МедијаВики:Common.css

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mk">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>mkwikisource</dbname>
    <base>https://mk.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиум</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Специјална</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Разговор</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Корисник</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Разговор со корисник</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikisource</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Разговор за Wikisource</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Податотека</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Разговор за податотека</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедијаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Разговор за МедијаВики</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Предлошка</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Разговор за предлошка</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Помош</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Разговор за помош</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категорија</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Разговор за категорија</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Автор</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Разговор за автор</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">Page</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">Page talk</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">Index</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">Index talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Разговор за модул</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>МедијаВики:Common.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>2186</id>
    <revision>
      <id>22569</id>
      <parentid>15939</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>1742</id>
      </contributor>
      <comment>Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>22569</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="7603" sha1="250czx0fp845tasa2e6qmp3akvcdcx1" xml:space="preserve">@charset &quot;utf-8&quot;;
/*	This stylesheet affects all skins	*/
@import url('/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css/Tweaks.css&amp;action=raw&amp;ctype=text/css') screen;
@import url('/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css/Boxes.css&amp;action=raw&amp;ctype=text/css') screen;
@import url('/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css/Lists.css&amp;action=raw&amp;ctype=text/css') screen;
/* @import url('/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css/Mainpage.css&amp;action=raw&amp;ctype=text/css') screen; */
/*	stylesheets being tested	*/
@import url('/w/index.php?title=User:George_Orwell_III/common.css/dynimg.css&amp;action=raw&amp;ctype=text/css') screen;
/*********
** Most-used standard templates
*********/
/*	All header templates	*/
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template {
	width: 100%;
	float: left;		/* containment */
	padding: 0.5em 0;	/* do any l/r padding on an inner element */
	text-align: center;
}
/* colours common to Template:Header and MediaWiki:Proofreadpage header template */
table.headertemplate, div.headertemplate, div.footertemplate, div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template {
	border: 1px solid #ADA;
	background-color: #E4F2E4;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hAuthor {
	padding-top: 0.5em;
	padding-bottom: 0.4em;
	font-size: 100%;
	font-weight: bold;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hTitle {
	padding-top: 0.4em;
	padding-bottom: 0.4em;
	font-size: 120%;
	font-weight: bold;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hDetails {
	padding-top: 0.4em;
	padding-bottom: 0.5em;
	font-size: 90%;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation {
	width: 100%;
	float: left;		/* containment */
	padding: 0.2em 0;	/* do any l/r padding on an inner element */
/* do not like this
 *	border-top: 1px solid #ADA;
 */
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavPrev {
	float: left;
	text-align: left;	/* override ambient for containing element */
	padding-left: 1em;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavNext {
	float: right;
	text-align: right;	/* override ambient for containing element */
	padding-right: 1em;
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavCurrent {
	text-align: center;	/* after floats in source order! */
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavPrev,
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavNext {
	width: 20%;		/* as in Header and Author templates */
}
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavPrev span,
div#divMediaWiki-Proofreadpage_header_template div.hNavigation div.hNavNext span {
	color: #808080;
}
/* Real header templates */
.processheadertemplate, .portalheadertemplate, .authortemplate, .headertemplate {
	width: 100%;
	margin-bottom: 5px;
}
/* Forward and backward link */
.gen_header_backlink, .gen_header_forelink {
	width: 20%;
	font-size: 0.9em;
	line-height: normal;
}
.gen_header_backlink {
	text-align: left;
}
.gen_header_forelink {
	text-align: right;
}
/* Title field */
.gen_header_title {
	width: 60%;
	text-align: center;
}
/* Notes field */
.process_notes, .author_notes, .portal_notes, .header_notes {
	width: 100%;
	font-size: 0.9em;
	line-height: 1.4em;
	margin-bottom: 0.5em;	/* a bit of space before body-text; 1em might be better... */
}
.header_notes {
	border-bottom: 1px solid #A0A0A0;
	background-color: #FAFAFF;
}
/* Specific header templates */
/* For Header template, see above with ProofreadPage code */
/* Template:Header (footer) */
.footertemplate {
	box-sizing: border-box;
	font-size: 0.9em;
	padding: 0.50em 0.10em 0.50em 0.10em;
	text-align: center;
	margin-bottom: 5px;
	width: 100%;
}
/* Template:Author */
.authortemplate {
	border: 1px solid #BEA2A2;
	background-color: #E4D8D8;
}
.author_notes {
	border-bottom: 1px solid #A88;
	background-color: #FFFBFC;
}
.author_seealso {	/* Remove this if we change to Plain_sister usage */
	float: right;
	padding: 2px;
	margin: 0 0 0.5em 1em;
	border: 1px solid #CCC;
}
/* Process_header template */
.processheadertemplate {
	border: 1px solid #966;
	background-color: #DCA;
}
.process_notes {
	border-bottom: 1px solid #A88;
	background-color: #FFFBFC;
}
/* Portal_header template */
.portalheadertemplate {
	border: 1px solid #36A;
	background-color: #DDE;
}
.portal_notes {
	border-bottom: 1px solid #88A;
	background-color: #FCFBFF;
}
/* TextInfo template */
.textinfo {
	background-color: #B0E0A0;
	border: 1px solid #0E8605;
	margin: 1px;
	padding: 1px;
}
.textinfo th {
	color: #FFFFFF !important;
	background-color: #0E8605;
	font-size: 1.2em !important;
	font-weight: normal;
	padding: 5px 5px 5px 5px !important;
	text-align: center;
}
.textinfo tr {
	vertical-align: top !important;
}
.textinfo td.col1 {
	color: #000000;
	background-color: #6EF7A7;
	font-weight: bold;
	padding: 3px 5px 3px 5px !important;
	text-align: right;
}
.textinfo td.col2 {
	background-color: #C6FFC6;
	padding: 3px 5px 3px 5px !important;
	text-align: left;
}
/*********
** Template namespace
*********/
/*Template documentation*/
.template-documentation {
	clear: both;
	margin: 1em 0 0 0;
	border: 1px solid #AAA;
	background: #ECFCF4;
	padding: 5px;
}
/*********
** Page namespace
*********/
/* transcluded pages */
.lefttext p {
	text-indent: 2em;
}
.lefttext .poem p {
	text-indent: 0;
}
.lefttext .tiInherit p {
	text-indent: inherit;
}
.lefttext {
	width: 33em;
	text-align: justify;
	margin-left: 5em;
}
.leftoutdent {
	padding-left: 2em;
	text-indent: -2em;
	max-width: 33em;
	margin-left: 5em;
}
/* similar to tiInherit, above; wrap something with a div of this class and set line-height; poem-tags, too */
.lhInherit p {
	line-height: inherit;
}
.quote {
	color: #2F4F4F;		/* darkslategray (not a valid color name) */
	margin-left: 2em;
	margin-right: 2em;
}
/* Justify */
body.ns-104 div.pagetext {
	text-align: justify;
}
/* Paragraph markers (no IE6 support) */
body.ns-104 div.pagetext &gt; p {
	/* @embed */
	background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Paragraph-mark.svg/6px-Paragraph-mark.svg.png');
	background-position: 0 .33em;
	background-repeat: no-repeat;
	margin-left: -10px;
	padding-left: 10px;
}
/* ProofreadPage */
.quality4 { background-color: #90ff90; }
.quality3 { background-color: #ffe867; }
.quality2 { background-color: #b0b0ff; }
.quality1 { background-color: #ffa0a0; }
.quality0 { background-color: #ddd; }
.qualitye { background-color: #ffffff; }
.ns-104 .mw-editsection {
	visibility: hidden;
}
/* not in remarks */
div#remarks a.quality4 { background: #ffffff; }
div#remarks a.quality3 { background: #ffffff; }
div#remarks a.quality2 { background: #ffffff; }
div#remarks a.quality1 { background: #ffffff; }
div#remarks a.quality0 { background: #ffffff; }
div#remarks a.qualitye { background: #ffffff; }
/* pr_typos faux underline defaults */
.coquille {
	border-bottom: 1px dashed #666;
}
/* pr_typos message forced right in Quality bar */
body.ns-104 span#corr-info {
	float: right !important;
}
/*
 * Single entry from [w:MediaWiki:Gadget-charinsert.css]
 */
div#editpage-specialchars {
	display: block;
	margin-top: 0.50em;
	border: 1px solid #c0c0c0;
	padding: 0.30em;
}
/* prevent line-height resizing for &lt;sup&gt; and &lt;sub&gt; */
sup, sub {
	line-height: 0 !important;
}
/*
 * Dynamic Layouts
 *
 * sidenotes
 */
body.ns-104 .sidenote-left {
	position: absolute;
	left: 0;
	width: 6em;
	padding-right: 1em;
	text-indent: 0em;
	text-align: left;
}
body.ns-104 .sidenote-right {
	position: absolute;
	right: 0;
	width: 6em;
	padding-left: 1em;
	text-indent: 0em;
	text-align: left;
}
/* @end */</text>
      <sha1>250czx0fp845tasa2e6qmp3akvcdcx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Одговорите на папа Никола на прашањата на Бугарите</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10231</id>
    <revision>
      <id>22564</id>
      <parentid>22414</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Buli</username>
        <id>1762</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>22564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87935" sha1="7hokgn5j3l5oawoc5znnb2g8b8djhab" xml:space="preserve">На вашите прашања не треба да се одговара опширно, ниту сметавме дека е потребно да се задржуваме на поединости, бидејќи по Божја волја сме испратени во вашата земја и кај вашиот славен кнез, нашиот возљубен син, не само со книгите на Божјиот закон, туку и со наши погодни пратеници, кои, според времето и околностите, ќе ве поучуваат за поединечни работи. Ним им ги доверивме и книгите што проценивме дека сега им се неопходни.

'''Глава 1.''' И навистина многу добро и пофално е тоа што на прво место во своите прашања изјавувате дека вашиот кнез сака христијански закон. Но ако се обидеме подетално да го изложиме, би требало да напишеме безброј книги; а за накратко да ви покажеме во што главно се состои христијанскиот закон, треба да знаете дека тој почива на верата и на добрите дела. Имено, верата е прва меѓу сите добродетели во заедницата на верниците. Затоа се вели дека постои светлина и во првиот ден, кога, како што се пренесува, Бог рекол: „Нека биде светлина!“, односно да се појави осветлување на верата, а токму поради неа Христос слезе на земјата. Но сепак од христијанинот се бара и добро дело. Како што е напишано во нашиот закон: „Без вера е невозможно да Му се угоди на Бога“, исто така е напишано: „Како што телото без дух е мртво, така и верата без дела е мртва“. Тоа е христијанскиот закон, тоа е законот кој целосно ќе го спаси секого, ако верно го почитува.

'''Глава 2.''' Човекот е должен да го љуби оној што го прима на светиот извор (крштението) како татко; и уште многу повеќе – духовниот отец, бидејќи духовното е повозвишено од телесното. Затоа духовниот отец треба многу повеќе да се љуби од духовниот син во сите нешта. Така, Марко, евангелистот, бил ученик на Петар и негов син во светото крштевање. Кој не би го љубел таткото, не би можел ниту синот да го почитува како што треба во сите работи. Меѓу нив и нивните (духовни) синови нема телесно сродство, бидејќи тие се соединети по дух, а не по крв; зашто она што е од крв е телесно, а она што е од дух е духовно. „Оти, телото сака противни работи на духот, а духот – противни на телото; тие се еден против друг“, според апостолот. Сепак, постои друга, благодатна и света заедница меѓу нив, која не произлегува од телесно сродство, туку од духовна блискост. Затоа не се смета дека меѓу нив е можно какво и да било брачно соединение, иако по природа тие се посвоени деца; ниту пак римските закони дозволуваат брак меѓу такви лица. Така, ако некој го чита Првата книга од Институциите, таму меѓу другото стои: „Меѓу оние лица“, вели тој, „кои стојат едни кон други како родители и деца...“ – тие утврдуваат дека брак не може да се склучи, како меѓу татко и ќерка, или дедо и внука, или мајка и син, или баба и внук, и така до бесконечност. И ако такви лица имаат телесен однос меѓу себе, се вели дека сториле безбожен и инцестуозен брак. Ова важи и за посвоените: иако преку посвојување станале на местото на родители или деца, не можат меѓусебно да стапат во брак. Затоа, онаа која преку посвојување ми станала ќерка или внука, не можам да ја земам за жена; исто така: „Ако некоја преку посвојување ми стане сестра, додека посвојувањето важи, сигурно не може да постои брак меѓу мене и неа“. Ако, значи, меѓу оние што ги поврзува посвојувањето не се склучува брак, колку повеќе треба да се воздржат од телесно сожителство оние што се обединети преку небесната тајна и преродбата на Светиот Дух? Затоа многу посоодветно е да се вели дека некој е син на мојот татко или мој брат – кого божествената благодат, а не човечката волја, го избрала да биде мој син или брат. И ние сме многу помудро одделени од мешање на телата, бидејќи Светиот Дух нè соедини со својата љубов, отколку ако нè поврзала телесна нужда или променлива волја на некој распадлив човек.

'''Глава 3.''' Обичајот што Грците, како што велите, го имаат во брачните заедници, поради должината на излагањето го изоставаме; наместо тоа, ќе се потрудиме да ви го претставиме древниот обичај што Светата Римска црква го примила и до денес го задржува во ваквите брачни соединувања. Нашите мажи и жени, кога стапуваат во брак, не носат на главите злато или сребро, ниту пак нешто составено од метал; туку, по свршувањето — кое претставува ветување и договор за идниот брак, склучен со согласност на оние што стапуваат во брак и на оние под чија власт се наоѓаат — откако ќе биде даден залогот, младоженецот ја свршува својата невеста со прстен на верноста, ставајќи ѝ го на прстот. А кога ќе биде утврдено дека тоа им е по волја и на двете страни, и кога договорот ќе биде составен во писмена форма пред поканети сведоци, тогаш, согласно законската одредба, се определува времето кога треба да се изврши бракот и кога двајцата ќе бидат доведени до брачниот сојуз. И најпрвин тие се воведуваат во црквата Господова, принесувајќи дарови што треба да Му бидат принесени на Бога, а од рацете на свештеникот примаат благослов и небесен превез, по примерот на она што се вели дека Господ ги благословил првите луѓе во Рајот, говорејќи: „Плодете се и множете се“ и така натаму. Исто така, се раскажува дека Товија, пред да влезе во брачна заедница, го благословил Господа со молитва. Но тој превез не го прима оној што стапува во втор брак. Потоа, излегувајќи од црквата, носат круни на главите, кои постојано се чуваат во црквата и обично се користат за свадбените свечености. И така, по прославувањето на свадбените свечености, тие се воведуваат во заедничкиот живот, кој Господ го определил да трае до крајот на нивниот живот. Ова се, значи, брачните обреди. Постојат и други, кои овде ги изоставаме бидејќи не се општопознати. Ако, пак, сите овие нешта не бидат исполнети при склучувањето на бракот, не велиме дека поради тоа се греши, како што тврдат некои од вас; особено затоа што во наше време има толку многу пречки што едвај може да се обезбеди помош за исполнување и на најнеопходните подготовки. Затоа, според законите, доволна е единствено согласноста на оние што се соединуваат. Таа согласност сама по себе е доволна за бракот; останатите работи, па и самиот телесен однос, служат само за потврда на веќе склучениот брак. За тоа сведочи големиот учител Јован Златоуст, кој вели: „Бракот не го создава телесниот однос, туку волјата.“ Ако, пак, некој праша дали мажот, по смртта на својата жена, може да земе друга, за тоа насекаде пишува Павле, славниот проповедник и учител, кој вели: „На неженетите и на вдовиците им велам: добро е за нив ако останат како мене. Но ако не можат да се воздржат, нека стапат во брак.“ И повторно: „Жената е врзана со законот сè додека е жив нејзиниот маж; но ако нејзиниот маж умре, таа е слободна и може да се омажи за кого сака, само во Господа.“ А она што Светото Писмо го кажува за мажот, треба да се разбира и за жената, бидејќи она што се вели за едниот пол не помалку важи и за другиот. Зашто се вели: „Блажен е човекот кој не оди по советот на нечестивите“ и повторно: „Блажен е човекот кој се бои од Господа.“ Под зборот „човек“ овде се подразбираат и мажот и жената; затоа со право веруваме дека блажена е и жената која се бои од Господа.

'''Глава 4.''' За тоа во кои времиња или денови во текот на годината треба да се воздржуваме од месо. Сега, бидејќи вие сте неискусни и некако мали деца во верата, сметаме дека е излишно подробно да ви го објаснуваме. Меѓутоа, во дните на пост, во кои особено преку воздржување и жалосно покајание му се молиме на Господа, на сите начини треба да се воздржуваме од месо. Иако на сите им прилега да се молат и да се воздржуваат, сепак во времињата на постите особено треба да се предадеме на воздржанието, така што оној кој се сеќава дека сторил незаконски дела, според светите одредби, и во овие времиња да се воздржува барем од некои дозволени работи — и тоа и лаиците. Такви времиња се: четириесетницата пред Пасха (Велигден), постот по Педесетница, постот пред празникот на Успението на Светата Богородица и секогаш Дева Марија, како и постот пред празникот на Рождеството на нашиот Господ Исус Христос. Овие пости светата Римска црква ги примила уште од древноста и ги почитува. Исто така, во секој петок во текот на неделата и во сите бденија пред големите празници треба да се престане со јадење месо и да се држи пост, за да можеме вистинито да кажеме заедно со псалмопеецот: „Навечер се вселува плачот, а наутро радоста.“ Ако некој од вас пак сака и во други денови да се воздржува од месо, не треба да му се забранува, зашто колку повеќе некој овде сее во солзи, толку повеќе ќе жнее со радост во вечниот живот. Меѓутоа, нам, вам кои сте уште неискусни и се храните со млеко како мали деца, не можеме да ви наметнеме тешко бреме, додека не пораснете за цврста храна. Но, како што засега го дозволуваме ова, така и на сите начини ве предупредуваме да не ги допирате забранетите работи. Зашто нашиот прародител, вкусувајќи само од забранетиот плод на едно дрво, беше истеран од рајската убавина.

'''Глава 5.''' Иако во среда, како и во другите денови освен во петок, може да се вршат повеќе работи, сепак, поради тоа што нашиот Господ бил предаден токму тој ден, и кога бил погребан, останал во срцето на земјата, затоа и ние треба да размислуваме за Неговата смрт. Но ако некој сака во тој ден да јаде месо, никако не смее, освен ако свештеникот не му дозволи, зашто е напишано: „Подобра е послушноста од жртвата.“ Ако, пак, истиот ден се совпадне со некој празник, тогаш, бидејќи отците одредиле умереност во постот, оној што вкуси мед не би згрешил сè до зајдисонце. Ако, меѓутоа, некој поради завет кон истиот отец се обврзал да не јаде месо, нека не биде присилуван да го прекрши, зашто е напишано: „Заветувајте се и исполнувајте ги заветите на Господа, вашиот Бог.“ Во петокот, пак, поради страдањето на Господ и споменот на апостолите, нашиот вкус треба да се воздржува од сите месни јадења и од прекумерна храна, освен ако се совпадне со празникот на раѓањето Господово, Неговото Богојавление, празникот на блажената Дева Марија, празниците на врховните апостоли Петар и Павле, на свети Јован Крстител, на свети Јован Евангелист, на апостол Андреј — братот на носителот на клучевите од небото, како и на светиот првомаченик Стефан, ако тие празници паднат во петок. Зашто ако светата Црква или некоја верна душа на празниците на светците поставила постови или воздржувања што не се обврзувачки со вечен завет, тие можат да се разрешат, како што Господ сведочи во Евангелието велејќи: „Жената, кога раѓа, има тага; но кога ќе го роди детето, повеќе не се сеќава на маката поради радоста што се родил човек на светот.“ Така е и со светата Црква. Како што жената, кога ќе роди човек во овој свет, се радува, така и Црквата, раѓајќи го верниот народ за идниот живот, се исполнува со радост. Поради тоа и таа многу страда и се мачи во сегашниот живот, како жена што раѓа. Не треба никого да чуди што некој се нарекува „роден“ иако ја напуштил оваа состојба; зашто обично велиме дека човек се раѓа кога излегува од мајчината утроба во светлината на овој свет. Колку повеќе треба да се смета за роден оној што, ослободен од темнината на овој век, преминува во светлината на вечниот живот. Затоа, според црковниот обичај, свечените денови на блажените маченици и исповедници Христови, кои од овој свет преминале во живеалиштето на живите, се нарекуваат нивни „родендени“ (dies natales), бидејќи нивните празници не се празнуваат како денови на смртта, туку како денови на раѓањето за вечниот живот. Така и тие се родени за Бога, кај Кого сите живеат и во Чија рака се душите на праведните. Затоа, кога на светата жена ѝ се затвориле очите, таа повеќе не се сеќавала на маката поради радоста, зашто се родил човек во светот — односно во вечната светлина. Поради тоа, на нивното раѓање треба да се радуваме, а не да постиме, ниту да се воздржуваме, ниту да се жалиме, додека сме во оваа долина на солзи. Напротив, треба секогаш да се стремиме кон нивните заслуги и постојано да ги читаме нивните дела, сè додека не стигнеме до онаа ангелска свеченост кон која тие непрестајно се стремеле. Зашто нивната свеченост не е постојана, туку моментална, бидејќи болката едвај малку трае пред да заврши.

'''Глава 6.''' Понатаму велите дека Грците тврдат дека во никој случај не треба да се капе во бања во среда и петок. На тоа, кога нè прашаа зошто не се согласуваме со вас, одговоривме со зборовите што блажениот папа Григориј, апостол на англискиот народ, ги кажал во својата проповед за Господовиот ден, каде што се чита: „До мене стигна вест дека некои изопачени луѓе ви проповедаат дека во Господовиот ден не смее никој да се капе. И навистина, ако некој сака да се капе од раскош, уживање на душата и телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во Господовиот ден. Зашто е напишано: „Никој никогаш не го намразил своето тело, туку го храни и го негува“, а исто така е напишано: „Не грижете се за телото за да ги исполнувате неговите похоти.“ Оној, пак, кој се грижи за телото заради похот, нека биде спречен; но оној што го прави тоа поради неопходност, нека не биде лишен од тоа. Ако, значи, миењето на телото во Господовиот ден е грев, тогаш не треба ни лицето тој ден да се измие. Ако, пак, тоа се допушта за еден дел од телото, бидејќи тоа го бара природната потреба, тогаш не треба целото тело да се лишува од она што го налага истата потреба.“ И така, овој преблаг и преблагороден учител, говорејќи за Господовиот ден, кој е повозвишен од сите други денови, ако дозволил капење, тогаш ние не забрануваме капење ниту во среда ниту во петок, под услов да се чува истото правило: ако некој сака да се капе од раскош, уживање или телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во среда ниту во петок.

'''Глава 7.''' Понатаму, на оној што прашува дали е дозволено крстот Господов заедно со моштите да го целива или да го носи човек што е чист или нечист, треба да му се одговори: На оној кој е чист, тоа му е сосема дозволено; зашто во целивањето што друго се подразбира освен љубовта, со која секој пламти кон Него? А во носењето на крстот што друго се изразува освен умртвувањето на телото или сочувството кон ближните? Тој крст, впрочем, и Господ заповедал да се носи, но во умот; меѓутоа, кога се носи и на телото, човекот полесно се потсетува дека треба да го носи и во умот. Крстот, навистина, го добил името од мачењето (cruciatus), и како што објаснува споменатиот учител, на два начина го носиме крстот Господов: или преку воздржување го мачиме телото, или преку сочувство нуждата на ближниот ја сметаме за наша. Затоа, кога го почитуваме крстот Господов и Неговото страдање, го целиваме; и од љубов кон Него, ако нуждата бара, се вооружуваме со истата мисла. Носете го, но со најголема почит и со телото, и со срцето, и со умот, така што никогаш да не исчезне од вашиот ум — тоа значи: преку воздржување секогаш да го мачите телото и преку сочувство нуждата на ближните да ја сметате за своја. Зашто оној кој покажува болка заради туѓата нужда, веќе го носи крстот во умот. Меѓутоа, на нечист човек никако не му дозволуваме да го носи; зашто е напишано: „Очистете се, вие што ги носите садовите Господови.“ Ниту еден сад Господов не е посвет од крстот Господов, кој се удостои самиот Господ да го носи. А да го целива со нечиста уста не е дозволено, бидејќи токму со тоа што е нечист, самиот се сведочи дека не ја љуби умртвеноста на телото; па затоа она што не го љуби, ниту го целива, за да не се каже за него она што Господ преку пророкот со укор му го вели на отфрлените: „Овој народ Ме почитува со усните, но срцето негово е далеку од Мене“, и како што вели псалмописецот: „Го возљубија со својата уста, а со својот јазик го излагаа.“ За моштите на светителите, пак, велиме истото: нивните тела биле и се храмови и садови Божји, а Светиот Дух ги употребувал како орудија за секое добро дело, кога сакал.

'''Глава 8.''' Затоа, ако на претходно изразената должна почит ѝ се придружува и чистота на умот и телото, тогаш и за време на Великиот пост — за кој побаравте посебен совет — дозволено е да се носи Крстот Господов и, доколку се почитува претходно изложеното правило, да се целива кога е угодно. А особено тогаш и таму, кога и каде што најмногу се стравува од нападите или заседите на древниот непријател.

'''Глава 9.''' За причестувањето со Телото и Крвта Господова секојдневно во Великиот пост. Со совет, ако треба да се причестувате. За да се исполни тоа, понизно Го молиме Семоќниот Бог, а и вас најсериозно ве поттикнуваме: ако некој е оптоварен со смртен грев во својата совест, или ако, без да се помирил, е во раздор со својот брат, или ако некој од вас поради сопствена вина останал во несогласување. Никој не треба, поради гризена совест, да смета дека е подобро да остане под толку тешко бреме отколку да побара лек; зашто, според Апостолот, „кој недостојно јаде и пие, суд на себе јаде и пие“. А за оние што влегле во Црквата и досега не биле поучени за должноста на причестувањето, тоа доволно јасно го изложуваат светите канони што ги поставиле вашите предци. Ние, по Божја милост, иако според нашата скромност, го потврдуваме истото; а од свештениците, кои ги држат клучевите на знаењето, треба внимателно да научите и ништо да не им сокривате во врска со тоа, бидејќи токму во овие прашања нивната служба е неопходна и во никој случај забранета. Во меѓувреме, во текот на Великиот пост, кој нашата Црква го нарекува голема Четириесетница, треба да се причестувате во сите денови според досега изложеното правило. Зашто секогаш треба да се присуствува на богослужбата и на принесувањето на жртвата заедно со верните, имајќи го пред очи она пророчко слово што вели: „Во денот на вашиот пост ги извршувате своите желби.“ Ако по заемна согласност сопружниците треба извесно време да се воздржуваат од телесни односи заради молитвата, тогаш уште повеќе во ова време, кога на Бога Му го принесуваме и десетокот од нашето тело, треба да Го подражаваме Господа во воздржувањето, така што не само од она што е недозволено, туку и од многу работи што инаку ни се дозволени, да се откажеме. Треба да се откажеме од секое телесно уживање и, за да можеме слободно да Му се посветиме на молитвата, ревносно да ја чуваме чистотата и на душата и на телото!

'''Глава 10.''' Прашувате, исто така, дали е дозволено некој да работи на сабота или на недела. За ова често се сеќаваме на зборовите на светиот папа Григориј Римски, кој еднаш рекол: „Се појавија некои изопачени луѓе меѓу вас кои тврдат дека некои работи се спротивни на верата и затоа на сабота се забранети.“ Кој друг би можел да каже такво нешто, ако не проповедниците на Антихристот? Кој и да доаѓа во денот на саботата или на неделата, тој треба да се воздржува од секоја работа. Зашто тој сака и да умре и да воскресне, сака да го почитува денот Господов, а истовремено сака да го натера народот да го напушти надворешниот обред на стариот закон и повторно да се врати кон јудејското празнување на саботата. Имено, за ова преку пророкот е кажано: „Не носете товар низ портите во сабота.“ Ова треба строго да се чува кога е можно. Но кога во сабота се пројавува силата на нашиот Господ Исус Христос, тогаш преку старите слики и фигури на законот, оние работи што не можат да се чуваат веќе не важат. Нека никој не вели дека на сабота треба да ја вршиме службата како порано или дека треба да се принесуваат жртви. Нека не вели дека и сега треба да се чува телесното обрежување, како што велеше апостол Павле: „Ако се обрежувате, Христос ништо нема да ви користи.“ Ние, пак, она што е напишано за саботата го разбираме и го чуваме духовно. Саботата значи одмор. А вистинскиот одмор е нашиот Господ Исус Христос, Кој нè откупи. Ние, кои сме ослободени по благодатта на нашиот Спасител, не го носиме товарот на гревот ниту на душата, ниту на телото. Зашто нашиот Господ многу пати на сабота правеше дела, поради што Јудејците се спротивставуваа велејќи: „Кој си ти што го врзуваш волот и го пушташ да пие вода во сабота?“ Затоа, ако самата Вистина не го чува буквениот закон за саботата, туку секој што го чува само буквено, а другите заповеди ги крши – тогаш вистинскиот ден на Господ е кога треба целосно да се откажеме од сите земни работи и да се посветиме на молитва, особено во овие шест дена, со кои се завршува неделата на Христовото воскресение.

'''Глава 11.''' Прашувате на празниците на кои апостоли, маченици, исповедници и девици треба да се воздржувате од земна работа. Тоа треба да го правите на празниците на блажената Дева Марија, на светите дванаесет апостоли, на евангелистите, на Господовиот Претеча Јован и на свети Стефан, првомаченикот, како и на празниците на оние светители чиј спомен, со Божја помош, кај вас ќе се празнува свечено. Треба да се знае дека на празничните денови човек се воздржува од световна работа за да може послободно да оди во црква, да се посвети на псалми, химни и духовни песни, да се моли, да принесува дарови, да учествува во споменот на светителите, да се стреми да го следи нивниот пример, да го слуша Божјото слово и да им дава милостина на сиромашните. Ако некој го занемарува сето тоа, а празничниот ден го минува во световни суети, подобро би било, според заповедта на блажениот апостол Павле, да работи со своите раце, за да има од што да им даде на оние што се во нужда. Така постапувал и самиот апостол: иако вели дека Господ одредил оние што го проповедаат Евангелието да живеат од Евангелието, тој не го користел тоа право, туку работел со своите раце за да не биде товар на оние на кои им го проповедал Евангелието.

'''Глава 12.''' Прашувате дали е дозволено на празниците на светителите да се одржува судење и дали во таков ден може човек, ако е осуден за тоа, да биде погубен. Треба да знаете дека во оние празнични денови за кои погоре покажавме дека треба да се воздржувате од секоја световна работа, уште повеќе треба да се воздржувате од световни судски работи, а особено од извршување смртни казни. Иако можеби и едното и другото во други околности може да се изврши без вина, сепак, кога човек треба посилно да се приврзе кон Божјите работи, прилега целосно да ги остави световните. Особено затоа што оној што во тој ден пристапува кон Божјата служба не треба да се заплеткува во световни работи, а поради почитта кон толку големиот празник не треба да се прави ништо освен она од што за сите произлегуваат радост, мир и духовно веселие. За тоа во кои други денови, освен овие, не треба да се водат световни судски постапки, доволно ќе ве поучат законите.

'''Глава 13.''' Меѓу своите прашања и допитувања велите дека барате и световни закони. Ние со задоволство би ви ги испратиле книгите што сметаме дека сега ви се потребни, кога би знаеле дека кај вас има некој што може правилно да ви ги протолкува. Ако, пак, на нашите пратеници сме им предале некои книги што се однесуваат на световното право, не сакаме тие, кога нашите пратеници ќе се вратат, да останат кај вас, за да не се случи некој погрешно да ви ги толкува или на каков било начин да ја изопачи нивната содржина.

