анѓелета? (Сите придобрани до него чекаат одговор, а Мара му притурува во филџанот). КОТЕ: Кажи, Панде. Кажи пак да си одиме, оти кравата не ни е молзена! ДЕПА: (се нервира). Не е молзена ами како! Кажувај пак да бегаме. МИТРЕ: Ај, нека го испие филџанот пак ќе каже. ПАНДЕ: Не бога ми! ракијава ќе ја испијам, а филџанов ќе ви го оставам. (Пие и со раката си врви по градите). Ооо, хо, хох! Што убаво ми стана! (Пие). О, хо, хох! А, да му цути устата на тој што нарачал! (Го подбуцнува Митрета). Убава работа било вака... МИТРЕ: (му ја подава кутијата да направи цигара). Земи, направи ама и кажувај. (Сите нетрпеливо чекаат и час го гледаат во устата, час во рацете). ПАНДЕ: (ја зема кутијата и правејќи цигара). Да ви кажам. Еве како беше. Отпрвин, откако се одделивте вие. Не знам дали бевте стигнати уште овде, каде се најде во тој снег; од нивата на Коста Зидовски се зададе со трчање една мачка 23 црна! и само за еден чекор препомина пред нас — не замина, и влезе во трњето од нивата... а (на Котета) твоја! (Сите се преплашени и очите им играат, додека Мара ја опфаќа страв и затоа тука гледа во Пандета, тука во Митрета. Панде сето тоа го забележува и сериозен наставува). Застанав и му велам на Анѓелета: „Не ни е убава работата — нешто лошо ќе ни се срети. Анѓеле сиромав замрзна! (Ја пали цигарата од огнот во огништето). ДЕПА: (преку другите се пушта и го удира по рамото). Нешто те нашло та те стиосало! Та остави го тоа пусто цигаре, пусто останало та се запустило! Кажувај понатаму што би, што го влечеш муабетот! Сакаш луѓево од нанозе да ги умреш?! Бре изел те волкот!... Ѓавол! ПАНДЕ: И јас не знам што да правам, се збркав! Да се вратиме — му велам на Анѓелета — не чини, ќе се почуди цело село... Што ќе рече тој што ќе чуе и што ќе види! Ќе не сторат обајцата будали, а најмногу мене! МАРА: (расеана гледа во Митрета). Ами, да се вратевте... МИТРЕ: Нека оди! Јас го пуштив со името на бога. Во него имам надеш! ДЕПА: Море Панде, што ти требаше да расправаш што станало кога веќе не си се вратил. Така сега, така и прееска пред тргнување. Чуден човек си бил!... Само за ставање мераци! МАРА: После како поминавте, ви излезе нешто лошо? ПАНДЕ: (лут). Вие не ме оставате да кажам, едната прашала, другата нафрлала, третата каснала! КОТЕ: Молчете сега, оставете го човекот да каже! ПАНДЕ: Ништо. (На сите им олеснува и се смируваат. Мара му го полни филџанот со ракија, и се крсти, а истото го прават и другите освен Пандета и децата). МАРА: Сполај му на бога!... ФРОСА: Шуќур, шуќур кај не излегло на лошо. Црна мачка!... МАРА: После? Понатаму? ПАНДЕ: И така стигнавме в град. МАРА: Анѓеле купи нешто? ПАНДЕ: Што ќе купи, дуќаните затворени. Ти заборави дека денеска е недела? МАРА: Вистина, изумив... 24 ПАНДЕ: Кога влегуваше в град биеше камбаната... МАРА: Анѓеле се прекрсти? ПАНДЕ: И Анѓеле се прекрсти и јас за Анѓелета се прекрстив! Низ пат, тек—тук, сретнувавме луѓе кај си одеа в црква. И така отидовме дома кај... кај... (Плуска со прстите). Ете, не ми текнува името. КОТЕ: Кај кого му било, кај некој од тие што беа за одење во Америка. ПАНДЕ: Не туку... кај ќираџијата... Ха! Кај Глигора Мостров, што бевме погодени да го носи до местото каде што е компанијата. КОТЕ: Е, убаво. После? ПАНДЕ: Вратата беше отворена. Ама јас пак тропнувам оти влегувам! Излезе една жена. „Кого го барате“ — праша? Еми, „Глигора, — реков, — човеков бевме пазарени за да го носи“... „Излегоа“ — рече од пенџере... КОТЕ: Ете, пак кај нив други адети, кога се оди на печалба гурбетчијата да излезе од пенџере. Кираџијата излегол од пенџере? ПАНДЕ: Чекај, бре! Гурбетчијата од пенџере!... Жената што ми кажа, треба да беше жената на Глигора, не слезе долу ами излезе од пенџере и ми кажа... КОТЕ: Аааа!... ПАНДЕ: Афти по вратот, кога не разбираш. (Се смее). Гурбетчијата низ пенџере! Ти теквело?! (Му подава мунзи). „Неверувам рече да се појдени ни до уќуматот. А некој може би и да не се излезени. Побрзајте — рече, вие, ама тие секако ќе се чекаат кај Плачиврба“... МАРА: И таму ги стигнавте? ПАНДЕ: Го минавме уќуматот, никого не сретнавме; стигнавме до Заптијаната, никого не гледаме... Му викам на Анѓелета, задоцнети сме... И кога се качивме на камениот мост, кај Газаната, гледам веќе некој се качуваат на другиот каменен мост и му велам на Анѓелета: Стигнавме, тие кај Плачиврби додека се наплачат и разделат ние сме кај нив. МИТРЕ: Штом сте ги загледале!... ПАНДЕ: Пред да стигнеме кај Плачиврба веќе гледаме сите попратувачи се враќаат... Старите ги бришат очите, децата цимкаат, а невестите, ха, ха, ха! липаат!... (Мара и Ката се потсетуваат и плачат). ФРОСА: И вие побрзавте?... 25 ПАНДЕ: Ама ние и така брзавме, не се влечевме. Му свирнав уште неколку прачки на коњот... Глигор беше останат последен и беше ја ставил ногата на узенгијата, да се качи на коњот што требаше Анѓеле да јава. „Еееј, чекај, бре!“ — му викнав. Се обзрна и кога не виде рече: „Што се сторивте бре, луѓе?“ „Како што се сторивме, — реков, снегов ни го отежна патот, треба да го цепиш за да поминеш“. ДЕПА: Навреме сте стигнале. ПАНДЕ: Ги грабнавме обајцата со Глигора пљачките од Анѓелина, ги натоваривме, го задржав јас Анѓелета да се качи и Глигор му ја пушти прачката на коњот, отидоа! Ајде, со здравје — реков! Не заборавај веднаш со писмо да се јавиш од место! А штом ќе влезеш на работа и пари! КОТЕ: Друго нешто? ПАНДЕ: Е, што друго? И јас си го јавнав коњот и дупките ваму... МАРА: Анѓеле се прекрсти кога се качи на коњот? ПАНДЕ: Се прекрсти и тој и јас за него. Ти да не се мерачиш за Анѓелета. Ако сум, горе-долу, и јас млад, ама како што гледам по зборовите, детето е сврзано и прокопсано ќе ви биде. Треба да се надевате дека ќе спечали многу пари. А велат дека во Америка многу ќе може да се спечали. И Анѓеле ќе биде еден од тие многу што ќе спечалат! (Митре, Мара и Кате се потсмеваат). Само... господ да го варди и да го чува после — овде кога ќе се врати! ДЕПА: Зошто пак овде кога ќе се врати?! ПАНДЕ: Како децана мали прашуваш, „Зошто пак овде кога ќе се врати?“ Како да не знаеш дека живееме во Турска земја, полна ајдуци и арамбашии! Севезден ќе му праќаат шамии да им врзе по некој жолт. Та и беговите; да не дошле некако инаку — со пот до она што го имаат? Кој пет, кој десет, а некој и повеќе!... КОТЕ: Така е! Кај нас не е ни сиромав да бидеш ни оти пак богат... ПАНДЕ: Ела ти не дај му на Османа Кица од Велешта и на Арифа Ќура од Враништа; та макар и на Дилавера Винца... Под камен да се скриеш ќе те најдат и ќе те заберат. А после дома ќе пратат абер: „Филан се наоѓа кај нас, пратете сто, или двесте наполеони — тука веќе колку ќе им коптиса душата — за да ви го ослободиме. Парите оставете ги на фиљан и фиљан место под тој и тој камен за да си ги земеме. Срок толку и толку дена до толку и толку саатот. До овој саат фиљан ќе биде кај нас на гости како при тетка, а од тој саат натаму му се знае — главата негова ќе оди на местото од парите. Аберот го праќа филанќиши“. 26 (Зборовите на Пандета создаваат страв кај сите за иднината на Анѓелета; преплашени и замислени со поведени глави слушаат). КОТЕ: (полека ја дига главата). Прав си, не еден склаф е земен, и кој не бил откупен му летнала главата од рамената. А некој само заради тоа што не зготвиле до саатот што дале теир!... ДЕПА: Море Панде, не ти требаше да расправаш вакви муабети. Отсега ги ставаш луѓево да думаат за некогаш. КОТЕ: Кога ќе се враќаме од пусто Влашко да се облекуваме во стари алишта и да ги криеме парите овде-онде по џамаданчината, да не ни ги најдат... МИТРЕ: (тешко ја дига главата). Додека е вака за нас нема живот. Робови сме се родиле и, како што се гледа, робови ќе умреме. Главите ни даваа надеж во востанието, како би, и тоа пропадна. Кој е крив не знам, али гледам дека нема спас. ПАНДЕ: Кој е крив? — Самите? (Се запалува и станува). Рибата од главата се смрдува! Дигаат востание уште не готови!... КОТЕ: Па зошто не се причека? Ти одиш горе-долу, кажи што си научил! ПАНДЕ: Големците — главните помеѓу себе не можеле да се разберат. И го фрлија народот пред време во борба; како слушам, велат за туѓи интереси, предавници! Народ оставија без ѓерамида на главата; мајки и жени завиени во црно; деца сираци!... За попустина. (Сите ги нишкаат главите одобрувајќи) А и сите ние сме криви!... КОТЕ: Зошто пак и ние?! ПАНДЕ: Како зошто?! Зар треба да ги праќаме децата на гурбет, да печалат пари?!... Пак в планина се додека се истреби непријателот! Али со оние што умеат да го водат народот и што се засебе, а не се продадени кучиња! ДЕПА: Што те стиоса, море Панде да прикажуваш само стравови! Поарно кажи нешто да се насмееме... МИТРЕ: Прав е Панде. Да беше го кажал порано ова, немаше да го праќам Анѓелета на печалба, а планина, в планина младите да се борат против кучиња! Што дека ќе спечали кога утре друг ќе му ги јаде парите?! КОТЕ: Така е! Така е, аклија е Панде! Еве четири во пет месеци од востанието поминаа, а тие четници што останаа живи уште се горе в планина. А што можат тие сами?! ПАНДЕ: Сите треба горе, а после со пушка, нож и бомби долу!... 27 МИТРЕ: (скокнува и како да сака нешто околу себе да зграби и нападне). На јуриш долу: на уќуматите, валилаците!... На војската и заптиите!... За тоа, не на гурбет во Америка, в планина!... в планина сите! И ние вака што сме помлади, како Панде, јас!... (Покажува на Котета и децата). Овде оставање само тие што не им мрдаат нозете. Жените способни, да носат леб, пушки, фишеци, бомби!... Гнасотии едни, ние да ги оставаме коските на гурбет, а тие да ни ја кркаат потта наша. Гиди домуз олди домуз!... КОТЕ: Така ќе јаваат се дури не се разбереме оти сме едно. Се правиме кој едно, кој друго. Кој трга наваму, кој трга натаму! Дури не се оставиме од тоа: јас сум ова ти си она, за нас нема спас! Ништо не можеме да сториме! Ќе ни седат качени на главиве и ништо не можеме да им направиме. Вака!... МИТРЕ: Така е, се дури не се сториме едно ќе не јаваат и ќе не јадат. ПАНДЕ: Таа работа — да се здружиме, стои од главите, а ние сме опашките. МИТРЕ: Тие се криви, ние сме како овцине: ваму-ваму; таму-таму... Јас да излезе некој во народот и да рече: сите ние што сме потиснати — робови на агите на беговите, на царот да се здружиме и заедно да удриме на ѕверовите, а не да се делиме; да видите — чудо правиме! Челик сме бре ние! КОТЕ: А да ни подадат рака и Срби и Бугари... ПАНДЕ: Да ни подадат рака, тие да ги отворат клештите однадвор, а ние од внатре, али чесно!... Не после браќата да не јадат. КОТЕ: Да сме ние внатре сложни, може да се најдат некои што ќе не споможат. ПАНДЕ: Рековме: рибата од главата се смрдува! ДЕПА: Море, ние немаме касмет, вака сме се родиле и вака ќе се искинеме. Ќе не јаваат до јавање... Попустина само што си правиме муабети: вака ќе биде, онака ќе биде. Откако се знам, а еве преку шеесет ги имам, само тоа се збори и до ден денешен никому ништо. Кој си ја има силата си прави, а вие ништо не можете ни да сторите ни да направите. Толкумина ги имаат оставено коските по планините и се за бадијала. Море луѓе, за маки сме родени! Да беше така —не ќе беше вака! ПАНДЕ: Море, ќе ги откорнеме, само не знам кога!... МАРА: Кога ќе изгине светот. 