'''Глава 14.''' Понатаму известувате дека некој Грк лажно тврдел дека е презвитер, иако не бил, и дека поради тоа крстил многу луѓе во вашата земја. Кога, по Божјо вдахновение, сте дознале дека не е презвитер, сте наредиле да му бидат отсечени ушите и носот, да биде сурово камшикуван и протеран од вашата земја. Така кај вас се исполнило — простете ни што го кажуваме тоа — она што апостолот го вели за некои луѓе: дека „имаат ревност за Бога, но не според знаењето“. Зашто, иако тој човек постапил лошо ако лажел, сепак и вие во овој случај сте покажале побожна, но недоволно разумна ревност; бидејќи, иако лажно се претставувал како свештеник, неговото преправање сепак им донело спасение на многумина. Имало разни луѓе што на различни начини го проповедале Христос, но не заради Христа. Сепак, без оглед дали го проповедале од лична корист или од друга причина, апостолот не им забранувал, бидејќи нему пред сè му било важно Христос да биде проповедан. Христос определил оној што го проповеда Евангелието да живее од Евангелието; но ако некои го проповедале Христос за да стекнат земна корист, тогаш нивната побуда не била Христос, туку алчноста. Други, гледајќи дека проповедниците на Евангелието уживаат голема почит меѓу верниците, го проповедале Христос за и самите да ја добијат истата почит; нивната побуда, значи, не била Христос, туку зависта. Но никому од нив не му било забрането преку него да биде проповедан Христос. И самиот Јуда бил испратен од Господа заедно со другите апостоли, правел чуда, го проповедал Христос и во Негово име крштавал многумина. Затоа, како што пишува Анастасиј, претстојател на Апостолскиот престол, не се прашува кој и каков е оној што проповеда, туку Кого проповеда.

'''Глава 15.''' Прашувате дали луѓето што биле крстени од тој човек се христијани или треба повторно да бидат крстени. Ако биле крстени во името на највозвишената и неразделна Троица, тие навистина се христијани и не треба повторно да се крштаваат, без оглед од кој христијанин го примиле крштението. Како што веќе споменатиот папа Анастасиј му пишува на истоимениот цар, крштението, дури и кога е извршено надвор од Црквата или е дадено од прељубник или крадец, стигнува неосквернето до оној што го прима; зашто гласот што се слушнал преку гулабот ја отстранува секоја дамка од човечката нечистотија, кога сведочи: „Овој е Оној што крштава.“ Ако, значи, и крштението дадено од прељубник или крадец стигнува неосквернето до оној што го прима, зошто тогаш да не остане важечко и без повторување она што го извршил човек кој, не знаеме со каква намера, се преправал дека е презвитер? Некогашниот цариградски епископ Акакиј се претставувал како свештеник и откако бил осуден од римскиот папа Феликс. Но за него споменатиот папа Анастасиј пишува дека, иако Акакиј по осудата продолжил да го присвојува свештеничкото име, казната за неговата гордост го погодила него самиот, а не народот што ги примал Божјите дарови преку неговата служба. Виновна била душата на оној што згрешил, а не оние што ги примале светите тајни. Тоа го потврдуваат многу места од Светото Писмо, а особено зборовите на апостолот дека „ниту оној што сади“, односно поучува, „ниту оној што полева“, односно крштава, е нешто, туку Бог, Кој дава да расте. Затоа лошиот човек, кога дели нешто добро, не им нанесува штета на другите, туку ја зголемува сопствената вина. Оттука е сигурно дека оние што ги крстил тој Грк не претрпеле никаква штета, бидејќи Христос е Оној што крштава, а Бог е Оној што дава да расте, а не човекот.

'''Глава 16.''' Вие што така сте го осудиле тој човек прашувате дали треба поради тоа да се покаете. Секако дека треба, бидејќи секој грев се очистува со покајание, кое, меѓутоа, е делотворно само со Божјата благодат. Господ најнапред го погледнал Петар, а потоа Петар се свртел кон солзи. Очигледно е дека сте згрешиле против тој човек. Прво, затоа што, колку што можеме да разбереме, не било јасно докажано дека тој навистина не бил презвитер, а напишано е: „Не судете предвреме.“ Второ, затоа што, дури и ако се преправал дека е нешто што не бил, сепак не направил нешто што само по себе би било непријатно на Бога или на Неговите верници. Особено затоа што меѓу народот во кој дотогаш не се почитувала вистинската вера и вистинската религија, пред себе видел отворена можност да придобие многумина и можеби настојувал голем број луѓе да ги доведе до толку голем дар, чувствувајќи дека Бог милостиво му помага во тоа. Ако Давид се преправал дека е луд само за да го спаси сопствениот живот, каква вина треба да му се припише на оној што, на кој и да било начин, извлекол толкаво множество луѓе од власта на ѓаволот и од вечната погибел? Особено затоа што, иако се преправал дека е свештеник, при крштавањето не направил ништо што во крајна нужда не би можел да го направи и човек што не е свештеник. Според наше мислење, тој се претставувал како презвитер затоа што веќе дознал дека сте биле убедени оти правото да се крштава им припаѓа единствено на презвитерите. Трето, иако за своето преправање бил мошне виновен, сепак бил достоен и за пофалба затоа што толку многу луѓе биле обратени. Четврто, дури и ако заслужувал казна, не требало да ја надминете мерката на казнувањето ниту врз еден човек да натрупате толку многу и толку сурови повреди. Доволна казна би било неговото протерување од вашата земја; немало потреба покрај тоа да му ги отсечете и ушите и носот.

'''Глава 17.''' Понатаму раскажувате како, по Божја милост, сте ја примиле христијанската вера и сте направиле целиот ваш народ да биде крстен; но дека откако биле крстени, тие еднодушно и со голема жестокост се кренале против вас, велејќи дека не сте им дале добар закон, и сакале дури и да ве убијат и да постават друг владетел. Раскажувате и како, со Божја помош, сте се подготвиле против нив, сте ги победиле сите, од најголемиот до најмалиот, и сте ги заробиле; како сите нивни првенци и големци, заедно со нивното потомство, биле погубени со меч, додека средните и помалите не претрпеле никакво зло. Прашувате дали носите грев за оние што биле лишени од живот. Тоа, секако, не можело да се случи без грев и без ваша вина, особено затоа што невиното потомство, кое не учествувало во советите на своите родители и за кое не е докажано дека кренало оружје против вас, било погубено заедно со виновните. Затоа псалмописецот, откако рекол: „Не седев со суетни луѓе и нема да влезам со оние што вршат беззаконие; го замразив собранието на злонамерните и нема да седам со безбожниците“, малку подоцна Му се моли на Господа: „Не погубувај ја мојата душа со безбожниците, ниту мојот живот со крвниците.“ И Господ преку пророкот Езекиил вели: „Како душата на таткото, така и душата на синот е Моја; душата што ќе згреши, таа ќе умре.“ А потоа, зборувајќи за синот што ги видел гревовите на својот татко, но не ги повторил, вели дека таквиот човек нема да умре поради беззаконието на својот татко, туку ќе живее. „Синот нема да го носи беззаконието на таткото, ниту таткото беззаконието на синот.“ Но и кон родителите што сте ги заробиле требало да постапите поблаго и, од љубов кон Бога, Кој ги предал во ваши раце, да им го поштедите животот, за да можете искрено да кажете во Господовата молитва: „Прости ни ги долговите наши, како што и ние им ги проштеваме на нашите должници.“ Ако сте можеле да ги поштедите и оние што загинале во борбата, но не сте им дозволиле да живеат и не сте сакале да ги спасите, ни во тоа не сте постапиле правилно; зашто е напишано: „Суд без милост ќе има оној што не покажал милост.“ И Господ преку споменатиот пророк вели: „Зар Јас ја сакам смртта на грешникот, вели Господ Бог, а не тој да се одврати од своите патишта и да живее?“ Но бидејќи сте згрешиле повеќе од ревност кон христијанската вера и од незнаење отколку од некој друг порок, ако следува покајание, преку Христовата благодат ќе добиете прошка и милост за овие дела.

'''Глава 18.''' Велите дека сакате да знаете што треба да правите со оние што го отфрлаат христијанскиот закон. Во врска со тоа треба да се забележи дека секој човек, како што поради гревот на друг, односно на Адам, наследил нешто од кое треба да се очисти преку водата на крштението, така и кога пристапува кон водата на преродбата за да ја исповеда верата, избира, така да се каже, друг татко — духовен отец — кој го прима, го поучува, го чува со сета грижа и потоа го предава на Црквата како доверено богатство. Затоа, оној што ја отфрла верата што ја ветил, најнапред треба на секој начин да биде повикан назад од оној што го примил при крштението и што бил гарант за неговата вера. Ако не го послуша оној што самиот го имал како свој гарант, случајот треба да ѝ се соопшти на Црквата, која со уште поголема грижа треба да настојува заблудената овца да ја врати во своето стадо и на секој начин да ја повика назад на патот на вистината, кој е Христос. Таа, како мајка и учителка, треба да го советува да сфати дека го подражава отпаднатиот дух за кој е напишано дека „не останал во вистината“. Нека размисли и за зборовите на Петар, првенецот на апостолите: „Ако оние што избегале од нечистотиите на светот преку познавањето на нашиот Господ и Спасител Исус Христос повторно се заплеткаат во нив и бидат победени, последната состојба им станува полоша од првата. Подобро ќе им беше да не го познаеја патот на правдата, отколку, откако го познаа, да се вратат назад од светата заповед што им беше предадена.“ На нив им се случило она од поговорката: „Кучето се враќа на својата повраќаница“ и „измиената свиња повторно се валка во калта“. Ако, пак, не ја послуша ни Црквата, тогаш навистина нека биде за сите како незнабожец, односно како паганин, и како туѓ нека биде подложен на световните власти. Познато е дека Бог често ги поттикнувал властите против оние што се одрекуваат од Христос и го напуштаат крштението. Затоа никој да не се чуди ако Бог дозволи тие да бидат понизени, за така да се вратат во Црквата. Така, кога Агара побегнала од својата господарка, ѝ се јавил ангел и ѝ рекол: „Агаро, слугинко на Сара, врати се кај својата господарка.“ Таквиот човек, значи, се притиска со цел да се врати — и да даде Бог навистина да се врати — бидејќи тогаш заедно со своите браќа ќе го прими ветеното наследство. Ако христијанските власти воопшто не дејствуваат против таквите луѓе, како ќе Му дадат на Бога сметка за својата власт? На христијанските владетели им припаѓа да се грижат во нивно време нивната мајка Црква, од која духовно се родени, да остане во мир и неповредена. И царот Навуходоносор, кој поставил свој кип и ги присилувал сите да му се поклонат, откако видел дека трите момчиња биле спасени од огнот, рекол: „Издавам заповед за сите племиња и јазици по целата земја: секој што ќе каже хула против Богот на Седрах, Мисах и Авденаго ќе биде погубен, а неговиот дом ќе биде разрушен.“ Ако еден незнабожечки цар толку строго постапувал за да не биде хулен Богот на Израилот, затоа што можел три момчиња да ги избави од привремен оган, колку повеќе треба христијанските владетели да се разгневат кога Христос се одрекува и се исмева — Христос, преку Кого не само три момчиња, туку целиот свет, заедно со самите владетели, се избавува од вечниот оган? Владетелите едвај им го поштедуваат животот на оние за кои ќе се докаже дека ги лажеле или им биле неверни; како тогаш да не се разгневат кога гледаат дека луѓето се одрекуваат од Христос, Царот над царевите и Господарот над господарите, Го исмеваат и не ја чуваат верата што Му ја ветиле? Затоа нека ревнуваат со ревност за Бога, имајќи предвид дека преку Христос и самите биле избавени од пеколот.

'''Глава 19.''' За тоа што според правото треба да се прави со оние што се кренале со намера да го убијат владетелот, доволно ќе ве поучат почитуваните закони што ќе ви ги испратиме во писмена форма. Сепак, тоа останува и на милоста на владетелот, кој не треба да простува само еднаш, туку „седумдесет пати по седум“, според она што Господ му го заповедал на свети Петар во Евангелието. Зашто оној кому повеќе му е простено, повеќе љуби. И како што нè поучува Евангелието, царот немало да му ги прости на својот слуга десетте илјади таланти, односно многубројните и тешки долгови, ако самиот слуга не сакал на својот сослужител да му ги прости стоте денарии, односно многу помалиот долг.

'''Глава 20.''' Прашувате што треба да се пресуди за слободен човек кој ја напуштил својата земја и, откако избегал, бил фатен. Ништо друго освен она што го определуваат законите. Сепак, светите истории сведочат дека многу светители ја напуштиле својата татковина и во други земји биле уште повеќе почитувани. Не наоѓаме, ако не постоеле други причини, некој да бил сметан за виновен само затоа што ја напуштил својата земја. Особено затоа што на нашиот отец Авраам со Божји глас му било речено: „Излези од својата земја и од својот род.“ И некои од нашите отци со години живееле како туѓинци во земји што не биле нивни. Впрочем, човек не е слободен ако не смее да ја напушти својата земја. Ако е слободен и според законот не е врзан со никаква зависност, тогаш тој не „бега“, туку ја напушта својата земја; како што и на Авраам не му било кажано „Бегај“, туку „Излези од својата земја“. Тој го послушал тоа и никој не го осудил ниту претрпел некаква казна поради тоа.

'''Глава 21.''' Ако роб побегне од својот господар и биде фатен, треба да му се прости; во останатото, пак, во однос на него не треба да се пречекоруваат одредбите на законите. Сепак, секогаш треба да се има пред очи спасоносната опомена на апостол Павле, кој вели: „Господари, давајте им го на робовите она што е праведно и справедливо, знаејќи дека и вие имате Господар на небесата.“ А на друго место, откако им заповедал на робовите да им бидат послушни на своите земни господари, додава: „Знаејќи дека секој, какво добро и да направи, тоа ќе го добие од Господа, било да е роб или слободен. И вие, господари, постапувајте исто со нив, оставајќи ги заканите, знаејќи дека и нивниот и вашиот Господар е на небесата и дека кај Него нема пристрасност.“

'''Глава 22.''' Во однос на оние што бегаат кога тргнувате во борба против непријателот, ако претходно не надвладеат сожалувањето и милосрдието, барем нека се ублажи строгоста на законите.

'''Глава 23.''' За оние на кои им е заповедано да тргнат против непријателот, а одбиваат да ѝ се покорат на заповедта, ве советуваме истото.

'''Глава 24.''' Каква казна треба да претрпи таткоубиецот, односно оној што го убил својот татко или мајка, или оној што убил брат или сестра, определуваат законите. Но ако побегне во црква, определуваме да се постапи онака како што ќе одлучи месниот епископ или свештеникот што е поставен од него.

'''Глава 25.''' Велите дека во вашата земја постои обичај постојано да бдеат стражари по границите меѓу вашата земја и земјите на другите; и ако роб или слободен човек на каков било начин избега преку местото што тие го чуваат, стражарите поради тоа веднаш се погубуваат. Потоа прашувате што мислиме за ова. За тоа треба да се побара одговор во законите. Сепак, далеку од вашите мисли нека биде отсега да судите толку безмилосно, откако сте Го запознале толку милостивиот Бог и Господ. Напротив, како што досега лесно сте испраќале луѓе во смрт, така отсега треба, колку што можете, да ги водите не кон смрт, туку кон живот. Како што блажениот апостол Павле најнапред бил гонител и хулител и „дишел со закани и убиства против учениците Господови“, но откако добил милост и бил обратен преку божествено откровение, не само што никому не му изрекувал смртна казна, туку посакувал самиот да биде проколнат заради своите браќа и бил подготвен со најголема радост да се жртвува за душите на верните — така и вие, откако сте повикани по Божји избор и просветлени со Неговата светлина, не треба повеќе, како порано, да копнеете по смртта на луѓето, туку, користејќи ја секоја можност, сите да ги повикувате кон живот — и телесен и духовен. И како што Христос ве вратил од вечната смрт, во која сте се наоѓале, кон вечниот живот, така и вие настојувајте од смртната погибел да ги избавувате не само невините, туку и виновните, според зборовите на премудриот Соломон: „Избавувај ги оние што ги водат на смрт и не престанувај да ги спасуваш оние што ги влечат кон погибел.“

'''Глава 26.''' Во однос на оние што ќе убијат свој близок, односно крвен сродник, како брат, братучед или внук, нека важат одредбите на почитуваните закони. Но ако побегнат во црква, според законите нека бидат избавени од смртта, а без сомнение нека бидат подложени на покајанието што ќе го определи месниот епископ или свештеник. Зашто Господ вели: „Не ја сакам смртта на грешникот, туку да се обрати и да живее.“

'''Глава 27.''' За оние што ќе го предадат својот другар на смрт, го определуваме истото што го кажавме погоре.

'''Глава 28.''' Каква пресуда треба да му се изрече на оној што ќе биде затекнат со туѓа жена, ќе дознаете ако ги прочитате законите. Но ако прељубникот побегне во црква, определуваме за него да суди епископот во согласност со она што, како што е познато, го определиле светите канони и го установиле светите претстојатели на Апостолскиот престол.

'''Глава 29.''' Истото го определуваме и за оној што стапува во телесен однос со своја блиска крвна роднина; сепак, лекувањето на лепрата на толку тежок грев подобро го препуштаме на проценката и судот на свештеникот.

'''Глава 30.''' За оној што ненамерно ќе убие човек, го определуваме она што го определуваат светите правила, кои вашиот епископ, додека се наоѓа меѓу вас, треба секогаш да ги има при рака.

'''Глава 31.''' Во однос на крадците на добиток, ако веќе не се покаже милосрдие, барем нека се почитуваат одредбите на законите.

'''Глава 32.''' Истото го определуваме и за оние што ќе грабнат маж или жена.

'''Глава 33.''' Велите дека досега, кога сте тргнувале во битка, како воено знаме сте носеле коњска опашка и прашувате што треба отсега да носите наместо неа. Што друго, ако не знакот на светиот крст? Тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го победил Амалик, со кој Гедеон ги победил Мадијамците и со кој Христос, нашиот Господ, не само што го победил, туку и го соборил ѓаволот, кој ја имал власта над смртта. Тоа е знакот што го носиме на своите чела; со него се браниме од сите непријатели и се заштитуваме од сите напади. Тој е знак на верата и голем ужас за ѓаволот. Христијанските владетели секогаш се служат со него во своите неволји, а царевите што ја следат вистинската вера, со Христова помош, често постигнуваат славни победи над непријателите. Но за појасно да знаете што е најсоодветно да носите како воено знаме наместо онаа коњска опашка кога тргнувате подготвени за војна, сметаме дека треба накратко да потсетиме на делата на Константин, најпобожниот меѓу римските цареви и најславниот распространувач на христијанството. Кога тој ја водел својата војска против Максенциј, тиранинот на градот Рим, веќе бил наклонет кон христијанската вера, но сè уште, според нашиот обичај, не го примил знакот на Господовото страдање. Додека патувал, размислувајќи за претстојната битка, често го кревал погледот кон небото и оттаму барал божествена помош. Тогаш во видение, на источната страна од небото, видел знак на крст што блескал со огнена светлина. Исплашен од толку големо видение и збунет од необичната глетка, видел ангели како стојат пред него и му велат: „Константине, со овој знак победи!“ Тогаш се израдувал и, веќе уверен во победата, го изобразил знакот на крстот што го видел на небото на своето чело, а потоа го поставил и на воените знамиња, уредувајќи го таканаречениот лабарум во облик на Господовиот крст. Така, вооружен со оружјето и знамињата на верата, тргнал против оружјето на безбожниците и, без да се пролее крвта на римскиот народ, како што самиот Го молел Бога, извојувал чудесна победа над тиранинот, откако Максенциј се удавил во реката.

'''Глава 34.''' Понатаму прашувате дали, кога ќе пристигне вест дека треба да тргнете во борба, треба веднаш да појдете, или постои некој ден во кој не треба да се тргнува во војна. Одговараме дека при започнувањето или извршувањето на каква било работа не треба воопшто да се внимава на определени денови, освен — ако не притиска голема нужда — на погоре споменатите најсвечени денови, кои ги почитуваат сите христијани. Не затоа што и во тие денови е забрането да се направи такво нешто, бидејќи нашата надеж не треба да ја полагаме во деновите, ниту спасението да го очекуваме од нив, туку единствено од живиот и вистински Бог; туку затоа што, ако нема неизбежна нужда, во тие денови треба поревносно од вообичаено да се посветиме на молитвата и да учествуваме во тајните на толку големите празници. Некогаш Евреите, пазејќи ја саботата, не сакале во саботен ден да кренат оружје против своите непријатели. Семоќниот Бог, сакајќи да покаже дека надежта и силата треба да се полагаат единствено во Него, а не во почитувањето на деновите, допуштил да бидат убиени илјада од нив. Поради тоа преживеаните, поучени од несреќата, си рекле еден на друг: „Ако сите постапиме како што постапија нашите браќа и не се бориме против народите за своите животи и за своите закони, тие наскоро ќе нè истребат од земјата.“

'''Глава 35.''' Раскажувате дека досега, кога сте тргнувале во битка, сте имале обичај да внимавате на деновите и часовите, да изведувате заколнувања, игри, песни и разни гатања, па сакате да ве поучиме што треба отсега да правите во таков случај. За ова навистина би требало да ве поучиме, ако не гледавме дека самиот Бог веќе ве поучил; зашто врз божествената основа ние не можеме да изградиме нешто друго. Затоа, кога се подготвувате да тргнете во битка, не пропуштајте да го правите она што и самите го споменавте — сè да започнувате во името Божјо: да одите во црквите, да се молите, да им простувате на оние што ви згрешиле, да присуствувате на светата миса, да принесувате дарови, да ги исповедате своите гревови пред свештениците, да примате помирување и причест, да ги отворате затворите, да ги раскинувате оковите, да им давате слобода на робовите — особено на изнемоштените и слабите — како и на заробениците, и да им давате милостина на сиромашните. Така ќе се исполни она на што нè опоменува Апостолот: „Сè што правите со збор или со дело, сè правете во името на Господ Исус.“ А она што го споменавте — набљудувањето на деновите и часовите, заколнувањата, игрите, недоличните песни и гатањата — се раскошот и делата на ѓаволот, од кои, фала Му на Бога, веќе сте се одрекле при крштението. Сето тоа целосно сте го оставиле заедно со стариот човек и неговите дела, кога сте се облекле во новиот.

'''Глава 36.''' Дали во недела или во другите празнични денови, кога тоа го бара нуждата, е дозволено да се патува или да се тргне во војна, можете да разберете од триесет и четвртата глава на овие наши одговори.

'''Глава 37.''' Книгите што сметаме дека во овој момент ви се потребни, како што барате, со радост ви ги даваме; а со Божја помош сакаме да ви дадеме и повеќе.

'''Глава 38.''' Велите дека, кога се наоѓате во воен логор, не можете да извршите целосна и соодветна молитва, па сакате да ви објасниме што треба да правите. Ние, напротив, ве советуваме: колку повеќе беснеат непријателите и колку поголема нужда или неволја ве притиска, толку поревносно посветувајте се на молитвата. Нашите отци, всушност, победувале повеќе со молитва отколку со борба и го постигнувале посакуваното повеќе со молитви отколку со битки. Мојсеј се молел, а Исус Навин се борел; но оној победувал повеќе молејќи се отколку овој борејќи се. Затоа е посоодветно да се престане со оружјето отколку со молитвата.

'''Глава 39.''' Прашувате за степените на крвното сродство, за јасно да знаете со кои жени смеете да стапите во брак. Веќе споменавме што определуваат законите за тоа, но сметаме дека е корисно накратко повторно да го изложиме. Тие велат: „Не ни е дозволено да ги земеме сите жени за сопруги; од браковите со некои мораме да се воздржуваме. Меѓу лицата што меѓусебно се наоѓаат во однос на родители и деца не може да се склучи брак, на пример меѓу татко и ќерка, дедо и внука, мајка и син, баба и внук, и така натаму без ограничување. Меѓу лицата што се поврзани по страничната линија на сродството исто така постојат определени ограничувања, иако не толку строги.“ А што определуваат за ова светите канони, а особено одредбите на врховниот претстојател Захариј, оставаме да ви го објасни вашиот епископ.

'''Глава 40.''' Велите дека во вашата земја постои обичај, пред да тргнете во битка, вашиот владетел да испрати еден најдоверлив и мошне разумен човек, кој треба да ги прегледа сите оружја, коњи и останати нешта неопходни за борба; а оној кај кого ќе се утврди дека тие се небрежно подготвени, се казнува со смрт. Сега сакате да знаете што определуваме ние за ова. Ние ве советуваме сето тоа да го пренасочите кон духовното вооружување и строгоста на таквата постапка да ја насочите кон упражнување на побожноста. Како што досега внимателно се проверувало дали оружјето и коњите се добро подготвени против видливите непријатели, така отсега внимателно нека се испитува дали секој ги има подготвено духовните оружја — односно добрите дела — против началствата и властите, против управителите на темнината на овој свет и против духовите на злото во небесните места. Под коњ, пак, може да се подразбере душата, бидејќи, како што човекот го носи коњот, така и човекот е управуван од својата душа. Затоа со право пропаѓа оној што нема подготвено оружје против непријателите, бидејќи е напишано: „Проклет да е оној што немарно го врши делото Господово.“ За коњот што не е подготвен, односно за душата, псалмописецот со право вели: „Залуден е коњот за спасение и со сета своја голема сила нема да спаси.“ Ако не беше залуден, не би бил неподготвен. За подготвениот коњ, пак, се вели: „Коњот се подготвува за денот на битката, но Господ ја дава победата.“ Затоа она што досега сте го почитувале телесно — и оружјето што можеби сурово сте го барале од сиромашните, кои не можеле да си го обезбедат — отсега разбирајте го духовно и побожно и непрестајно поттикнувајте ги и големите и малите да го подготвуваат таквото духовно оружје.</text>
      <sha1>7hokgn5j3l5oawoc5znnb2g8b8djhab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>22565</id>
      <parentid>22564</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Buli</username>
        <id>1762</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>22565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132381" sha1="m6d2vvv93bgbhvn6rxx5g8s2c1jwv0r" xml:space="preserve">На вашите прашања не треба да се одговара опширно, ниту сметавме дека е потребно да се задржуваме на поединости, бидејќи по Божја волја сме испратени во вашата земја и кај вашиот славен кнез, нашиот возљубен син, не само со книгите на Божјиот закон, туку и со наши погодни пратеници, кои, според времето и околностите, ќе ве поучуваат за поединечни работи. Ним им ги доверивме и книгите што проценивме дека сега им се неопходни.

'''Глава 1.''' И навистина многу добро и пофално е тоа што на прво место во своите прашања изјавувате дека вашиот кнез сака христијански закон. Но ако се обидеме подетално да го изложиме, би требало да напишеме безброј книги; а за накратко да ви покажеме во што главно се состои христијанскиот закон, треба да знаете дека тој почива на верата и на добрите дела. Имено, верата е прва меѓу сите добродетели во заедницата на верниците. Затоа се вели дека постои светлина и во првиот ден, кога, како што се пренесува, Бог рекол: „Нека биде светлина!“, односно да се појави осветлување на верата, а токму поради неа Христос слезе на земјата. Но сепак од христијанинот се бара и добро дело. Како што е напишано во нашиот закон: „Без вера е невозможно да Му се угоди на Бога“, исто така е напишано: „Како што телото без дух е мртво, така и верата без дела е мртва“. Тоа е христијанскиот закон, тоа е законот кој целосно ќе го спаси секого, ако верно го почитува.

'''Глава 2.''' Човекот е должен да го љуби оној што го прима на светиот извор (крштението) како татко; и уште многу повеќе – духовниот отец, бидејќи духовното е повозвишено од телесното. Затоа духовниот отец треба многу повеќе да се љуби од духовниот син во сите нешта. Така, Марко, евангелистот, бил ученик на Петар и негов син во светото крштевање. Кој не би го љубел таткото, не би можел ниту синот да го почитува како што треба во сите работи. Меѓу нив и нивните (духовни) синови нема телесно сродство, бидејќи тие се соединети по дух, а не по крв; зашто она што е од крв е телесно, а она што е од дух е духовно. „Оти, телото сака противни работи на духот, а духот – противни на телото; тие се еден против друг“, според апостолот. Сепак, постои друга, благодатна и света заедница меѓу нив, која не произлегува од телесно сродство, туку од духовна блискост. Затоа не се смета дека меѓу нив е можно какво и да било брачно соединение, иако по природа тие се посвоени деца; ниту пак римските закони дозволуваат брак меѓу такви лица. Така, ако некој го чита Првата книга од Институциите, таму меѓу другото стои: „Меѓу оние лица“, вели тој, „кои стојат едни кон други како родители и деца...“ – тие утврдуваат дека брак не може да се склучи, како меѓу татко и ќерка, или дедо и внука, или мајка и син, или баба и внук, и така до бесконечност. И ако такви лица имаат телесен однос меѓу себе, се вели дека сториле безбожен и инцестуозен брак. Ова важи и за посвоените: иако преку посвојување станале на местото на родители или деца, не можат меѓусебно да стапат во брак. Затоа, онаа која преку посвојување ми станала ќерка или внука, не можам да ја земам за жена; исто така: „Ако некоја преку посвојување ми стане сестра, додека посвојувањето важи, сигурно не може да постои брак меѓу мене и неа“. Ако, значи, меѓу оние што ги поврзува посвојувањето не се склучува брак, колку повеќе треба да се воздржат од телесно сожителство оние што се обединети преку небесната тајна и преродбата на Светиот Дух? Затоа многу посоодветно е да се вели дека некој е син на мојот татко или мој брат – кого божествената благодат, а не човечката волја, го избрала да биде мој син или брат. И ние сме многу помудро одделени од мешање на телата, бидејќи Светиот Дух нè соедини со својата љубов, отколку ако нè поврзала телесна нужда или променлива волја на некој распадлив човек.

'''Глава 3.''' Обичајот што Грците, како што велите, го имаат во брачните заедници, поради должината на излагањето го изоставаме; наместо тоа, ќе се потрудиме да ви го претставиме древниот обичај што Светата Римска црква го примила и до денес го задржува во ваквите брачни соединувања. Нашите мажи и жени, кога стапуваат во брак, не носат на главите злато или сребро, ниту пак нешто составено од метал; туку, по свршувањето — кое претставува ветување и договор за идниот брак, склучен со согласност на оние што стапуваат во брак и на оние под чија власт се наоѓаат — откако ќе биде даден залогот, младоженецот ја свршува својата невеста со прстен на верноста, ставајќи ѝ го на прстот. А кога ќе биде утврдено дека тоа им е по волја и на двете страни, и кога договорот ќе биде составен во писмена форма пред поканети сведоци, тогаш, согласно законската одредба, се определува времето кога треба да се изврши бракот и кога двајцата ќе бидат доведени до брачниот сојуз. И најпрвин тие се воведуваат во црквата Господова, принесувајќи дарови што треба да Му бидат принесени на Бога, а од рацете на свештеникот примаат благослов и небесен превез, по примерот на она што се вели дека Господ ги благословил првите луѓе во Рајот, говорејќи: „Плодете се и множете се“ и така натаму. Исто така, се раскажува дека Товија, пред да влезе во брачна заедница, го благословил Господа со молитва. Но тој превез не го прима оној што стапува во втор брак. Потоа, излегувајќи од црквата, носат круни на главите, кои постојано се чуваат во црквата и обично се користат за свадбените свечености. И така, по прославувањето на свадбените свечености, тие се воведуваат во заедничкиот живот, кој Господ го определил да трае до крајот на нивниот живот. Ова се, значи, брачните обреди. Постојат и други, кои овде ги изоставаме бидејќи не се општопознати. Ако, пак, сите овие нешта не бидат исполнети при склучувањето на бракот, не велиме дека поради тоа се греши, како што тврдат некои од вас; особено затоа што во наше време има толку многу пречки што едвај може да се обезбеди помош за исполнување и на најнеопходните подготовки. Затоа, според законите, доволна е единствено согласноста на оние што се соединуваат. Таа согласност сама по себе е доволна за бракот; останатите работи, па и самиот телесен однос, служат само за потврда на веќе склучениот брак. За тоа сведочи големиот учител Јован Златоуст, кој вели: „Бракот не го создава телесниот однос, туку волјата.“ Ако, пак, некој праша дали мажот, по смртта на својата жена, може да земе друга, за тоа насекаде пишува Павле, славниот проповедник и учител, кој вели: „На неженетите и на вдовиците им велам: добро е за нив ако останат како мене. Но ако не можат да се воздржат, нека стапат во брак.“ И повторно: „Жената е врзана со законот сè додека е жив нејзиниот маж; но ако нејзиниот маж умре, таа е слободна и може да се омажи за кого сака, само во Господа.“ А она што Светото Писмо го кажува за мажот, треба да се разбира и за жената, бидејќи она што се вели за едниот пол не помалку важи и за другиот. Зашто се вели: „Блажен е човекот кој не оди по советот на нечестивите“ и повторно: „Блажен е човекот кој се бои од Господа.“ Под зборот „човек“ овде се подразбираат и мажот и жената; затоа со право веруваме дека блажена е и жената која се бои од Господа.