28 МИТРЕ: Еее... ништо не бива со лес... (Ја нишка главата). Мореее... ќе им дојдеме доака, туку што рече женава: „Откако ќе изгине народот“. А ќе им дојдеме доака, и нас ќе ни дојде умот! ФРОСА: Ќе ни дојде умот откако ќе си оди кумот!... КОТЕ: Дури е жива Србија тука е кумот! А, ако умре и таа, тогаш не ни останува ништо друго освен да се потурчиме. МИТРЕ: Е, не е така, Бугарија е повеќе за нас... ПАНДЕ: Ете тоа не ви чини; Коте што рече: Кој трга наваму, кој трга натаму; јас сум ова, ти си она...“ А еве сега пак истото! Едниот мисли на Србија, другиот на Бугарија. А бре, како ни се вика земјата така ни е името! Депа е жена и пред малку рече еден поумен збор: „Ние не сме Бугари... — само прескокна да рече не сме ни Срби, — туку сме си луѓе од местово наше — нашинци!“ Ете тоа сме бре, нашинци! Сите за името и тогаш сме фатени за рака. КОТЕ: Јас што реков: „Не сме сите едно“. А да сме сите едно дваесет и четири саати не би ги трпеле. И ти си прав, и јас може да имам кабает. Сите треба да го ставиме прстот на умот... МАРА: (се присетува). Се зафативме со муабети не си ја допивме ракијава. (Им турува на мажите). Ајде, напите се вие мажи уште по една, тааа... ние овде не можеме да ги ујдисаме работите. Ова пусто турско не е од денеска, од петстотини години е пустинското, пусто да остане! Толку веќе! СИТЕ: Амин! КОТЕ: Еее... така е мори, Митрејце, ама ако не си поправевме вака муабет од каде ќе се сетевме што треба да правиме и како треба да си ги поправиме грешките. Туку Панде нека е жив што не потсети. На раѓање, на испраќање, на радост, на јадост, секогаш кога имаме себап да се сретнеме, треба за ова да Поговориме, ако сакаме грешките да ги исправиме. Еве, јас го наоѓам прав Пандета! Не знам што мисли Митре... МИТРЕ: Пааа... и прав е. Сите грешиме. А за да добиеме слобода не треба да грешиме. ДЕПА: Море, прав и пепел тој да ми се стори што ги отвори овие муабети. Место да си попееме и да се посмееме тој отвори меџелис... Кај ни беше муабетот, а тој кај го однесе, волкосаник, волк го изел. (Го удира по рамото). Само за стравои бил да му клава на човека. (Панде се потсмевнува.) МАРА: Ај, испите си ги филџаните. 29 ПАНДЕ: Ја богами филџанов не можам да го испијам, ракијава што е во него. А ако си смислила да го немаш филџанов да го ставам в џеб. (Сите се смеат.) ДЕПА: Пи бре, изелтеволкот! Пите, испијте ја, пак да станеме да си одиме. Ручек не најде овде, а ни оти Мара има нешто зготвено ни оти дома. КОТЕ: Господ што е убаво нека даде, тој да ни ги ујдиса работите, во рацете негови да оставиме. (Сите ги испиваат ракиите и стануваат). ПАНДЕ: Седете со здравје сега, пак за добро идење да ви идеме и за венци. (Сите се поздравуваат и кажуваат по некој збор. Кате на сите им бацува рака.) (3АВЕСА) ЧИН ТРЕТИ Во куќата на Софрета. Селска соба која дава впечаток на богата куќа. Лево врата; десно на ѕидот огледало, а понатаму, кон прозорците, е прикачена ламба; во дното четири прозорци еден до друг преку кои се гледа чардакот од куќата, преку него селски куќи. Под прозорците миндер што ја зафаќа и целата десна страна, подреден со ќилим и перници. Лево, напред, па се до вратата, ковчег за алишта. Подот е послан со нови рогузини и ќилим. Покрај ковчегот прибрани се неколку троножни столчиња. При кревањето на завесата Ана е сама, добро е облечена и се дотерува на огледалото. АНА: (весела и насмеана). Пак што, убаво сум вака. Зар не?... И вистина, убаво ми рече мајка ми вчера: „Ано ќерко, поднамирви се веќе малку поубаво кога одиш на вада, оти таму се собираат момичките и жените од целово село, пак ќе те прикажуваат. Ги знаеш какви се жениве наши: „Оваа била ваква — онаа била онаква! Онаа нема вода во очите и се изнамирила... а онаа пак има, за в гроб ги чува. А ние се есапиме за домаќини во селово и не треба сами да се правиме ќотии. Ти си веќе голема, петнаесет ги наполни и во шеснаесет си влезена. Пак, може и некоја стројница да не погледа... Затоа, тебе не ти личи да одиш како годе“... И вистина така е! Ете, сношти кога одев на вода ме пресретна Ефтим „Трупалено“! Ама ми се запули и (намигнува) чкрап со окото! А 30 тоа чкрапнување не е за бадијала, (се чешка со прстот пред срцето) некој молец го ј аде овде. (Оди и се гледа на огледалото.) Пак што, од мене поубаво ќе најде?!... Да проштава! Ете, и Цвета некни ми рече. И навистина, Цвета не е таква да се крева до каде што не е. „Ти — рече — си убава, татко ти е богат, ние не можеме со тебе да се токмиме. Секако тебе ќе те побара Ефтим „Трупалено“. (Лицето и се зажарува, а градите и играат. Фрла опул во огледалото, весела и насмеана ја поправа марамата на главата. Се слушаат чекори од трчање по скалата и потрчува кон вратата. Првото и второто дете, неумејќи да се снајдат бараат врата по чардакот и си ги подаваат главите од прозорците. Ана потрчува кон прозорците.) ПРВОТО ДЕТЕ: До... до... дојде... дојде Анѓеле!... А, а, а... Анѓеле дојде! ВТОРОТО ДЕТЕ: (го поттурнува првото и поумирено.) Чекај бре, не знаеш да кажеш!... на чешмата, како што си полнеа жените вода, јас и овој (го поттурнува првото дете, кое сака да го измести и тоа да каже) се прскавме, застана и прашуваше каде седи Софре Танески. Јас се доближив... ПРВОТО ДЕТЕ: Прв јас се доближив!... ВТОРОТО ДЕТЕ: Ја, јас не ти реков овој човек не е од селово! ПРВОТО ДЕТЕ: (му се криви). Ееее!... ВТОРОТО ДЕТЕ: Се доближив и чув каде му рече жената: „Софре и Кате си се на нива, туку може да е тука момичката“. И после една друга го праша кој си ти, а тој и рече: „Брат и од Кате — Анѓеле“. ПРВОТО ДЕТЕ: (во исто време со второто и тоа). Анѓеле! АНА: (ошемоглавено). Анѓеле!... ПРВОТО И ВТОРОТО ДЕТЕ: А, ха!... АНА: Вујко ми Анѓеле?!... (Децата ги собираат рамењата.) Од Америка иде? (Ги собираат рамењата.) Анѓеле!... Треба да е вујко ми Анѓеле!... Каков изгледа? Полн, така... ВТОРОТО ДЕТЕ: Со толкави куфери!... АНА: Со куфери?! Во градски алишта? ПРВОТО И ВТОРОТО ДЕТЕ: Во градски алишта! АНА: (среќна). Тој треба да е! Чекајте!... Влезете внатре! (Оди и бара во ковчегот.) (Децата влегуваат и ѕиркаат во ковчегот кај што бара. Вади од ковчегот две шамичиња и две јаболка и им дава по едно на децата.) На, заштo, ми кажавте, по едно шамиче да си се бришите и по едно јаболко да си каснете. (Децата радосни и со скокање излегуваат.) Што ќе беше сега 31 ова да дојдел вујко ми наврапито од Америка?! Ни писмо пуштено, ни кажано!... А не оти го познавам за да го дочекам, но тој мене!... А и татко ми не го знае... (Се досетува и се чукнува по главата.) Уф, што сум будала!... Што не излезам да го пречекам?! Вујко ми дошол од Америка а јас седам како скаменета! (Потрчува кон вратата и таму застанува чукнувајќи се по главата.) Их! како забудалена, како врзана?! (Потрчува збркана сакајќи нешто да подреди.) Кај одам додека не поспастрам малку! (Се слушаат чекори.) Иде!... (Потрчува кон вратата.) ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: (влегува со еден куфер и го остава среде собата). Добра вечер! АНА: (збркана, налетува на него). Добро дојде!... ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: Еве го, ќерко, по мене ќе дојде... АНЃЕЛЕ: (влегува со еден помал куфер кој во носењето дава впечаток дека е многу тежок и го остава до другиот). Слушај... ти... како те викаа? ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: Чујам! Еее... (Гледа во рацете од Анѓелета кај се бара по џебовите). АНЃЕЛЕ: На, земи еден бакшиш зашто ми го донесе куферов. Доста ли е? ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: Еее... доста... (Ги брои и фрла поглед во рацете од Анѓелета дали уште ќе му даде.) АНЃЕЛЕ: Тој, куферот голем што го оставивме долу, нека стои таму! ЕДЕН СЕЛАНЕЦ: (ја нишка главата одобрувајќи). Убаво... АНЃЕЛЕ: (пуштајќи рака). Ти си Ана!... АНА: (збркана и засрамена). А... Ана сум... АНЃЕЛЕ: Ме познаваш ли кој сум? АНА: Не, туку... АНЃЕЛЕ: Туку што, си чула за мене? Е, тој сум јас вујко ти Анѓеле, за кого ти прикажувала мајка ти. АНА: (му бацува рака). Ха, ми прикажувала... АНЃЕЛЕ: (ја бацува в образ). Така! А каде се сега татко ти и мајка ти? Сама си ти овде? АНА: Сама сум. На жниење се тие. Отсега треба да дојдат... Седи де... АНЃЕЛЕ: Ќе седнам, не бери ти гајле! Оти, како сте вие? (Седнува.) Татко ти, мајка ти, здрави се? 32 АНА: Убаво сме сите... АНЃЕЛЕ: Та, жнијат рече, а? АНА: Еве две недели каде што жниеме и, не знам, уште една недела дали ќе свршиме. АНЃЕЛЕ: Зошто не земете повеќе жетварки? АНА: Имаме петшестина, повеќе не можеш да ги најдеш. Секој си брза прво своето да си го сврши и да си го прибере бериќетот дома. После ќе има, ама не можеш да чекаш, ќе се пресуши житото и ке испадне на нива... Што фајде? АНЃЕЛЕ: Ти не им помогнуваш по некој пат? Или, ти си момичка за мажење, не те земаат, а? АНА: Јас им готвам јадење, — ручек, вечера... појадок. Еве, досега бев во другоно одајче готвев. Еден треба да седи дома! АНЃЕЛЕ: Ами ти можеш сама? Таа е тешка работа! АНА: (се потсмева). Ами, можам. Месам, печам, манџи правам. Се што треба! АНЃЕЛЕ: Па ти си била готова момичка за мажење! Си фрлила око на некого? (Ана се срами.) Имате некое гумно овршено? АНА: Овршивме едно гумно и го пуштивме на воденица. Беше поарчено старото. АНЃЕЛЕ: Е, штом така ќе сме јаделе бела погача од ново жито. АНА: Ќе јадеме... АНЃЕЛЕ: Убаво те држела мајка ти — промената... Вака работиш? АНА: Не џанам, се облеков за да појдам на чешма, да донесам вода за вечера. Пак, таман да излезам и дојдоа две деца ми рекоа иде Анѓеле... Море, кој Анѓеле им велам? АНЃЕЛЕ: Ама ти знаеше јас кога дојдов? АНА: Знаев... После, поголемкото рече: „Дојде еден човек од туѓина и застана кај чешмата, се распрашуваше кај седи Софре Танески. Пак една од жените ни рече: „Трчајте дечиња, кај Кате, кажете дека е дојден брат и од Америка...“ АНЃЕЛЕ: Ти е кејф тебе што дојдов? АНА: Ами, како не ќе ми е ќејф... АНЃЕЛЕ: Ај, кога ќе одиш на вода? Ќе се забавиш! Оди си ти, јас можам и сам да си поседам, овде сум дома! 33 АНА: За тоа не сака велење дека си дома... Туку немај гајле, ќе викнам некоја жена од комшииве и подоцна ќе појдам. Туку, не знам што ги нема овие... Што се забавија? Друг пат порано си иделе, а денеска кога треба ги нема! АНЃЕЛЕ: Далеку е нивата? АНА: Не е далеку, овде, над село! Проштавај, се зафативме со муабети и заборавив да ја запалам ламбава. (Ја запалува.) Вака, да се гледаме поубаво. (Се слушаат чекори и потрчува до вратата.) Ете се, идат... Не кажувај се, да видиме али ќе те познаат. АНЃЕЛЕ: Оке’!... Ти како ќе речеш. АНА: (ја отвора вратата.) Кај сте вие? Имаме и други гости! СОФРЕ: Камо вакви гости да ни идат секогаш... АНЃЕЛЕ: Збори за волкот — волкот на врата! СОФРЕ: Е, добре ни дојде! (Се бацуваат в уста.) КАТА: (истрчува.) Бате!... Добре ни дојде!... (Се загрлуваат и се бацуваат в уста. На Ката солзи и излегуваат од радост.) Зошто не ни прати абер по некој човек оти си дошол? Кога дојде? Камо се тате и мама?!... АНЃЕЛЕ: Зарем наместо јас да ги барам од вас вие ги барате од мене? КАТА: Не идеш од дома?! (Гледа по собата и и паѓаат в очи куферите.) Ама навистина, ти право идеш кај нас! СОФРЕ: (му ја префрлува раката преку рамото и го води да седнат на миндерот.) Седи. АНЃЕЛЕ: Вистина, ами што?... Кажи сега како се дома! Мајка, татко, како се? КАТА: Убаво се, само се остарени, не се како што ги остави. Туку, според други, уште убаво се држат. Пак сега, делми дојде ти, уште поубаво ќе си бидат. Ано, што правиш ти? Вечерата готова ти е? Оти жетварките сега ќе стигнат, отидоа да си ги остават срповите и да се измијат... АНА: Вечерата е готова само вода немам донесено за пиење. КАТА: Зошто, мори ќерко, што си правела досега? АНА: Пак прашуваш што сум правела. Брата ти го дочекав, повеќе од тоа што сакаш? СОФРЕ: Зарем одамна е дојден? АНА: Па, скоро цел саат... 34 АНЃЕЛЕ: Орајт, еден саат треба да има. КАТА: Ами нам дури сега ни кажаа, и ги фрливме срповите, трчај ваму. Месечината грееше како ден и рековме по ладот нешто да отмиме. АНА: Ама вам ви кажа некој?! А пак јас му реков на вујка да не се кажува, да видам али ќе го познаеш. Аааа... така?... КАТА: У, да не ни кажеа немаше да го познам. Многу се изменил. Кога си отиде беше дробен, мал, слаб... А сега пораснал, се здебелил... Оти облекана... Пак и мустаќине ги бричел, како сега овде в град, та ела познај го. АНЃЕЛЕ: Американска мода е да се бричат мустаќите. Пак, таму живеев! КАТА: Што ти знам јас од каде и од како. Нели ги бричат... СОФРЕ: Порано кога ќе се колнеа старите ќе речеа: (се фаќа за мустаќите) „Овие ќе ги фрлам... таму и таму, ако не го сторам; или ако биде така, или не биде вака, како што велам јас.“ А сега со ред ги фрлаат граѓаните!... АНЃЕЛЕ: Орајт, зету, јас татка ми сум го слушал да вели така. Така дојде пустото време. Сега луѓето се ишеретија, не се како некогаш. Гледам и тука, кај што поминав, друг е светот, се носи како таму... Не се како некогаш! Помнам, старите кога ќе земеа да се напијат прво нив ќе ги наквасеа после грлото. Си спомнувам стрико Коте кој ги имаше олкави! СОФРЕ: Така е вистина за тоа. КАТА: Ано, што се заштури? Види викни некоја жена од комшииве и појди по вода. Викни ја Софка. АНА: Уф, мори мајко, каква си веќе!... Сакам да му се напулам на вујка, прв пат го гледам. Треба да го познавам кога ќе го видам... КАТА: Немај гајле, не ти гини! Сега веќе не го пуштаме до никаде да оди. До каде деда ти и баба ти. Пак ене се кај се! СОФРЕ: Сега да свршиме со гумењава и со берење на гравот, и ќе те пуштиме да поседиш кај вујка ти до пченки берење. Пак по пченка берење, нарочно по грозје брање, ќе го свршиме, ќе го жениме и цела зима ако сакаш остани таму. АНЃЕЛЕ: Орајт, невеста треба бездруго да ми барате. АНА: Их, блазе си ми, има да пеам, да скокам, да играм!... (Потскокнува од радост.) 35 СОФРЕ: Ајде, ќерко, знам дека не ти се одделува од вујка ти, ама треба да појдеш на вода. Сега ќе дојдат аргатките, треба вода за пиење. АНА: Ќе појдам, џанам, туку се премислив, зошто да викам од комшииве кога сега ќе дојдат жетварките и со некоја од нив ќе појдам. КАТА: Ај така нека биде, и така чини. АНЃЕЛЕ: Ано, донеси го куферот понаваму. АНА: (го подига). Леле што бил тежок! Што има, вујко, овдека, пари? (Му го носи.) АНЃЕЛЕ: (бара клуч по џебовите и отвора). Трчај, ќе видиш! (Префрлува во куферот и вади златен саат). Еве, зету, тебе еден златен саат ти донесов. Има и нешто друго само изгледа во големиот куфер е. СОФРЕ: (земајќи го). Што ти требаше да се арчиш... (Го разгледува радосен). АНЃЕЛЕ: Како било тоа, не е тоа лаф! (Бара и понатаму и вади пред себе еден чифт женски чевли, еден златен прстен и еден чифт женски копринени чорапи.) Еве, сестро, тебе ова сум ти го донесол. Со здравје да си ги носиш. Дома и нешто друго ќе најдеме... КАТА: Да си жив! Господ повеќе да ти даде! (Ги зема претсебе на скутот.) АНЃЕЛЕ: (претурајќи во куферот вади чивт женски чевли, женски копринени чорапи и златен прстен и ги дава на Ана.) Засега еве ова за тебе. Со здравје да си ги носиш! АНА: (весела, потскокнува). Да си жив!... АНЃЕЛЕ: (вади една мала кутија, а од неа златен синџир со медалјон од пет златници). Ано те бендисува ова? Што велиш? АНА: За кого е, вујко, за невестата? КАТА: За невестата, не сака велење. СОФРЕ: Што прашуваш, толку не ти текнува! АНЃЕЛЕ: Ано, чекај да видиме како стои? (И го става околу вратот). АНА: Што е убав, мамо!... АНЃЕЛЕ: Те бендисува? АНА: Многу е убав! Која ќе има касмет да го носи. АНЃЕЛЕ: Оке... Штом те бендисува со здравје да си го носиш! АНА: (скокна од радост). Здрав, жив и весел! Охо, хох!... Охо, хох!... 36 КАТА: Море, што и го даваш нејзе, чувај си го за невестата! АНЃЕЛЕ: Има мори, сестро! И за неа има! Седи си раат. АНА: Вистина, вујко, што донесе за невестата твоја? Чекај да видам!... АНЃЕЛЕ: (намигнувајќи му на Софрета). Сешто! Само, сега не можам да барам, тие се поздола. Дома ќе ги видиш! АНА: Ај, добро! Да си жив! Господ повеќе да ти даде! Сега пак од невестата да ни даваш. (Играјќи со него го удира по рамото). Сега веќе не те пуштаме да мрднеш! Да свршиме со бериќетиве и веднаш ќе те свршиме, ич не оставаме за понатаму! АНЃЕЛЕ: Оке, внуко! Сега сум дојден, што сакате со мене тоа правете: ме колете, ме бесете... КАТА: (реагира). Не зборувај такви зборови! (Го потурнува). Помести се од местото! АНЃЕЛЕ: Ме вршите, ме жените... КАТА: Така ете! Лоши зборови не! Само убави, благи: вршење, женење... За радост, за веселба, а не такви — будалаштиње! АНЃЕЛЕ: Така иде зборот. Вака, Софре? СОФРЕ: Зборот, шура, кај ќе го носиш таму оди. АНА: Ако ми се мали чевливе ќе изгорам од жал... (Седнува да ги проба). Али, не со копринените чорапи ќе ги пробам. АНЃЕЛЕ: Ако се мали ќе плачеме!... КАТА: Ама што зборуваш такви зборови?!... АНЃЕЛЕ: Зборот ми е. Ако се мали ќе најдеме други! КАТА: Зборот!... Нејќам да зборуваш такви зборови! АНЃЕЛЕ: Ами, чудо; од зборот нешто ќе дојде! Во Америка во такви работи не се верува. Има еден збор од старите наши: „Господ со кисели јаболка не се лаже!“. КАТА: Така ете, кажи нешто за Америка како е. АНЃЕЛЕ: Што да ви кажам, слободија голема... не е како овде. Му го паметам зборот на Пандета... Вистина мори, Кате, Панде жив е? КАТА: Како волк! АНЃЕЛЕ: Каде да сакаш да одиш, никој потаму стапи не ти вели. 37 СОФРЕ: И овде така е веќе, никој не ти вели потаму стапи. Се истребија ајдуците што земаа склаф. Доколку излезе некој, власта ги гони. АНЃЕЛЕ: Сега не знам, али порано беше треси пола и бегај. СОФРЕ: Е, остави го ти турското, тогаш други времиња беа! АНЃЕЛЕ: Мислиш сега тоа го нема, поарно е? Море, биле, се и ќе бидат парите отепувачка! Јуда е парата! За пусти пари човекот најмилото си го продава! Кој немал пари секогаш бил раат, а кој ги има: ништо да не му е, сам ќе дума и лоши соништа ќе сонува. Од Америка поголема слобода здравје, ама... СОФРЕ: Ами тоа не сака велење... Таа пустиња на јаже ги става луѓето, а и од јаже ги сметина. АНЃЕЛЕ: Затоа ти велам, јуда е таа пустината. Ти велам, во Америка голема слобода е, ама, како овде порано што земаа склаф, склаф и таму земаат. Гангстерите таму од дома ги земаат богатите со автомобил и, ако не им дадеш колку ќе ти преценат, ќе им ги земат главите. Парата... КАТА: Тогаш што ни ја фалат Америка! АНЃЕЛЕ: За кого е убава, за кого е црна и таа. Спроти ние што бевме овде, кога си отидов јас, таа е шеќер. После, таму што немаш: кина, театри, паркови... Што нема за времето да го убиеш... КАТА: И овде сега има сешто. Само пари! Ги имаш ли нив, се (Покажува со рацете). Парите олкави ти ги отвораат очите! Туку, како му било... Сега гледај да те прожениме зимава, та тоа што си гледал досега нека ти биде. Дваесет години си гледал, си гледал, си се нагледал. Сега ќе ти ставиме јарем и нема повеќе мрдање. Татко и мајка изгорени се за радост!... СОФРЕ: Ах... сега тие кога ќе го видат ќе се израдуваат... Првиот збор за женење ќе им биде. Пак и ред е да се ожениш што побргу. Како што ќе го одмениш татка ти ред е да ја одмениш и мајка ти. Да си ја земеш целата куќа наглава. За нив веќе отсега само најгорето. АНЃЕЛЕ: се е тоа убаво што велите вие, ама беќарлакот не се враќа и затоа не се брза. За женење е лесно. Што рекол некој: „Која страчка без опашка та Кристафил мој без жена!“ Која страчка без опашка та јас без жена! Ќе се женам!... КАТА: Вистина така е, ама тоа се вели за некој млад, уште зелен што сака да се жени. А пак годините твои не се веќе за така да се рече! АНЃЕЛЕ: Орајт, не велам дека не е така. Ама ти што рече? „Да ти клајме јарем!“ А женењето навистина е јарем! Турците за тоа имаат еден 38 убав збор: „Беќарл’к — бејл’к; свршен — везир, а женет резил“! Ете тоа ме чека кога ќе се женам! КАТА: „Беќарл’к — бејл’к...“ Ама и беќар на стари години да седиш дома, бога ми, не е бејл’к!... Ами — укор! Се си личи до едно место! СОФРЕ: Така е!... АНА: Така е! вујко! АНЃЕЛЕ: Еве и Ана вели како што велам јас. АНА: Не, бога ми, како што велиш ти, ами како што вели мама! АНЃЕЛЕ: Ќе биде, и тоа ќе биде. Само да сме здрави и живи. Се смеам јас. Прашајте ми ја душичкава како ми досадил тој беќарл’к... таа пуста туѓина. Америка си е убава, ама за тие што им се блиските — најмилите околу нив, а за нас, одделени од вас — црна е! А уште поцрна за оние што ги оставија таму, нозете и рацете, по фабриките та дури и главите. Таму, вистина ти плаќа, ама низ носот ти ја вади заработувачката. Јас некако се снајдов и полесно поминав, а и повеќе спечалив. Некои не можат да тргнат настрана за да се вратат. КАТА: Така речи... Не ни ставај тежина. (Се слушаат чекори на жетварките). Жетварките се. Слушај, Ано, не ги носи овдека, сакав да кажам не ги викај ваму. Нема да ти идаат од Анѓелета. А и да можеме да си позборуваме уште малку куќни муабети со вујка ти. На чардакот стави им да вечераат. (Ана излегува). Слушај, Анѓеле, сега ти сакаш вечерва овде да спиеш или мислиш да продолжиш за дома? АНЃЕЛЕ: Ти како ќе речеш. КАТА: Ако ме прашуваш мене, мене ми е мило овдека да спиеш. Само, ти што мислиш? СОФРЕ: Зошто?... Нека спие овде... АНЃЕЛЕ: Јас го направив есапот вака: да вечераме овде, и бидејќи селото не е далеку, да одиме сите заедно. СОФРЕ: Што велиш ти, Кате? КАТА: И јас не знам што да речам. Како што викнаа: „Дојде брат ти Анѓеле“ ја оставивме нивата уште за малку недожниена. Ќе ја испасат ајвани. Кога ќе појдеме ние не можеме веднаш утре да се вратиме. Ти што велиш? СОФРЕ: Што да речам!... Вистина е дека не е ујгун... Да одиме сите заедно треба да се најде некој да се остави во куќава, за ајваните, за полето... После, жетваркиве ќе ги загубиме за другите ниви... Да го пуштиме сам и тоа не чини... Да го држиме до утре, додека наредиме друг 39 да го земе гајлето, ќе се лутат старите; ќе кажат еве каде сме, знаете саатот како го чекаме да го видиме, а вие сте го задржале за работите ваши. Да одиме и утре да се вратиме рано нема да можеме, кога ќе се распиштоли дедо, од радост ништо не ти гледа. На се ќе заборави!... КАТА: (замислена). Е, што правиме? Што велиш, ти бре Анѓеле? Сега, работава е ваква! АНЃЕЛЕ: (ги собира рамењата). Не знам што да речам; како ќе го најдете вие за мунасип така ќе направиме. КАТА: Ништо, ако не да вечераме, пак може низ вечера ќе ни падне на ум како да направиме. Што ќе речете? АНЃЕЛЕ: Оке. СОФРЕ: Добро, така нека биде. Туку... што мислиш да вечераме? КАТА: Тоа што е зготвено. И порачав на Ана да зготви малку месо со компири, две комадина и млеко кисело. Не ќе правиме нешто нарачно за Анѓелета. Ние сме си куќа, за тоа има време... АНЃЕЛЕ: За месо со компири во мевов ми е изникнато. Нешто сукана работа ако има... КАТА: Ете, де комад — зелник со кисело млеко. Колку да поминеме вечерва... АНЃЕЛЕ: Така ете, дај ми ти мене нешто што не сум јал дваесет години, домашно сукано, та за месо со компири (покажува на стомакот) колку видел овој!... Празе, лукче, пиперче, зелник што рече... АНА: (влегува). Сега како сакате, за вас овде да донесам? КАТА: Овде ќе ни донесеш, помалото комаде и едно грне млеко. АНА: Месо да не носам? КАТА: Не сака вујко ти. За месо вели доста сум јал... АНА: Ама ова е, вујче со компири! АНЃЕЛЕ: Ах, мори внука, таму ги има што ги има пусти компири, може осумдесет сорти! Некои се како змии. Пак вака, за печење што ја има една сорта, благи како колачиња со шеќер. АНА: Их, бре вујче, како не донесе некое кило... АНЃЕЛЕ: Да може човек се да донесе... Пак за компири кому му паднало на ум!... АНА: Ама селанец си, да ти текнеше да земеш за семе! Та за едно јадење дека ќе каснеш не ќе пуштиш рогови... 40 АНЃЕЛЕ: Орајт. Да ми текнеше да донесев за семе не ќе беше лошо. Ама што да правиш, еден ум — али за лето, али за зима; за кога побргу? КАТА: Да донесеше — ќе донесеше, не донесол и без нив ќе поминеме. Како досега и отсега. Сполај му на бога тебе што те донесе. АНЃЕЛЕ: Права е Ана, да се сетев за семе да донесам не беше лошо. КАТА: Реков — „Здравје“! Дека не сме јале досега та не сме порастиле толкави! Само да сме си живи и здрави ние! Сполај му на бога тебе што те донесе (Покажува на подароците). И овие да не ги донесеше и без нив ќе поминевме. Ти ни си се. АНА: Сега, да донесам прво за вас или прво да им ставам на аргаткине? КАТА: Донеси прво овде зашто вујко ти... Донеси прво овде! Или не, дај им прво на жетварките нека вечераат. АНА: Мамо, али ајде, после ќе ти кажам. (Излегува). СОФРЕ: Подобро е така, прво дај му на туѓиот да јаде. КАТА: Како би било да направиме вака, да вечераме и ти Анѓеле, да си одиш сам вечерва дома, а ние утре, кон некоја доба, од како ќе поујдисаме, кон ручек да дојдеме. АНЃЕЛЕ: Оке. Само еден коњ да ми најдете за пљачкиве и еден човек чесен. КАТА: За тоа е лесно. АНЃЕЛЕ: На Јанкула Ристоски да му речиме... КАТА: Убав е тој. Почесен од него здравје! СОФРЕ: За тоа и кој да е. За наш човек не се чуло нешто лошо, ниту сега, ни оти пак во турското. Наш човек ни оти украл, ни оти отепал... И ако отепал за пари не, никој Турчин — јанкесеџија! Минаа тие времиња, сега луѓе ајвани в поле спијат... Ако сакаш цела ноќ остави ја вратата отворена и спи, никој ништо не ти гиба. АНЃЕЛЕ: Вие знаете. СОФРЕ: (станува). Да му подвикнам јас на Јанкула да знае, да не си легне. Човекот ќе си стане утрина рано за на работа. КАТА: Потпојди речи му. Или, ако сакаш нека појде Ана нека го подвикне овде да дојде да му речиме. СОФРЕ: Ана!... Јас ќе зборувам. (Излегува). КАТА: (тивко). Донесе нешто пари? 41 АНЃЕЛЕ: Што велиш ти? КАТА: (ги собира рамењата). Што знам јас, зашто не оти малку имаш пратено. АНЃЕЛЕ: (го отвора малиот куфер и и покажува). Еве, ова е се. КАТА: (зачудено). Машала, машала!... Само наполеончиња! АНЃЕЛЕ: (го заклучува куферчето и го остава настрана). Таму, еден нашинец — терзија ми направи минтан и сиве овие ги нареди внатре. Така ги донесов. Ама рамења ми прекапаа од тежина голема. Во Белград се најдов со еден од селава наши, работеше со мајстори, и тој ми рече: „Ако носиш нешто од пари дај си ги овде в банка“. И така го расипав минтанот и ги собрав в куфер да ги однесам. После се премислив, ами таква тежина носев довде за да не му однесам на татка да се зарадува; за така можев да ги оставам таму в банка — кај што си беа. КАТА: Добро си направил. АНЃЕЛЕ: Еднаш реков да ги направам чекови, како што секој носи, ама се премислив. Си реков, кога ќе види татко неколку книжиња ќе рече: се препрцкал син ми, ми донесол неколку книжиња. И затоа се опечалив повеќе да ги донесам злато, да му се отворат очите. Пак после да ги оставам во Белград!... А во Америка никој пара не држи дома, како кај нас. Само в банка! КАТА: (среќна). Поарно си направил што си ги донесол дома, и тоа злато. Пак вистина, кога ќе видиш едно книже и ќе речеш: и ова е пара! А пак пустото злато (покажува со рацете на очите) олкави ти ги отвора очите! Нека види и татко, нека се зарадува! АНЃЕЛЕ: И јас така мислев, и затоа направив вака, си ги донесов злато дома. Шуќур каде не ми ги ватија, оти и таму сега неостават да извадиш злато. КАТА: Господ бил голем и за нас, на среќата твоја што си се мачел да ги печалиш. АНА: (влегува со чаршав и синија). Задржи го, мамо, синиево додека го постелам чаршавов и го донесам комадон. (Го фрла чаршавот и излегува). (Ката ја држи софрата поткрената на чаршавот се додека Ана не го донесе комадот и тогај ја пушта, поради обичај да не стои празна синија ставена). (Ана влегува носејќи тепсија со комад и грне кисело млеко и ги остава на синијата). Уште паници да донесам и лајци. Каде е татко? 