'''Глава 4.''' За тоа во кои времиња или денови во текот на годината треба да се воздржуваме од месо. Сега, бидејќи вие сте неискусни и некако мали деца во верата, сметаме дека е излишно подробно да ви го објаснуваме. Меѓутоа, во дните на пост, во кои особено преку воздржување и жалосно покајание му се молиме на Господа, на сите начини треба да се воздржуваме од месо. Иако на сите им прилега да се молат и да се воздржуваат, сепак во времињата на постите особено треба да се предадеме на воздржанието, така што оној кој се сеќава дека сторил незаконски дела, според светите одредби, и во овие времиња да се воздржува барем од некои дозволени работи — и тоа и лаиците. Такви времиња се: четириесетницата пред Пасха (Велигден), постот по Педесетница, постот пред празникот на Успението на Светата Богородица и секогаш Дева Марија, како и постот пред празникот на Рождеството на нашиот Господ Исус Христос. Овие пости светата Римска црква ги примила уште од древноста и ги почитува. Исто така, во секој петок во текот на неделата и во сите бденија пред големите празници треба да се престане со јадење месо и да се држи пост, за да можеме вистинито да кажеме заедно со псалмопеецот: „Навечер се вселува плачот, а наутро радоста.“ Ако некој од вас пак сака и во други денови да се воздржува од месо, не треба да му се забранува, зашто колку повеќе некој овде сее во солзи, толку повеќе ќе жнее со радост во вечниот живот. Меѓутоа, нам, вам кои сте уште неискусни и се храните со млеко како мали деца, не можеме да ви наметнеме тешко бреме, додека не пораснете за цврста храна. Но, како што засега го дозволуваме ова, така и на сите начини ве предупредуваме да не ги допирате забранетите работи. Зашто нашиот прародител, вкусувајќи само од забранетиот плод на едно дрво, беше истеран од рајската убавина.

'''Глава 5.''' Иако во среда, како и во другите денови освен во петок, може да се вршат повеќе работи, сепак, поради тоа што нашиот Господ бил предаден токму тој ден, и кога бил погребан, останал во срцето на земјата, затоа и ние треба да размислуваме за Неговата смрт. Но ако некој сака во тој ден да јаде месо, никако не смее, освен ако свештеникот не му дозволи, зашто е напишано: „Подобра е послушноста од жртвата.“ Ако, пак, истиот ден се совпадне со некој празник, тогаш, бидејќи отците одредиле умереност во постот, оној што вкуси мед не би згрешил сè до зајдисонце. Ако, меѓутоа, некој поради завет кон истиот отец се обврзал да не јаде месо, нека не биде присилуван да го прекрши, зашто е напишано: „Заветувајте се и исполнувајте ги заветите на Господа, вашиот Бог.“ Во петокот, пак, поради страдањето на Господ и споменот на апостолите, нашиот вкус треба да се воздржува од сите месни јадења и од прекумерна храна, освен ако се совпадне со празникот на раѓањето Господово, Неговото Богојавление, празникот на блажената Дева Марија, празниците на врховните апостоли Петар и Павле, на свети Јован Крстител, на свети Јован Евангелист, на апостол Андреј — братот на носителот на клучевите од небото, како и на светиот првомаченик Стефан, ако тие празници паднат во петок. Зашто ако светата Црква или некоја верна душа на празниците на светците поставила постови или воздржувања што не се обврзувачки со вечен завет, тие можат да се разрешат, како што Господ сведочи во Евангелието велејќи: „Жената, кога раѓа, има тага; но кога ќе го роди детето, повеќе не се сеќава на маката поради радоста што се родил човек на светот.“ Така е и со светата Црква. Како што жената, кога ќе роди човек во овој свет, се радува, така и Црквата, раѓајќи го верниот народ за идниот живот, се исполнува со радост. Поради тоа и таа многу страда и се мачи во сегашниот живот, како жена што раѓа. Не треба никого да чуди што некој се нарекува „роден“ иако ја напуштил оваа состојба; зашто обично велиме дека човек се раѓа кога излегува од мајчината утроба во светлината на овој свет. Колку повеќе треба да се смета за роден оној што, ослободен од темнината на овој век, преминува во светлината на вечниот живот. Затоа, според црковниот обичај, свечените денови на блажените маченици и исповедници Христови, кои од овој свет преминале во живеалиштето на живите, се нарекуваат нивни „родендени“ (dies natales), бидејќи нивните празници не се празнуваат како денови на смртта, туку како денови на раѓањето за вечниот живот. Така и тие се родени за Бога, кај Кого сите живеат и во Чија рака се душите на праведните. Затоа, кога на светата жена ѝ се затвориле очите, таа повеќе не се сеќавала на маката поради радоста, зашто се родил човек во светот — односно во вечната светлина. Поради тоа, на нивното раѓање треба да се радуваме, а не да постиме, ниту да се воздржуваме, ниту да се жалиме, додека сме во оваа долина на солзи. Напротив, треба секогаш да се стремиме кон нивните заслуги и постојано да ги читаме нивните дела, сè додека не стигнеме до онаа ангелска свеченост кон која тие непрестајно се стремеле. Зашто нивната свеченост не е постојана, туку моментална, бидејќи болката едвај малку трае пред да заврши.

'''Глава 6.''' Понатаму велите дека Грците тврдат дека во никој случај не треба да се капе во бања во среда и петок. На тоа, кога нè прашаа зошто не се согласуваме со вас, одговоривме со зборовите што блажениот папа Григориј, апостол на англискиот народ, ги кажал во својата проповед за Господовиот ден, каде што се чита: „До мене стигна вест дека некои изопачени луѓе ви проповедаат дека во Господовиот ден не смее никој да се капе. И навистина, ако некој сака да се капе од раскош, уживање на душата и телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во Господовиот ден. Зашто е напишано: „Никој никогаш не го намразил своето тело, туку го храни и го негува“, а исто така е напишано: „Не грижете се за телото за да ги исполнувате неговите похоти.“ Оној, пак, кој се грижи за телото заради похот, нека биде спречен; но оној што го прави тоа поради неопходност, нека не биде лишен од тоа. Ако, значи, миењето на телото во Господовиот ден е грев, тогаш не треба ни лицето тој ден да се измие. Ако, пак, тоа се допушта за еден дел од телото, бидејќи тоа го бара природната потреба, тогаш не треба целото тело да се лишува од она што го налага истата потреба.“ И така, овој преблаг и преблагороден учител, говорејќи за Господовиот ден, кој е повозвишен од сите други денови, ако дозволил капење, тогаш ние не забрануваме капење ниту во среда ниту во петок, под услов да се чува истото правило: ако некој сака да се капе од раскош, уживање или телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во среда ниту во петок.

'''Глава 7.''' Понатаму, на оној што прашува дали е дозволено крстот Господов заедно со моштите да го целива или да го носи човек што е чист или нечист, треба да му се одговори: На оној кој е чист, тоа му е сосема дозволено; зашто во целивањето што друго се подразбира освен љубовта, со која секој пламти кон Него? А во носењето на крстот што друго се изразува освен умртвувањето на телото или сочувството кон ближните? Тој крст, впрочем, и Господ заповедал да се носи, но во умот; меѓутоа, кога се носи и на телото, човекот полесно се потсетува дека треба да го носи и во умот. Крстот, навистина, го добил името од мачењето (cruciatus), и како што објаснува споменатиот учител, на два начина го носиме крстот Господов: или преку воздржување го мачиме телото, или преку сочувство нуждата на ближниот ја сметаме за наша. Затоа, кога го почитуваме крстот Господов и Неговото страдање, го целиваме; и од љубов кон Него, ако нуждата бара, се вооружуваме со истата мисла. Носете го, но со најголема почит и со телото, и со срцето, и со умот, така што никогаш да не исчезне од вашиот ум — тоа значи: преку воздржување секогаш да го мачите телото и преку сочувство нуждата на ближните да ја сметате за своја. Зашто оној кој покажува болка заради туѓата нужда, веќе го носи крстот во умот. Меѓутоа, на нечист човек никако не му дозволуваме да го носи; зашто е напишано: „Очистете се, вие што ги носите садовите Господови.“ Ниту еден сад Господов не е посвет од крстот Господов, кој се удостои самиот Господ да го носи. А да го целива со нечиста уста не е дозволено, бидејќи токму со тоа што е нечист, самиот се сведочи дека не ја љуби умртвеноста на телото; па затоа она што не го љуби, ниту го целива, за да не се каже за него она што Господ преку пророкот со укор му го вели на отфрлените: „Овој народ Ме почитува со усните, но срцето негово е далеку од Мене“, и како што вели псалмописецот: „Го возљубија со својата уста, а со својот јазик го излагаа.“ За моштите на светителите, пак, велиме истото: нивните тела биле и се храмови и садови Божји, а Светиот Дух ги употребувал како орудија за секое добро дело, кога сакал.

'''Глава 8.''' Затоа, ако на претходно изразената должна почит ѝ се придружува и чистота на умот и телото, тогаш и за време на Великиот пост — за кој побаравте посебен совет — дозволено е да се носи Крстот Господов и, доколку се почитува претходно изложеното правило, да се целива кога е угодно. А особено тогаш и таму, кога и каде што најмногу се стравува од нападите или заседите на древниот непријател.

'''Глава 9.''' За причестувањето со Телото и Крвта Господова секојдневно во Великиот пост. Со совет, ако треба да се причестувате. За да се исполни тоа, понизно Го молиме Семоќниот Бог, а и вас најсериозно ве поттикнуваме: ако некој е оптоварен со смртен грев во својата совест, или ако, без да се помирил, е во раздор со својот брат, или ако некој од вас поради сопствена вина останал во несогласување. Никој не треба, поради гризена совест, да смета дека е подобро да остане под толку тешко бреме отколку да побара лек; зашто, според Апостолот, „кој недостојно јаде и пие, суд на себе јаде и пие“. А за оние што влегле во Црквата и досега не биле поучени за должноста на причестувањето, тоа доволно јасно го изложуваат светите канони што ги поставиле вашите предци. Ние, по Божја милост, иако според нашата скромност, го потврдуваме истото; а од свештениците, кои ги држат клучевите на знаењето, треба внимателно да научите и ништо да не им сокривате во врска со тоа, бидејќи токму во овие прашања нивната служба е неопходна и во никој случај забранета. Во меѓувреме, во текот на Великиот пост, кој нашата Црква го нарекува голема Четириесетница, треба да се причестувате во сите денови според досега изложеното правило. Зашто секогаш треба да се присуствува на богослужбата и на принесувањето на жртвата заедно со верните, имајќи го пред очи она пророчко слово што вели: „Во денот на вашиот пост ги извршувате своите желби.“ Ако по заемна согласност сопружниците треба извесно време да се воздржуваат од телесни односи заради молитвата, тогаш уште повеќе во ова време, кога на Бога Му го принесуваме и десетокот од нашето тело, треба да Го подражаваме Господа во воздржувањето, така што не само од она што е недозволено, туку и од многу работи што инаку ни се дозволени, да се откажеме. Треба да се откажеме од секое телесно уживање и, за да можеме слободно да Му се посветиме на молитвата, ревносно да ја чуваме чистотата и на душата и на телото!

'''Глава 10.''' Прашувате, исто така, дали е дозволено некој да работи на сабота или на недела. За ова често се сеќаваме на зборовите на светиот папа Григориј Римски, кој еднаш рекол: „Се појавија некои изопачени луѓе меѓу вас кои тврдат дека некои работи се спротивни на верата и затоа на сабота се забранети.“ Кој друг би можел да каже такво нешто, ако не проповедниците на Антихристот? Кој и да доаѓа во денот на саботата или на неделата, тој треба да се воздржува од секоја работа. Зашто тој сака и да умре и да воскресне, сака да го почитува денот Господов, а истовремено сака да го натера народот да го напушти надворешниот обред на стариот закон и повторно да се врати кон јудејското празнување на саботата. Имено, за ова преку пророкот е кажано: „Не носете товар низ портите во сабота.“ Ова треба строго да се чува кога е можно. Но кога во сабота се пројавува силата на нашиот Господ Исус Христос, тогаш преку старите слики и фигури на законот, оние работи што не можат да се чуваат веќе не важат. Нека никој не вели дека на сабота треба да ја вршиме службата како порано или дека треба да се принесуваат жртви. Нека не вели дека и сега треба да се чува телесното обрежување, како што велеше апостол Павле: „Ако се обрежувате, Христос ништо нема да ви користи.“ Ние, пак, она што е напишано за саботата го разбираме и го чуваме духовно. Саботата значи одмор. А вистинскиот одмор е нашиот Господ Исус Христос, Кој нè откупи. Ние, кои сме ослободени по благодатта на нашиот Спасител, не го носиме товарот на гревот ниту на душата, ниту на телото. Зашто нашиот Господ многу пати на сабота правеше дела, поради што Јудејците се спротивставуваа велејќи: „Кој си ти што го врзуваш волот и го пушташ да пие вода во сабота?“ Затоа, ако самата Вистина не го чува буквениот закон за саботата, туку секој што го чува само буквено, а другите заповеди ги крши – тогаш вистинскиот ден на Господ е кога треба целосно да се откажеме од сите земни работи и да се посветиме на молитва, особено во овие шест дена, со кои се завршува неделата на Христовото воскресение.

'''Глава 11.''' Прашувате на празниците на кои апостоли, маченици, исповедници и девици треба да се воздржувате од земна работа. Тоа треба да го правите на празниците на блажената Дева Марија, на светите дванаесет апостоли, на евангелистите, на Господовиот Претеча Јован и на свети Стефан, првомаченикот, како и на празниците на оние светители чиј спомен, со Божја помош, кај вас ќе се празнува свечено. Треба да се знае дека на празничните денови човек се воздржува од световна работа за да може послободно да оди во црква, да се посвети на псалми, химни и духовни песни, да се моли, да принесува дарови, да учествува во споменот на светителите, да се стреми да го следи нивниот пример, да го слуша Божјото слово и да им дава милостина на сиромашните. Ако некој го занемарува сето тоа, а празничниот ден го минува во световни суети, подобро би било, според заповедта на блажениот апостол Павле, да работи со своите раце, за да има од што да им даде на оние што се во нужда. Така постапувал и самиот апостол: иако вели дека Господ одредил оние што го проповедаат Евангелието да живеат од Евангелието, тој не го користел тоа право, туку работел со своите раце за да не биде товар на оние на кои им го проповедал Евангелието.

'''Глава 12.''' Прашувате дали е дозволено на празниците на светителите да се одржува судење и дали во таков ден може човек, ако е осуден за тоа, да биде погубен. Треба да знаете дека во оние празнични денови за кои погоре покажавме дека треба да се воздржувате од секоја световна работа, уште повеќе треба да се воздржувате од световни судски работи, а особено од извршување смртни казни. Иако можеби и едното и другото во други околности може да се изврши без вина, сепак, кога човек треба посилно да се приврзе кон Божјите работи, прилега целосно да ги остави световните. Особено затоа што оној што во тој ден пристапува кон Божјата служба не треба да се заплеткува во световни работи, а поради почитта кон толку големиот празник не треба да се прави ништо освен она од што за сите произлегуваат радост, мир и духовно веселие. За тоа во кои други денови, освен овие, не треба да се водат световни судски постапки, доволно ќе ве поучат законите.

'''Глава 13.''' Меѓу своите прашања и допитувања велите дека барате и световни закони. Ние со задоволство би ви ги испратиле книгите што сметаме дека сега ви се потребни, кога би знаеле дека кај вас има некој што може правилно да ви ги протолкува. Ако, пак, на нашите пратеници сме им предале некои книги што се однесуваат на световното право, не сакаме тие, кога нашите пратеници ќе се вратат, да останат кај вас, за да не се случи некој погрешно да ви ги толкува или на каков било начин да ја изопачи нивната содржина.

'''Глава 14.''' Понатаму известувате дека некој Грк лажно тврдел дека е презвитер, иако не бил, и дека поради тоа крстил многу луѓе во вашата земја. Кога, по Божјо вдахновение, сте дознале дека не е презвитер, сте наредиле да му бидат отсечени ушите и носот, да биде сурово камшикуван и протеран од вашата земја. Така кај вас се исполнило — простете ни што го кажуваме тоа — она што апостолот го вели за некои луѓе: дека „имаат ревност за Бога, но не според знаењето“. Зашто, иако тој човек постапил лошо ако лажел, сепак и вие во овој случај сте покажале побожна, но недоволно разумна ревност; бидејќи, иако лажно се претставувал како свештеник, неговото преправање сепак им донело спасение на многумина. Имало разни луѓе што на различни начини го проповедале Христос, но не заради Христа. Сепак, без оглед дали го проповедале од лична корист или од друга причина, апостолот не им забранувал, бидејќи нему пред сè му било важно Христос да биде проповедан. Христос определил оној што го проповеда Евангелието да живее од Евангелието; но ако некои го проповедале Христос за да стекнат земна корист, тогаш нивната побуда не била Христос, туку алчноста. Други, гледајќи дека проповедниците на Евангелието уживаат голема почит меѓу верниците, го проповедале Христос за и самите да ја добијат истата почит; нивната побуда, значи, не била Христос, туку зависта. Но никому од нив не му било забрането преку него да биде проповедан Христос. И самиот Јуда бил испратен од Господа заедно со другите апостоли, правел чуда, го проповедал Христос и во Негово име крштавал многумина. Затоа, како што пишува Анастасиј, претстојател на Апостолскиот престол, не се прашува кој и каков е оној што проповеда, туку Кого проповеда.

'''Глава 15.''' Прашувате дали луѓето што биле крстени од тој човек се христијани или треба повторно да бидат крстени. Ако биле крстени во името на највозвишената и неразделна Троица, тие навистина се христијани и не треба повторно да се крштаваат, без оглед од кој христијанин го примиле крштението. Како што веќе споменатиот папа Анастасиј му пишува на истоимениот цар, крштението, дури и кога е извршено надвор од Црквата или е дадено од прељубник или крадец, стигнува неосквернето до оној што го прима; зашто гласот што се слушнал преку гулабот ја отстранува секоја дамка од човечката нечистотија, кога сведочи: „Овој е Оној што крштава.“ Ако, значи, и крштението дадено од прељубник или крадец стигнува неосквернето до оној што го прима, зошто тогаш да не остане важечко и без повторување она што го извршил човек кој, не знаеме со каква намера, се преправал дека е презвитер? Некогашниот цариградски епископ Акакиј се претставувал како свештеник и откако бил осуден од римскиот папа Феликс. Но за него споменатиот папа Анастасиј пишува дека, иако Акакиј по осудата продолжил да го присвојува свештеничкото име, казната за неговата гордост го погодила него самиот, а не народот што ги примал Божјите дарови преку неговата служба. Виновна била душата на оној што згрешил, а не оние што ги примале светите тајни. Тоа го потврдуваат многу места од Светото Писмо, а особено зборовите на апостолот дека „ниту оној што сади“, односно поучува, „ниту оној што полева“, односно крштава, е нешто, туку Бог, Кој дава да расте. Затоа лошиот човек, кога дели нешто добро, не им нанесува штета на другите, туку ја зголемува сопствената вина. Оттука е сигурно дека оние што ги крстил тој Грк не претрпеле никаква штета, бидејќи Христос е Оној што крштава, а Бог е Оној што дава да расте, а не човекот.

'''Глава 16.''' Вие што така сте го осудиле тој човек прашувате дали треба поради тоа да се покаете. Секако дека треба, бидејќи секој грев се очистува со покајание, кое, меѓутоа, е делотворно само со Божјата благодат. Господ најнапред го погледнал Петар, а потоа Петар се свртел кон солзи. Очигледно е дека сте згрешиле против тој човек. Прво, затоа што, колку што можеме да разбереме, не било јасно докажано дека тој навистина не бил презвитер, а напишано е: „Не судете предвреме.“ Второ, затоа што, дури и ако се преправал дека е нешто што не бил, сепак не направил нешто што само по себе би било непријатно на Бога или на Неговите верници. Особено затоа што меѓу народот во кој дотогаш не се почитувала вистинската вера и вистинската религија, пред себе видел отворена можност да придобие многумина и можеби настојувал голем број луѓе да ги доведе до толку голем дар, чувствувајќи дека Бог милостиво му помага во тоа. Ако Давид се преправал дека е луд само за да го спаси сопствениот живот, каква вина треба да му се припише на оној што, на кој и да било начин, извлекол толкаво множество луѓе од власта на ѓаволот и од вечната погибел? Особено затоа што, иако се преправал дека е свештеник, при крштавањето не направил ништо што во крајна нужда не би можел да го направи и човек што не е свештеник. Според наше мислење, тој се претставувал како презвитер затоа што веќе дознал дека сте биле убедени оти правото да се крштава им припаѓа единствено на презвитерите. Трето, иако за своето преправање бил мошне виновен, сепак бил достоен и за пофалба затоа што толку многу луѓе биле обратени. Четврто, дури и ако заслужувал казна, не требало да ја надминете мерката на казнувањето ниту врз еден човек да натрупате толку многу и толку сурови повреди. Доволна казна би било неговото протерување од вашата земја; немало потреба покрај тоа да му ги отсечете и ушите и носот.

'''Глава 17.''' Понатаму раскажувате како, по Божја милост, сте ја примиле христијанската вера и сте направиле целиот ваш народ да биде крстен; но дека откако биле крстени, тие еднодушно и со голема жестокост се кренале против вас, велејќи дека не сте им дале добар закон, и сакале дури и да ве убијат и да постават друг владетел. Раскажувате и како, со Божја помош, сте се подготвиле против нив, сте ги победиле сите, од најголемиот до најмалиот, и сте ги заробиле; како сите нивни првенци и големци, заедно со нивното потомство, биле погубени со меч, додека средните и помалите не претрпеле никакво зло. Прашувате дали носите грев за оние што биле лишени од живот. Тоа, секако, не можело да се случи без грев и без ваша вина, особено затоа што невиното потомство, кое не учествувало во советите на своите родители и за кое не е докажано дека кренало оружје против вас, било погубено заедно со виновните. Затоа псалмописецот, откако рекол: „Не седев со суетни луѓе и нема да влезам со оние што вршат беззаконие; го замразив собранието на злонамерните и нема да седам со безбожниците“, малку подоцна Му се моли на Господа: „Не погубувај ја мојата душа со безбожниците, ниту мојот живот со крвниците.“ И Господ преку пророкот Езекиил вели: „Како душата на таткото, така и душата на синот е Моја; душата што ќе згреши, таа ќе умре.“ А потоа, зборувајќи за синот што ги видел гревовите на својот татко, но не ги повторил, вели дека таквиот човек нема да умре поради беззаконието на својот татко, туку ќе живее. „Синот нема да го носи беззаконието на таткото, ниту таткото беззаконието на синот.“ Но и кон родителите што сте ги заробиле требало да постапите поблаго и, од љубов кон Бога, Кој ги предал во ваши раце, да им го поштедите животот, за да можете искрено да кажете во Господовата молитва: „Прости ни ги долговите наши, како што и ние им ги проштеваме на нашите должници.“ Ако сте можеле да ги поштедите и оние што загинале во борбата, но не сте им дозволиле да живеат и не сте сакале да ги спасите, ни во тоа не сте постапиле правилно; зашто е напишано: „Суд без милост ќе има оној што не покажал милост.“ И Господ преку споменатиот пророк вели: „Зар Јас ја сакам смртта на грешникот, вели Господ Бог, а не тој да се одврати од своите патишта и да живее?“ Но бидејќи сте згрешиле повеќе од ревност кон христијанската вера и од незнаење отколку од некој друг порок, ако следува покајание, преку Христовата благодат ќе добиете прошка и милост за овие дела.

'''Глава 18.''' Велите дека сакате да знаете што треба да правите со оние што го отфрлаат христијанскиот закон. Во врска со тоа треба да се забележи дека секој човек, како што поради гревот на друг, односно на Адам, наследил нешто од кое треба да се очисти преку водата на крштението, така и кога пристапува кон водата на преродбата за да ја исповеда верата, избира, така да се каже, друг татко — духовен отец — кој го прима, го поучува, го чува со сета грижа и потоа го предава на Црквата како доверено богатство. Затоа, оној што ја отфрла верата што ја ветил, најнапред треба на секој начин да биде повикан назад од оној што го примил при крштението и што бил гарант за неговата вера. Ако не го послуша оној што самиот го имал како свој гарант, случајот треба да ѝ се соопшти на Црквата, која со уште поголема грижа треба да настојува заблудената овца да ја врати во своето стадо и на секој начин да ја повика назад на патот на вистината, кој е Христос. Таа, како мајка и учителка, треба да го советува да сфати дека го подражава отпаднатиот дух за кој е напишано дека „не останал во вистината“. Нека размисли и за зборовите на Петар, првенецот на апостолите: „Ако оние што избегале од нечистотиите на светот преку познавањето на нашиот Господ и Спасител Исус Христос повторно се заплеткаат во нив и бидат победени, последната состојба им станува полоша од првата. Подобро ќе им беше да не го познаеја патот на правдата, отколку, откако го познаа, да се вратат назад од светата заповед што им беше предадена.“ На нив им се случило она од поговорката: „Кучето се враќа на својата повраќаница“ и „измиената свиња повторно се валка во калта“. Ако, пак, не ја послуша ни Црквата, тогаш навистина нека биде за сите како незнабожец, односно како паганин, и како туѓ нека биде подложен на световните власти. Познато е дека Бог често ги поттикнувал властите против оние што се одрекуваат од Христос и го напуштаат крштението. Затоа никој да не се чуди ако Бог дозволи тие да бидат понизени, за така да се вратат во Црквата. Така, кога Агара побегнала од својата господарка, ѝ се јавил ангел и ѝ рекол: „Агаро, слугинко на Сара, врати се кај својата господарка.“ Таквиот човек, значи, се притиска со цел да се врати — и да даде Бог навистина да се врати — бидејќи тогаш заедно со своите браќа ќе го прими ветеното наследство. Ако христијанските власти воопшто не дејствуваат против таквите луѓе, како ќе Му дадат на Бога сметка за својата власт? На христијанските владетели им припаѓа да се грижат во нивно време нивната мајка Црква, од која духовно се родени, да остане во мир и неповредена. И царот Навуходоносор, кој поставил свој кип и ги присилувал сите да му се поклонат, откако видел дека трите момчиња биле спасени од огнот, рекол: „Издавам заповед за сите племиња и јазици по целата земја: секој што ќе каже хула против Богот на Седрах, Мисах и Авденаго ќе биде погубен, а неговиот дом ќе биде разрушен.“ Ако еден незнабожечки цар толку строго постапувал за да не биде хулен Богот на Израилот, затоа што можел три момчиња да ги избави од привремен оган, колку повеќе треба христијанските владетели да се разгневат кога Христос се одрекува и се исмева — Христос, преку Кого не само три момчиња, туку целиот свет, заедно со самите владетели, се избавува од вечниот оган? Владетелите едвај им го поштедуваат животот на оние за кои ќе се докаже дека ги лажеле или им биле неверни; како тогаш да не се разгневат кога гледаат дека луѓето се одрекуваат од Христос, Царот над царевите и Господарот над господарите, Го исмеваат и не ја чуваат верата што Му ја ветиле? Затоа нека ревнуваат со ревност за Бога, имајќи предвид дека преку Христос и самите биле избавени од пеколот.

'''Глава 19.''' За тоа што според правото треба да се прави со оние што се кренале со намера да го убијат владетелот, доволно ќе ве поучат почитуваните закони што ќе ви ги испратиме во писмена форма. Сепак, тоа останува и на милоста на владетелот, кој не треба да простува само еднаш, туку „седумдесет пати по седум“, според она што Господ му го заповедал на свети Петар во Евангелието. Зашто оној кому повеќе му е простено, повеќе љуби. И како што нè поучува Евангелието, царот немало да му ги прости на својот слуга десетте илјади таланти, односно многубројните и тешки долгови, ако самиот слуга не сакал на својот сослужител да му ги прости стоте денарии, односно многу помалиот долг.

'''Глава 20.''' Прашувате што треба да се пресуди за слободен човек кој ја напуштил својата земја и, откако избегал, бил фатен. Ништо друго освен она што го определуваат законите. Сепак, светите истории сведочат дека многу светители ја напуштиле својата татковина и во други земји биле уште повеќе почитувани. Не наоѓаме, ако не постоеле други причини, некој да бил сметан за виновен само затоа што ја напуштил својата земја. Особено затоа што на нашиот отец Авраам со Божји глас му било речено: „Излези од својата земја и од својот род.“ И некои од нашите отци со години живееле како туѓинци во земји што не биле нивни. Впрочем, човек не е слободен ако не смее да ја напушти својата земја. Ако е слободен и според законот не е врзан со никаква зависност, тогаш тој не „бега“, туку ја напушта својата земја; како што и на Авраам не му било кажано „Бегај“, туку „Излези од својата земја“. Тој го послушал тоа и никој не го осудил ниту претрпел некаква казна поради тоа.

'''Глава 21.''' Ако роб побегне од својот господар и биде фатен, треба да му се прости; во останатото, пак, во однос на него не треба да се пречекоруваат одредбите на законите. Сепак, секогаш треба да се има пред очи спасоносната опомена на апостол Павле, кој вели: „Господари, давајте им го на робовите она што е праведно и справедливо, знаејќи дека и вие имате Господар на небесата.“ А на друго место, откако им заповедал на робовите да им бидат послушни на своите земни господари, додава: „Знаејќи дека секој, какво добро и да направи, тоа ќе го добие од Господа, било да е роб или слободен. И вие, господари, постапувајте исто со нив, оставајќи ги заканите, знаејќи дека и нивниот и вашиот Господар е на небесата и дека кај Него нема пристрасност.“

'''Глава 22.''' Во однос на оние што бегаат кога тргнувате во борба против непријателот, ако претходно не надвладеат сожалувањето и милосрдието, барем нека се ублажи строгоста на законите.

'''Глава 23.''' За оние на кои им е заповедано да тргнат против непријателот, а одбиваат да ѝ се покорат на заповедта, ве советуваме истото.

'''Глава 24.''' Каква казна треба да претрпи таткоубиецот, односно оној што го убил својот татко или мајка, или оној што убил брат или сестра, определуваат законите. Но ако побегне во црква, определуваме да се постапи онака како што ќе одлучи месниот епископ или свештеникот што е поставен од него.

'''Глава 25.''' Велите дека во вашата земја постои обичај постојано да бдеат стражари по границите меѓу вашата земја и земјите на другите; и ако роб или слободен човек на каков било начин избега преку местото што тие го чуваат, стражарите поради тоа веднаш се погубуваат. Потоа прашувате што мислиме за ова. За тоа треба да се побара одговор во законите. Сепак, далеку од вашите мисли нека биде отсега да судите толку безмилосно, откако сте Го запознале толку милостивиот Бог и Господ. Напротив, како што досега лесно сте испраќале луѓе во смрт, така отсега треба, колку што можете, да ги водите не кон смрт, туку кон живот. Како што блажениот апостол Павле најнапред бил гонител и хулител и „дишел со закани и убиства против учениците Господови“, но откако добил милост и бил обратен преку божествено откровение, не само што никому не му изрекувал смртна казна, туку посакувал самиот да биде проколнат заради своите браќа и бил подготвен со најголема радост да се жртвува за душите на верните — така и вие, откако сте повикани по Божји избор и просветлени со Неговата светлина, не треба повеќе, како порано, да копнеете по смртта на луѓето, туку, користејќи ја секоја можност, сите да ги повикувате кон живот — и телесен и духовен. И како што Христос ве вратил од вечната смрт, во која сте се наоѓале, кон вечниот живот, така и вие настојувајте од смртната погибел да ги избавувате не само невините, туку и виновните, според зборовите на премудриот Соломон: „Избавувај ги оние што ги водат на смрт и не престанувај да ги спасуваш оние што ги влечат кон погибел.“

'''Глава 26.''' Во однос на оние што ќе убијат свој близок, односно крвен сродник, како брат, братучед или внук, нека важат одредбите на почитуваните закони. Но ако побегнат во црква, според законите нека бидат избавени од смртта, а без сомнение нека бидат подложени на покајанието што ќе го определи месниот епископ или свештеник. Зашто Господ вели: „Не ја сакам смртта на грешникот, туку да се обрати и да живее.“

'''Глава 27.''' За оние што ќе го предадат својот другар на смрт, го определуваме истото што го кажавме погоре.

'''Глава 28.''' Каква пресуда треба да му се изрече на оној што ќе биде затекнат со туѓа жена, ќе дознаете ако ги прочитате законите. Но ако прељубникот побегне во црква, определуваме за него да суди епископот во согласност со она што, како што е познато, го определиле светите канони и го установиле светите претстојатели на Апостолскиот престол.

'''Глава 29.''' Истото го определуваме и за оној што стапува во телесен однос со своја блиска крвна роднина; сепак, лекувањето на лепрата на толку тежок грев подобро го препуштаме на проценката и судот на свештеникот.

'''Глава 30.''' За оној што ненамерно ќе убие човек, го определуваме она што го определуваат светите правила, кои вашиот епископ, додека се наоѓа меѓу вас, треба секогаш да ги има при рака.

'''Глава 31.''' Во однос на крадците на добиток, ако веќе не се покаже милосрдие, барем нека се почитуваат одредбите на законите.

'''Глава 32.''' Истото го определуваме и за оние што ќе грабнат маж или жена.

'''Глава 33.''' Велите дека досега, кога сте тргнувале во битка, како воено знаме сте носеле коњска опашка и прашувате што треба отсега да носите наместо неа. Што друго, ако не знакот на светиот крст? Тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го победил Амалик, со кој Гедеон ги победил Мадијамците и со кој Христос, нашиот Господ, не само што го победил, туку и го соборил ѓаволот, кој ја имал власта над смртта. Тоа е знакот што го носиме на своите чела; со него се браниме од сите непријатели и се заштитуваме од сите напади. Тој е знак на верата и голем ужас за ѓаволот. Христијанските владетели секогаш се служат со него во своите неволји, а царевите што ја следат вистинската вера, со Христова помош, често постигнуваат славни победи над непријателите. Но за појасно да знаете што е најсоодветно да носите како воено знаме наместо онаа коњска опашка кога тргнувате подготвени за војна, сметаме дека треба накратко да потсетиме на делата на Константин, најпобожниот меѓу римските цареви и најславниот распространувач на христијанството. Кога тој ја водел својата војска против Максенциј, тиранинот на градот Рим, веќе бил наклонет кон христијанската вера, но сè уште, според нашиот обичај, не го примил знакот на Господовото страдање. Додека патувал, размислувајќи за претстојната битка, често го кревал погледот кон небото и оттаму барал божествена помош. Тогаш во видение, на источната страна од небото, видел знак на крст што блескал со огнена светлина. Исплашен од толку големо видение и збунет од необичната глетка, видел ангели како стојат пред него и му велат: „Константине, со овој знак победи!“ Тогаш се израдувал и, веќе уверен во победата, го изобразил знакот на крстот што го видел на небото на своето чело, а потоа го поставил и на воените знамиња, уредувајќи го таканаречениот лабарум во облик на Господовиот крст. Така, вооружен со оружјето и знамињата на верата, тргнал против оружјето на безбожниците и, без да се пролее крвта на римскиот народ, како што самиот Го молел Бога, извојувал чудесна победа над тиранинот, откако Максенциј се удавил во реката.

'''Глава 34.''' Понатаму прашувате дали, кога ќе пристигне вест дека треба да тргнете во борба, треба веднаш да појдете, или постои некој ден во кој не треба да се тргнува во војна. Одговараме дека при започнувањето или извршувањето на каква било работа не треба воопшто да се внимава на определени денови, освен — ако не притиска голема нужда — на погоре споменатите најсвечени денови, кои ги почитуваат сите христијани. Не затоа што и во тие денови е забрането да се направи такво нешто, бидејќи нашата надеж не треба да ја полагаме во деновите, ниту спасението да го очекуваме од нив, туку единствено од живиот и вистински Бог; туку затоа што, ако нема неизбежна нужда, во тие денови треба поревносно од вообичаено да се посветиме на молитвата и да учествуваме во тајните на толку големите празници. Некогаш Евреите, пазејќи ја саботата, не сакале во саботен ден да кренат оружје против своите непријатели. Семоќниот Бог, сакајќи да покаже дека надежта и силата треба да се полагаат единствено во Него, а не во почитувањето на деновите, допуштил да бидат убиени илјада од нив. Поради тоа преживеаните, поучени од несреќата, си рекле еден на друг: „Ако сите постапиме како што постапија нашите браќа и не се бориме против народите за своите животи и за своите закони, тие наскоро ќе нè истребат од земјата.“

'''Глава 35.''' Раскажувате дека досега, кога сте тргнувале во битка, сте имале обичај да внимавате на деновите и часовите, да изведувате заколнувања, игри, песни и разни гатања, па сакате да ве поучиме што треба отсега да правите во таков случај. За ова навистина би требало да ве поучиме, ако не гледавме дека самиот Бог веќе ве поучил; зашто врз божествената основа ние не можеме да изградиме нешто друго. Затоа, кога се подготвувате да тргнете во битка, не пропуштајте да го правите она што и самите го споменавте — сè да започнувате во името Божјо: да одите во црквите, да се молите, да им простувате на оние што ви згрешиле, да присуствувате на светата миса, да принесувате дарови, да ги исповедате своите гревови пред свештениците, да примате помирување и причест, да ги отворате затворите, да ги раскинувате оковите, да им давате слобода на робовите — особено на изнемоштените и слабите — како и на заробениците, и да им давате милостина на сиромашните. Така ќе се исполни она на што нè опоменува Апостолот: „Сè што правите со збор или со дело, сè правете во името на Господ Исус.“ А она што го споменавте — набљудувањето на деновите и часовите, заколнувањата, игрите, недоличните песни и гатањата — се раскошот и делата на ѓаволот, од кои, фала Му на Бога, веќе сте се одрекле при крштението. Сето тоа целосно сте го оставиле заедно со стариот човек и неговите дела, кога сте се облекле во новиот.

'''Глава 36.''' Дали во недела или во другите празнични денови, кога тоа го бара нуждата, е дозволено да се патува или да се тргне во војна, можете да разберете од триесет и четвртата глава на овие наши одговори.

'''Глава 37.''' Книгите што сметаме дека во овој момент ви се потребни, како што барате, со радост ви ги даваме; а со Божја помош сакаме да ви дадеме и повеќе.

'''Глава 38.''' Велите дека, кога се наоѓате во воен логор, не можете да извршите целосна и соодветна молитва, па сакате да ви објасниме што треба да правите. Ние, напротив, ве советуваме: колку повеќе беснеат непријателите и колку поголема нужда или неволја ве притиска, толку поревносно посветувајте се на молитвата. Нашите отци, всушност, победувале повеќе со молитва отколку со борба и го постигнувале посакуваното повеќе со молитви отколку со битки. Мојсеј се молел, а Исус Навин се борел; но оној победувал повеќе молејќи се отколку овој борејќи се. Затоа е посоодветно да се престане со оружјето отколку со молитвата.

'''Глава 39.''' Прашувате за степените на крвното сродство, за јасно да знаете со кои жени смеете да стапите во брак. Веќе споменавме што определуваат законите за тоа, но сметаме дека е корисно накратко повторно да го изложиме. Тие велат: „Не ни е дозволено да ги земеме сите жени за сопруги; од браковите со некои мораме да се воздржуваме. Меѓу лицата што меѓусебно се наоѓаат во однос на родители и деца не може да се склучи брак, на пример меѓу татко и ќерка, дедо и внука, мајка и син, баба и внук, и така натаму без ограничување. Меѓу лицата што се поврзани по страничната линија на сродството исто така постојат определени ограничувања, иако не толку строги.“ А што определуваат за ова светите канони, а особено одредбите на врховниот претстојател Захариј, оставаме да ви го објасни вашиот епископ.

'''Глава 40.''' Велите дека во вашата земја постои обичај, пред да тргнете во битка, вашиот владетел да испрати еден најдоверлив и мошне разумен човек, кој треба да ги прегледа сите оружја, коњи и останати нешта неопходни за борба; а оној кај кого ќе се утврди дека тие се небрежно подготвени, се казнува со смрт. Сега сакате да знаете што определуваме ние за ова. Ние ве советуваме сето тоа да го пренасочите кон духовното вооружување и строгоста на таквата постапка да ја насочите кон упражнување на побожноста. Како што досега внимателно се проверувало дали оружјето и коњите се добро подготвени против видливите непријатели, така отсега внимателно нека се испитува дали секој ги има подготвено духовните оружја — односно добрите дела — против началствата и властите, против управителите на темнината на овој свет и против духовите на злото во небесните места. Под коњ, пак, може да се подразбере душата, бидејќи, како што човекот го носи коњот, така и човекот е управуван од својата душа. Затоа со право пропаѓа оној што нема подготвено оружје против непријателите, бидејќи е напишано: „Проклет да е оној што немарно го врши делото Господово.“ За коњот што не е подготвен, односно за душата, псалмописецот со право вели: „Залуден е коњот за спасение и со сета своја голема сила нема да спаси.“ Ако не беше залуден, не би бил неподготвен. За подготвениот коњ, пак, се вели: „Коњот се подготвува за денот на битката, но Господ ја дава победата.“ Затоа она што досега сте го почитувале телесно — и оружјето што можеби сурово сте го барале од сиромашните, кои не можеле да си го обезбедат — отсега разбирајте го духовно и побожно и непрестајно поттикнувајте ги и големите и малите да го подготвуваат таквото духовно оружје.

'''Глава 41.''' За оние што одбиваат да го примат доброто на христијанството и им принесуваат жртви на идолите или им се поклонуваат, не можеме да ви напишеме ништо друго освен да ги приведувате кон вистинската вера со опомени, поуки и разумни докази, а не со сила, убедувајќи ги дека погрешно мислат кога, иако се разумни луѓе, им се поклонуваат на делата на сопствените раце и на бездушните стихии, или, поточно, им ја наведнуваат главата и им принесуваат жртви на демоните. Зашто, како што учи Апостолот: „Знаеме дека идолот е ништо“, но она што незнабошците го принесуваат како жртва, „на демоните го принесуваат“. Ако, пак, не ве послушаат, не треба ниту да јадете со нив, ниту да имате какво било општење со нив, туку треба да ги отстраните од својата служба и блискост како туѓи и осквернети, та можеби, засрамени од таквиот однос, по Божјо вдахновение да се обратат кон Оној Кој е вистински, а не лажен Бог, Создател, а не создаден, не сотворен, туку Творец на сè. Зашто, како што заповеда Господ, од домот на оној што не верува христијанинот не треба да изнесе не само храна, туку ни прав од своите нозе. Толку строго се внимавало на ова што учениците, не знаејќи што се случило, негодувале кога Петар, нивниот првенец, влегол кај Корнилиј, кого тој, по Божја заповед, прв меѓу незнабошците го направил христијанин. Затоа со оние што не веруваат и им се поклонуваат на идолите не треба да има никакво верско општење. Но во никој случај не треба да им се нанесува насилство за да поверуваат. Зашто ништо што не произлегува од слободна волја не може да биде добро. Напишано е: „Доброволно ќе Ти принесам жртва“, и повторно: „Господи, прими ги доброволните приноси на мојата уста“, и уште: „Доброволно ќе Го славам.“ Бог бара доброволна служба и заповеда таа да биде извршувана само доброволно; зашто, ако сакал да употреби сила, никој не би можел да ѝ се спротивстави на Неговата семоќ. Ако, пак, прашувате како треба да им се суди на таквите неверници, слушнете го апостол Павле, кој им пишува на Коринтјаните: „Зошто јас би им судел на оние што се надвор? Зар вие не им судите на оние што се внатре? На оние што се надвор ќе им суди Бог. Отстранете го злото од самите себе.“ Тоа е како да вели: за оние што се надвор од нашата вера јас не судам ништо, туку ги оставам на Божјиот суд, Кој ќе му суди на секое тело. Сепак, отстранете го злото од себе, за тоа, останувајќи меѓу вас, да не се шири како рак; или, гледајќи дека верниците општат со него, идолопоклоникот да не помисли дека и тие учествуваат во неговата заблуда и поради тоа да ја смета својата вера за повистинита и посвета од нашата. Затоа, поради совеста на оние што им служат на идолите, треба целосно да се избегнува таквото општење. Зашто оној што општи со идолопоклониците се чини дека општи и со самите идоли, односно со демоните.

'''Глава 42.''' Тврдите дека, кога вашиот владетел, според обичајот, ќе седне на своето седиште за да јаде на трпезата, никој не седнува со него да јаде, дури ни неговата жена; туку вие седите подалеку на столчиња и јадете на земјата. Затоа сакате да знаете што ви заповедаме во врска со ова. Бидејќи таквата постапка не е спротивна на верата, иако во голема мера е спротивна на добрите обичаи, не толку ви заповедаме колку што ве советуваме да ги погледнете владетелите што ја исповедаат христијанската вера и, согледувајќи колкава е нивната смиреност, да ја отфрлите секоја бескорисна горделивост. Тие во Евангелието ги прочитале зборовите на Господ: „Научете се од Мене, бидејќи сум кроток и смирен по срце, и ќе најдете спокој за своите души.“ За древните цареви, од кои многумина заслужиле да бидат вброени меѓу светителите и затоа вистински се нарекувале цареви бидејќи биле свети, се раскажува дека јаделе заедно со своите пријатели, па дури и со своите слуги. Уште повеќе, самиот Цар над царевите и Господар над господарите, нашиот Искупител, не само што седел на трпеза со своите слуги и пријатели — апостолите — туку, како што е напишано, седел и јадел и со цариници и грешници.

'''Глава 43.''' Кои животни и птици е дозволено да се јадат, сметаме дека Господ јасно покажал кога по потопот му ги дал на Ное и на неговите синови сите животни за храна, велејќи: „Сите морски риби се предадени во ваши раце, и сè што се движи и живее нека ви биде за храна, како зелените растенија.“ Исто така, кога на блажениот Петар во садот што му бил покажан од небото му биле прикажани сите животни — иако ова треба да се разбере и во повозвишена смисла — му било речено: „Заколи и јади.“ Затоа не е забрането да се јаде ниту едно животно чија храна не е штетна за човечкото тело и кое луѓето вообичаено го употребуваат за храна. Како што пишува светиот и мошне учен учител Августин, мршата не била дозволена за човечка исхрана затоа што месото на животните што умреле сами, а не биле заклани, може да биде нездраво и несоодветно за телесното здравје, заради кое и ја земаме храната. Мислењето на оние што тврдат дека некои јадења сами по себе се нечисти го отфрла самиот Господ, велејќи: „Не го осквернува човекот она што влегува во устата, туку она што излегува од устата.“ А на апостол Петар од Бога му било речено: „Она што Бог го очистил, ти не нарекувај го нечисто.“ И неговиот соапостол Павле пишува: „За чистите сè е чисто; а за осквернетите и неверните ништо не е чисто.“ Но бидејќи некој можеби ќе се обиде врз основа на Стариот завет да ви покаже дека определени животни се забранети и да ве одврати од нивното јадење, треба да се знае дека меѓу забранетите животни бил вбројуван и свињата. За тоа споменатиот свети Августин, оставајќи ги другите животни настрана, пишува дека учењето на Стариот завет, каде што определени видови месо биле забранети, не му противречи на апостолот кој вели: „За чистите сè е чисто“ и „секое Божјо создание е добро“. Апостолот зборува за самата природа на созданијата, додека во старозаветните книги определени животни биле нарекувани нечисти не по својата природа, туку според значењето што го претставувале како символи соодветни на тогашното време. На пример, ако прашаме за свињата и јагнето, и двете по природа се чисти, бидејќи секое Божјо создание е добро. Но според символичното значење јагнето е чисто, а свињата нечиста. Тоа е слично како кога би ги изговориле зборовите „глупав“ и „мудар“: по природата на гласот, буквите и слоговите од кои се составени и двата збора се чисти, но според значењето зборот „глупав“ може да се нарече нечист не по својата природа, туку затоа што означува нешто нечисто. Можеби она што свињата го претставува меѓу животните, глупавиот го претставува меѓу луѓето. Тоа животно во Законот е наречено нечисто затоа што не прежива; но тоа не е негова вина, туку негова природа. Меѓу луѓето, пак, има такви што се означени преку ова животно и кои се нечисти по сопствена вина, а не по природа: тие со задоволство ги слушаат зборовите на мудроста, но потоа воопшто не размислуваат за нив. Зашто повторното промислување на полезното што човек го слушнал — враќајќи го од ризницата на помнењето кон размислувањето — е како духовно преживање. Оние што не го прават тоа се претставени преку таквите животни. Затоа и воздржувањето од месото на овие животни некогаш служело како опомена луѓето да се чуваат од таквите пороци. На древниот народ му биле заповедани многу вакви нешта, не само да ги слуша, туку и навистина да ги исполнува, бидејќи тогаш било потребно пророштвото да се изразува не само со зборови туку и со дела. Но откако она што било навестувано било откриено преку Христос и во Христа, на верата на народите не ѝ биле наложени тие обредни товари, иако значењето на пророштвата останало зачувано.

'''Глава 44.''' Нема никаква причина за време на Великиот пост да се занимавате со лов. Ловците, впрочем, не бараат ништо друго освен месо. Затоа, за да не изгледа дека се стремите кон телесните нешта, особено во времето на Великиот пост прилега да се воздржувате од лов на животни. Колку повеќе за време на постот човек треба поревносно да се посветува на Божјата служба, толку повеќе треба да се оддалечува од сите штетни световни задоволства. Особено затоа што Светото писмо не спомнува речиси никого освен отфрлени луѓе како оние што се занимавале со лов.

'''Глава 45.''' Сакате да дознаете од нас дали за време на Великиот пост треба да се вршат судења и дали некој може да биде осуден на смрт. За ова прашање во однос на Великиот пост треба да го знаете истото што веќе ви го одговоривме во дванаесеттата глава од овие наши одговори во врска со празничните денови.

'''Глава 46.''' Дали за време на Великиот пост е дозволено да се тргне во војна, ако тоа го бара нуждата, или ако нема никаква нужда, не е потребно повторно да ви го објаснуваме, бидејќи од одговорите на претходните ваши прашања и самите веќе можете да заклучите како треба да постапувате. Војните и битките, како и почетоците на сите расправии, без сомнение се пронајдок на ѓаволската измама; а оној што копнее да ја прошири својата држава, или е воден од гнев, завист или некој друг порок, се покажува како човек што се стреми кон нив и ужива во нив. Затоа, ако не постои никаква нужда, треба да се воздржувате од војување не само за време на Великиот пост, туку во секое време. Ако, пак, постои неизбежна нужда, тогаш ни за време на Великиот пост не треба да се занемари подготовката за војна за одбрана на себеси, на татковината или на татковските закони. Инаку човек би изгледал како да Го искушува Бога ако има можност нешто да направи, а не се грижи за сопственото и туѓото спасение и не ги спречува штетите што ѝ се закануваат на светата вера. Така и ѕидините на Ерихон паднале пред синовите Израилеви, кои веќе ја почитувале саботата, иако тие и во саботен ден го обиколувале градот и трубеле со трубите.

'''Глава 47.''' Прашувате дали е дозволено за време на Великиот пост да се занимавате со игри и забави. Тоа не им прилега на христијаните не само во Великиот пост, туку воопшто во кое било време. Но бидејќи вие, како сè уште слаби, не можете да се искачите на гората за оттаму да ги примите возвишените Божји заповеди, туку сè уште се наоѓате во рамнината, како некогаш синовите Израилеви, за таму да ги примите барем полесните и помалите заповеди, засега не можеме да ве советуваме во секое време целосно да се воздржувате од забави. Но во Великиот пост и во другите денови на пост, кога треба уште повеќе и поревносно да се посветувате на молитва, воздржување и секакво покајание, како што веќе опширно објаснивме, треба да се воздржувате не само од игрите, туку и од секакви празни зборови, шеги што немаат никаква полза, па дури и од секој залуден збор. Зашто Господ во Евангелието вели дека за секој празен збор што ќе го изговорат луѓето ќе дадат одговор. Ако ќе дадат одговор за празниот збор, колку повеќе за штетниот и грешниот? Затоа не дозволувајте да ве заведува никаква суета на задоволствата и игрите, особено во времето на постот. Плачот не се согласува со забавата, ниту лажната и измамничка веселба знае да произведе вистински солзи на покајание. Зашто постои Судија Кој рекол: „Тешко вам што сега се смеете, зашто ќе жалите и ќе плачете.“ И Соломон вели: „И при смеата срцето може да тагува, а крајот на веселбата е жалост“; и повторно: „За смеата реков: безумие е; а за радоста: што постигнува?“ И уште: „Срцето на мудрите е таму каде што има тага, а срцето на безумните таму каде што има веселба.“ Зашто жртва угодна на Бога е скрушеноста поради гревот, како што сведочи псалмописецот: „Жртва на Бога е скрушен дух.“

'''Глава 48.''' Поради тоа сметаме дека за време на Великиот пост воопшто не прилега ниту да се склучува брак ниту да се приредуваат свадбени гозби. Што определуваат светите канони во врска со ова, ќе дознаете од својот епископ.

'''Глава 49.''' Понатаму прашувате дали, како и порано, ви е дозволено како мираз на своите сопруги да им давате злато, сребро, волови, коњи и друго. Бидејќи во тоа нема никаков грев и законите го дозволуваат, ниту ние воопшто не го забрануваме. И не само ова, туку и сè што сте го правеле пред крштението, ако и сега може да се прави без грев, ви е дозволено да продолжите да го правите. Знаеме дека Петар бил рибар, а Матеј цариник. По своето обраќање Петар повторно се вратил на рибарењето, но Матеј не се вратил на цариничката работа, бидејќи едно е човек да си обезбедува издршка со рибарење, а друго да го зголемува богатството преку приходите од царината. Постојат многу занимања што тешко или никако не можат да се вршат без грев. Затоа по обраќањето човек не треба да се враќа само кон она што го вовлекува во грев; но она што некој и пред обраќањето го правел без грев, без вина може да го продолжи и по обраќањето.

'''Глава 50.''' Како треба да му се суди на оној што за време на Великиот пост имал телесен однос со својата сопруга, го препуштаме на проценката и одлуката на вашиот епископ и на свештеникот што тој ќе го постави. Тие можат да ги познаваат навиките на секој поединец и, земајќи ги предвид лицата и околностите, да ја разгледаат и ублажат состојбата на секој од вас. Инаку, во тоа време сопружниците би можеле да спијат заедно без телесно општење — кога би можеле огнот и сламата да бидат во близина без штета, или кога не би ни била позната лукавоста на ѓаволската измама. Зашто таму каде што маж и жена престојуваат заедно тешко е да ги нема заседите на древниот непријател. Таквите искушенија не изостанале ни тогаш кога братот и сестрата, Амнон и Тамара, останале сами заедно само кратко време.

'''Глава 51.''' Прашувате дали е дозволено истовремено да се имаат две жени и, ако не е дозволено, сакате да знаете што треба да се направи со оној кај кого ќе се најде таква состојба. Ниту самиот почеток на човечкото создание го допушта тоа, ниту кој и да било христијански закон дозволува еден човек истовремено да има две жени. Бог, Кој го создал човекот, во почетокот создал еден маж и само една жена. Ако сакал, можел на мажот да му даде две жени, но не сакал. Зашто е напишано: „Затоа човекот ќе ги остави татка си и мајка си и ќе се прилепи кон својата жена“ — не се вели „кон своите жени“. И повторно: „И двајцата ќе бидат едно тело“, односно мажот и жената ќе бидат едно тело, а не тројца или повеќемина. Затоа, ако кај некој се утврди дека истовремено има две жени, нека ја задржи првата, а втората нека ја остави. Освен тоа, треба да го прими и покајанието што ќе го определи месниот свештеник. Тоа се смета за толку тежок престап што гревот на убиството, кој Каин го извршил над својот брат Авел, бил казнет во седмото поколение преку потопот, додека престапот на прељубата, што Ламех прв го извршил земајќи две жени, бил избришан дури со Христовата крв, кога Христос, според евангелското родословие, дошол во светот во седумдесет и седмото поколение.

'''Глава 52.''' Ако сакате да знаете како треба да им се суди на оние што ќе оскопат некого, погледнете ги одредбите на законите.

'''Глава 53.''' Прашувате дали, кога на трпезата нема свештеник или ѓакон, ви е дозволено врз неа да го направите знакот на светиот крст и потоа да јадете. Тоа, без сомнение, е дозволено, зашто на сите ни е дадено со тој знак да ги заштитуваме сите наши нешта од заседите на ѓаволот и во Христово име да победуваме над сите негови напади. Треба само да се почитува правилото дека, кога е присутен некој со повисок чин, понискиот не треба самоволно да си го присвојува тоа право без негова дозвола, зашто: „Ученикот не е над учителот“, а Апостолот исто така заповеда: „Наддавајте се еден со друг во укажување почит.“

'''Глава 54.''' Велите дека Грците тврдат дека оној што во црква не стои со рацете скрстени на градите прави многу голем грев. Колку што ни е познато, никаде не се наоѓа заповед дека тоа мора да се прави; затоа, ако не се направи, нема грев. Некои го прават ова, други нешто друго: едни на еден, а други на друг начин ја покажуваат својата смиреност. Освен, можеби, ако некој тврдоглаво одбива да го направи она што гледа дека го прават сите други. И ова, како и многу други обичаи што постојат на различни места, се прави како знак на смиреност, а кога се прави, се прави единствено заради смирението. Навистина е напишано: „Молитвата на смирениот ги пробива облаците.“ Затоа, без разлика дали човек ја покажува смиреноста на овој или на некој друг начин, не треба да биде прекоруван, зашто според Евангелието „оној што се смирува ќе биде возвишен“. Ако оној што се појавува пред смртен владетел стои, зборува и се движи со голема почит и страв, колку повеќе оној што стои пред Бога — вечниот, страшниот и возвишениот — треба не само да стои со страв и трепет, туку и смирено да се претстави пред Него како слуга. Во Евангелието се заповеда на некои отфрлени луѓе да им бидат врзани рацете и нозете. Што друго, значи, прават оние што ги скрстуваат своите раце пред Господа освен како да Му велат: „Господи, не заповедај да ми ги врзат рацете и да ме фрлат во надворешната темнина, зашто јас веќе самиот ги врзав и еве сум подготвен за казна“? Поради тоа се удираме и во градите, покажувајќи дека не ни се допаѓа злото што сме го направиле и дека, пред Бог да нè удри, самите го казнуваме во себе она што сме го сториле, и пред да дојде конечната казна, го казнуваме гревот со достојно покајание.

'''Глава 55.''' За она што тврдите дека Грците ви забрануваат да примате причест без појас, воопшто не знаеме врз основа на кои сведоштва од Светото писмо можат оправдано да го забранат тоа — освен, можеби, врз основа на Господовите зборови: „Нека ви бидат препашани бедрата.“ Но ова евангелско сведоштво не треба да се исполнува според буквата, туку според духот. Зашто, ако оваа заповед требаше буквално да се почитува, зошто тогаш истовремено не се исполнуваат и останатите зборови што следуваат — на пример да се држат запалени светилки — или заповедта при јадењето на јагнето да се држи стап во рацете? Сето тоа има свое таинствено значење и на оние што го разбираат им е доволно јасно дека треба да се исполнува според неговото вистинско духовно значење. Препашаните бедра ја означуваат целомудреноста, стапот — пастирското управување, а запалените светилки — блесокот на добрите дела, за кои е речено: „Така нека свети вашата светлина.“ Како што пишува светиот и славен бранител на Црквата, папата Целестин, чии зборови овде накратко ги преземаме, не треба простите умови на верниците да ги водиме кон такви надворешни нешта. Тие треба да бидат поучувани, а не збунувани; заповедите не треба да им се поставуваат пред очите како надворешни знаци, туку да им се всадуваат во умот.

'''Глава 56.''' Велите дека сакате да знаете дали на сите ваши луѓе им е дозволено, особено во време на суша, да постат и да се молат за дожд. Тоа, секако, ви е дозволено, бидејќи постот и молитвата се големи добродетели, а вашето поттикнување може многу да придонесе тие постојано да се практикуваат. Сепак, посоодветно е ваквите работи да се вршат по одлука на епископите. Тие, впрочем, ја примиле власта да врзуваат и разрешуваат; по нивниот повик Божјиот народ се собира и се распушта. Без нив изгледате како тело без глава и одите како заблудени овци што немаат пастир. Во древните времиња, како што и денес се придржува светата Црква, во ваквите случаи најнапред следувале одлуката и уредувањето од страна на свештениците, а потоа согласноста на останатиот народ. Така, кога се запазува правилниот поредок и се одржува еднодушноста, со Божја помош се постигнува она за што се моли.

'''Глава 57.''' Велите дека Грците забрануваат евнусите да ги колат вашите животни и тврдат дека оној што ќе јаде од животно заклано од нив сторил тежок грев. Нам тоа што го кажувате ни изгледа мошне неразумно и дури бесмислено. Но бидејќи не го слушнавме образложението на оние што го тврдат тоа, засега не можеме конечно да пресудиме за учење што не ни е целосно познато. Сепак, едно знаеме: ако евнусите ги почитуваат Божјите заповеди, отсекувањето на нивните телесни членови никако не може да им пречи да го добијат небесното царство. Зашто, според Апостолот, при воскресението сите ќе достигнеме „до совршен човек“, а Господ преку пророкот им ветува радосни нешта и на евнусите ако ги почитуваат Неговите заповеди. И оној етиопски евнух светиот евангелист Лука го нарекува „маж“ поради неговата доблест и честитост, кога вели: „И ете, еден маж, Етиопјанин, евнух, висок достоинственик на царицата Кандакија.“

'''Глава 58.''' Дали жената треба да стои во црквата со покриена или откриена глава, поучува Апостолот: „Секоја жена што се моли или пророкува со непокриена глава ја срамоти својата глава; тоа е исто како да е истрижана. Ако жената не се покрива, тогаш нека се истриже; но ако е срамно жената да биде истрижана или избричена, нека ја покрива главата.“ И повторно вели: „Затоа жената треба да има покривало на главата поради ангелите“, односно поради свештениците. И уште: „Сами расудете: приличи ли жената да Му се моли на Бога непокриена? Зар самата природа не ве учи дека, ако мажот пушта долга коса, тоа му е срам, а ако жената има долга коса, тоа ѝ е чест? Зашто косата ѝ е дадена како покривало.“

'''Глава 59.''' Она што го прашувате за долната облека што ги покрива бедрата го сметаме за излишно прашање. Ние не сакаме кај вас да го измениме надворешниот изглед на вашата облека, туку обичаите на внатрешниот човек. Не нè интересира што ќе облечете освен Христа, зашто: „Сите вие што во Христа се крстивте, во Христа се облековте.“ Она што нè интересира е како напредувате во верата и во добрите дела. Но бидејќи простодушно прашувате за тоа, плашејќи се да не ви се припише како грев ако дури и во најмалите работи постапувате поинаку од обичаите на другите христијани, за да не изгледа дека ви одземаме нешто од она што сакате да го знаете, ви одговараме вака: Во нашите книги е заповедано да се изработува ваква долна облека, но не за да ја носат жените, туку мажите. Сега, пак, ако сакате, како што од стариот сте преминале кон новиот човек, така и од својот поранешен обичај преминете во сè кон нашиот обичај. Ако не — постапувајте како што ви е угодно. Зашто, било вие или вашите жени да ја соблечете или да ја носите таквата долна облека, ниту ќе му наштети на вашето спасение ниту ќе придонесе за зголемување на вашите добродетели. Но бидејќи рековме дека во Светото писмо било заповедано да се направи облека за бедрата, треба да се знае дека духовно се облекуваме во таква облека кога преку воздржување ја ограничуваме телесната похота. Со неа се покриваат токму оние делови од телото во кои, како што се смета, се наоѓа седиштето на похотата. Можеби затоа и првите луѓе, откако по гревот почувствувале недозволени движења во своите тела, посегнале по смоквини лисја и си направиле препашки.Но тоа се духовни работи што досега не сте можеле да ги поднесете, а, ако зборуваме со Апостолот, сè уште не можете, бидејќи сè уште сте телесни. Затоа за ова кажавме само малку, иако со Божја помош би можеле да кажеме многу повеќе.