42 КАТА: Излезе. АНА: Каде отиде? КАТА: До каде Јанкула Ристоски. АНА: Аирлија? КАТА: Да го зготви коњот, ќе оди да го однесе вујка ти. АНА: Ама што, вујко ќе си оди? КАТА: По вечера... АНА: Зошто?!... КАТА: Зошто и дедо ти и баба ти сакаат да си го видат побргу. АНА: Ами ние, ќе одиме и ние со него? КАТА: Не. Ние утре. Утрина рано ќе го дожниеме тоа што ни остана, ќе видиме некого да го оставиме за говедана да ги има на мукает и да ги рани, и ќе одиме. АНА: И јас утре?! КАТА: Сите утре! Сега вујко ти ќе си оди сам. Не гледаш туѓи луѓе имаме на вечера? Што ќе речат: дојде брат и нас не фрли! А тој ни е наш, со него секако ќе си збориме и ќе се разбереме. А тие се туѓи, утре ќе не прават меселе по селово. Оди! АНА: (плаче). Јас ќе одам со вујчета! КАТА: Не може кога ти велам, жетварките со кого ќе останат? АНА: Јас ќе им речам да не ми се лутат. КАТА: Ами утре, мори, ќе одиме; да е за повеќе време јас би те пуштила. Оди сега! (Ана излегува плачејќи). АНЃЕЛЕ: Па пушти ја, бога ти, дете е, ќејф и е, се радува. КАТА: Вистина така е, ама таа е веќе голема, што се вели зборот, утре ќе ја мажиме, пак треба да разбере. (Влегува Софре.) Што направи? СОФРЕ: Ќе дојде. „Да вечерам — рече — и еве сум станувам“. Може тој мене да ми го расипе! КАТА: Зошто не му рече да дојдеше овде ќе вечеравме? Кај сите и тој ќе каснеше, има. Или, машка работа, заборави? СОФРЕ: Не џанам, му реков, туку седнат беше си вечераше. АНА: (влегува и носи земјена паница и дрвени лажици и ги остава на софрата). Каснете додека е топол комадот, да не ви остине. 43 СОФРЕ: Дај го столето за вујка ти. АНА: (му подава мало столе на Анѓелета). Повели вујче, седи. СОФРЕ: Седи само убаво да не паднеш!... АНЃЕЛЕ: Не џанам... Ами мајка ми кога ме роди прво на вакво столе ме стави да ме завие, да не ме става на земја. КАТА: Учен си ама имаш заборавено. СОФРЕ: (се крсти). Ај, сполајбогу оти си дојде жив и здрав! КАТА: (се крсти). Ај, шуќур оти господ ни те донесе со здравје! (На Анѓелета). Крсти се дури е топло. АНЃЕЛЕ: (се крсти). Ај, шуќур каде ве најдов сите здрави и живи! Пак за радост од Ана да ви идеме. СОФРЕ: Сполај ти. КАТА: Оди ти ќерко кај аргатките, не ги оставај сами, срамота е! АНА: Еве сега. Ми вели Спаса: „Што не потстане, мори, вујко ти да го видиме?“ КАТА: Ти што рече, „Сакате?“ АНА: „Зборуваат — реков — сега со мајка ми. Го прашува како поминал, што поминал! А пак тој — реков — им прикажува!“. КАТА: Другите не те прашаа нешто? АНА: Анча ме прашаше: „Што ти донесе, мори, вујко ти?“ Сакаше да разбере. КАТА: А ти што и рече, сешто! АНА: „Сешто!“ — реков. КАТА: Ти го видоа флоринот? АНА: Ми го видоа и ми рекоа „Со здравје да си го носиш!“ КАТА: Ти што им рече?... Здрави да сте, а? АНА: Еми, тоа, што ќе им речам!... КАТА: Оди сега да не се сами... (Ана излегува). (Пауза). Море Анѓеле, што ми текна, што се измислив... АНЃЕЛЕ: Што мори, сестро? Пак за женење? КАТА: Кога ќе појдеш сега дома, вака да направиш... АНЃЕЛЕ: Како мори, сестро? 44 КАТА: Може тие да си се легнати, а може и тие да имаат аргатки на вечера. Туку, ти вака направи: растовари ги куферите долу, пред порта, и пушти го Јанкула нека си се врати, а ти после тропни. Кога ќе излезе татко или мајка да види кој тропа, кажи се дека идеш од Америка, ама речи дека си од град и оти како на пат ти се расипал автомобилот та не можеш да си одиш до дома. И замоли ги да спиеш кај нив. Речи таму како ќе речеш!... Да видиме али ќе те познат!... АНЃЕЛЕ: Оке, да направиме една шега. КАТА: Така... мами како ќе мамиш. Пак ако те познаат никому ништо! Ќе се посмеете, убаво ќе се посмеете, ако не те познаат, ние кога ќе дојдеме. Ќе биде ќејф поголем. Јас не верувам да те познаат, оти, и мене да не ми кажеа, и ј ас немаше да те позна. Многу си менет, како друг! АНЃЕЛЕ: Оке да направиме една шега... КАТА: Што велиш, ти бре мажу? СОФРЕ: Ако му трпи трбушкана да може да не се каже... АНЃЕЛЕ: За тоа сум ти како темел, можам да го сторам. КАТА: Е, добро штом така. Речено — сторено! А ние ќе гледаме утре пред ручек да бидеме таму. А ти потркалај се малку повеќе, небаре си скапан од патот и спиеш. СОФРЕ: Бре! ашерисавме. Да заборавиме да се напиеме по една ракија!... Види, види, ти еднаш, сега ми текна! КАТА: Види, жити господ, ич да не се сетиме! Веќе за вино со млеково не оди, ама ракија да заборавиме! АНЃЕЛЕ: Ако е за мене не се саклдисувајте, јас не пијам. А, ако е за вас... тоа е друго. СОФРЕ: Зошто да не си пиел?... АНЃЕЛЕ: Јас еве дваесет години, откако сум излезен одовде алкохол не сум добрал до уста. КАТА: Зошто, таму нема такви работи? СОФРЕ: Во Америка забрането е секакво пиење? АНЃЕЛЕ: Алкохол е забранет. Се пие, ама тајно, во некои затантени визби. А пак го фатија ли некого кај продава или пијан, отиде в дремало... КАТА: Пак ми ја фалат пуста Америка... Маж работел, буфтал цел ден, да не може една ракија да се налие, да си ја закрепе снагата. И тоа ми е некоја правина. СОФРЕ: Ме чуди тоа. 45 АНЃЕЛЕ: Ич да не ве чуди. Зашто види, луѓето не умеат како луѓе да се напијат малку, колку што е потребно за снагата, ами се напиваат како свињи. А во Америка автомобили со илјади, та, севезден ќе гледаш по чаршија човечка пастрма. Или на другиот ден главата будала и не отишол на работа; или отишол го истерале. Убаво е тоа? Што ми е мене покусо дека дваесет години не сум пил? — Ништо! Таму луѓето на слатки работи многу арчат... А тоа ги дебели! КАТА: Ами тутун се пие таму? АНЃЕЛЕ: Тутун пушат и жените! Само на фабрика, за времето додека работиш, не! КАТА: А, велиш, тутунот и жените го пушат — се трујат? АНЃЕЛЕ: Ха, повеќе и од мажите! КАТА: Чудо ги стиосало, за жени личело цигаре!... АНЃЕЛЕ: А колку ги има што мажите не им пушат, а тие пушат. Тоа е таму на мода. (Жетварките пеат). Ајде, што е врева во горната маала, леле, Што е врева во горнана, леле, маала! Ајде, да не ми се силни Турци на конак, леле Да не ми се силни Турци, леле, на конак? Ајде, да не ми е стари татко починал, леле, Да не ми е стари татко, леле, починал? Ајде, да не ми е стара мајка, умрела, леле, Да не ми е стара мајка, леле, умрела? Море, ниту ми се силни Турци на конак, леле, Ниту ми се силни Турци, леле, на конак; Море, ниту ми е стари татко починал, леле, Ниту ми е стари татко, леле, починал, Море, ниту ми е стара мајка умрела, леле Ниту ми е стара мајка, леле, умрела. Ајде, туку ми е млад Илија на конак, леле, Туку ми е млад Илија леле, на конак! Ајде, пред него е чесна софра ставена, леле, 46 Пред него е чесна софра, леле ставена! Ајде, на софрата златна чаша винена, леле, На софрата златна чаша, леле, винена! (Анѓеле се запалува и ја прифаќа песната, и тоа го прават и Ката и Софре. Место чаша Анѓеле го зема грнето в рака и станува). Ајде, здрам, здрами си, кадан бела Тодоро мори Здрам, здрами си, кадан бела, мори Тодоро! Ајде, здравје немал, млад Илија, делија, море, Здравје немал, млад Илија, море делија! Ајде, ако љубиш друга љубов од мене, море, Ако љубиш друга љубов, море, од мене! Ајде, ако љубам друга љубов од тебе, леле, Ако љубам друга љубов, мори, од тебе: Ајде, коња јавам, коњ да пукне под мене, леле, Коња јавам, коњ да пукне, леле, под мене! Ајде, пушка носам, пушка да ме отепа, леле, Пушка носам, пушка, да ме, леле, отепа! Ајде, сабја носам, сабја да ме пресече, леле, Сабја, носам, сабја да ме, леле пресече! СОФРЕ: Да сте живи што ни попеавте! АНА: (влегува). Се навечеравте? АНЃЕЛЕ: Орајт! Господ да придаде. СОФРЕ: Ти повели од даденово... КАТА: Прикасни, што се тргна? АНЃЕЛЕ: Доста е. КАТА: Та ти не оти касна со муабетите. АНА: Вујко, те бендиса комадот? АНЃЕЛЕ: Ааа... чудо! Пак за зетот да си сучиш поубаво. АНА: Не оти не!... Си играш со мене. АНЃЕЛЕ: Вистина ти велам, убав беше. АНА: Е, добро штом така, и дома ти ќе ти сучам додека те жениме. Пак после невестата нека ти сучи. 47 АНЃЕЛЕ: Ако знае. КАТА: Ние некоја што знае ќе бараме, само ако си од сукана. (Жетварките, кои по песната се насобираат и ѕиркаат од прозорците, се смејат). Ано, види кој е. АНА: Еве, овие се, се насобрале на пенџеринава и ѕиркаат да го видат вујка. (Жетварките се отстрануваат од прозорецот.) ЕДНА ЖЕТВАРКА: Леле, Ано срам да ти е што кажуваш. КАТА: (на жетварките). А мори... ами елате внатре ако сакате да го видите... (Жетварките силно се смеат.) АНА: Им е срам. АНЃЕЛЕ: Момички се? КАТА: Момички се палениците!... АНЃЕЛЕ: Е, затоа не идат. Туку што има да се срамат и да бегаат, не ќе ги изедам. Ако ме бендиса некоја ќе пуштам стројница, како што е редно, и ќе ја барам. (Жетварките се смеат.) Пак таа што ќе ја побарам, ако не ме бендисува, нека рече не го сакам. Е, што да правиш, ние беќарите сме како питачи: секаде ќе тропнеме, а каде што ќе ни отворат таму ќе влеземе. (Секој збор на Анѓелета предизвикува смеење кај жетварките.) КАТА: Волк те не јал, море Анѓеле, ги изнасмеа момичкине. (На жетварките). А мори, камо сте, сакате да си одите? ЖЕТВАРКИТЕ: Сакаме, сакаме... КАТА: Е, треснете сега тука, нема кој да ве испрати. Ние со Софрета сега не можеме. Ако чекате додека го испратиме Анѓелета... Ако не спите овде со Ана. АНЃЕЛЕ: Не сака велење оти, ако би останале овде, ќе спијат со Ана. Не ќе спијат со мене. (Општо смеење.) КАТА: Волк те не јал, море Анѓеле, што си се сторил за зборување... Не беше ваков!... АНА: А бре вујко, ајде испеј и ти една песна. АНЃЕЛЕ: Пејте вие — момички. Од мене бараш песна? Од каде да знам јас туѓинец!... АНА: Мамо, знае вујко да пее? 48 КАТА: Знае мори, ќерко. АНА: (го милува по косата). Ај бре вујче, испеј една песна! АНЃЕЛЕ: Испејте вие уште една пак после јас ќе викнам една американска. АНА: Каква знаеш... АНЃЕЛЕ: Се разбира каква што знам. Само, речете вие уште една. АНА: (на жетварките). Елате мори, влезете ваму! ЖЕТВАРКИТЕ: Не гледаш какви сме од на жниење што бевме! АНЃЕЛЕ: (се завртува кон прозорците да ги види). Ако, така да ве видам али сте убави, та за во празник, кога се налицкате со белило и со црвило, тогај знам дека сте убави. Ајде, елате ваму влезете, белќи ќе бендисам некоја да ја земам. Беќар сум, сакам да се женам. (Општо смеење, и внатре и кај жетварките на чардакот.) КАТА: Море Анѓеле, чудо не те нашло, што си се отворил олку да зборуваш? АНЃЕЛЕ: Зошто, не е вака? Не мислам да се женам? СОФРЕ, КАТА И АНА: Така е!... КАТА: Ано, ајде одеј кај момичките, викнете уште една песна! Гледаш оти не ти идат овде, им е срам. (Му намигнува на Анѓелета.) Ќе дојдеа да беа променети, ама зашто се онака, како што беа на работа, им е срам. СОФРЕ: Колку да е, момички се... АНЃЕЛЕ: Секаде така е. Женско ти излегува не поднамирено и не подотерано? Ана наша, што е помала, не ти излегува