'''Глава 60.''' Прашувате дали, надвор од времето на постот, е дозволено да се јаде макар и малку многу рано наутро. Одговараме дека не се сеќаваме, ниту во каков било запис сме нашле, некој од нашите отци да јадел пред третиот час од денот, ниту светата Црква примила обичај храната да се зема пред тој час. Напротив, наоѓаме дека некои од нив постеле до вечерта, други до деветтиот час од денот, а други до шестиот час. Но не сме нашле некој да земал макар и малку храна рано наутро; напротив, читаме дека е кажано: „Тешко на оние што јадат рано наутро.“ Затоа, сакајќи да бидете далеку од таквиот укор, ве поттикнуваме воопшто да не земате телесна храна пред третиот час од денот, дури ни на најголемите празници. Кој празник, впрочем, може да биде повозвишен од Педесетница, кога Светиот Дух слегол врз апостолите и луѓето се удостоиле во себе да Го примат Господа? Токму на тој празник светите апостоли, заедно со другите што биле со нив, сè уште постеле во третиот час од денот. Кога биле исполнети со Светиот Дух и зборувале на јазиците на сите народи, некои неверници што ги слушале се чуделе и лажно тврделе дека се напиле слатко вино. Тогаш Петар, првенецот на апостолите, одговорил: „Овие не се пијани, како што вие мислите, зашто е само третиот час од денот.“ Треба да се забележи дека не само апостолите, туку сите што биле со нив — сто и дваесет души врз кои слегол Светиот Дух — во третиот час од денот сè уште постеле. Исто така треба да се забележи дека блажениот Петар не рекол едноставно: „Тие не се пијани, како што мислите“, туку додал: „зашто е само третиот час од денот“, како јасно да вели: „И самите добро знаете дека тие немаат обичај да го прекинуваат постот пред третиот час; затоа залудно мислите дека се пијани.“ Следете го, значи, нивниот пример, за Светиот Дух, ако не ве најде сè уште во пост и подоцна, барем во третиот час од денот да ве најде како постите и, како нив, да ве исполни со вдахновението на Својата благодат.</text>
      <sha1>m6d2vvv93bgbhvn6rxx5g8s2c1jwv0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>22566</id>
      <parentid>22565</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Buli</username>
        <id>1762</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>22566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163758" sha1="gzp2ol88aa2mlplsm6he1q72zt2kmti" xml:space="preserve">На вашите прашања не треба да се одговара опширно, ниту сметавме дека е потребно да се задржуваме на поединости, бидејќи по Божја волја сме испратени во вашата земја и кај вашиот славен кнез, нашиот возљубен син, не само со книгите на Божјиот закон, туку и со наши погодни пратеници, кои, според времето и околностите, ќе ве поучуваат за поединечни работи. Ним им ги доверивме и книгите што проценивме дека сега им се неопходни.

'''Глава 1.''' И навистина многу добро и пофално е тоа што на прво место во своите прашања изјавувате дека вашиот кнез сака христијански закон. Но ако се обидеме подетално да го изложиме, би требало да напишеме безброј книги; а за накратко да ви покажеме во што главно се состои христијанскиот закон, треба да знаете дека тој почива на верата и на добрите дела. Имено, верата е прва меѓу сите добродетели во заедницата на верниците. Затоа се вели дека постои светлина и во првиот ден, кога, како што се пренесува, Бог рекол: „Нека биде светлина!“, односно да се појави осветлување на верата, а токму поради неа Христос слезе на земјата. Но сепак од христијанинот се бара и добро дело. Како што е напишано во нашиот закон: „Без вера е невозможно да Му се угоди на Бога“, исто така е напишано: „Како што телото без дух е мртво, така и верата без дела е мртва“. Тоа е христијанскиот закон, тоа е законот кој целосно ќе го спаси секого, ако верно го почитува.

'''Глава 2.''' Човекот е должен да го љуби оној што го прима на светиот извор (крштението) како татко; и уште многу повеќе – духовниот отец, бидејќи духовното е повозвишено од телесното. Затоа духовниот отец треба многу повеќе да се љуби од духовниот син во сите нешта. Така, Марко, евангелистот, бил ученик на Петар и негов син во светото крштевање. Кој не би го љубел таткото, не би можел ниту синот да го почитува како што треба во сите работи. Меѓу нив и нивните (духовни) синови нема телесно сродство, бидејќи тие се соединети по дух, а не по крв; зашто она што е од крв е телесно, а она што е од дух е духовно. „Оти, телото сака противни работи на духот, а духот – противни на телото; тие се еден против друг“, според апостолот. Сепак, постои друга, благодатна и света заедница меѓу нив, која не произлегува од телесно сродство, туку од духовна блискост. Затоа не се смета дека меѓу нив е можно какво и да било брачно соединение, иако по природа тие се посвоени деца; ниту пак римските закони дозволуваат брак меѓу такви лица. Така, ако некој го чита Првата книга од Институциите, таму меѓу другото стои: „Меѓу оние лица“, вели тој, „кои стојат едни кон други како родители и деца...“ – тие утврдуваат дека брак не може да се склучи, како меѓу татко и ќерка, или дедо и внука, или мајка и син, или баба и внук, и така до бесконечност. И ако такви лица имаат телесен однос меѓу себе, се вели дека сториле безбожен и инцестуозен брак. Ова важи и за посвоените: иако преку посвојување станале на местото на родители или деца, не можат меѓусебно да стапат во брак. Затоа, онаа која преку посвојување ми станала ќерка или внука, не можам да ја земам за жена; исто така: „Ако некоја преку посвојување ми стане сестра, додека посвојувањето важи, сигурно не може да постои брак меѓу мене и неа“. Ако, значи, меѓу оние што ги поврзува посвојувањето не се склучува брак, колку повеќе треба да се воздржат од телесно сожителство оние што се обединети преку небесната тајна и преродбата на Светиот Дух? Затоа многу посоодветно е да се вели дека некој е син на мојот татко или мој брат – кого божествената благодат, а не човечката волја, го избрала да биде мој син или брат. И ние сме многу помудро одделени од мешање на телата, бидејќи Светиот Дух нè соедини со својата љубов, отколку ако нè поврзала телесна нужда или променлива волја на некој распадлив човек.

'''Глава 3.''' Обичајот што Грците, како што велите, го имаат во брачните заедници, поради должината на излагањето го изоставаме; наместо тоа, ќе се потрудиме да ви го претставиме древниот обичај што Светата Римска црква го примила и до денес го задржува во ваквите брачни соединувања. Нашите мажи и жени, кога стапуваат во брак, не носат на главите злато или сребро, ниту пак нешто составено од метал; туку, по свршувањето — кое претставува ветување и договор за идниот брак, склучен со согласност на оние што стапуваат во брак и на оние под чија власт се наоѓаат — откако ќе биде даден залогот, младоженецот ја свршува својата невеста со прстен на верноста, ставајќи ѝ го на прстот. А кога ќе биде утврдено дека тоа им е по волја и на двете страни, и кога договорот ќе биде составен во писмена форма пред поканети сведоци, тогаш, согласно законската одредба, се определува времето кога треба да се изврши бракот и кога двајцата ќе бидат доведени до брачниот сојуз. И најпрвин тие се воведуваат во црквата Господова, принесувајќи дарови што треба да Му бидат принесени на Бога, а од рацете на свештеникот примаат благослов и небесен превез, по примерот на она што се вели дека Господ ги благословил првите луѓе во Рајот, говорејќи: „Плодете се и множете се“ и така натаму. Исто така, се раскажува дека Товија, пред да влезе во брачна заедница, го благословил Господа со молитва. Но тој превез не го прима оној што стапува во втор брак. Потоа, излегувајќи од црквата, носат круни на главите, кои постојано се чуваат во црквата и обично се користат за свадбените свечености. И така, по прославувањето на свадбените свечености, тие се воведуваат во заедничкиот живот, кој Господ го определил да трае до крајот на нивниот живот. Ова се, значи, брачните обреди. Постојат и други, кои овде ги изоставаме бидејќи не се општопознати. Ако, пак, сите овие нешта не бидат исполнети при склучувањето на бракот, не велиме дека поради тоа се греши, како што тврдат некои од вас; особено затоа што во наше време има толку многу пречки што едвај може да се обезбеди помош за исполнување и на најнеопходните подготовки. Затоа, според законите, доволна е единствено согласноста на оние што се соединуваат. Таа согласност сама по себе е доволна за бракот; останатите работи, па и самиот телесен однос, служат само за потврда на веќе склучениот брак. За тоа сведочи големиот учител Јован Златоуст, кој вели: „Бракот не го создава телесниот однос, туку волјата.“ Ако, пак, некој праша дали мажот, по смртта на својата жена, може да земе друга, за тоа насекаде пишува Павле, славниот проповедник и учител, кој вели: „На неженетите и на вдовиците им велам: добро е за нив ако останат како мене. Но ако не можат да се воздржат, нека стапат во брак.“ И повторно: „Жената е врзана со законот сè додека е жив нејзиниот маж; но ако нејзиниот маж умре, таа е слободна и може да се омажи за кого сака, само во Господа.“ А она што Светото Писмо го кажува за мажот, треба да се разбира и за жената, бидејќи она што се вели за едниот пол не помалку важи и за другиот. Зашто се вели: „Блажен е човекот кој не оди по советот на нечестивите“ и повторно: „Блажен е човекот кој се бои од Господа.“ Под зборот „човек“ овде се подразбираат и мажот и жената; затоа со право веруваме дека блажена е и жената која се бои од Господа.

'''Глава 4.''' За тоа во кои времиња или денови во текот на годината треба да се воздржуваме од месо. Сега, бидејќи вие сте неискусни и некако мали деца во верата, сметаме дека е излишно подробно да ви го објаснуваме. Меѓутоа, во дните на пост, во кои особено преку воздржување и жалосно покајание му се молиме на Господа, на сите начини треба да се воздржуваме од месо. Иако на сите им прилега да се молат и да се воздржуваат, сепак во времињата на постите особено треба да се предадеме на воздржанието, така што оној кој се сеќава дека сторил незаконски дела, според светите одредби, и во овие времиња да се воздржува барем од некои дозволени работи — и тоа и лаиците. Такви времиња се: четириесетницата пред Пасха (Велигден), постот по Педесетница, постот пред празникот на Успението на Светата Богородица и секогаш Дева Марија, како и постот пред празникот на Рождеството на нашиот Господ Исус Христос. Овие пости светата Римска црква ги примила уште од древноста и ги почитува. Исто така, во секој петок во текот на неделата и во сите бденија пред големите празници треба да се престане со јадење месо и да се држи пост, за да можеме вистинито да кажеме заедно со псалмопеецот: „Навечер се вселува плачот, а наутро радоста.“ Ако некој од вас пак сака и во други денови да се воздржува од месо, не треба да му се забранува, зашто колку повеќе некој овде сее во солзи, толку повеќе ќе жнее со радост во вечниот живот. Меѓутоа, нам, вам кои сте уште неискусни и се храните со млеко како мали деца, не можеме да ви наметнеме тешко бреме, додека не пораснете за цврста храна. Но, како што засега го дозволуваме ова, така и на сите начини ве предупредуваме да не ги допирате забранетите работи. Зашто нашиот прародител, вкусувајќи само од забранетиот плод на едно дрво, беше истеран од рајската убавина.

'''Глава 5.''' Иако во среда, како и во другите денови освен во петок, може да се вршат повеќе работи, сепак, поради тоа што нашиот Господ бил предаден токму тој ден, и кога бил погребан, останал во срцето на земјата, затоа и ние треба да размислуваме за Неговата смрт. Но ако некој сака во тој ден да јаде месо, никако не смее, освен ако свештеникот не му дозволи, зашто е напишано: „Подобра е послушноста од жртвата.“ Ако, пак, истиот ден се совпадне со некој празник, тогаш, бидејќи отците одредиле умереност во постот, оној што вкуси мед не би згрешил сè до зајдисонце. Ако, меѓутоа, некој поради завет кон истиот отец се обврзал да не јаде месо, нека не биде присилуван да го прекрши, зашто е напишано: „Заветувајте се и исполнувајте ги заветите на Господа, вашиот Бог.“ Во петокот, пак, поради страдањето на Господ и споменот на апостолите, нашиот вкус треба да се воздржува од сите месни јадења и од прекумерна храна, освен ако се совпадне со празникот на раѓањето Господово, Неговото Богојавление, празникот на блажената Дева Марија, празниците на врховните апостоли Петар и Павле, на свети Јован Крстител, на свети Јован Евангелист, на апостол Андреј — братот на носителот на клучевите од небото, како и на светиот првомаченик Стефан, ако тие празници паднат во петок. Зашто ако светата Црква или некоја верна душа на празниците на светците поставила постови или воздржувања што не се обврзувачки со вечен завет, тие можат да се разрешат, како што Господ сведочи во Евангелието велејќи: „Жената, кога раѓа, има тага; но кога ќе го роди детето, повеќе не се сеќава на маката поради радоста што се родил човек на светот.“ Така е и со светата Црква. Како што жената, кога ќе роди човек во овој свет, се радува, така и Црквата, раѓајќи го верниот народ за идниот живот, се исполнува со радост. Поради тоа и таа многу страда и се мачи во сегашниот живот, како жена што раѓа. Не треба никого да чуди што некој се нарекува „роден“ иако ја напуштил оваа состојба; зашто обично велиме дека човек се раѓа кога излегува од мајчината утроба во светлината на овој свет. Колку повеќе треба да се смета за роден оној што, ослободен од темнината на овој век, преминува во светлината на вечниот живот. Затоа, според црковниот обичај, свечените денови на блажените маченици и исповедници Христови, кои од овој свет преминале во живеалиштето на живите, се нарекуваат нивни „родендени“ (dies natales), бидејќи нивните празници не се празнуваат како денови на смртта, туку како денови на раѓањето за вечниот живот. Така и тие се родени за Бога, кај Кого сите живеат и во Чија рака се душите на праведните. Затоа, кога на светата жена ѝ се затвориле очите, таа повеќе не се сеќавала на маката поради радоста, зашто се родил човек во светот — односно во вечната светлина. Поради тоа, на нивното раѓање треба да се радуваме, а не да постиме, ниту да се воздржуваме, ниту да се жалиме, додека сме во оваа долина на солзи. Напротив, треба секогаш да се стремиме кон нивните заслуги и постојано да ги читаме нивните дела, сè додека не стигнеме до онаа ангелска свеченост кон која тие непрестајно се стремеле. Зашто нивната свеченост не е постојана, туку моментална, бидејќи болката едвај малку трае пред да заврши.

'''Глава 6.''' Понатаму велите дека Грците тврдат дека во никој случај не треба да се капе во бања во среда и петок. На тоа, кога нè прашаа зошто не се согласуваме со вас, одговоривме со зборовите што блажениот папа Григориј, апостол на англискиот народ, ги кажал во својата проповед за Господовиот ден, каде што се чита: „До мене стигна вест дека некои изопачени луѓе ви проповедаат дека во Господовиот ден не смее никој да се капе. И навистина, ако некој сака да се капе од раскош, уживање на душата и телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во Господовиот ден. Зашто е напишано: „Никој никогаш не го намразил своето тело, туку го храни и го негува“, а исто така е напишано: „Не грижете се за телото за да ги исполнувате неговите похоти.“ Оној, пак, кој се грижи за телото заради похот, нека биде спречен; но оној што го прави тоа поради неопходност, нека не биде лишен од тоа. Ако, значи, миењето на телото во Господовиот ден е грев, тогаш не треба ни лицето тој ден да се измие. Ако, пак, тоа се допушта за еден дел од телото, бидејќи тоа го бара природната потреба, тогаш не треба целото тело да се лишува од она што го налага истата потреба.“ И така, овој преблаг и преблагороден учител, говорејќи за Господовиот ден, кој е повозвишен од сите други денови, ако дозволил капење, тогаш ние не забрануваме капење ниту во среда ниту во петок, под услов да се чува истото правило: ако некој сака да се капе од раскош, уживање или телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во среда ниту во петок.

'''Глава 7.''' Понатаму, на оној што прашува дали е дозволено крстот Господов заедно со моштите да го целива или да го носи човек што е чист или нечист, треба да му се одговори: На оној кој е чист, тоа му е сосема дозволено; зашто во целивањето што друго се подразбира освен љубовта, со која секој пламти кон Него? А во носењето на крстот што друго се изразува освен умртвувањето на телото или сочувството кон ближните? Тој крст, впрочем, и Господ заповедал да се носи, но во умот; меѓутоа, кога се носи и на телото, човекот полесно се потсетува дека треба да го носи и во умот. Крстот, навистина, го добил името од мачењето (cruciatus), и како што објаснува споменатиот учител, на два начина го носиме крстот Господов: или преку воздржување го мачиме телото, или преку сочувство нуждата на ближниот ја сметаме за наша. Затоа, кога го почитуваме крстот Господов и Неговото страдање, го целиваме; и од љубов кон Него, ако нуждата бара, се вооружуваме со истата мисла. Носете го, но со најголема почит и со телото, и со срцето, и со умот, така што никогаш да не исчезне од вашиот ум — тоа значи: преку воздржување секогаш да го мачите телото и преку сочувство нуждата на ближните да ја сметате за своја. Зашто оној кој покажува болка заради туѓата нужда, веќе го носи крстот во умот. Меѓутоа, на нечист човек никако не му дозволуваме да го носи; зашто е напишано: „Очистете се, вие што ги носите садовите Господови.“ Ниту еден сад Господов не е посвет од крстот Господов, кој се удостои самиот Господ да го носи. А да го целива со нечиста уста не е дозволено, бидејќи токму со тоа што е нечист, самиот се сведочи дека не ја љуби умртвеноста на телото; па затоа она што не го љуби, ниту го целива, за да не се каже за него она што Господ преку пророкот со укор му го вели на отфрлените: „Овој народ Ме почитува со усните, но срцето негово е далеку од Мене“, и како што вели псалмописецот: „Го возљубија со својата уста, а со својот јазик го излагаа.“ За моштите на светителите, пак, велиме истото: нивните тела биле и се храмови и садови Божји, а Светиот Дух ги употребувал како орудија за секое добро дело, кога сакал.

'''Глава 8.''' Затоа, ако на претходно изразената должна почит ѝ се придружува и чистота на умот и телото, тогаш и за време на Великиот пост — за кој побаравте посебен совет — дозволено е да се носи Крстот Господов и, доколку се почитува претходно изложеното правило, да се целива кога е угодно. А особено тогаш и таму, кога и каде што најмногу се стравува од нападите или заседите на древниот непријател.

'''Глава 9.''' За причестувањето со Телото и Крвта Господова секојдневно во Великиот пост. Со совет, ако треба да се причестувате. За да се исполни тоа, понизно Го молиме Семоќниот Бог, а и вас најсериозно ве поттикнуваме: ако некој е оптоварен со смртен грев во својата совест, или ако, без да се помирил, е во раздор со својот брат, или ако некој од вас поради сопствена вина останал во несогласување. Никој не треба, поради гризена совест, да смета дека е подобро да остане под толку тешко бреме отколку да побара лек; зашто, според Апостолот, „кој недостојно јаде и пие, суд на себе јаде и пие“. А за оние што влегле во Црквата и досега не биле поучени за должноста на причестувањето, тоа доволно јасно го изложуваат светите канони што ги поставиле вашите предци. Ние, по Божја милост, иако според нашата скромност, го потврдуваме истото; а од свештениците, кои ги држат клучевите на знаењето, треба внимателно да научите и ништо да не им сокривате во врска со тоа, бидејќи токму во овие прашања нивната служба е неопходна и во никој случај забранета. Во меѓувреме, во текот на Великиот пост, кој нашата Црква го нарекува голема Четириесетница, треба да се причестувате во сите денови според досега изложеното правило. Зашто секогаш треба да се присуствува на богослужбата и на принесувањето на жртвата заедно со верните, имајќи го пред очи она пророчко слово што вели: „Во денот на вашиот пост ги извршувате своите желби.“ Ако по заемна согласност сопружниците треба извесно време да се воздржуваат од телесни односи заради молитвата, тогаш уште повеќе во ова време, кога на Бога Му го принесуваме и десетокот од нашето тело, треба да Го подражаваме Господа во воздржувањето, така што не само од она што е недозволено, туку и од многу работи што инаку ни се дозволени, да се откажеме. Треба да се откажеме од секое телесно уживање и, за да можеме слободно да Му се посветиме на молитвата, ревносно да ја чуваме чистотата и на душата и на телото!

'''Глава 10.''' Прашувате, исто така, дали е дозволено некој да работи на сабота или на недела. За ова често се сеќаваме на зборовите на светиот папа Григориј Римски, кој еднаш рекол: „Се појавија некои изопачени луѓе меѓу вас кои тврдат дека некои работи се спротивни на верата и затоа на сабота се забранети.“ Кој друг би можел да каже такво нешто, ако не проповедниците на Антихристот? Кој и да доаѓа во денот на саботата или на неделата, тој треба да се воздржува од секоја работа. Зашто тој сака и да умре и да воскресне, сака да го почитува денот Господов, а истовремено сака да го натера народот да го напушти надворешниот обред на стариот закон и повторно да се врати кон јудејското празнување на саботата. Имено, за ова преку пророкот е кажано: „Не носете товар низ портите во сабота.“ Ова треба строго да се чува кога е можно. Но кога во сабота се пројавува силата на нашиот Господ Исус Христос, тогаш преку старите слики и фигури на законот, оние работи што не можат да се чуваат веќе не важат. Нека никој не вели дека на сабота треба да ја вршиме службата како порано или дека треба да се принесуваат жртви. Нека не вели дека и сега треба да се чува телесното обрежување, како што велеше апостол Павле: „Ако се обрежувате, Христос ништо нема да ви користи.“ Ние, пак, она што е напишано за саботата го разбираме и го чуваме духовно. Саботата значи одмор. А вистинскиот одмор е нашиот Господ Исус Христос, Кој нè откупи. Ние, кои сме ослободени по благодатта на нашиот Спасител, не го носиме товарот на гревот ниту на душата, ниту на телото. Зашто нашиот Господ многу пати на сабота правеше дела, поради што Јудејците се спротивставуваа велејќи: „Кој си ти што го врзуваш волот и го пушташ да пие вода во сабота?“ Затоа, ако самата Вистина не го чува буквениот закон за саботата, туку секој што го чува само буквено, а другите заповеди ги крши – тогаш вистинскиот ден на Господ е кога треба целосно да се откажеме од сите земни работи и да се посветиме на молитва, особено во овие шест дена, со кои се завршува неделата на Христовото воскресение.

'''Глава 11.''' Прашувате на празниците на кои апостоли, маченици, исповедници и девици треба да се воздржувате од земна работа. Тоа треба да го правите на празниците на блажената Дева Марија, на светите дванаесет апостоли, на евангелистите, на Господовиот Претеча Јован и на свети Стефан, првомаченикот, како и на празниците на оние светители чиј спомен, со Божја помош, кај вас ќе се празнува свечено. Треба да се знае дека на празничните денови човек се воздржува од световна работа за да може послободно да оди во црква, да се посвети на псалми, химни и духовни песни, да се моли, да принесува дарови, да учествува во споменот на светителите, да се стреми да го следи нивниот пример, да го слуша Божјото слово и да им дава милостина на сиромашните. Ако некој го занемарува сето тоа, а празничниот ден го минува во световни суети, подобро би било, според заповедта на блажениот апостол Павле, да работи со своите раце, за да има од што да им даде на оние што се во нужда. Така постапувал и самиот апостол: иако вели дека Господ одредил оние што го проповедаат Евангелието да живеат од Евангелието, тој не го користел тоа право, туку работел со своите раце за да не биде товар на оние на кои им го проповедал Евангелието.

'''Глава 12.''' Прашувате дали е дозволено на празниците на светителите да се одржува судење и дали во таков ден може човек, ако е осуден за тоа, да биде погубен. Треба да знаете дека во оние празнични денови за кои погоре покажавме дека треба да се воздржувате од секоја световна работа, уште повеќе треба да се воздржувате од световни судски работи, а особено од извршување смртни казни. Иако можеби и едното и другото во други околности може да се изврши без вина, сепак, кога човек треба посилно да се приврзе кон Божјите работи, прилега целосно да ги остави световните. Особено затоа што оној што во тој ден пристапува кон Божјата служба не треба да се заплеткува во световни работи, а поради почитта кон толку големиот празник не треба да се прави ништо освен она од што за сите произлегуваат радост, мир и духовно веселие. За тоа во кои други денови, освен овие, не треба да се водат световни судски постапки, доволно ќе ве поучат законите.

'''Глава 13.''' Меѓу своите прашања и допитувања велите дека барате и световни закони. Ние со задоволство би ви ги испратиле книгите што сметаме дека сега ви се потребни, кога би знаеле дека кај вас има некој што може правилно да ви ги протолкува. Ако, пак, на нашите пратеници сме им предале некои книги што се однесуваат на световното право, не сакаме тие, кога нашите пратеници ќе се вратат, да останат кај вас, за да не се случи некој погрешно да ви ги толкува или на каков било начин да ја изопачи нивната содржина.

'''Глава 14.''' Понатаму известувате дека некој Грк лажно тврдел дека е презвитер, иако не бил, и дека поради тоа крстил многу луѓе во вашата земја. Кога, по Божјо вдахновение, сте дознале дека не е презвитер, сте наредиле да му бидат отсечени ушите и носот, да биде сурово камшикуван и протеран од вашата земја. Така кај вас се исполнило — простете ни што го кажуваме тоа — она што апостолот го вели за некои луѓе: дека „имаат ревност за Бога, но не според знаењето“. Зашто, иако тој човек постапил лошо ако лажел, сепак и вие во овој случај сте покажале побожна, но недоволно разумна ревност; бидејќи, иако лажно се претставувал како свештеник, неговото преправање сепак им донело спасение на многумина. Имало разни луѓе што на различни начини го проповедале Христос, но не заради Христа. Сепак, без оглед дали го проповедале од лична корист или од друга причина, апостолот не им забранувал, бидејќи нему пред сè му било важно Христос да биде проповедан. Христос определил оној што го проповеда Евангелието да живее од Евангелието; но ако некои го проповедале Христос за да стекнат земна корист, тогаш нивната побуда не била Христос, туку алчноста. Други, гледајќи дека проповедниците на Евангелието уживаат голема почит меѓу верниците, го проповедале Христос за и самите да ја добијат истата почит; нивната побуда, значи, не била Христос, туку зависта. Но никому од нив не му било забрането преку него да биде проповедан Христос. И самиот Јуда бил испратен од Господа заедно со другите апостоли, правел чуда, го проповедал Христос и во Негово име крштавал многумина. Затоа, како што пишува Анастасиј, претстојател на Апостолскиот престол, не се прашува кој и каков е оној што проповеда, туку Кого проповеда.

'''Глава 15.''' Прашувате дали луѓето што биле крстени од тој човек се христијани или треба повторно да бидат крстени. Ако биле крстени во името на највозвишената и неразделна Троица, тие навистина се христијани и не треба повторно да се крштаваат, без оглед од кој христијанин го примиле крштението. Како што веќе споменатиот папа Анастасиј му пишува на истоимениот цар, крштението, дури и кога е извршено надвор од Црквата или е дадено од прељубник или крадец, стигнува неосквернето до оној што го прима; зашто гласот што се слушнал преку гулабот ја отстранува секоја дамка од човечката нечистотија, кога сведочи: „Овој е Оној што крштава.“ Ако, значи, и крштението дадено од прељубник или крадец стигнува неосквернето до оној што го прима, зошто тогаш да не остане важечко и без повторување она што го извршил човек кој, не знаеме со каква намера, се преправал дека е презвитер? Некогашниот цариградски епископ Акакиј се претставувал како свештеник и откако бил осуден од римскиот папа Феликс. Но за него споменатиот папа Анастасиј пишува дека, иако Акакиј по осудата продолжил да го присвојува свештеничкото име, казната за неговата гордост го погодила него самиот, а не народот што ги примал Божјите дарови преку неговата служба. Виновна била душата на оној што згрешил, а не оние што ги примале светите тајни. Тоа го потврдуваат многу места од Светото Писмо, а особено зборовите на апостолот дека „ниту оној што сади“, односно поучува, „ниту оној што полева“, односно крштава, е нешто, туку Бог, Кој дава да расте. Затоа лошиот човек, кога дели нешто добро, не им нанесува штета на другите, туку ја зголемува сопствената вина. Оттука е сигурно дека оние што ги крстил тој Грк не претрпеле никаква штета, бидејќи Христос е Оној што крштава, а Бог е Оној што дава да расте, а не човекот.

'''Глава 16.''' Вие што така сте го осудиле тој човек прашувате дали треба поради тоа да се покаете. Секако дека треба, бидејќи секој грев се очистува со покајание, кое, меѓутоа, е делотворно само со Божјата благодат. Господ најнапред го погледнал Петар, а потоа Петар се свртел кон солзи. Очигледно е дека сте згрешиле против тој човек. Прво, затоа што, колку што можеме да разбереме, не било јасно докажано дека тој навистина не бил презвитер, а напишано е: „Не судете предвреме.“ Второ, затоа што, дури и ако се преправал дека е нешто што не бил, сепак не направил нешто што само по себе би било непријатно на Бога или на Неговите верници. Особено затоа што меѓу народот во кој дотогаш не се почитувала вистинската вера и вистинската религија, пред себе видел отворена можност да придобие многумина и можеби настојувал голем број луѓе да ги доведе до толку голем дар, чувствувајќи дека Бог милостиво му помага во тоа. Ако Давид се преправал дека е луд само за да го спаси сопствениот живот, каква вина треба да му се припише на оној што, на кој и да било начин, извлекол толкаво множество луѓе од власта на ѓаволот и од вечната погибел? Особено затоа што, иако се преправал дека е свештеник, при крштавањето не направил ништо што во крајна нужда не би можел да го направи и човек што не е свештеник. Според наше мислење, тој се претставувал како презвитер затоа што веќе дознал дека сте биле убедени оти правото да се крштава им припаѓа единствено на презвитерите. Трето, иако за своето преправање бил мошне виновен, сепак бил достоен и за пофалба затоа што толку многу луѓе биле обратени. Четврто, дури и ако заслужувал казна, не требало да ја надминете мерката на казнувањето ниту врз еден човек да натрупате толку многу и толку сурови повреди. Доволна казна би било неговото протерување од вашата земја; немало потреба покрај тоа да му ги отсечете и ушите и носот.

'''Глава 17.''' Понатаму раскажувате како, по Божја милост, сте ја примиле христијанската вера и сте направиле целиот ваш народ да биде крстен; но дека откако биле крстени, тие еднодушно и со голема жестокост се кренале против вас, велејќи дека не сте им дале добар закон, и сакале дури и да ве убијат и да постават друг владетел. Раскажувате и како, со Божја помош, сте се подготвиле против нив, сте ги победиле сите, од најголемиот до најмалиот, и сте ги заробиле; како сите нивни првенци и големци, заедно со нивното потомство, биле погубени со меч, додека средните и помалите не претрпеле никакво зло. Прашувате дали носите грев за оние што биле лишени од живот. Тоа, секако, не можело да се случи без грев и без ваша вина, особено затоа што невиното потомство, кое не учествувало во советите на своите родители и за кое не е докажано дека кренало оружје против вас, било погубено заедно со виновните. Затоа псалмописецот, откако рекол: „Не седев со суетни луѓе и нема да влезам со оние што вршат беззаконие; го замразив собранието на злонамерните и нема да седам со безбожниците“, малку подоцна Му се моли на Господа: „Не погубувај ја мојата душа со безбожниците, ниту мојот живот со крвниците.“ И Господ преку пророкот Езекиил вели: „Како душата на таткото, така и душата на синот е Моја; душата што ќе згреши, таа ќе умре.“ А потоа, зборувајќи за синот што ги видел гревовите на својот татко, но не ги повторил, вели дека таквиот човек нема да умре поради беззаконието на својот татко, туку ќе живее. „Синот нема да го носи беззаконието на таткото, ниту таткото беззаконието на синот.“ Но и кон родителите што сте ги заробиле требало да постапите поблаго и, од љубов кон Бога, Кој ги предал во ваши раце, да им го поштедите животот, за да можете искрено да кажете во Господовата молитва: „Прости ни ги долговите наши, како што и ние им ги проштеваме на нашите должници.“ Ако сте можеле да ги поштедите и оние што загинале во борбата, но не сте им дозволиле да живеат и не сте сакале да ги спасите, ни во тоа не сте постапиле правилно; зашто е напишано: „Суд без милост ќе има оној што не покажал милост.“ И Господ преку споменатиот пророк вели: „Зар Јас ја сакам смртта на грешникот, вели Господ Бог, а не тој да се одврати од своите патишта и да живее?“ Но бидејќи сте згрешиле повеќе од ревност кон христијанската вера и од незнаење отколку од некој друг порок, ако следува покајание, преку Христовата благодат ќе добиете прошка и милост за овие дела.

'''Глава 18.''' Велите дека сакате да знаете што треба да правите со оние што го отфрлаат христијанскиот закон. Во врска со тоа треба да се забележи дека секој човек, како што поради гревот на друг, односно на Адам, наследил нешто од кое треба да се очисти преку водата на крштението, така и кога пристапува кон водата на преродбата за да ја исповеда верата, избира, така да се каже, друг татко — духовен отец — кој го прима, го поучува, го чува со сета грижа и потоа го предава на Црквата како доверено богатство. Затоа, оној што ја отфрла верата што ја ветил, најнапред треба на секој начин да биде повикан назад од оној што го примил при крштението и што бил гарант за неговата вера. Ако не го послуша оној што самиот го имал како свој гарант, случајот треба да ѝ се соопшти на Црквата, која со уште поголема грижа треба да настојува заблудената овца да ја врати во своето стадо и на секој начин да ја повика назад на патот на вистината, кој е Христос. Таа, како мајка и учителка, треба да го советува да сфати дека го подражава отпаднатиот дух за кој е напишано дека „не останал во вистината“. Нека размисли и за зборовите на Петар, првенецот на апостолите: „Ако оние што избегале од нечистотиите на светот преку познавањето на нашиот Господ и Спасител Исус Христос повторно се заплеткаат во нив и бидат победени, последната состојба им станува полоша од првата. Подобро ќе им беше да не го познаеја патот на правдата, отколку, откако го познаа, да се вратат назад од светата заповед што им беше предадена.“ На нив им се случило она од поговорката: „Кучето се враќа на својата повраќаница“ и „измиената свиња повторно се валка во калта“. Ако, пак, не ја послуша ни Црквата, тогаш навистина нека биде за сите како незнабожец, односно како паганин, и како туѓ нека биде подложен на световните власти. Познато е дека Бог често ги поттикнувал властите против оние што се одрекуваат од Христос и го напуштаат крштението. Затоа никој да не се чуди ако Бог дозволи тие да бидат понизени, за така да се вратат во Црквата. Така, кога Агара побегнала од својата господарка, ѝ се јавил ангел и ѝ рекол: „Агаро, слугинко на Сара, врати се кај својата господарка.“ Таквиот човек, значи, се притиска со цел да се врати — и да даде Бог навистина да се врати — бидејќи тогаш заедно со своите браќа ќе го прими ветеното наследство. Ако христијанските власти воопшто не дејствуваат против таквите луѓе, како ќе Му дадат на Бога сметка за својата власт? На христијанските владетели им припаѓа да се грижат во нивно време нивната мајка Црква, од која духовно се родени, да остане во мир и неповредена. И царот Навуходоносор, кој поставил свој кип и ги присилувал сите да му се поклонат, откако видел дека трите момчиња биле спасени од огнот, рекол: „Издавам заповед за сите племиња и јазици по целата земја: секој што ќе каже хула против Богот на Седрах, Мисах и Авденаго ќе биде погубен, а неговиот дом ќе биде разрушен.“ Ако еден незнабожечки цар толку строго постапувал за да не биде хулен Богот на Израилот, затоа што можел три момчиња да ги избави од привремен оган, колку повеќе треба христијанските владетели да се разгневат кога Христос се одрекува и се исмева — Христос, преку Кого не само три момчиња, туку целиот свет, заедно со самите владетели, се избавува од вечниот оган? Владетелите едвај им го поштедуваат животот на оние за кои ќе се докаже дека ги лажеле или им биле неверни; како тогаш да не се разгневат кога гледаат дека луѓето се одрекуваат од Христос, Царот над царевите и Господарот над господарите, Го исмеваат и не ја чуваат верата што Му ја ветиле? Затоа нека ревнуваат со ревност за Бога, имајќи предвид дека преку Христос и самите биле избавени од пеколот.

'''Глава 19.''' За тоа што според правото треба да се прави со оние што се кренале со намера да го убијат владетелот, доволно ќе ве поучат почитуваните закони што ќе ви ги испратиме во писмена форма. Сепак, тоа останува и на милоста на владетелот, кој не треба да простува само еднаш, туку „седумдесет пати по седум“, според она што Господ му го заповедал на свети Петар во Евангелието. Зашто оној кому повеќе му е простено, повеќе љуби. И како што нè поучува Евангелието, царот немало да му ги прости на својот слуга десетте илјади таланти, односно многубројните и тешки долгови, ако самиот слуга не сакал на својот сослужител да му ги прости стоте денарии, односно многу помалиот долг.

'''Глава 20.''' Прашувате што треба да се пресуди за слободен човек кој ја напуштил својата земја и, откако избегал, бил фатен. Ништо друго освен она што го определуваат законите. Сепак, светите истории сведочат дека многу светители ја напуштиле својата татковина и во други земји биле уште повеќе почитувани. Не наоѓаме, ако не постоеле други причини, некој да бил сметан за виновен само затоа што ја напуштил својата земја. Особено затоа што на нашиот отец Авраам со Божји глас му било речено: „Излези од својата земја и од својот род.“ И некои од нашите отци со години живееле како туѓинци во земји што не биле нивни. Впрочем, човек не е слободен ако не смее да ја напушти својата земја. Ако е слободен и според законот не е врзан со никаква зависност, тогаш тој не „бега“, туку ја напушта својата земја; како што и на Авраам не му било кажано „Бегај“, туку „Излези од својата земја“. Тој го послушал тоа и никој не го осудил ниту претрпел некаква казна поради тоа.

'''Глава 21.''' Ако роб побегне од својот господар и биде фатен, треба да му се прости; во останатото, пак, во однос на него не треба да се пречекоруваат одредбите на законите. Сепак, секогаш треба да се има пред очи спасоносната опомена на апостол Павле, кој вели: „Господари, давајте им го на робовите она што е праведно и справедливо, знаејќи дека и вие имате Господар на небесата.“ А на друго место, откако им заповедал на робовите да им бидат послушни на своите земни господари, додава: „Знаејќи дека секој, какво добро и да направи, тоа ќе го добие од Господа, било да е роб или слободен. И вие, господари, постапувајте исто со нив, оставајќи ги заканите, знаејќи дека и нивниот и вашиот Господар е на небесата и дека кај Него нема пристрасност.“

'''Глава 22.''' Во однос на оние што бегаат кога тргнувате во борба против непријателот, ако претходно не надвладеат сожалувањето и милосрдието, барем нека се ублажи строгоста на законите.

'''Глава 23.''' За оние на кои им е заповедано да тргнат против непријателот, а одбиваат да ѝ се покорат на заповедта, ве советуваме истото.

'''Глава 24.''' Каква казна треба да претрпи таткоубиецот, односно оној што го убил својот татко или мајка, или оној што убил брат или сестра, определуваат законите. Но ако побегне во црква, определуваме да се постапи онака како што ќе одлучи месниот епископ или свештеникот што е поставен од него.

'''Глава 25.''' Велите дека во вашата земја постои обичај постојано да бдеат стражари по границите меѓу вашата земја и земјите на другите; и ако роб или слободен човек на каков било начин избега преку местото што тие го чуваат, стражарите поради тоа веднаш се погубуваат. Потоа прашувате што мислиме за ова. За тоа треба да се побара одговор во законите. Сепак, далеку од вашите мисли нека биде отсега да судите толку безмилосно, откако сте Го запознале толку милостивиот Бог и Господ. Напротив, како што досега лесно сте испраќале луѓе во смрт, така отсега треба, колку што можете, да ги водите не кон смрт, туку кон живот. Како што блажениот апостол Павле најнапред бил гонител и хулител и „дишел со закани и убиства против учениците Господови“, но откако добил милост и бил обратен преку божествено откровение, не само што никому не му изрекувал смртна казна, туку посакувал самиот да биде проколнат заради своите браќа и бил подготвен со најголема радост да се жртвува за душите на верните — така и вие, откако сте повикани по Божји избор и просветлени со Неговата светлина, не треба повеќе, како порано, да копнеете по смртта на луѓето, туку, користејќи ја секоја можност, сите да ги повикувате кон живот — и телесен и духовен. И како што Христос ве вратил од вечната смрт, во која сте се наоѓале, кон вечниот живот, така и вие настојувајте од смртната погибел да ги избавувате не само невините, туку и виновните, според зборовите на премудриот Соломон: „Избавувај ги оние што ги водат на смрт и не престанувај да ги спасуваш оние што ги влечат кон погибел.“

'''Глава 26.''' Во однос на оние што ќе убијат свој близок, односно крвен сродник, како брат, братучед или внук, нека важат одредбите на почитуваните закони. Но ако побегнат во црква, според законите нека бидат избавени од смртта, а без сомнение нека бидат подложени на покајанието што ќе го определи месниот епископ или свештеник. Зашто Господ вели: „Не ја сакам смртта на грешникот, туку да се обрати и да живее.“

'''Глава 27.''' За оние што ќе го предадат својот другар на смрт, го определуваме истото што го кажавме погоре.

'''Глава 28.''' Каква пресуда треба да му се изрече на оној што ќе биде затекнат со туѓа жена, ќе дознаете ако ги прочитате законите. Но ако прељубникот побегне во црква, определуваме за него да суди епископот во согласност со она што, како што е познато, го определиле светите канони и го установиле светите претстојатели на Апостолскиот престол.

'''Глава 29.''' Истото го определуваме и за оној што стапува во телесен однос со своја блиска крвна роднина; сепак, лекувањето на лепрата на толку тежок грев подобро го препуштаме на проценката и судот на свештеникот.

'''Глава 30.''' За оној што ненамерно ќе убие човек, го определуваме она што го определуваат светите правила, кои вашиот епископ, додека се наоѓа меѓу вас, треба секогаш да ги има при рака.

'''Глава 31.''' Во однос на крадците на добиток, ако веќе не се покаже милосрдие, барем нека се почитуваат одредбите на законите.

'''Глава 32.''' Истото го определуваме и за оние што ќе грабнат маж или жена.

'''Глава 33.''' Велите дека досега, кога сте тргнувале во битка, како воено знаме сте носеле коњска опашка и прашувате што треба отсега да носите наместо неа. Што друго, ако не знакот на светиот крст? Тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го победил Амалик, со кој Гедеон ги победил Мадијамците и со кој Христос, нашиот Господ, не само што го победил, туку и го соборил ѓаволот, кој ја имал власта над смртта. Тоа е знакот што го носиме на своите чела; со него се браниме од сите непријатели и се заштитуваме од сите напади. Тој е знак на верата и голем ужас за ѓаволот. Христијанските владетели секогаш се служат со него во своите неволји, а царевите што ја следат вистинската вера, со Христова помош, често постигнуваат славни победи над непријателите. Но за појасно да знаете што е најсоодветно да носите како воено знаме наместо онаа коњска опашка кога тргнувате подготвени за војна, сметаме дека треба накратко да потсетиме на делата на Константин, најпобожниот меѓу римските цареви и најславниот распространувач на христијанството. Кога тој ја водел својата војска против Максенциј, тиранинот на градот Рим, веќе бил наклонет кон христијанската вера, но сè уште, според нашиот обичај, не го примил знакот на Господовото страдање. Додека патувал, размислувајќи за претстојната битка, често го кревал погледот кон небото и оттаму барал божествена помош. Тогаш во видение, на источната страна од небото, видел знак на крст што блескал со огнена светлина. Исплашен од толку големо видение и збунет од необичната глетка, видел ангели како стојат пред него и му велат: „Константине, со овој знак победи!“ Тогаш се израдувал и, веќе уверен во победата, го изобразил знакот на крстот што го видел на небото на своето чело, а потоа го поставил и на воените знамиња, уредувајќи го таканаречениот лабарум во облик на Господовиот крст. Така, вооружен со оружјето и знамињата на верата, тргнал против оружјето на безбожниците и, без да се пролее крвта на римскиот народ, како што самиот Го молел Бога, извојувал чудесна победа над тиранинот, откако Максенциј се удавил во реката.

'''Глава 34.''' Понатаму прашувате дали, кога ќе пристигне вест дека треба да тргнете во борба, треба веднаш да појдете, или постои некој ден во кој не треба да се тргнува во војна. Одговараме дека при започнувањето или извршувањето на каква било работа не треба воопшто да се внимава на определени денови, освен — ако не притиска голема нужда — на погоре споменатите најсвечени денови, кои ги почитуваат сите христијани. Не затоа што и во тие денови е забрането да се направи такво нешто, бидејќи нашата надеж не треба да ја полагаме во деновите, ниту спасението да го очекуваме од нив, туку единствено од живиот и вистински Бог; туку затоа што, ако нема неизбежна нужда, во тие денови треба поревносно од вообичаено да се посветиме на молитвата и да учествуваме во тајните на толку големите празници. Некогаш Евреите, пазејќи ја саботата, не сакале во саботен ден да кренат оружје против своите непријатели. Семоќниот Бог, сакајќи да покаже дека надежта и силата треба да се полагаат единствено во Него, а не во почитувањето на деновите, допуштил да бидат убиени илјада од нив. Поради тоа преживеаните, поучени од несреќата, си рекле еден на друг: „Ако сите постапиме како што постапија нашите браќа и не се бориме против народите за своите животи и за своите закони, тие наскоро ќе нè истребат од земјата.“

'''Глава 35.''' Раскажувате дека досега, кога сте тргнувале во битка, сте имале обичај да внимавате на деновите и часовите, да изведувате заколнувања, игри, песни и разни гатања, па сакате да ве поучиме што треба отсега да правите во таков случај. За ова навистина би требало да ве поучиме, ако не гледавме дека самиот Бог веќе ве поучил; зашто врз божествената основа ние не можеме да изградиме нешто друго. Затоа, кога се подготвувате да тргнете во битка, не пропуштајте да го правите она што и самите го споменавте — сè да започнувате во името Божјо: да одите во црквите, да се молите, да им простувате на оние што ви згрешиле, да присуствувате на светата миса, да принесувате дарови, да ги исповедате своите гревови пред свештениците, да примате помирување и причест, да ги отворате затворите, да ги раскинувате оковите, да им давате слобода на робовите — особено на изнемоштените и слабите — како и на заробениците, и да им давате милостина на сиромашните. Така ќе се исполни она на што нè опоменува Апостолот: „Сè што правите со збор или со дело, сè правете во името на Господ Исус.“ А она што го споменавте — набљудувањето на деновите и часовите, заколнувањата, игрите, недоличните песни и гатањата — се раскошот и делата на ѓаволот, од кои, фала Му на Бога, веќе сте се одрекле при крштението. Сето тоа целосно сте го оставиле заедно со стариот човек и неговите дела, кога сте се облекле во новиот.

'''Глава 36.''' Дали во недела или во другите празнични денови, кога тоа го бара нуждата, е дозволено да се патува или да се тргне во војна, можете да разберете од триесет и четвртата глава на овие наши одговори.

'''Глава 37.''' Книгите што сметаме дека во овој момент ви се потребни, како што барате, со радост ви ги даваме; а со Божја помош сакаме да ви дадеме и повеќе.

'''Глава 38.''' Велите дека, кога се наоѓате во воен логор, не можете да извршите целосна и соодветна молитва, па сакате да ви објасниме што треба да правите. Ние, напротив, ве советуваме: колку повеќе беснеат непријателите и колку поголема нужда или неволја ве притиска, толку поревносно посветувајте се на молитвата. Нашите отци, всушност, победувале повеќе со молитва отколку со борба и го постигнувале посакуваното повеќе со молитви отколку со битки. Мојсеј се молел, а Исус Навин се борел; но оној победувал повеќе молејќи се отколку овој борејќи се. Затоа е посоодветно да се престане со оружјето отколку со молитвата.

'''Глава 39.''' Прашувате за степените на крвното сродство, за јасно да знаете со кои жени смеете да стапите во брак. Веќе споменавме што определуваат законите за тоа, но сметаме дека е корисно накратко повторно да го изложиме. Тие велат: „Не ни е дозволено да ги земеме сите жени за сопруги; од браковите со некои мораме да се воздржуваме. Меѓу лицата што меѓусебно се наоѓаат во однос на родители и деца не може да се склучи брак, на пример меѓу татко и ќерка, дедо и внука, мајка и син, баба и внук, и така натаму без ограничување. Меѓу лицата што се поврзани по страничната линија на сродството исто така постојат определени ограничувања, иако не толку строги.“ А што определуваат за ова светите канони, а особено одредбите на врховниот претстојател Захариј, оставаме да ви го објасни вашиот епископ.

'''Глава 40.''' Велите дека во вашата земја постои обичај, пред да тргнете во битка, вашиот владетел да испрати еден најдоверлив и мошне разумен човек, кој треба да ги прегледа сите оружја, коњи и останати нешта неопходни за борба; а оној кај кого ќе се утврди дека тие се небрежно подготвени, се казнува со смрт. Сега сакате да знаете што определуваме ние за ова. Ние ве советуваме сето тоа да го пренасочите кон духовното вооружување и строгоста на таквата постапка да ја насочите кон упражнување на побожноста. Како што досега внимателно се проверувало дали оружјето и коњите се добро подготвени против видливите непријатели, така отсега внимателно нека се испитува дали секој ги има подготвено духовните оружја — односно добрите дела — против началствата и властите, против управителите на темнината на овој свет и против духовите на злото во небесните места. Под коњ, пак, може да се подразбере душата, бидејќи, како што човекот го носи коњот, така и човекот е управуван од својата душа. Затоа со право пропаѓа оној што нема подготвено оружје против непријателите, бидејќи е напишано: „Проклет да е оној што немарно го врши делото Господово.“ За коњот што не е подготвен, односно за душата, псалмописецот со право вели: „Залуден е коњот за спасение и со сета своја голема сила нема да спаси.“ Ако не беше залуден, не би бил неподготвен. За подготвениот коњ, пак, се вели: „Коњот се подготвува за денот на битката, но Господ ја дава победата.“ Затоа она што досега сте го почитувале телесно — и оружјето што можеби сурово сте го барале од сиромашните, кои не можеле да си го обезбедат — отсега разбирајте го духовно и побожно и непрестајно поттикнувајте ги и големите и малите да го подготвуваат таквото духовно оружје.

'''Глава 41.''' За оние што одбиваат да го примат доброто на христијанството и им принесуваат жртви на идолите или им се поклонуваат, не можеме да ви напишеме ништо друго освен да ги приведувате кон вистинската вера со опомени, поуки и разумни докази, а не со сила, убедувајќи ги дека погрешно мислат кога, иако се разумни луѓе, им се поклонуваат на делата на сопствените раце и на бездушните стихии, или, поточно, им ја наведнуваат главата и им принесуваат жртви на демоните. Зашто, како што учи Апостолот: „Знаеме дека идолот е ништо“, но она што незнабошците го принесуваат како жртва, „на демоните го принесуваат“. Ако, пак, не ве послушаат, не треба ниту да јадете со нив, ниту да имате какво било општење со нив, туку треба да ги отстраните од својата служба и блискост како туѓи и осквернети, та можеби, засрамени од таквиот однос, по Божјо вдахновение да се обратат кон Оној Кој е вистински, а не лажен Бог, Создател, а не создаден, не сотворен, туку Творец на сè. Зашто, како што заповеда Господ, од домот на оној што не верува христијанинот не треба да изнесе не само храна, туку ни прав од своите нозе. Толку строго се внимавало на ова што учениците, не знаејќи што се случило, негодувале кога Петар, нивниот првенец, влегол кај Корнилиј, кого тој, по Божја заповед, прв меѓу незнабошците го направил христијанин. Затоа со оние што не веруваат и им се поклонуваат на идолите не треба да има никакво верско општење. Но во никој случај не треба да им се нанесува насилство за да поверуваат. Зашто ништо што не произлегува од слободна волја не може да биде добро. Напишано е: „Доброволно ќе Ти принесам жртва“, и повторно: „Господи, прими ги доброволните приноси на мојата уста“, и уште: „Доброволно ќе Го славам.“ Бог бара доброволна служба и заповеда таа да биде извршувана само доброволно; зашто, ако сакал да употреби сила, никој не би можел да ѝ се спротивстави на Неговата семоќ. Ако, пак, прашувате како треба да им се суди на таквите неверници, слушнете го апостол Павле, кој им пишува на Коринтјаните: „Зошто јас би им судел на оние што се надвор? Зар вие не им судите на оние што се внатре? На оние што се надвор ќе им суди Бог. Отстранете го злото од самите себе.“ Тоа е како да вели: за оние што се надвор од нашата вера јас не судам ништо, туку ги оставам на Божјиот суд, Кој ќе му суди на секое тело. Сепак, отстранете го злото од себе, за тоа, останувајќи меѓу вас, да не се шири како рак; или, гледајќи дека верниците општат со него, идолопоклоникот да не помисли дека и тие учествуваат во неговата заблуда и поради тоа да ја смета својата вера за повистинита и посвета од нашата. Затоа, поради совеста на оние што им служат на идолите, треба целосно да се избегнува таквото општење. Зашто оној што општи со идолопоклониците се чини дека општи и со самите идоли, односно со демоните.

'''Глава 42.''' Тврдите дека, кога вашиот владетел, според обичајот, ќе седне на своето седиште за да јаде на трпезата, никој не седнува со него да јаде, дури ни неговата жена; туку вие седите подалеку на столчиња и јадете на земјата. Затоа сакате да знаете што ви заповедаме во врска со ова. Бидејќи таквата постапка не е спротивна на верата, иако во голема мера е спротивна на добрите обичаи, не толку ви заповедаме колку што ве советуваме да ги погледнете владетелите што ја исповедаат христијанската вера и, согледувајќи колкава е нивната смиреност, да ја отфрлите секоја бескорисна горделивост. Тие во Евангелието ги прочитале зборовите на Господ: „Научете се од Мене, бидејќи сум кроток и смирен по срце, и ќе најдете спокој за своите души.“ За древните цареви, од кои многумина заслужиле да бидат вброени меѓу светителите и затоа вистински се нарекувале цареви бидејќи биле свети, се раскажува дека јаделе заедно со своите пријатели, па дури и со своите слуги. Уште повеќе, самиот Цар над царевите и Господар над господарите, нашиот Искупител, не само што седел на трпеза со своите слуги и пријатели — апостолите — туку, како што е напишано, седел и јадел и со цариници и грешници.

'''Глава 43.''' Кои животни и птици е дозволено да се јадат, сметаме дека Господ јасно покажал кога по потопот му ги дал на Ное и на неговите синови сите животни за храна, велејќи: „Сите морски риби се предадени во ваши раце, и сè што се движи и живее нека ви биде за храна, како зелените растенија.“ Исто така, кога на блажениот Петар во садот што му бил покажан од небото му биле прикажани сите животни — иако ова треба да се разбере и во повозвишена смисла — му било речено: „Заколи и јади.“ Затоа не е забрането да се јаде ниту едно животно чија храна не е штетна за човечкото тело и кое луѓето вообичаено го употребуваат за храна. Како што пишува светиот и мошне учен учител Августин, мршата не била дозволена за човечка исхрана затоа што месото на животните што умреле сами, а не биле заклани, може да биде нездраво и несоодветно за телесното здравје, заради кое и ја земаме храната. Мислењето на оние што тврдат дека некои јадења сами по себе се нечисти го отфрла самиот Господ, велејќи: „Не го осквернува човекот она што влегува во устата, туку она што излегува од устата.“ А на апостол Петар од Бога му било речено: „Она што Бог го очистил, ти не нарекувај го нечисто.“ И неговиот соапостол Павле пишува: „За чистите сè е чисто; а за осквернетите и неверните ништо не е чисто.“ Но бидејќи некој можеби ќе се обиде врз основа на Стариот завет да ви покаже дека определени животни се забранети и да ве одврати од нивното јадење, треба да се знае дека меѓу забранетите животни бил вбројуван и свињата. За тоа споменатиот свети Августин, оставајќи ги другите животни настрана, пишува дека учењето на Стариот завет, каде што определени видови месо биле забранети, не му противречи на апостолот кој вели: „За чистите сè е чисто“ и „секое Божјо создание е добро“. Апостолот зборува за самата природа на созданијата, додека во старозаветните книги определени животни биле нарекувани нечисти не по својата природа, туку според значењето што го претставувале како символи соодветни на тогашното време. На пример, ако прашаме за свињата и јагнето, и двете по природа се чисти, бидејќи секое Божјо создание е добро. Но според символичното значење јагнето е чисто, а свињата нечиста. Тоа е слично како кога би ги изговориле зборовите „глупав“ и „мудар“: по природата на гласот, буквите и слоговите од кои се составени и двата збора се чисти, но според значењето зборот „глупав“ може да се нарече нечист не по својата природа, туку затоа што означува нешто нечисто. Можеби она што свињата го претставува меѓу животните, глупавиот го претставува меѓу луѓето. Тоа животно во Законот е наречено нечисто затоа што не прежива; но тоа не е негова вина, туку негова природа. Меѓу луѓето, пак, има такви што се означени преку ова животно и кои се нечисти по сопствена вина, а не по природа: тие со задоволство ги слушаат зборовите на мудроста, но потоа воопшто не размислуваат за нив. Зашто повторното промислување на полезното што човек го слушнал — враќајќи го од ризницата на помнењето кон размислувањето — е како духовно преживање. Оние што не го прават тоа се претставени преку таквите животни. Затоа и воздржувањето од месото на овие животни некогаш служело како опомена луѓето да се чуваат од таквите пороци. На древниот народ му биле заповедани многу вакви нешта, не само да ги слуша, туку и навистина да ги исполнува, бидејќи тогаш било потребно пророштвото да се изразува не само со зборови туку и со дела. Но откако она што било навестувано било откриено преку Христос и во Христа, на верата на народите не ѝ биле наложени тие обредни товари, иако значењето на пророштвата останало зачувано.

'''Глава 44.''' Нема никаква причина за време на Великиот пост да се занимавате со лов. Ловците, впрочем, не бараат ништо друго освен месо. Затоа, за да не изгледа дека се стремите кон телесните нешта, особено во времето на Великиот пост прилега да се воздржувате од лов на животни. Колку повеќе за време на постот човек треба поревносно да се посветува на Божјата служба, толку повеќе треба да се оддалечува од сите штетни световни задоволства. Особено затоа што Светото писмо не спомнува речиси никого освен отфрлени луѓе како оние што се занимавале со лов.

'''Глава 45.''' Сакате да дознаете од нас дали за време на Великиот пост треба да се вршат судења и дали некој може да биде осуден на смрт. За ова прашање во однос на Великиот пост треба да го знаете истото што веќе ви го одговоривме во дванаесеттата глава од овие наши одговори во врска со празничните денови.

'''Глава 46.''' Дали за време на Великиот пост е дозволено да се тргне во војна, ако тоа го бара нуждата, или ако нема никаква нужда, не е потребно повторно да ви го објаснуваме, бидејќи од одговорите на претходните ваши прашања и самите веќе можете да заклучите како треба да постапувате. Војните и битките, како и почетоците на сите расправии, без сомнение се пронајдок на ѓаволската измама; а оној што копнее да ја прошири својата држава, или е воден од гнев, завист или некој друг порок, се покажува како човек што се стреми кон нив и ужива во нив. Затоа, ако не постои никаква нужда, треба да се воздржувате од војување не само за време на Великиот пост, туку во секое време. Ако, пак, постои неизбежна нужда, тогаш ни за време на Великиот пост не треба да се занемари подготовката за војна за одбрана на себеси, на татковината или на татковските закони. Инаку човек би изгледал како да Го искушува Бога ако има можност нешто да направи, а не се грижи за сопственото и туѓото спасение и не ги спречува штетите што ѝ се закануваат на светата вера. Така и ѕидините на Ерихон паднале пред синовите Израилеви, кои веќе ја почитувале саботата, иако тие и во саботен ден го обиколувале градот и трубеле со трубите.

'''Глава 47.''' Прашувате дали е дозволено за време на Великиот пост да се занимавате со игри и забави. Тоа не им прилега на христијаните не само во Великиот пост, туку воопшто во кое било време. Но бидејќи вие, како сè уште слаби, не можете да се искачите на гората за оттаму да ги примите возвишените Божји заповеди, туку сè уште се наоѓате во рамнината, како некогаш синовите Израилеви, за таму да ги примите барем полесните и помалите заповеди, засега не можеме да ве советуваме во секое време целосно да се воздржувате од забави. Но во Великиот пост и во другите денови на пост, кога треба уште повеќе и поревносно да се посветувате на молитва, воздржување и секакво покајание, како што веќе опширно објаснивме, треба да се воздржувате не само од игрите, туку и од секакви празни зборови, шеги што немаат никаква полза, па дури и од секој залуден збор. Зашто Господ во Евангелието вели дека за секој празен збор што ќе го изговорат луѓето ќе дадат одговор. Ако ќе дадат одговор за празниот збор, колку повеќе за штетниот и грешниот? Затоа не дозволувајте да ве заведува никаква суета на задоволствата и игрите, особено во времето на постот. Плачот не се согласува со забавата, ниту лажната и измамничка веселба знае да произведе вистински солзи на покајание. Зашто постои Судија Кој рекол: „Тешко вам што сега се смеете, зашто ќе жалите и ќе плачете.“ И Соломон вели: „И при смеата срцето може да тагува, а крајот на веселбата е жалост“; и повторно: „За смеата реков: безумие е; а за радоста: што постигнува?“ И уште: „Срцето на мудрите е таму каде што има тага, а срцето на безумните таму каде што има веселба.“ Зашто жртва угодна на Бога е скрушеноста поради гревот, како што сведочи псалмописецот: „Жртва на Бога е скрушен дух.“

'''Глава 48.''' Поради тоа сметаме дека за време на Великиот пост воопшто не прилега ниту да се склучува брак ниту да се приредуваат свадбени гозби. Што определуваат светите канони во врска со ова, ќе дознаете од својот епископ.

'''Глава 49.''' Понатаму прашувате дали, како и порано, ви е дозволено како мираз на своите сопруги да им давате злато, сребро, волови, коњи и друго. Бидејќи во тоа нема никаков грев и законите го дозволуваат, ниту ние воопшто не го забрануваме. И не само ова, туку и сè што сте го правеле пред крштението, ако и сега може да се прави без грев, ви е дозволено да продолжите да го правите. Знаеме дека Петар бил рибар, а Матеј цариник. По своето обраќање Петар повторно се вратил на рибарењето, но Матеј не се вратил на цариничката работа, бидејќи едно е човек да си обезбедува издршка со рибарење, а друго да го зголемува богатството преку приходите од царината. Постојат многу занимања што тешко или никако не можат да се вршат без грев. Затоа по обраќањето човек не треба да се враќа само кон она што го вовлекува во грев; но она што некој и пред обраќањето го правел без грев, без вина може да го продолжи и по обраќањето.

'''Глава 50.''' Како треба да му се суди на оној што за време на Великиот пост имал телесен однос со својата сопруга, го препуштаме на проценката и одлуката на вашиот епископ и на свештеникот што тој ќе го постави. Тие можат да ги познаваат навиките на секој поединец и, земајќи ги предвид лицата и околностите, да ја разгледаат и ублажат состојбата на секој од вас. Инаку, во тоа време сопружниците би можеле да спијат заедно без телесно општење — кога би можеле огнот и сламата да бидат во близина без штета, или кога не би ни била позната лукавоста на ѓаволската измама. Зашто таму каде што маж и жена престојуваат заедно тешко е да ги нема заседите на древниот непријател. Таквите искушенија не изостанале ни тогаш кога братот и сестрата, Амнон и Тамара, останале сами заедно само кратко време.