како годе... не пак тие. Пак кога знаат оти сакам да се женам и ќе им се запулам! (Општо смеење.) (на жетварките). Ајде мори, речете уште една! СОФРЕ: Ајде, не треба да ве молиме. Сами сме друг пат и пак си пееме, не пак сега што еве дојден шурава од Америка... АНЃЕЛЕ: И сакам некоја да си одберам за жена! Ај, ќе речам јас една да им го одберам срамот. Само американска! (Гледа во жетварките.) (Жетварките?) Ако, ако... (Се насобираат на прозорците и ја прифаќаат песната. Исто така ја прифаќаат песната и Софре, Ката и Ана.) Ој, девојче црно око, Ме изгоре, ме прегоре, Ме направи суво дрво, 49 Суво дрво јаворово! Земи брадва пресечиме, Направиме: на две, на три, Наклаи си силен оган, Да изгорам да прегорам, Да се сторам ситна пепел. Да завеи силен ветар, Да ме крени на небеси. Да си паднам во твој дворој, Во твој дворој, во ѓул башти, Да изникнам ѓултрендафил. Ти да дојдиш да ме скиниш, Во пазува да ме туриш, Мераков да ми помини! АНА: Браво, вујче! И ние сега, со другаркиве, една ќе викнеме. КАТА: Сега веќе ако не речат, жими леб, за срамота. АНА: Ќе речеме, ќе речеме. Ајде, мори, фаќајте! (Им дава со раката знак да влезат внатре, но тие, исто така со раката, и покажуваат дека од тука ќе пеат.) (Една жетварка почнува, а другите ја прифаќаат, исто така и куќните.) Прошетав горе, прошетав долу За да ја видам таа што ја сакам, За да ја видам таа што ја сакам, Таа што ја сакам и што ме сака. Видов, ја видов в горнана мала, Босилок садеше, карамфил прашеше. Чудив се чудив што да и речам. Чудив се чудив што да и речам. Што да и речам, како да ја прашам! Ој ти, девојче, лично девојче, Подај ми китка, китка босилок. Подај ми китка, китка босилок, 50 Китка босилок, гранка карамфил! А бре, беќарче, младо беќарче, Ако си беќарке прескокни плотот, Ако си беќарке пресжокни плотот, Ако си женето — скрши си вратот! АНЃЕЛЕ: Орајт, госпожици! се сложувам. ЕДНА ЖЕТВАРКА: Тука се тука, стрико Јанкула... Ано, стрико Јанкула иде. (Ана потрчува надвор.) КАТА: (станува). Готови сме... (Влегуваат Ана и Јанкула.) ЈАНКУЛА: Готови ли сте? (Се поздравува со Анѓелета, кој станува.) Добро си дошол! КАТА: Готови сме, стрико Јанкула. Повели седни! (Му подава столче.) ЈАНКУЛА: А, оти сакам побрзо да се вратам, да преспијам малу. А и коњот да ми отпочине, оти во зората ќе станам да вршам. СОФРЕ: Седи, море, малу! Не расипувај ќејф. Да речеме уште една песна пак одете. АНЃЕЛЕ: Седи, стрико Јанкула, жити господа. Знаеш како е, и ти може си бил на печалба. Дваесет години кај што сум излезен одовде. Мило е! Кога ја оставив Кате неколку години беше поголема од Ана, а сега — ќерка има колку неа. А јас неженет!... ЈАНКУЛА: Сполај му на бога што си се вратил жив и здрав. АНЃЕЛЕ: Та, ќе не оставиш да речеме уште една песна. Еве за ова е убаво местото свое: со свои луѓе, свој јазик, своја песна!... Па и жена да си земе човек од сваето место. Што рекле старите: „Послатка е близната ’рж отколку далечната пченица“. Па еве, дојдов да се видам и да останам меѓу своите, и да си земам од местово свое жена. ЈАНКУЛА: Од мене да не ви е расипано. (Седнува). КАТА: (му дава од комадот на Јанкула.) Повели, стрико Јанкула, касни. Да видиш, Ана што месила. ЈАНКУЛА: Не, да си жива! Виде Софре оти вечерав! СОФРЕ: Кај ти даваат земи, кај те бркаат — бегај! 51 АНЃЕЛЕ: Ама и друго: јас сум чул дека два ручека не се караат, два ќотека се караат. ЈАНКУЛА: (го зема парчето комад и по малку штулка — јаде). Ајде... АНЃЕЛЕ: Ни испеаја госпогициве песна, ама надвор, не влегуваат. ЈАНКУЛА: Сега и тука се поослободија, не се како порано. Зошто не влегле?! Не ќе ги изедеш! АНЃЕЛЕ: Ајде, додека го изедеш ти тоа ние да речеме уште една песна и да одиме. (Пее, сите освен Јанкула го прифаќаат.) Море моме, мало моме, Блазе си ти на душата Што си спиеш при мајка ти, При мајка ти, при татка ти. А јас, лудо, сум сиромав: Сам легнувам, сам станувам; На полноќ се разбудувам — Мало моме побарувам! Мало моме не најдувам — Перница си загрнувам, Перница си загрнувам, Дробни солзи заронувам! Дробни солзи заронувам, Чаша солзи наполнувам, Бела риза натопувам, На гради ја исушувам. АНА: (им дава знак на жетварките да ја прифатат, што и го прават, а потоа ја прифаќаат и останатите. Пее.) — Што бело переш, Јано, Што црно носиш? Ов, аман, аман! Дали мајка жалиш, Јано, Дали татка жалаш? Ов, аман, аман! Дали брата жалаш, Јано, Или сестра жалаш? Ов, аман, аман! 52 — Ниту мајка жалам, лудо, Ниту татка жалам. Ов, аман, аман! Ниту брата жалам, лудо, Ниту сестра жалам. Ов, аман, аман! Туку си го жалам, лудо, Моето либе. Ов, аман, аман! Ниту книга праќа, лудо, Ниту само иде. Ов, аман, аман! — Ти да го видиш Јано, Дали го познаваш? Ов, аман, аман! — Јас да го видам, лудо, Си го познавам? Ов, аман, аман! На десната нога, лудо, Голем нишан има! Ов, аман, аман! Мал прст ми нема! Ов, аман, аман! Голем нишан има, лудо, — Собуј ми скорен, Јано, Од деснава нога. Ов, аман, аман! Кога си го виде Јана Своето момче... Ов, аман, аман! АНЃЕЛЕ: (плеска со рацете). Оке, ве бидува за пеење. Уште зетов Софре со сестра ми да испеат една, стрико Јанкула, и ќе одиме. СОФРЕ: Бидува бре, шура. Од која момичка сум јас поќотија! (Пее.) Андон иде од чаршија, аман, аман, од чаршија, в раце носи ал шамија, аман, аман, ал шамија. Во шамија патлиџани, аман, аман, патлиџани, негде годе и пиперки, аман, аман, и пиперки... 53 КАТА: (му ја презема песната на Софрета и ја извртува, а Софре ја придружува.) Анѓеле дојде од Америка, аман, аман, од Америка, со два куфера големи, аман, аман, едно малечко. Двата полни со пешкежи, аман, аман, со пешкежи, кој од кои поубави, аман, аман, поубави! АНЃЕЛЕ: (ракоплеска). Орајт. И таа е добра! (По примерот негов сите ракоплескаат.) (Го чукнува Јанкула по рамото.) Ех, сега, стрико Јанкула, можеме да одиме. Не причека, — ни го направи ќејфов, да испееме уште некоја. Да си жив! Да ти е живо се што ти е мило! ЈАНКУЛА: (станувајќи). Женет си? АНЃЕЛЕ: Не бре, стрико Јанкула. Сега ќе се женам и на свадба ќе те канам. Ама да ми дојдеш! ЈАНКУЛА: Е, кога така, ти пожелувам една невеста многу убава, многу умна и многу разбрана! АНЃЕЛЕ:Да си жив. Еве, ги молев да влезат палениве госпоѓици, реков белки ќе ме бендиса некоја да фрлам око и да ја земам, ама се заинаетија и не влегоа. Не биле дотерани! А што не се дотерани? — Ги немаат на нив оние нивни зунзулина: Сребрени ѓердани, појаси, иглина!... (Општо смеење, особено кај жетварките.) ЈАНКУЛА: (се пушта по малото куферче). Ова ли е за носење и... (Гледа на големиот.) АНЃЕЛЕ: Тоа јас ќе го слезам. Ти земи го големиот... А пак еден многу голем долу е оставен. (Јанкула излегува со куферот.) КАТА: (настрана на Анѓелета). Да не се забораваш да направиш како што рековме — да не се кажуваш. Ние утрина рано ќе појдеме на нива да дожниеме, ќе најдеме некој кој да ни ја чува куќава и да ги рани ајваниве и, околу ручек, а може и порано, таму сме. Па ќе се поиграме со татка и мајка што не те познале... АНЃЕЛЕ: Оке! Како нарачуваш така ќе направам. (На жетварките, кои, откако почнаа со пеење, седат накрепени на прозорците и со 54 половината внатре.) Ама се заинаетивте: не влеговте внатре да бендисам некоја. ЖЕТВАРКИТЕ: Ајде бре, не играј со нас мајтап. Ти ќе бараш граѓанка. АНЃЕЛЕ: (го зема куферчето и, божем прозорците се врата, ставајќи ја ногата на миндерот пее.) Момичиња гугувчиња, аман, аман, гугувчина, пуштете ме да поминам, аман, аман, да поминам. Ништо лошо не ви чинам, аман, аман, не ви чинам! (го пушта куферчето на миндерот и ги става рацете во џебовите). Раце ми се зафатени, аман, аман, во џебови! Во џебови: блеблебии, аман, аман, блеблебии, негдегоде суво грозје, аман, аман, суво грозје! Аман мори, сестро, убав женски свет имаме ние овде; гледај ги сиве се убави како гулаби, и, после, како да не дојдеш овде свое да си земеш?! ЕДНА ЖЕТВАРКА: А таму не чинат? (Се засрамува и го покрива лицето.) АНЃЕЛЕ: Таму? Мешан е светот таму!... Нема таму вакви гугутки, како вас! (Го зема куферчето и тргнува.) КАТА: Мое, мое мило! (Софре, Ката, Ана тргнуваат по него; и жетварките тргнуваат натаму.) (ЗАВЕСА) 55 ЧИН ЧЕТВРТИ Во куќата на Митрета. Време околу девет часот претпладне. Собата е во новоизградена куќа, добро подредена и дава впечаток на прилично имашлија куќа. Во дното два прозорци, а лево од нив, в крај, врата. Од вратата па се до средината на десниот ѕид, каде што има врата за влегување во спалната, миндер послан и подреден со перници. На левиот ѕид прикачена е икона на св. Никола и кандило, а некаде понатаму ламба, додека долу, напред стои ковчег за алишта. Подот е послан со нови рогузи и ќилими. Негде-годе расфрлани се троножни столчиња. Кога се крева завесата Митре е испружен на миндерот потпрен на една перница и задуман пуши, додека Мара ги прибира последните остатоци од голема софра на која вечерале жетварки. Време околу дваесет и три часот. МИТРЕ: (се испружува убаво). Шуќур каде оставил господ лежење, да може човек да си ја одмори снагата... Да не беше ова лежење така ќе скапуваа луѓето од работа, од пуста лакомштина што повеќе да се има. МАРА: Тоа што му е времето сега да се брза да се сработи не е лошо, лошо е кога човек од пуста лакомштина претерува. Пак за тоа господ и оставил и спиење за човекот да си ја отпочине снагата. Лошо е кога човек легне и нестане, пак уште млад... МИТРЕ: Не зборувај лебати за нестанување, уште не ми се умира. Не умревме кога бевме скапани сиромаси та зар сега кога си го наредивме животот! Што рекол некој, се разбира, благодарение на детето, дал господ се полнорамно. (Пауза. Мара ја дига софрата и ја исправува под иконата, а по тоа го собира и чаршафот на кој е ставена софрата.) Брее... што ти е човеков!... Да не мислам на муабетов — за умирачкава што спомна, го фрлив умот на вечерата, на жетварките што си правеа шеги и си пееја; оттука ми префрли на бериќетиве: пченица, јачмен, ’рж, овес, пченка и стигнав до лозјана. Ти си мислам, како што оваа година родија многу грозје лозјана, да сака господ да ни го донесе Анѓелета... МАРА: (застанува со рацете потпрени на половината и го гледа). Море, мажу, што не ќе ти текне!... Нека ми го донесе мене господ со здравје Анѓелета та и без ракија и без вино ќе направам свадба. Што дека во војната, кога војската ги испусти лозјата и немаше ни вино ни ракија, се правеше со боза! не женеа? Уште поубаво: ништо не се кршеше, ништо не се пустеше и поубав ќејф се правеше. МИТРЕ: Не си права, кога ќе се поднапиеш поубав ќејф се прави! МАРА: Ами како! Локај, локај и најодзади и некоја шамата направи... И после кој? ние жените тргај — пукај! Море ти реков, нека ми го донесе 56 мене господ со здравје детето, та со тоа што се нашло ќе го женам. Пак санќим не се купува! МИТРЕ: Како зборуваш, како само нам да ни е благо напивнување, а вам, жените да ви залетнува пустинското. МАРА: Не велам дека ни залетнува, ама пак и вашето не го правиме! Си видел некоја жена да се испијани? А вас сите како трупови ќе ве креваат жените и в кола ќе ве однесат дома. МИТРЕ: (лут станува). Зошто, мори, колку пати си ме донесла пијан од свадба или од гости? Та само збориш за инат! А оти сум си отишол со кола и со кола, поднапиен, сум се вратил, тоа било нешто! Ех, некој што не носел пиење, тоа е нешто друго... МАРА: Зборот ми беше, оти рече „Да ни го донесе господ Анѓелета како што има оваа година родено многу грозје...“ Што не ми отишол умов мене да го донесе господ Анѓелета за тоа што се родило многу грозје, туку тебе! Јас му се молам на господа (се завртува кон иконата и се крсти) и на свети Никола златен само да ми го донесе здрав и жив... та како било. МИТРЕ: Свадба е, и ќе се испие, и ќе се истури... Друго е кога ти е дома родено, а друго е кога го купуваш тро потро од дуќани. Еве, согласен сум, нека дојде та и нека се запусти тоа што се родило! Ти се направи ќејфот? МАРА: Не, туку... МИТРЕ: Туку-муку, доста! Само ова ли ќе го зборуваме, нема друг муабет? МАРА: Ти што рече, помислив на ова и ми отиде умов не знам каде. Така и муабетот, кога ќе го зафатиш крај му нема! Збор по збор — ќе заборавиш од кај си тргнал... МИТРЕ: Ете сега како рече умен збор. МАРА: Остави го ти тоа „Умен збор“, туку, гледај што толку време веќе немаме никакво писмо земено од детето. Не знаеме: жив ли е, здрав ли е, болен ли е. Што останал веќе ум за да речам умен збор... Ете тоа јас си имам гајле, а не за вино и за ракија. Што рекол некој „Рибата во вода — тавата на оган“! Така и твојата работа со виното и ракијата! МИТРЕ: Еее... уште за тоа! Еден збор еден кош зборови донесе! МАРА: Така е, велат, зборот збор раѓа! Не кажуваш, да речеш: мори, жено, што правиме што немаме писмо од детето, да одиме в град и да се распрашаме ако некој има дојдено да разбереме што е работава, туку си се замислил за свадба. Прво да ми дојде детето, тоа ти гледај, а после ќе 57 думаме за свадба. Што рече, кој беше Коте. „Која страчка без опашка та тој без жена“! За свадба е најлесното! Ова да видиме на кој крај ќе истера, што нема писмо; МИТРЕ: Добро мори, жено, зборот ти е на место! Така да направиме. Да појдеме в град, да се распрашаме... МАРА: Ете така, речи, да те личи! МИТРЕ: (задуман). Убаво велиш, жено, токму оти е така! Јас не знам што е оваа работа, што не заборави детево!... Немал ваков адет! Ова досега не го има сторено!... МАРА: Што ќе е, де! Од каде ќе се најде нешто човек да не е раат! На сите убавини што ни ги даде господ, како сами не знаевме да побараме... МИТРЕ: Еее... тоа е, се рекол зборот. „Нема се токму на овој свет“! Се нешто треба човекот да го гризе!... МАРА: Еее... и убавини, ами и гајлиња, господ оставил за луѓето. МИТРЕ: Еми тоа се знае, гајлињата за луѓето ги оставил господ, не ги оставил за ајваните. По лошото и добро ќе дојде. МАРА: Еми тоа се знае. Пак на лошото лошо да не даде бог! МИТРЕ: И добро ќе дојде. Еве неколку дена само ми игра десново око... МАРА: На арно ли ти излегло друг пат? МИТРЕ: Секогаш кога ми игра десново око сум се зарадувал. Белки сега на уште поубаво ќе истера. МАРА: Господ само убавина да даде, ама поголема убавина од детето да ми го донесе не барам. Ајде сега, станувај да си легнеме, доста се табачи тука. Легни си на место. МИТРЕ: (станува полека). Ајде, жено. Еве да те почујам. Признавам дека тебе кога сум те почул не ми излегло ништо лошо. (Чукање на портата). Кај нас некој како да чука?... МАРА: Кај нас е! Да слезам да видам... (Тргнува). МИТРЕ: (гледа по собата). Жетварките да немаат нешто заборавено... МАРА: Ја види ти, потслези. Да не носи кметот некого за спање? Убаво велиш, тој ова време прави беузур. Сигурно некој жандарми ми носи на спање. Види го ти него едепсас, што не ги зема кај него туку селово го прави беузур. Како, божем, некој ајр да имаме од нив... МАРА: Да е за ајр не би ти ги носел овдека, би ги земал дома му. 58 МИТРЕ: Чекај јас ќе потслезам... (Оди до вратата и се враќа оди кон прозорецот). Од пенџерето ќе видам. (Повторно чукање). Еве, еве... (Го отвора прозорецот). Кој е? АНЃЕЛЕ: Еден патник. Идам од гурбет пак, под селово ни се расипа автомобилот... Ќе ве молам ако сакате да ми отворите да преспијам кај вас, утрина ќе си одам. МИТРЕ: (на Мара). Слушаш? Некој патник, гурбетчија... МАРА: Слушам, нека дојде. Како било, на патник да не отвориш! МИТРЕ: Еве сега... причекај. Жено, каде е кандилото?... МАРА: Ете го надвор пред врата. (Митре излегува) (излегува и се враќа со метла позаметува трошки околу кај што беше софрата). Да позаметам, којзнае што човек е! Да не му отвориш никако не е, луѓе сме. (Излегува и откако ја остава метлата се враќа). Вака, сега кој сака нека дојде. Пак в село сме, не сме в град... Градот си е град!... МИТРЕ: (однадвор). Жено, отвори ја вратата да дојде малу видело. МАРА: (ја зема ламбата и излегува на врата). Ајде, де... АНЃЕЛЕ: (носејќи го малиот куфер, пред врата). Еве, одненадеж гости... Сакате ли? МАРА: Сакаме, сакаме... Како било, повелете! Добри гости секогаш добро ни дошле. (Се ракува). Е, добро си дошол!... АНЃЕЛЕ: Добро ве најдов. МИТРЕ: Ние, кога тропна, помисливме кметот да не ни носи жандарми на конак. (Го остава куферот голем кој го носи). АНЃЕЛЕ: Што жандарми ли ви носат на конак? (Го остава куферчето покрај куферот). МИТРЕ: Носат... Од едни се спасивме други не јавнаа... МАРА: (му покажува да седне на миндерот). Повели седи! АНЃЕЛЕ: Благодарам. (Седнува така што светлината му удира во грбот). Та, како сте вие, да ве прашам. МАРА: Убаво сме, да речеме... МИТРЕ: (му ја подава кутијата да направи цигара). Ех, без гајлиња никогаш човекот не останува. АНЃЕЛЕ: Со работа? Како в село речи, колку да сакаш! 59 МИТРЕ: Е, сега му е, така да речеме, огнот од работа на селанецот. Пак на зима, печи се покрај оган. Ако имаш ракија или винце, тутун да се поднапишав, добро, ако не седи карај се со жената. Наоѓај мани, зошто ова не се направило вака се направило онака!... Што ќе му правиш селски живот! Не е како в град, и лето и зима таа ти е работата. Ќе ти дојде некој пријател за муабет и работата ќе ти биде како егленџе. И празникот — празник си го знаеш, имаш и кај да излезеш, да проштеваш, да видиш, да чуеш нешто ново. Со други зборови: лете отепај се од работа, и ден и ноќ, а зиме седи дома покрај огниште како некој укор додека ти изникне трева под себе. МАРА: Еве досега имавме жетварки на вечера, а изутрина од три саатот ќе станеме пак да жниеме. Ако е месечина и порано. АНЃЕЛЕ: Што да правиш, таков ти е животот. Има една наша поговорка: „Секоја планина своја тежина“ — вие преку лето работате без почивка, а ние пак во Америка секогаш работиме по осум саати во денот, ама во тие осум саати што ќе ги работиш на фабрика, без сонце да те грее, без ветарче да те удри, за секунд да не можеш рацете да ги отпочинеш, умот тука! оти инаку машината ќе ти ги отсече рацете, имаме друга тежина. Штом сме работници, кој вака — кој така ја чувствува тежината на животот. МАРА: Така е, срце, и вам еден господ ви знае како сте работеле за да донесете некој динар дома... АНЃЕЛЕ: Јас сум од местово и знам кај нас како се работи, во најголемата работа, ако пушиш, ќе појдеш под сенка да испушиш едно цигаре, а таму откако ќе влезеш на работа та се додека ја напуштиш работата цигаре не ти дава да запалиш. А кој пуши знае што значи осум саати да не можеш цигаре да запалиш. МИТРЕ: (му ја подава кутијата да направи цигара). Повели запали. АНЃЕЛЕ: Чекај јас ќе те честам едно американско. (Се бара). МИТРЕ: Земи запали еден од оџаков, после и твоите ќе ги видиме. АНЃЕЛЕ: Така нека биде. (прават обајцата и пушат). МАРА: Од кое место е ваша милост? АНЃЕЛЕ: Од градов ваш... МИТРЕ: Немате дружина? АНЃЕЛЕ: Имав али при крај сам останав. Со автомобил идев ама, овдека над село, ни се расипа. Шоферот рече дека за неколку сати не се 60 правел и јас си помислив да навратам во селово да спијам. Кој да виси си реков, толку време на пат... Го замолив да ми помогне за куфериве да ги донесеме до портава и му платив. Пак утрина ако сакате еден коњ да ми најдете, еве каде е градов... Да сте живи што ме прибравте!... МАРА: У, за тоа како било, луѓе сме. Да се најдеме еден со друг... Да ти донесам нешто да каснеш... (Тргнува). АНЃЕЛЕ: Не сум гладен! МИТРЕ: Ако ти се јаде поткасни, за јадење не е срамота. Дал господ... МАРА: Вистина, ако ти се јаде не се срами... Од тоа што престана од вечерата... или некое јајце да ти направам кајгана... АНЃЕЛЕ: Ама еве сега, додека шоферот го прегледа моторот, зедов од нозе каснав. Дури тоа што ми преостана нему му го дадов. МИТРЕ: Толку им е марифетот нивен, ете така, на пат го оставаат човека. Е море, де!... кога си одеа патниците со коњи, вистина со денови, уште од дома го знаеја времето кога ќе стигне, кај ќе стигне и кај ќе спие. Де