'''Глава 51.''' Прашувате дали е дозволено истовремено да се имаат две жени и, ако не е дозволено, сакате да знаете што треба да се направи со оној кај кого ќе се најде таква состојба. Ниту самиот почеток на човечкото создание го допушта тоа, ниту кој и да било христијански закон дозволува еден човек истовремено да има две жени. Бог, Кој го создал човекот, во почетокот создал еден маж и само една жена. Ако сакал, можел на мажот да му даде две жени, но не сакал. Зашто е напишано: „Затоа човекот ќе ги остави татка си и мајка си и ќе се прилепи кон својата жена“ — не се вели „кон своите жени“. И повторно: „И двајцата ќе бидат едно тело“, односно мажот и жената ќе бидат едно тело, а не тројца или повеќемина. Затоа, ако кај некој се утврди дека истовремено има две жени, нека ја задржи првата, а втората нека ја остави. Освен тоа, треба да го прими и покајанието што ќе го определи месниот свештеник. Тоа се смета за толку тежок престап што гревот на убиството, кој Каин го извршил над својот брат Авел, бил казнет во седмото поколение преку потопот, додека престапот на прељубата, што Ламех прв го извршил земајќи две жени, бил избришан дури со Христовата крв, кога Христос, според евангелското родословие, дошол во светот во седумдесет и седмото поколение.

'''Глава 52.''' Ако сакате да знаете како треба да им се суди на оние што ќе оскопат некого, погледнете ги одредбите на законите.

'''Глава 53.''' Прашувате дали, кога на трпезата нема свештеник или ѓакон, ви е дозволено врз неа да го направите знакот на светиот крст и потоа да јадете. Тоа, без сомнение, е дозволено, зашто на сите ни е дадено со тој знак да ги заштитуваме сите наши нешта од заседите на ѓаволот и во Христово име да победуваме над сите негови напади. Треба само да се почитува правилото дека, кога е присутен некој со повисок чин, понискиот не треба самоволно да си го присвојува тоа право без негова дозвола, зашто: „Ученикот не е над учителот“, а Апостолот исто така заповеда: „Наддавајте се еден со друг во укажување почит.“

'''Глава 54.''' Велите дека Грците тврдат дека оној што во црква не стои со рацете скрстени на градите прави многу голем грев. Колку што ни е познато, никаде не се наоѓа заповед дека тоа мора да се прави; затоа, ако не се направи, нема грев. Некои го прават ова, други нешто друго: едни на еден, а други на друг начин ја покажуваат својата смиреност. Освен, можеби, ако некој тврдоглаво одбива да го направи она што гледа дека го прават сите други. И ова, како и многу други обичаи што постојат на различни места, се прави како знак на смиреност, а кога се прави, се прави единствено заради смирението. Навистина е напишано: „Молитвата на смирениот ги пробива облаците.“ Затоа, без разлика дали човек ја покажува смиреноста на овој или на некој друг начин, не треба да биде прекоруван, зашто според Евангелието „оној што се смирува ќе биде возвишен“. Ако оној што се појавува пред смртен владетел стои, зборува и се движи со голема почит и страв, колку повеќе оној што стои пред Бога — вечниот, страшниот и возвишениот — треба не само да стои со страв и трепет, туку и смирено да се претстави пред Него како слуга. Во Евангелието се заповеда на некои отфрлени луѓе да им бидат врзани рацете и нозете. Што друго, значи, прават оние што ги скрстуваат своите раце пред Господа освен како да Му велат: „Господи, не заповедај да ми ги врзат рацете и да ме фрлат во надворешната темнина, зашто јас веќе самиот ги врзав и еве сум подготвен за казна“? Поради тоа се удираме и во градите, покажувајќи дека не ни се допаѓа злото што сме го направиле и дека, пред Бог да нè удри, самите го казнуваме во себе она што сме го сториле, и пред да дојде конечната казна, го казнуваме гревот со достојно покајание.

'''Глава 55.''' За она што тврдите дека Грците ви забрануваат да примате причест без појас, воопшто не знаеме врз основа на кои сведоштва од Светото писмо можат оправдано да го забранат тоа — освен, можеби, врз основа на Господовите зборови: „Нека ви бидат препашани бедрата.“ Но ова евангелско сведоштво не треба да се исполнува според буквата, туку според духот. Зашто, ако оваа заповед требаше буквално да се почитува, зошто тогаш истовремено не се исполнуваат и останатите зборови што следуваат — на пример да се држат запалени светилки — или заповедта при јадењето на јагнето да се држи стап во рацете? Сето тоа има свое таинствено значење и на оние што го разбираат им е доволно јасно дека треба да се исполнува според неговото вистинско духовно значење. Препашаните бедра ја означуваат целомудреноста, стапот — пастирското управување, а запалените светилки — блесокот на добрите дела, за кои е речено: „Така нека свети вашата светлина.“ Како што пишува светиот и славен бранител на Црквата, папата Целестин, чии зборови овде накратко ги преземаме, не треба простите умови на верниците да ги водиме кон такви надворешни нешта. Тие треба да бидат поучувани, а не збунувани; заповедите не треба да им се поставуваат пред очите како надворешни знаци, туку да им се всадуваат во умот.

'''Глава 56.''' Велите дека сакате да знаете дали на сите ваши луѓе им е дозволено, особено во време на суша, да постат и да се молат за дожд. Тоа, секако, ви е дозволено, бидејќи постот и молитвата се големи добродетели, а вашето поттикнување може многу да придонесе тие постојано да се практикуваат. Сепак, посоодветно е ваквите работи да се вршат по одлука на епископите. Тие, впрочем, ја примиле власта да врзуваат и разрешуваат; по нивниот повик Божјиот народ се собира и се распушта. Без нив изгледате како тело без глава и одите како заблудени овци што немаат пастир. Во древните времиња, како што и денес се придржува светата Црква, во ваквите случаи најнапред следувале одлуката и уредувањето од страна на свештениците, а потоа согласноста на останатиот народ. Така, кога се запазува правилниот поредок и се одржува еднодушноста, со Божја помош се постигнува она за што се моли.

'''Глава 57.''' Велите дека Грците забрануваат евнусите да ги колат вашите животни и тврдат дека оној што ќе јаде од животно заклано од нив сторил тежок грев. Нам тоа што го кажувате ни изгледа мошне неразумно и дури бесмислено. Но бидејќи не го слушнавме образложението на оние што го тврдат тоа, засега не можеме конечно да пресудиме за учење што не ни е целосно познато. Сепак, едно знаеме: ако евнусите ги почитуваат Божјите заповеди, отсекувањето на нивните телесни членови никако не може да им пречи да го добијат небесното царство. Зашто, според Апостолот, при воскресението сите ќе достигнеме „до совршен човек“, а Господ преку пророкот им ветува радосни нешта и на евнусите ако ги почитуваат Неговите заповеди. И оној етиопски евнух светиот евангелист Лука го нарекува „маж“ поради неговата доблест и честитост, кога вели: „И ете, еден маж, Етиопјанин, евнух, висок достоинственик на царицата Кандакија.“

'''Глава 58.''' Дали жената треба да стои во црквата со покриена или откриена глава, поучува Апостолот: „Секоја жена што се моли или пророкува со непокриена глава ја срамоти својата глава; тоа е исто како да е истрижана. Ако жената не се покрива, тогаш нека се истриже; но ако е срамно жената да биде истрижана или избричена, нека ја покрива главата.“ И повторно вели: „Затоа жената треба да има покривало на главата поради ангелите“, односно поради свештениците. И уште: „Сами расудете: приличи ли жената да Му се моли на Бога непокриена? Зар самата природа не ве учи дека, ако мажот пушта долга коса, тоа му е срам, а ако жената има долга коса, тоа ѝ е чест? Зашто косата ѝ е дадена како покривало.“

'''Глава 59.''' Она што го прашувате за долната облека што ги покрива бедрата го сметаме за излишно прашање. Ние не сакаме кај вас да го измениме надворешниот изглед на вашата облека, туку обичаите на внатрешниот човек. Не нè интересира што ќе облечете освен Христа, зашто: „Сите вие што во Христа се крстивте, во Христа се облековте.“ Она што нè интересира е како напредувате во верата и во добрите дела. Но бидејќи простодушно прашувате за тоа, плашејќи се да не ви се припише како грев ако дури и во најмалите работи постапувате поинаку од обичаите на другите христијани, за да не изгледа дека ви одземаме нешто од она што сакате да го знаете, ви одговараме вака: Во нашите книги е заповедано да се изработува ваква долна облека, но не за да ја носат жените, туку мажите. Сега, пак, ако сакате, како што од стариот сте преминале кон новиот човек, така и од својот поранешен обичај преминете во сè кон нашиот обичај. Ако не — постапувајте како што ви е угодно. Зашто, било вие или вашите жени да ја соблечете или да ја носите таквата долна облека, ниту ќе му наштети на вашето спасение ниту ќе придонесе за зголемување на вашите добродетели. Но бидејќи рековме дека во Светото писмо било заповедано да се направи облека за бедрата, треба да се знае дека духовно се облекуваме во таква облека кога преку воздржување ја ограничуваме телесната похота. Со неа се покриваат токму оние делови од телото во кои, како што се смета, се наоѓа седиштето на похотата. Можеби затоа и првите луѓе, откако по гревот почувствувале недозволени движења во своите тела, посегнале по смоквини лисја и си направиле препашки.Но тоа се духовни работи што досега не сте можеле да ги поднесете, а, ако зборуваме со Апостолот, сè уште не можете, бидејќи сè уште сте телесни. Затоа за ова кажавме само малку, иако со Божја помош би можеле да кажеме многу повеќе.

'''Глава 60.''' Прашувате дали, надвор од времето на постот, е дозволено да се јаде макар и малку многу рано наутро. Одговараме дека не се сеќаваме, ниту во каков било запис сме нашле, некој од нашите отци да јадел пред третиот час од денот, ниту светата Црква примила обичај храната да се зема пред тој час. Напротив, наоѓаме дека некои од нив постеле до вечерта, други до деветтиот час од денот, а други до шестиот час. Но не сме нашле некој да земал макар и малку храна рано наутро; напротив, читаме дека е кажано: „Тешко на оние што јадат рано наутро.“ Затоа, сакајќи да бидете далеку од таквиот укор, ве поттикнуваме воопшто да не земате телесна храна пред третиот час од денот, дури ни на најголемите празници. Кој празник, впрочем, може да биде повозвишен од Педесетница, кога Светиот Дух слегол врз апостолите и луѓето се удостоиле во себе да Го примат Господа? Токму на тој празник светите апостоли, заедно со другите што биле со нив, сè уште постеле во третиот час од денот. Кога биле исполнети со Светиот Дух и зборувале на јазиците на сите народи, некои неверници што ги слушале се чуделе и лажно тврделе дека се напиле слатко вино. Тогаш Петар, првенецот на апостолите, одговорил: „Овие не се пијани, како што вие мислите, зашто е само третиот час од денот.“ Треба да се забележи дека не само апостолите, туку сите што биле со нив — сто и дваесет души врз кои слегол Светиот Дух — во третиот час од денот сè уште постеле. Исто така треба да се забележи дека блажениот Петар не рекол едноставно: „Тие не се пијани, како што мислите“, туку додал: „зашто е само третиот час од денот“, како јасно да вели: „И самите добро знаете дека тие немаат обичај да го прекинуваат постот пред третиот час; затоа залудно мислите дека се пијани.“ Следете го, значи, нивниот пример, за Светиот Дух, ако не ве најде сè уште во пост и подоцна, барем во третиот час од денот да ве најде како постите и, како нив, да ве исполни со вдахновението на Својата благодат.

'''Глава 61.''' Понатаму велите дека сакате да знаете колку пати во текот на секој ден треба да се моли еден лаик. Во врска со тоа треба да знаете дека никој не е изземен од она што Господ го вели во Евангелието: „Треба секогаш да се молиме и да не паѓаме со духот“, како и од зборовите на Апостолот: „Молете се непрестајно.“ Како што мошне правилно поучува споменатиот свети Августин, ова треба да се разбере така што ниту еден ден не треба да се пропуштаат определените времиња за молитва. А кои се тие определени времиња за молитва што не треба да се пропуштаат ниту еден ден — барајте и ќе најдете.

'''Глава 62.''' Раскажувате дека кај вас, уште пред да го примите христијанството, бил пронајден некаков камен, од кој, ако некој земел нешто поради некаква болест, понекогаш добивал телесно олеснување, а понекогаш останувал без никаква полза. Но истото, секако, се случува и со оној камен што луѓето секојдневно го употребуваат: некои оздравуваат од својата болест, а други продолжуваат да страдаат од неа. Затоа, бидејќи нè прашувате дали отсега треба да продолжите со тој обичај или да го отфрлите како заблуда, ви одговараме и определуваме употребата на тој камен целосно да се забрани и на секој начин да се отфрли. Сета надеж за човечкото спасение треба да се положи единствено во оној Камен — нашиот Господ Исус Христос — „Кого го отфрлија ѕидарите, а Кој стана глава на аголот“, и од Него, како од најсилен лек, треба да се очекува повторното стекнување на нашата сила. Кон Него ве поттикнува да пристапувате и во Него да ја положите сета своја доверба блажениот Петар, првенецот на апостолите, кој во своето послание вели: „Пристапувајќи кон Него, живиот Камен, од луѓето отфрлен, но од Бога избран и драгоцен, и вие самите, како живи камења, вградувајте се во духовен дом.“

'''Глава 63.''' Прашувате дали на Господовиот ден, ноќе или дење, на мажот му е дозволено да има телесен однос со својата жена или да спие со неа. Ви одговараме дека, ако на Господовиот ден треба да се воздржуваме од световна работа, како што поучивме погоре, колку повеќе треба да се чуваме од телесно задоволство и од секакво телесно осквернување? Особено затоа што самото име „Господов ден“ јасно покажува дека христијанинот во тој ден не треба да прави ништо освен она што Му припаѓа на Господа. Истото што важи за дневното време на тој ден треба да се смета дека важи и за ноќното. Зашто еден ден се состои и од дневното и од ноќното време и има дваесет и четири часа. Ако отсуството и присуството на сонцето не сочинуваа еден ист ден, Светото писмо немаше да каже: „И би вечер, и би утро — ден еден.“ А за тоа дали е дозволено едноставно да се спие со сопствената жена во исто време, веќе накратко го изложивме нашето мислење во педесеттата глава од овие наши одговори. Да се послужиме со зборовите на Апостолот: ова ви го кажуваме за ваша полза, не за да ви поставиме стапица, туку за она што е пристојно и што ви овозможува непречено да Му се молите на Господа.

'''Глава 64.''' Колку време мажот треба да се воздржува од својата жена откако таа ќе роди дете, ќе го објасниме не со наши сопствени измислици, туку со зборовите на блажениот спомен папа Григориј Римски, апостолот на англискиот народ. Пишувајќи му на епископот Августин, кого самиот го испратил во земјата на Саксонците, тој, меѓу другото, рекол: „Нејзиниот маж не треба да ѝ пристапува за телесен однос сè додека роденото дете не биде одбиено од доење.“ Но меѓу сопружниците се појавил лош обичај жените да не сакаат самите да ги дојат децата што ги раѓаат, туку да им ги предаваат на други жени да ги хранат. Се чини дека овој обичај е измислен единствено поради невоздржливоста: бидејќи не сакаат да се воздржуваат, тие одбиваат да ги дојат децата што ги родиле.

'''Глава 65.''' Правилно е некому да не му биде дозволено да ја прими Христовата причест тогаш кога, предавајќи се на лакомоста, не пристапува на гладно срце, туку, потценувајќи ја светата тајна, претходно го прекинал постот со обична храна. Така, не правејќи разлика меѓу почитуваното Тело и скапоцената Крв Христови и останатата храна, тој не ги ставил пред секое човечко јадење, туку по него. Телото Христово е спасоносен лек против гревот, и оној што со должна почит го прима треба да го земе пред секоја друга храна. Гледаме дека и лекарите секојдневно им ги даваат своите напитоци на луѓето на празен желудник. Ако тоа се прави за здравјето на телото, колку повеќе треба да се прави за спасението на душата? Но никаков црковен пропис не учи дека човек кому му протекла крв од устата или од носот не треба да ги прими Телото и Крвта Христови. Она што некој го претрпува против своја волја не треба да му се припишува како вина, па поради тоа не треба ниту да биде лишен од учеството во толку голем лек. Знаеме дека жената што страдала од крвотечение смирено Му пристапила на Господа одзади и го допрела работ на Неговата облека, а нејзината болест веднаш престанала. Ако таа жена, иако страдала од крвотечение, не била сметана за недостојна да ја допре Господовата облека — или, поточно, самиот Господ, зашто Тој рекол: „Некој Ме допре“ — зошто тогаш оној кому му тече крв од устата или од носот да не смее да ги прими спасоносните Христови тајни?

'''Глава 66.''' Велите дека Грците ви забрануваат да влегувате во црква со платнената преврска што ја носите на главата. Можеби не без причина и ние би ви го забраниле истото. Зашто често споменуваниот и секогаш достоен за спомен апостол Павле вели: „Секој маж што се моли или пророкува со покриена глава ја срамоти својата глава.“ И повторно: „Мажот не треба да ја покрива главата, бидејќи е образ и слава Божја.“ Затоа сметаме дека она што се кажува за покривањето на главата треба да важи и за преврската обвиткана околу неа.

'''Глава 67.''' Велите дека сте имале обичај, секогаш кога сте сакале некого да обврзете со заклетва за некаква работа, да поставите меч во средината и над него да се полага заклетвата. Сега барате од нас да ви кажеме во чие име треба да се заколнувате. Пред сè, сметаме дека е недостојно човек да се заколнува не само над меч, туку и над кое било друго создадено нешто. Зашто оној во чие име човек се заколнува, него несомнено го љуби и почитува и со цврста доверба му ја предава својата надеж. Затоа треба да се заколнуваме во Бога, Кого луѓето треба да Го љубат и почитуваат, во Кого треба да ја полагаат сета надеж и доверба и од Кого, повеќе отколку од кое било создание, секогаш треба да очекуваат помош. Кога Господ забранува да се заколнуваме во небото, земјата, својата глава и Ерусалим, со тоа несомнено забранува заколнување во создадени нешта. А дека ни е дозволено да се заколнуваме во Божјото име, го знаеме од Неговата сопствена заповед. Сепак, можеме да се заколнуваме преку оние создадени нешта што се определени за Божјата служба, како храмот и олтарот; зашто оној што се заколнува во нив, се заколнува и во нив и во Оној што престојува во нив, а истото важи и за други слични нешта. Затоа со право се полага заклетва и над Евангелието, бидејќи сè што е содржано во него му припаѓа на Бога, за Кого во него се пишува и чита. Тоа е нашиот закон и нашиот завет, што Господ и нашиот Искупител — Законодавецот и Завештателот — им го оставил на Своите избраници. Ако го љубиме Евангелието, тогаш и над него се заколнуваме; зашто секој што искрено зборува се заколнува во она што го љуби. Ако, значи, се заколнуваме над Евангелието, со тоа покажуваме дека ги љубиме и Завештателот и самиот Завет и несомнено изјавуваме дека не сакаме да отстапиме од Неговите заповеди.

'''Глава 68.''' Прашувате по колку дена по породувањето жената може да влезе во црква. Следејќи ги стапките на нашиот претходник, блажениот папа Григориј, го определуваме истото што го определил и тој кога, поучувајќи еден нов народ во верата, меѓу другото напишал: „Ако жената во истиот час во кој родила влезе во црквата за да Му заблагодари на Бога, таа не се оптоварува со никаков грев. Зашто телесното задоволство, а не болката, е она што носи вина. При телесното соединување има задоволство, а при раѓањето на детето — стенкање и болка. Затоа и на првата мајка на сите ѝ било речено: ‘Во болки ќе раѓаш’.“ Ако, значи, ѝ забраниме на жена што родила да влезе во црква, тогаш самата казна што ја претрпува ја сметаме за нејзина вина.

'''Глава 69.''' Прашувате колку пати во текот на годината треба да се извршува крштевање, дали во истиот ден е дозволено да се јаде месо и колку дена потоа треба да се воздржувате од него. Според каноните, постојат два особено свечени периоди во годината во кои се извршуваат крштевања: Пасха и Педесетница. Кај вас, меѓутоа, при крштевањето засега воопшто не треба да се внимава на определени времиња, исто како што не се внимава на нив кај оние што, наоѓајќи се во непосредна опасност од смрт, сакаат да бидат очистени со толку голема бања. Оние што биле крстени на Велика сабота или во саботата пред Педесетница несомнено треба тој ден да се воздржуваат од месо. Во следните седум дена, пак, кои старите ги нарекувале денови на бесквасните лебови и кои со право се празнуваат како поврзани со денот на Господовото воскресение, ако некој сака да јаде месо, слободно може да го јаде.

'''Глава 70.''' Барате совет дали треба да издржувате и почитувате презвитер што има жена или, пак, треба да го отстраните од себе. Ви одговараме дека, иако таквите презвитери се достојни за голем укор, вам сепак ви прилега да Го подражавате Господа, Кој, како што сведочи Евангелието, „го остава Своето сонце да изгрева над добрите и над лошите и праќа дожд над праведните и неправедните“. Затоа не треба да го отфрлите од себе, бидејќи ниту Господ не го отстранил Јуда од бројот на апостолите, иако тој бил неверен ученик. Но какви и да се презвитерите, вам, кои сте лаици, не ви припаѓа ниту да им судите ниту да го испитувате нивниот живот. Сè што се однесува на тоа треба целосно да му се остави на судот на епископите.

'''Глава 71.''' Прашувате дали треба да примате причест од свештеник што бил затекнат во прељуба или за кого само се раширила таква гласина. Ви одговараме: колку и да е осквернет човекот, тој не може да ги оскверни Божјите тајни, кои самите се очистувачки лек против секоја нечистотија. Како што сончевиот зрак, минувајќи низ одводи и нечисти места, не презема од нив никаква нечистотија, така, без оглед каков е свештеникот, тој не може да ги оскверни светите тајни. Затоа од него треба да ја примате причеста сè додека не биде осуден со судот на епископите. Зашто лошите луѓе, кога делат добри нешта, му нанесуваат штета само на себеси. Како што запалена свеќа самата се троши, но на другите им дава светлина во темнината, и токму со она со што им користи на другите самата се троши, така е и со недостојниот служител. Затоа без страв примајте ги Христовите тајни од секој свештеник, бидејќи сè се очистува преку верата. Верата е таа што го победува светот. Свети Јероним поучува дека совршенството на крштението зависи од верата на оној што го прима, а Телото Христово е потполно присутно преку секој свештеник. Тој, во согласност со Светото писмо, исто така вели: „Пред да сослушаш, не осудувај никого и, пред обвинението да биде докажано, никого не отстранувај од своето општење; зашто не е виновен секој што е обвинет, туку оној чија вина е докажана.“

'''Глава 72.''' Прашувате дали е дозволено кај вас да биде поставен патријарх. За тоа засега не можеме да дадеме конечен одговор пред да се вратат нашите пратеници, кои ги испраќаме заедно со вас, и да нè известат колкав е бројот на христијаните меѓу вас и какво единство постои меѓу нив. Во меѓувреме имајте епископ. Кога, со зголемувањето на Божјата благодат, христијанството кај вас ќе се прошири и кога во одделните цркви ќе бидат поставени епископи, тогаш меѓу нив треба да биде избран еден кој, ако не се нарекува патријарх, барем ќе се нарекува архиепископ. Кон него сите треба да се обраќаат и неговиот совет да го очекуваат при поважните прашања. Истото го заповедаат и апостолските правила, кои велат: „Епископите на секој народ треба да знаат кој меѓу нив се смета за прв, да го сметаат за своја глава и ништо поважно да не прават без негово знаење.“

'''Глава 73.''' Прашувате од кого треба да биде ракоположен патријархот. Треба да знаете дека на место каде што дотогаш никогаш немало поставен патријарх или архиепископ, првиот мора да биде поставен од повисок од него; зашто, според Апостолот, „помалиот се благословува од поголемиот“. Потоа, откако ќе добие дозвола и право да го употребува палиумот, тој самиот отсега ќе поставува епископи, кои, пак, ќе можат да го ракоположат неговиот наследник. Но, без разлика дали барате да ви биде поставен патријарх, архиепископ или епископ, во сегашниве околности не можете посоодветно да го побарате тоа од никого отколку од поглаварот на престолот на блажениот Петар, од кого потекнуваат и епископатот и апостолската служба. Треба да се почитува следниот ред: најнапред поглаварот на Апостолскиот престол да ви ракоположи епископ. Ако, со Божја помош, Христовиот народ кај вас се умножи, тој преку нас да ги добие привилегиите на архиепископ, а потоа да си поставува епископи што, по неговата смрт, ќе го изберат неговиот наследник. Поради големата оддалеченост, избраниот наследник веќе нема да мора да доаѓа овде за да биде ракоположен, туку заеднички ќе го ракоположуваат епископите што ги поставил починатиот архиепископ. Но новиот архиепископ, пред да го прими палиумот од Римскиот престол, нема да седи на архиепископскиот престол ниту да осветува нешто освен Телото Христово, како што постапуваат сите архиепископи во Галија, Германија и другите области.

'''Глава 74.''' Прашувате што треба да правите ако, откако сте започнале молитва, пристигне гласник со вест за непријателите и поради тоа не можете да ја довршите молитвата. Што друго би требало да направите освен доброто што сте го започнале да го довршите каде и да ве одведат околностите? Христијаните немаат само едно место определено за молитва, како што Евреите го имале Ерусалим или Самарјаните гората Гаризим, туку можат да се молат на секое место. Така и Апостолот вели: „Сакам мажите да се молат на секое место, кревајќи чисти раце.“ Освен тоа, оној што ќе истрае во доброто дело до крај ќе биде спасен. Тоа особено важи во времето кога се тргнува против нападот на непријателите, бидејќи, како што веќе кажавме погоре, победата над непријателот треба да се очекува повеќе преку молитвата отколку преку оружјето.

'''Глава 75.''' Книгата со покајничките одредби што ја барате нашите епископи, кои ги испративме во вашата земја, секако ќе ја понесат со себе во писмена форма; или, пак, епископот што ќе биде поставен кај вас ќе ви ја даде кога ќе биде потребно. На световните лица не им прилега да поседуваат такво нешто, бидејќи преку таквата служба ним не им е доверено правото да му судат на кого било.

'''Глава 76.''' Истото го велиме и за книгата за служење на мисата.

'''Глава 77.''' Раскажувате дека некои од Грците земаат затворена книга в раце, а еден од нив зема мошне мало парче дрво и го става во книгата; и кога ќе се појави некаква недоумица, тврдат дека на тој начин можат да го дознаат она што сакаат да го знаат. Прашувате дали треба да го задржите или да го отфрлите тој обичај. Секако дека треба да го отфрлите. Зашто е напишано: „Блажен е човекот чија надеж е во името Господово и кој не се свртува кон суети и лажни безумија.“

'''Глава 78.''' Раскажувате дека оние луѓе што поради христијанската вера се кренале со намера да ве убијат сега сакаат да се покаат, но свештениците што како туѓинци дошле меѓу вас одбиле да го примат нивното покајание. Сега прашувате што треба да се направи со нив. Ако, како што велите, тие доброволно сакаат да се покаат, не треба да бидат спречувани. Напротив, целосно треба да бидат подложени на она покајание што ќе го определи епископот или презвитерот поставен од него. Зашто да не се примаат оние што се каат не е својствено на католиците, туку на новатијаните.

'''Глава 79.''' Велите дека кај вас постои обичај болните, за да оздрават, да носат некаква врзувалка што им виси под грлото, и прашувате дали ви заповедаме и отсега да постапувате така. Ние не само што не ви заповедаме да го правите тоа, туку на секој начин ви забрануваме да се прави. Таквите врзувалки, односно филактерии, се измислени преку демонска лукавост и се покажуваат како окови на човечките души. Затоа апостолските одредби заповедаат оние што ги употребуваат, погодени со анатема, да бидат отстранети од Црквата.

'''Глава 80.''' Прашувате како треба да го утврдите и да го зачувате мирот со народ што сака да има мир со вас. Кој и да е народот што сака да ви понуди мир, не одбивајте го. Зашто е напишано: „Стремете се кон мир со сите“, и повторно: „Бидете во мир со сите луѓе.“ Кога се вели „со сите“, никој не е целосно исклучен од заемниот мир. Но не можеме лесно да определиме како точно треба да се утврди и да се зачува мирот со таков народ ако однапред не ги знаеме обичаите и зборовите на народот со кој треба да биде склучен мирот. Сепак, бидејќи постои и пофален и штетен мир, треба да се внимава во секој договор Христос да биде ставен на прво место, така што договорот склучен меѓу страните да остане неповреден само доколку Неговиот закон и, пред сè, верата останат неповредени. А каков мир треба да барате, Господ покажува кога вели: „Мојот мир ви го давам.“ Затоа со оној што го нема Христовиот мир не треба да имаме мир на верско општење; ниту, пак, треба да склучуваме таков мир со оној што го бара само за послободно да може да прави зло.</text>
      <sha1>gzp2ol88aa2mlplsm6he1q72zt2kmti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>22567</id>
      <parentid>22566</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Buli</username>
        <id>1762</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>22567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204389" sha1="6otjy7z6r372gfm36wewr4obtsd7y51" xml:space="preserve">На вашите прашања не треба да се одговара опширно, ниту сметавме дека е потребно да се задржуваме на поединости, бидејќи по Божја волја сме испратени во вашата земја и кај вашиот славен кнез, нашиот возљубен син, не само со книгите на Божјиот закон, туку и со наши погодни пратеници, кои, според времето и околностите, ќе ве поучуваат за поединечни работи. Ним им ги доверивме и книгите што проценивме дека сега им се неопходни.

'''Глава 1.''' И навистина многу добро и пофално е тоа што на прво место во своите прашања изјавувате дека вашиот кнез сака христијански закон. Но ако се обидеме подетално да го изложиме, би требало да напишеме безброј книги; а за накратко да ви покажеме во што главно се состои христијанскиот закон, треба да знаете дека тој почива на верата и на добрите дела. Имено, верата е прва меѓу сите добродетели во заедницата на верниците. Затоа се вели дека постои светлина и во првиот ден, кога, како што се пренесува, Бог рекол: „Нека биде светлина!“, односно да се појави осветлување на верата, а токму поради неа Христос слезе на земјата. Но сепак од христијанинот се бара и добро дело. Како што е напишано во нашиот закон: „Без вера е невозможно да Му се угоди на Бога“, исто така е напишано: „Како што телото без дух е мртво, така и верата без дела е мртва“. Тоа е христијанскиот закон, тоа е законот кој целосно ќе го спаси секого, ако верно го почитува.

'''Глава 2.''' Човекот е должен да го љуби оној што го прима на светиот извор (крштението) како татко; и уште многу повеќе – духовниот отец, бидејќи духовното е повозвишено од телесното. Затоа духовниот отец треба многу повеќе да се љуби од духовниот син во сите нешта. Така, Марко, евангелистот, бил ученик на Петар и негов син во светото крштевање. Кој не би го љубел таткото, не би можел ниту синот да го почитува како што треба во сите работи. Меѓу нив и нивните (духовни) синови нема телесно сродство, бидејќи тие се соединети по дух, а не по крв; зашто она што е од крв е телесно, а она што е од дух е духовно. „Оти, телото сака противни работи на духот, а духот – противни на телото; тие се еден против друг“, според апостолот. Сепак, постои друга, благодатна и света заедница меѓу нив, која не произлегува од телесно сродство, туку од духовна блискост. Затоа не се смета дека меѓу нив е можно какво и да било брачно соединение, иако по природа тие се посвоени деца; ниту пак римските закони дозволуваат брак меѓу такви лица. Така, ако некој го чита Првата книга од Институциите, таму меѓу другото стои: „Меѓу оние лица“, вели тој, „кои стојат едни кон други како родители и деца...“ – тие утврдуваат дека брак не може да се склучи, како меѓу татко и ќерка, или дедо и внука, или мајка и син, или баба и внук, и така до бесконечност. И ако такви лица имаат телесен однос меѓу себе, се вели дека сториле безбожен и инцестуозен брак. Ова важи и за посвоените: иако преку посвојување станале на местото на родители или деца, не можат меѓусебно да стапат во брак. Затоа, онаа која преку посвојување ми станала ќерка или внука, не можам да ја земам за жена; исто така: „Ако некоја преку посвојување ми стане сестра, додека посвојувањето важи, сигурно не може да постои брак меѓу мене и неа“. Ако, значи, меѓу оние што ги поврзува посвојувањето не се склучува брак, колку повеќе треба да се воздржат од телесно сожителство оние што се обединети преку небесната тајна и преродбата на Светиот Дух? Затоа многу посоодветно е да се вели дека некој е син на мојот татко или мој брат – кого божествената благодат, а не човечката волја, го избрала да биде мој син или брат. И ние сме многу помудро одделени од мешање на телата, бидејќи Светиот Дух нè соедини со својата љубов, отколку ако нè поврзала телесна нужда или променлива волја на некој распадлив човек.