ѓиди какви пусти времина дојдоа, да не знаеш ни кога ќе стигнеш. Мислиш дека ќе стигнеш за два саати дома или кај му било... а си останал в планина, ни ваму ни таму, или подобро речено, кај волци на гости. Хе, хе, хе!... Прво кога дојдоа и ги видовме се израдувавме, си рековме убава работа биле, да има човек некоја иктиза веднаш ќе ја сврши. Ами тие биле ништо! — туку ќе го чуеш кај што ќе стори пррр!... пррр!... пррр! и паф! Ајде после со саати чекај го автомобилџијата да го прави, ако не сакаш како твоја милост куферите на рамо да ги носиш. (Се смее). АНЃЕЛЕ: Угоре, стрико, во Амрика не е така. Тие си го познаваат занаетот и си носат со себе делови што лесно се расипуваат така што веднаш, ќе си сменат и, уште ти едно цигаре не си испушил, ќе ти викнат качувај се. МИТРЕ: Тоа е нешто друго... МАРА: Во која туѓина беше ваша милост? АНЃЕЛЕ: Во Америка, стрино. (Митре и Мара длабоко воздишуваат). Зошто? МАРА: Еее... и ние го имаме детето таму, море биро. АНЃЕЛЕ: Во кој град е? МИТРЕ: Во... во... Е, бре... на јазиков ми е пустината и не можам да го речам! Митрејце, дај ја адресата!... МАРА: (тргнувајќи да ја бара). Во... во... во ааа... почнуваше со Ч. 61 МИТРЕ: Во Чи... Донеси ја адресата! АНЃЕЛЕ: Така, знам сега. Во Чикаго. МИТРЕ: Ах!... таму. АНЃЕЛЕ: Јас бев на повеќе места. Прво работев на патишта за железница, додека ми траеше времето што бев погоден со компанијата што ме однесе, а после си работев на фабрика. Сум бил и во Чикаго. МАРА: А, дали си го видел Анѓелета наш? АНЃЕЛЕ: А каков изгледа, висок, низок, црн, рус?... МАРА: Дробен и сув! А на ногата има белег! Кога беше мал, цепејќи дрва, на ногата ми се удри. Еве овде. (Покажува). Не си видел? АНЃЕЛЕ: Не. МАРА: Ех, да си го видел белким нешто ќе знаеше и за Анѓелета наш да кажеш. АНЃЕЛЕ: Одамна ли е отиден? МАРА: (воздишува). Одамна. Дваесет години како е отиден! МИТРЕ: (замислен). Дваесет години! МАРА: А ти, срце? АНЃЕЛЕ: Еее... пет-шестина... МИТРЕ: Колку години имаш? АНЃЕЛЕ: Еее... триесет и неколку. МИТРЕ: Нашиов е поголем, четириесет ги има. МАРА: На свети Никола дваесет кај што е отиден! АНЃЕЛЕ: Тој бил голем. А и многу години кај што бил отиден. МИТРЕ: А работа има? АНЃЕЛЕ: Само али имаш рамења! После Световнава војна нешто се намали, али има... МИТРЕ: Што велиш да има нашиов спечелено пари? АНЃЕЛЕ: Ако му била добра работата. Зависи од тоа што работел. И али умеел да чува. Некој, којшто работеа по патиштата, по планините, се случи да најдоа и парчиња злато. Ако го служела таква среќа и, се разбира, ако ви е детето прокопсано ќе донесе многу пари. Сте зеле нешто? МИТРЕ: Како да не, сме зеле. Маживме, ќерка, купивме некое нивче, оваа куќа ја направивме... 62 АНЃЕЛЕ: (ја разгледува собата). Со здравје да си седите. МАРА: Здрав да си и весел. Сме арчиле, сме правиле... И тој повеќе што ќе ни прави. Ама сега бре, биро, писмо немаме земено... АНЃЕЛЕ: Да не мисли да си дојде? МАРА: Устата да ти цути! Камо да е за така... МИТРЕ: Ништо не знаеме. Ние се надеваме есенва, си правиме бајрам на умов, да дојде и да го жениме, ама... МАРА: (гледа горе и ја поткрева марамата од главата). Веќе господ златен ако сака. Тој да се смили за нас! АНЃЕЛЕ: Стариот мој велеше од тоа што ни е пишано не можеме да избегаме, тоа ќе ни биде, ќе ни врви преку главава. МИТРЕ: Еее... гледај да не го одделиш од себеси, го оддели чедото — не се знае дали ќе се врати. Одењето се знае, идењето не се знае! АНЃЕЛЕ: Така е... МИТРЕ: Како ви беше на ваша милост името? АНЃЕЛЕ: Ааа... Никола. МИТРЕ: Е бре, Никола, си бил на гурбет, си јал гурбетски леб и знаеш каков е. И јас на млади години, немајќи своја земја, аргат кај беговите како волот за сламата, сум бил во Бугарија. Други во Романија, трети во Србија... Само таму малку одеа, повеќето во Бугарија, а најмногу во Влашко — Романија. АНЃЕЛЕ: И тие што идеа од Бугарија идеа големи Бугари, тие што идеа од Србија големи Срби, само тие што идеа од Романија си остануваа истите. И после јади се едни со други. Пропаганда!... А што го пропадна востанието? — Тоа! МИТРЕ: Вистина така беше. Пак еве сега Србија... (Мара му мрда со главата да не зборува, но Анѓеле ја забележува). АНЃЕЛЕ: И татко ми е од тие што се прават Бугари. И тој бил во Бугарија. МАРА: Од пуста туѓина што арно можеш да чекаш? Малу пари... Затоа пуста туѓина е тешка. (Очите и насолзуваат и си ги брише). АНЃЕЛЕ: (Го чувствува мајчиниот бол и гледа да поправи). А мори, стрино, не е ѓаволот толку црн колку што го прикажуваат. Да е така секој таму би умирал и никој не би се вратил, ама човекот е појак и од дрво и од камен! После, во Америка не се работи како во Романија дење и ноќе, осум саати. Вистина работата е тешка ама после имаш слободно време што 63 сакаш да правиш; одиш во театар, одиш во кино, одиш во парк... Јадењето убаво, ме гледаш мене? И, да речеме, не е лошо. Секоја работа е тешка! Да седиш е лесно. А никој не седи, ако не работи со снагата работи со мозокот! МИТРЕ: Митрејце, ја постели му ти на Никола, човекот си е уморен можеби сака да си легне. Ние го задржавме со гајлината наши... МАРА: Вистина, вистина... Нека проштава. АНЃЕЛЕ: И јас сум уморен, и вие сте уморни... (Мара излегува десно). (Вади цигари и запалуваат обајцата). Повели! МИТРЕ: Ти спечали некој мангар да ги зарадуваш твоите? АНЃЕЛЕ: (му го покажува со раката малото куферче). Ете она е се. МИТРЕ: Белки и мојот нешто ќе донесе... АНЃЕЛЕ: Што бил толку години отиден бездруго ќе донесе. Ти искриви ја капата! МИТРЕ: Е, ако донесе... (Се потсмева). МАРА: (влегува). Готово ти е. Ако сакаш можеш да си легнеш. АНЃЕЛЕ: (го соблекува палтото и го остава на миндерот). Како сум уморен од патот, сега кога ќе легнам и веднаш ќе заспијам како заклан. (Излегува десно). МИТРЕ: (ја зема Мара за рака и ја води и го покажува малото куферче, спокоен). Еве ова куферче рече му било со пари. МАРА: Убави пари спечалил, да си ги ќердоса. И нас создравје да ни дојде Анѓеле и да ни донесе, и ние да си имаме. Си работел со ум... МИТРЕ: (му заблазува и со интересирање го гледа куферчето). Е, и детето наше со ум има работено ама не се знае што ќе донесе. МАРА: Колку ќе донесе толку, само побргу нека си дојде. Ајде сега да си легнеме. МИТРЕ: (не тргнувајќи ги очите од куферчето). Така е. Оди постели, еве сум ќе дојдам. МАРА: Ајде иди. Што има, веднаш ќе постелам. (Излегува). МИТРЕ: (го поткрева куферчето). Море што било тешко! Што пара, аџиба, има донесено?! (Сака да го отвори). Заклучен бил. Се разбира, пара не се остава незаклучена. Е би сакал да видам каква пара е... (Бара клуч во палтото и од како го наоѓа отклучува, но кога го подига капакот и некој ризи очите необично ги отвора и паѓа — седнува пред куферчето). Ииии!... 64 Злато!... Затоа бил заклучен со триста матракуки... (Влегува Мара и и ги покажува). Само жолти! МАРА: Бреее... страшна пара донесол!... Како ги печалел, како ги пустел шкретинските! МИТРЕ: Е, пара спечалило кучето! Кога го поткренав и видов дека е тешко помислив дека е сребро, а тоа, жено, злато! Ич на злато не ми отиде умов! МАРА: Треба да ги има најдено... МИТРЕ: Не знам богами, ама страшна пара донесол! (Зема цигара од табакерата која Анѓеле ја има оставено на миндерот пали и пуши, рашетувајќи се по собата како не токму во умот). МАРА: Ајде да си легнеме. МИТРЕ: (и се тупнува). Ќе легнеме, де! (Се рашетува со долги чекори нервен и во длабоки мисли). МАРА: (го гледа за малку време и оди го фаќа за рака). Ајде да си легнеме! Што ќе сме седеле!... МИТРЕ: (ја ослободува раката и ја турнува Мара од себеси). Чув!... (Оди и наслушнува на десната врата кај што е Анѓеле). Спие!... Жено, спие! МАРА: Легнал за да спие. МИТРЕ: (оди пак го поткрева капакот од куферчето и на Мара која му застанала над главата). Митрејце, жено... што велиш? Мене ми се измеша умов!... Ова е пара!... Пара е не е играчка! МАРА: (Сфаќајќи му ги мислите, да би го спасила од створената ситуација му сугестира). Што да не сакаш да му земеш неколку жолти? МИТРЕ: Не знам што сакам, (ја зема главата во обете раце) главата ми е како бутин! (Седнува на големиот куфер, покрај малото, и очите не ги тргнува од него). Бреее... куче дете. За малку време што пара спечалило!... (Оди и повторно наслушнува дали спие Анѓеле). Кај го натера врагот да дојде, ќе ме стави во некој грев... МАРА: Е, добро, де... земи му неколку, кога ти останаа очите во нив, и ајде да си легнеме. МИТРЕ: Митрејце, жено, што мислиш ти се печалат толку пари за пет-шест години? МАРА: Мака... 65 МИТРЕ: Мака ја! (Како на уше). Ова куче не ги има само спечалено, слушај ме ти мене! Овој има отепано некого за да дојде до овие пари! А кога тој можел некого да отепа што јас не би отепал него и да станам богат човек? Како ги спечалил — така нека ги загуби! Секирата на ова куче! МАРА: (списнува). Ау!... МИТРЕ: (и ја затвора со рака устата). Пс’с! Ами што, кум ли ќе го правам? МАРА: (итро). Ако не да му ги сокриеме и да речеме ти не си донесол таква работа — пари во куќава. МИТРЕ: Не може, никој нас не ќе ни верува. Секој ќе каже, кој што не оставил не бара... Овој не ги има спечалено со пот... Затоа ти велам: секирата на овега! (Брзо излегува). МАРА: (оди и клекнува пред иконата). Свети Никола златен, Богородице мајко, што сега идеш, тргни му го она лошо од главана; дај му дах светен и смири го да не направи будалија. (Станува и се мисли). Ќе го разбудам, ќе го разбудам па што сака нека ми прави, мене нека ме отепа. (Потрчува да влезе кај Анѓелета, но во тоа време Митре влегува со брзи чекори и со секирата во раката). МИТРЕ: (Сфаќајќи што сака Мара да направи, за рамења ја исфрлува надвор и ја затвора вратата; застанува пред вратата кај Анѓелета и, откако неколку пати, нерешително се пушта да ја фати кваката, решително влегува). (ЗАВЕСА) 66 </poem> }} [[Категорија:Македонска литература]] 3pfmj86369nr5uy2qpvqxd6r2vicw5w