'''Глава 3.''' Обичајот што Грците, како што велите, го имаат во брачните заедници, поради должината на излагањето го изоставаме; наместо тоа, ќе се потрудиме да ви го претставиме древниот обичај што Светата Римска црква го примила и до денес го задржува во ваквите брачни соединувања. Нашите мажи и жени, кога стапуваат во брак, не носат на главите злато или сребро, ниту пак нешто составено од метал; туку, по свршувањето — кое претставува ветување и договор за идниот брак, склучен со согласност на оние што стапуваат во брак и на оние под чија власт се наоѓаат — откако ќе биде даден залогот, младоженецот ја свршува својата невеста со прстен на верноста, ставајќи ѝ го на прстот. А кога ќе биде утврдено дека тоа им е по волја и на двете страни, и кога договорот ќе биде составен во писмена форма пред поканети сведоци, тогаш, согласно законската одредба, се определува времето кога треба да се изврши бракот и кога двајцата ќе бидат доведени до брачниот сојуз. И најпрвин тие се воведуваат во црквата Господова, принесувајќи дарови што треба да Му бидат принесени на Бога, а од рацете на свештеникот примаат благослов и небесен превез, по примерот на она што се вели дека Господ ги благословил првите луѓе во Рајот, говорејќи: „Плодете се и множете се“ и така натаму. Исто така, се раскажува дека Товија, пред да влезе во брачна заедница, го благословил Господа со молитва. Но тој превез не го прима оној што стапува во втор брак. Потоа, излегувајќи од црквата, носат круни на главите, кои постојано се чуваат во црквата и обично се користат за свадбените свечености. И така, по прославувањето на свадбените свечености, тие се воведуваат во заедничкиот живот, кој Господ го определил да трае до крајот на нивниот живот. Ова се, значи, брачните обреди. Постојат и други, кои овде ги изоставаме бидејќи не се општопознати. Ако, пак, сите овие нешта не бидат исполнети при склучувањето на бракот, не велиме дека поради тоа се греши, како што тврдат некои од вас; особено затоа што во наше време има толку многу пречки што едвај може да се обезбеди помош за исполнување и на најнеопходните подготовки. Затоа, според законите, доволна е единствено согласноста на оние што се соединуваат. Таа согласност сама по себе е доволна за бракот; останатите работи, па и самиот телесен однос, служат само за потврда на веќе склучениот брак. За тоа сведочи големиот учител Јован Златоуст, кој вели: „Бракот не го создава телесниот однос, туку волјата.“ Ако, пак, некој праша дали мажот, по смртта на својата жена, може да земе друга, за тоа насекаде пишува Павле, славниот проповедник и учител, кој вели: „На неженетите и на вдовиците им велам: добро е за нив ако останат како мене. Но ако не можат да се воздржат, нека стапат во брак.“ И повторно: „Жената е врзана со законот сè додека е жив нејзиниот маж; но ако нејзиниот маж умре, таа е слободна и може да се омажи за кого сака, само во Господа.“ А она што Светото Писмо го кажува за мажот, треба да се разбира и за жената, бидејќи она што се вели за едниот пол не помалку важи и за другиот. Зашто се вели: „Блажен е човекот кој не оди по советот на нечестивите“ и повторно: „Блажен е човекот кој се бои од Господа.“ Под зборот „човек“ овде се подразбираат и мажот и жената; затоа со право веруваме дека блажена е и жената која се бои од Господа.

'''Глава 4.''' За тоа во кои времиња или денови во текот на годината треба да се воздржуваме од месо. Сега, бидејќи вие сте неискусни и некако мали деца во верата, сметаме дека е излишно подробно да ви го објаснуваме. Меѓутоа, во дните на пост, во кои особено преку воздржување и жалосно покајание му се молиме на Господа, на сите начини треба да се воздржуваме од месо. Иако на сите им прилега да се молат и да се воздржуваат, сепак во времињата на постите особено треба да се предадеме на воздржанието, така што оној кој се сеќава дека сторил незаконски дела, според светите одредби, и во овие времиња да се воздржува барем од некои дозволени работи — и тоа и лаиците. Такви времиња се: четириесетницата пред Пасха (Велигден), постот по Педесетница, постот пред празникот на Успението на Светата Богородица и секогаш Дева Марија, како и постот пред празникот на Рождеството на нашиот Господ Исус Христос. Овие пости светата Римска црква ги примила уште од древноста и ги почитува. Исто така, во секој петок во текот на неделата и во сите бденија пред големите празници треба да се престане со јадење месо и да се држи пост, за да можеме вистинито да кажеме заедно со псалмопеецот: „Навечер се вселува плачот, а наутро радоста.“ Ако некој од вас пак сака и во други денови да се воздржува од месо, не треба да му се забранува, зашто колку повеќе некој овде сее во солзи, толку повеќе ќе жнее со радост во вечниот живот. Меѓутоа, нам, вам кои сте уште неискусни и се храните со млеко како мали деца, не можеме да ви наметнеме тешко бреме, додека не пораснете за цврста храна. Но, како што засега го дозволуваме ова, така и на сите начини ве предупредуваме да не ги допирате забранетите работи. Зашто нашиот прародител, вкусувајќи само од забранетиот плод на едно дрво, беше истеран од рајската убавина.

'''Глава 5.''' Иако во среда, како и во другите денови освен во петок, може да се вршат повеќе работи, сепак, поради тоа што нашиот Господ бил предаден токму тој ден, и кога бил погребан, останал во срцето на земјата, затоа и ние треба да размислуваме за Неговата смрт. Но ако некој сака во тој ден да јаде месо, никако не смее, освен ако свештеникот не му дозволи, зашто е напишано: „Подобра е послушноста од жртвата.“ Ако, пак, истиот ден се совпадне со некој празник, тогаш, бидејќи отците одредиле умереност во постот, оној што вкуси мед не би згрешил сè до зајдисонце. Ако, меѓутоа, некој поради завет кон истиот отец се обврзал да не јаде месо, нека не биде присилуван да го прекрши, зашто е напишано: „Заветувајте се и исполнувајте ги заветите на Господа, вашиот Бог.“ Во петокот, пак, поради страдањето на Господ и споменот на апостолите, нашиот вкус треба да се воздржува од сите месни јадења и од прекумерна храна, освен ако се совпадне со празникот на раѓањето Господово, Неговото Богојавление, празникот на блажената Дева Марија, празниците на врховните апостоли Петар и Павле, на свети Јован Крстител, на свети Јован Евангелист, на апостол Андреј — братот на носителот на клучевите од небото, како и на светиот првомаченик Стефан, ако тие празници паднат во петок. Зашто ако светата Црква или некоја верна душа на празниците на светците поставила постови или воздржувања што не се обврзувачки со вечен завет, тие можат да се разрешат, како што Господ сведочи во Евангелието велејќи: „Жената, кога раѓа, има тага; но кога ќе го роди детето, повеќе не се сеќава на маката поради радоста што се родил човек на светот.“ Така е и со светата Црква. Како што жената, кога ќе роди човек во овој свет, се радува, така и Црквата, раѓајќи го верниот народ за идниот живот, се исполнува со радост. Поради тоа и таа многу страда и се мачи во сегашниот живот, како жена што раѓа. Не треба никого да чуди што некој се нарекува „роден“ иако ја напуштил оваа состојба; зашто обично велиме дека човек се раѓа кога излегува од мајчината утроба во светлината на овој свет. Колку повеќе треба да се смета за роден оној што, ослободен од темнината на овој век, преминува во светлината на вечниот живот. Затоа, според црковниот обичај, свечените денови на блажените маченици и исповедници Христови, кои од овој свет преминале во живеалиштето на живите, се нарекуваат нивни „родендени“ (dies natales), бидејќи нивните празници не се празнуваат како денови на смртта, туку како денови на раѓањето за вечниот живот. Така и тие се родени за Бога, кај Кого сите живеат и во Чија рака се душите на праведните. Затоа, кога на светата жена ѝ се затвориле очите, таа повеќе не се сеќавала на маката поради радоста, зашто се родил човек во светот — односно во вечната светлина. Поради тоа, на нивното раѓање треба да се радуваме, а не да постиме, ниту да се воздржуваме, ниту да се жалиме, додека сме во оваа долина на солзи. Напротив, треба секогаш да се стремиме кон нивните заслуги и постојано да ги читаме нивните дела, сè додека не стигнеме до онаа ангелска свеченост кон која тие непрестајно се стремеле. Зашто нивната свеченост не е постојана, туку моментална, бидејќи болката едвај малку трае пред да заврши.

'''Глава 6.''' Понатаму велите дека Грците тврдат дека во никој случај не треба да се капе во бања во среда и петок. На тоа, кога нè прашаа зошто не се согласуваме со вас, одговоривме со зборовите што блажениот папа Григориј, апостол на англискиот народ, ги кажал во својата проповед за Господовиот ден, каде што се чита: „До мене стигна вест дека некои изопачени луѓе ви проповедаат дека во Господовиот ден не смее никој да се капе. И навистина, ако некој сака да се капе од раскош, уживање на душата и телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во Господовиот ден. Зашто е напишано: „Никој никогаш не го намразил своето тело, туку го храни и го негува“, а исто така е напишано: „Не грижете се за телото за да ги исполнувате неговите похоти.“ Оној, пак, кој се грижи за телото заради похот, нека биде спречен; но оној што го прави тоа поради неопходност, нека не биде лишен од тоа. Ако, значи, миењето на телото во Господовиот ден е грев, тогаш не треба ни лицето тој ден да се измие. Ако, пак, тоа се допушта за еден дел од телото, бидејќи тоа го бара природната потреба, тогаш не треба целото тело да се лишува од она што го налага истата потреба.“ И така, овој преблаг и преблагороден учител, говорејќи за Господовиот ден, кој е повозвишен од сите други денови, ако дозволил капење, тогаш ние не забрануваме капење ниту во среда ниту во петок, под услов да се чува истото правило: ако некој сака да се капе од раскош, уживање или телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во среда ниту во петок.

'''Глава 7.''' Понатаму, на оној што прашува дали е дозволено крстот Господов заедно со моштите да го целива или да го носи човек што е чист или нечист, треба да му се одговори: На оној кој е чист, тоа му е сосема дозволено; зашто во целивањето што друго се подразбира освен љубовта, со која секој пламти кон Него? А во носењето на крстот што друго се изразува освен умртвувањето на телото или сочувството кон ближните? Тој крст, впрочем, и Господ заповедал да се носи, но во умот; меѓутоа, кога се носи и на телото, човекот полесно се потсетува дека треба да го носи и во умот. Крстот, навистина, го добил името од мачењето (cruciatus), и како што објаснува споменатиот учител, на два начина го носиме крстот Господов: или преку воздржување го мачиме телото, или преку сочувство нуждата на ближниот ја сметаме за наша. Затоа, кога го почитуваме крстот Господов и Неговото страдање, го целиваме; и од љубов кон Него, ако нуждата бара, се вооружуваме со истата мисла. Носете го, но со најголема почит и со телото, и со срцето, и со умот, така што никогаш да не исчезне од вашиот ум — тоа значи: преку воздржување секогаш да го мачите телото и преку сочувство нуждата на ближните да ја сметате за своја. Зашто оној кој покажува болка заради туѓата нужда, веќе го носи крстот во умот. Меѓутоа, на нечист човек никако не му дозволуваме да го носи; зашто е напишано: „Очистете се, вие што ги носите садовите Господови.“ Ниту еден сад Господов не е посвет од крстот Господов, кој се удостои самиот Господ да го носи. А да го целива со нечиста уста не е дозволено, бидејќи токму со тоа што е нечист, самиот се сведочи дека не ја љуби умртвеноста на телото; па затоа она што не го љуби, ниту го целива, за да не се каже за него она што Господ преку пророкот со укор му го вели на отфрлените: „Овој народ Ме почитува со усните, но срцето негово е далеку од Мене“, и како што вели псалмописецот: „Го возљубија со својата уста, а со својот јазик го излагаа.“ За моштите на светителите, пак, велиме истото: нивните тела биле и се храмови и садови Божји, а Светиот Дух ги употребувал како орудија за секое добро дело, кога сакал.

'''Глава 8.''' Затоа, ако на претходно изразената должна почит ѝ се придружува и чистота на умот и телото, тогаш и за време на Великиот пост — за кој побаравте посебен совет — дозволено е да се носи Крстот Господов и, доколку се почитува претходно изложеното правило, да се целива кога е угодно. А особено тогаш и таму, кога и каде што најмногу се стравува од нападите или заседите на древниот непријател.

'''Глава 9.''' За причестувањето со Телото и Крвта Господова секојдневно во Великиот пост. Со совет, ако треба да се причестувате. За да се исполни тоа, понизно Го молиме Семоќниот Бог, а и вас најсериозно ве поттикнуваме: ако некој е оптоварен со смртен грев во својата совест, или ако, без да се помирил, е во раздор со својот брат, или ако некој од вас поради сопствена вина останал во несогласување. Никој не треба, поради гризена совест, да смета дека е подобро да остане под толку тешко бреме отколку да побара лек; зашто, според Апостолот, „кој недостојно јаде и пие, суд на себе јаде и пие“. А за оние што влегле во Црквата и досега не биле поучени за должноста на причестувањето, тоа доволно јасно го изложуваат светите канони што ги поставиле вашите предци. Ние, по Божја милост, иако според нашата скромност, го потврдуваме истото; а од свештениците, кои ги држат клучевите на знаењето, треба внимателно да научите и ништо да не им сокривате во врска со тоа, бидејќи токму во овие прашања нивната служба е неопходна и во никој случај забранета. Во меѓувреме, во текот на Великиот пост, кој нашата Црква го нарекува голема Четириесетница, треба да се причестувате во сите денови според досега изложеното правило. Зашто секогаш треба да се присуствува на богослужбата и на принесувањето на жртвата заедно со верните, имајќи го пред очи она пророчко слово што вели: „Во денот на вашиот пост ги извршувате своите желби.“ Ако по заемна согласност сопружниците треба извесно време да се воздржуваат од телесни односи заради молитвата, тогаш уште повеќе во ова време, кога на Бога Му го принесуваме и десетокот од нашето тело, треба да Го подражаваме Господа во воздржувањето, така што не само од она што е недозволено, туку и од многу работи што инаку ни се дозволени, да се откажеме. Треба да се откажеме од секое телесно уживање и, за да можеме слободно да Му се посветиме на молитвата, ревносно да ја чуваме чистотата и на душата и на телото!

'''Глава 10.''' Прашувате, исто така, дали е дозволено некој да работи на сабота или на недела. За ова често се сеќаваме на зборовите на светиот папа Григориј Римски, кој еднаш рекол: „Се појавија некои изопачени луѓе меѓу вас кои тврдат дека некои работи се спротивни на верата и затоа на сабота се забранети.“ Кој друг би можел да каже такво нешто, ако не проповедниците на Антихристот? Кој и да доаѓа во денот на саботата или на неделата, тој треба да се воздржува од секоја работа. Зашто тој сака и да умре и да воскресне, сака да го почитува денот Господов, а истовремено сака да го натера народот да го напушти надворешниот обред на стариот закон и повторно да се врати кон јудејското празнување на саботата. Имено, за ова преку пророкот е кажано: „Не носете товар низ портите во сабота.“ Ова треба строго да се чува кога е можно. Но кога во сабота се пројавува силата на нашиот Господ Исус Христос, тогаш преку старите слики и фигури на законот, оние работи што не можат да се чуваат веќе не важат. Нека никој не вели дека на сабота треба да ја вршиме службата како порано или дека треба да се принесуваат жртви. Нека не вели дека и сега треба да се чува телесното обрежување, како што велеше апостол Павле: „Ако се обрежувате, Христос ништо нема да ви користи.“ Ние, пак, она што е напишано за саботата го разбираме и го чуваме духовно. Саботата значи одмор. А вистинскиот одмор е нашиот Господ Исус Христос, Кој нè откупи. Ние, кои сме ослободени по благодатта на нашиот Спасител, не го носиме товарот на гревот ниту на душата, ниту на телото. Зашто нашиот Господ многу пати на сабота правеше дела, поради што Јудејците се спротивставуваа велејќи: „Кој си ти што го врзуваш волот и го пушташ да пие вода во сабота?“ Затоа, ако самата Вистина не го чува буквениот закон за саботата, туку секој што го чува само буквено, а другите заповеди ги крши – тогаш вистинскиот ден на Господ е кога треба целосно да се откажеме од сите земни работи и да се посветиме на молитва, особено во овие шест дена, со кои се завршува неделата на Христовото воскресение.

'''Глава 11.''' Прашувате на празниците на кои апостоли, маченици, исповедници и девици треба да се воздржувате од земна работа. Тоа треба да го правите на празниците на блажената Дева Марија, на светите дванаесет апостоли, на евангелистите, на Господовиот Претеча Јован и на свети Стефан, првомаченикот, како и на празниците на оние светители чиј спомен, со Божја помош, кај вас ќе се празнува свечено. Треба да се знае дека на празничните денови човек се воздржува од световна работа за да може послободно да оди во црква, да се посвети на псалми, химни и духовни песни, да се моли, да принесува дарови, да учествува во споменот на светителите, да се стреми да го следи нивниот пример, да го слуша Божјото слово и да им дава милостина на сиромашните. Ако некој го занемарува сето тоа, а празничниот ден го минува во световни суети, подобро би било, според заповедта на блажениот апостол Павле, да работи со своите раце, за да има од што да им даде на оние што се во нужда. Така постапувал и самиот апостол: иако вели дека Господ одредил оние што го проповедаат Евангелието да живеат од Евангелието, тој не го користел тоа право, туку работел со своите раце за да не биде товар на оние на кои им го проповедал Евангелието.

'''Глава 12.''' Прашувате дали е дозволено на празниците на светителите да се одржува судење и дали во таков ден може човек, ако е осуден за тоа, да биде погубен. Треба да знаете дека во оние празнични денови за кои погоре покажавме дека треба да се воздржувате од секоја световна работа, уште повеќе треба да се воздржувате од световни судски работи, а особено од извршување смртни казни. Иако можеби и едното и другото во други околности може да се изврши без вина, сепак, кога човек треба посилно да се приврзе кон Божјите работи, прилега целосно да ги остави световните. Особено затоа што оној што во тој ден пристапува кон Божјата служба не треба да се заплеткува во световни работи, а поради почитта кон толку големиот празник не треба да се прави ништо освен она од што за сите произлегуваат радост, мир и духовно веселие. За тоа во кои други денови, освен овие, не треба да се водат световни судски постапки, доволно ќе ве поучат законите.

'''Глава 13.''' Меѓу своите прашања и допитувања велите дека барате и световни закони. Ние со задоволство би ви ги испратиле книгите што сметаме дека сега ви се потребни, кога би знаеле дека кај вас има некој што може правилно да ви ги протолкува. Ако, пак, на нашите пратеници сме им предале некои книги што се однесуваат на световното право, не сакаме тие, кога нашите пратеници ќе се вратат, да останат кај вас, за да не се случи некој погрешно да ви ги толкува или на каков било начин да ја изопачи нивната содржина.

'''Глава 14.''' Понатаму известувате дека некој Грк лажно тврдел дека е презвитер, иако не бил, и дека поради тоа крстил многу луѓе во вашата земја. Кога, по Божјо вдахновение, сте дознале дека не е презвитер, сте наредиле да му бидат отсечени ушите и носот, да биде сурово камшикуван и протеран од вашата земја. Така кај вас се исполнило — простете ни што го кажуваме тоа — она што апостолот го вели за некои луѓе: дека „имаат ревност за Бога, но не според знаењето“. Зашто, иако тој човек постапил лошо ако лажел, сепак и вие во овој случај сте покажале побожна, но недоволно разумна ревност; бидејќи, иако лажно се претставувал како свештеник, неговото преправање сепак им донело спасение на многумина. Имало разни луѓе што на различни начини го проповедале Христос, но не заради Христа. Сепак, без оглед дали го проповедале од лична корист или од друга причина, апостолот не им забранувал, бидејќи нему пред сè му било важно Христос да биде проповедан. Христос определил оној што го проповеда Евангелието да живее од Евангелието; но ако некои го проповедале Христос за да стекнат земна корист, тогаш нивната побуда не била Христос, туку алчноста. Други, гледајќи дека проповедниците на Евангелието уживаат голема почит меѓу верниците, го проповедале Христос за и самите да ја добијат истата почит; нивната побуда, значи, не била Христос, туку зависта. Но никому од нив не му било забрането преку него да биде проповедан Христос. И самиот Јуда бил испратен од Господа заедно со другите апостоли, правел чуда, го проповедал Христос и во Негово име крштавал многумина. Затоа, како што пишува Анастасиј, претстојател на Апостолскиот престол, не се прашува кој и каков е оној што проповеда, туку Кого проповеда.

'''Глава 15.''' Прашувате дали луѓето што биле крстени од тој човек се христијани или треба повторно да бидат крстени. Ако биле крстени во името на највозвишената и неразделна Троица, тие навистина се христијани и не треба повторно да се крштаваат, без оглед од кој христијанин го примиле крштението. Како што веќе споменатиот папа Анастасиј му пишува на истоимениот цар, крштението, дури и кога е извршено надвор од Црквата или е дадено од прељубник или крадец, стигнува неосквернето до оној што го прима; зашто гласот што се слушнал преку гулабот ја отстранува секоја дамка од човечката нечистотија, кога сведочи: „Овој е Оној што крштава.“ Ако, значи, и крштението дадено од прељубник или крадец стигнува неосквернето до оној што го прима, зошто тогаш да не остане важечко и без повторување она што го извршил човек кој, не знаеме со каква намера, се преправал дека е презвитер? Некогашниот цариградски епископ Акакиј се претставувал како свештеник и откако бил осуден од римскиот папа Феликс. Но за него споменатиот папа Анастасиј пишува дека, иако Акакиј по осудата продолжил да го присвојува свештеничкото име, казната за неговата гордост го погодила него самиот, а не народот што ги примал Божјите дарови преку неговата служба. Виновна била душата на оној што згрешил, а не оние што ги примале светите тајни. Тоа го потврдуваат многу места од Светото Писмо, а особено зборовите на апостолот дека „ниту оној што сади“, односно поучува, „ниту оној што полева“, односно крштава, е нешто, туку Бог, Кој дава да расте. Затоа лошиот човек, кога дели нешто добро, не им нанесува штета на другите, туку ја зголемува сопствената вина. Оттука е сигурно дека оние што ги крстил тој Грк не претрпеле никаква штета, бидејќи Христос е Оној што крштава, а Бог е Оној што дава да расте, а не човекот.

'''Глава 16.''' Вие што така сте го осудиле тој човек прашувате дали треба поради тоа да се покаете. Секако дека треба, бидејќи секој грев се очистува со покајание, кое, меѓутоа, е делотворно само со Божјата благодат. Господ најнапред го погледнал Петар, а потоа Петар се свртел кон солзи. Очигледно е дека сте згрешиле против тој човек. Прво, затоа што, колку што можеме да разбереме, не било јасно докажано дека тој навистина не бил презвитер, а напишано е: „Не судете предвреме.“ Второ, затоа што, дури и ако се преправал дека е нешто што не бил, сепак не направил нешто што само по себе би било непријатно на Бога или на Неговите верници. Особено затоа што меѓу народот во кој дотогаш не се почитувала вистинската вера и вистинската религија, пред себе видел отворена можност да придобие многумина и можеби настојувал голем број луѓе да ги доведе до толку голем дар, чувствувајќи дека Бог милостиво му помага во тоа. Ако Давид се преправал дека е луд само за да го спаси сопствениот живот, каква вина треба да му се припише на оној што, на кој и да било начин, извлекол толкаво множество луѓе од власта на ѓаволот и од вечната погибел? Особено затоа што, иако се преправал дека е свештеник, при крштавањето не направил ништо што во крајна нужда не би можел да го направи и човек што не е свештеник. Според наше мислење, тој се претставувал како презвитер затоа што веќе дознал дека сте биле убедени оти правото да се крштава им припаѓа единствено на презвитерите. Трето, иако за своето преправање бил мошне виновен, сепак бил достоен и за пофалба затоа што толку многу луѓе биле обратени. Четврто, дури и ако заслужувал казна, не требало да ја надминете мерката на казнувањето ниту врз еден човек да натрупате толку многу и толку сурови повреди. Доволна казна би било неговото протерување од вашата земја; немало потреба покрај тоа да му ги отсечете и ушите и носот.

'''Глава 17.''' Понатаму раскажувате како, по Божја милост, сте ја примиле христијанската вера и сте направиле целиот ваш народ да биде крстен; но дека откако биле крстени, тие еднодушно и со голема жестокост се кренале против вас, велејќи дека не сте им дале добар закон, и сакале дури и да ве убијат и да постават друг владетел. Раскажувате и како, со Божја помош, сте се подготвиле против нив, сте ги победиле сите, од најголемиот до најмалиот, и сте ги заробиле; како сите нивни првенци и големци, заедно со нивното потомство, биле погубени со меч, додека средните и помалите не претрпеле никакво зло. Прашувате дали носите грев за оние што биле лишени од живот. Тоа, секако, не можело да се случи без грев и без ваша вина, особено затоа што невиното потомство, кое не учествувало во советите на своите родители и за кое не е докажано дека кренало оружје против вас, било погубено заедно со виновните. Затоа псалмописецот, откако рекол: „Не седев со суетни луѓе и нема да влезам со оние што вршат беззаконие; го замразив собранието на злонамерните и нема да седам со безбожниците“, малку подоцна Му се моли на Господа: „Не погубувај ја мојата душа со безбожниците, ниту мојот живот со крвниците.“ И Господ преку пророкот Езекиил вели: „Како душата на таткото, така и душата на синот е Моја; душата што ќе згреши, таа ќе умре.“ А потоа, зборувајќи за синот што ги видел гревовите на својот татко, но не ги повторил, вели дека таквиот човек нема да умре поради беззаконието на својот татко, туку ќе живее. „Синот нема да го носи беззаконието на таткото, ниту таткото беззаконието на синот.“ Но и кон родителите што сте ги заробиле требало да постапите поблаго и, од љубов кон Бога, Кој ги предал во ваши раце, да им го поштедите животот, за да можете искрено да кажете во Господовата молитва: „Прости ни ги долговите наши, како што и ние им ги проштеваме на нашите должници.“ Ако сте можеле да ги поштедите и оние што загинале во борбата, но не сте им дозволиле да живеат и не сте сакале да ги спасите, ни во тоа не сте постапиле правилно; зашто е напишано: „Суд без милост ќе има оној што не покажал милост.“ И Господ преку споменатиот пророк вели: „Зар Јас ја сакам смртта на грешникот, вели Господ Бог, а не тој да се одврати од своите патишта и да живее?“ Но бидејќи сте згрешиле повеќе од ревност кон христијанската вера и од незнаење отколку од некој друг порок, ако следува покајание, преку Христовата благодат ќе добиете прошка и милост за овие дела.

'''Глава 18.''' Велите дека сакате да знаете што треба да правите со оние што го отфрлаат христијанскиот закон. Во врска со тоа треба да се забележи дека секој човек, како што поради гревот на друг, односно на Адам, наследил нешто од кое треба да се очисти преку водата на крштението, така и кога пристапува кон водата на преродбата за да ја исповеда верата, избира, така да се каже, друг татко — духовен отец — кој го прима, го поучува, го чува со сета грижа и потоа го предава на Црквата како доверено богатство. Затоа, оној што ја отфрла верата што ја ветил, најнапред треба на секој начин да биде повикан назад од оној што го примил при крштението и што бил гарант за неговата вера. Ако не го послуша оној што самиот го имал како свој гарант, случајот треба да ѝ се соопшти на Црквата, која со уште поголема грижа треба да настојува заблудената овца да ја врати во своето стадо и на секој начин да ја повика назад на патот на вистината, кој е Христос. Таа, како мајка и учителка, треба да го советува да сфати дека го подражава отпаднатиот дух за кој е напишано дека „не останал во вистината“. Нека размисли и за зборовите на Петар, првенецот на апостолите: „Ако оние што избегале од нечистотиите на светот преку познавањето на нашиот Господ и Спасител Исус Христос повторно се заплеткаат во нив и бидат победени, последната состојба им станува полоша од првата. Подобро ќе им беше да не го познаеја патот на правдата, отколку, откако го познаа, да се вратат назад од светата заповед што им беше предадена.“ На нив им се случило она од поговорката: „Кучето се враќа на својата повраќаница“ и „измиената свиња повторно се валка во калта“. Ако, пак, не ја послуша ни Црквата, тогаш навистина нека биде за сите како незнабожец, односно како паганин, и како туѓ нека биде подложен на световните власти. Познато е дека Бог често ги поттикнувал властите против оние што се одрекуваат од Христос и го напуштаат крштението. Затоа никој да не се чуди ако Бог дозволи тие да бидат понизени, за така да се вратат во Црквата. Така, кога Агара побегнала од својата господарка, ѝ се јавил ангел и ѝ рекол: „Агаро, слугинко на Сара, врати се кај својата господарка.“ Таквиот човек, значи, се притиска со цел да се врати — и да даде Бог навистина да се врати — бидејќи тогаш заедно со своите браќа ќе го прими ветеното наследство. Ако христијанските власти воопшто не дејствуваат против таквите луѓе, како ќе Му дадат на Бога сметка за својата власт? На христијанските владетели им припаѓа да се грижат во нивно време нивната мајка Црква, од која духовно се родени, да остане во мир и неповредена. И царот Навуходоносор, кој поставил свој кип и ги присилувал сите да му се поклонат, откако видел дека трите момчиња биле спасени од огнот, рекол: „Издавам заповед за сите племиња и јазици по целата земја: секој што ќе каже хула против Богот на Седрах, Мисах и Авденаго ќе биде погубен, а неговиот дом ќе биде разрушен.“ Ако еден незнабожечки цар толку строго постапувал за да не биде хулен Богот на Израилот, затоа што можел три момчиња да ги избави од привремен оган, колку повеќе треба христијанските владетели да се разгневат кога Христос се одрекува и се исмева — Христос, преку Кого не само три момчиња, туку целиот свет, заедно со самите владетели, се избавува од вечниот оган? Владетелите едвај им го поштедуваат животот на оние за кои ќе се докаже дека ги лажеле или им биле неверни; како тогаш да не се разгневат кога гледаат дека луѓето се одрекуваат од Христос, Царот над царевите и Господарот над господарите, Го исмеваат и не ја чуваат верата што Му ја ветиле? Затоа нека ревнуваат со ревност за Бога, имајќи предвид дека преку Христос и самите биле избавени од пеколот.

'''Глава 19.''' За тоа што според правото треба да се прави со оние што се кренале со намера да го убијат владетелот, доволно ќе ве поучат почитуваните закони што ќе ви ги испратиме во писмена форма. Сепак, тоа останува и на милоста на владетелот, кој не треба да простува само еднаш, туку „седумдесет пати по седум“, според она што Господ му го заповедал на свети Петар во Евангелието. Зашто оној кому повеќе му е простено, повеќе љуби. И како што нè поучува Евангелието, царот немало да му ги прости на својот слуга десетте илјади таланти, односно многубројните и тешки долгови, ако самиот слуга не сакал на својот сослужител да му ги прости стоте денарии, односно многу помалиот долг.

'''Глава 20.''' Прашувате што треба да се пресуди за слободен човек кој ја напуштил својата земја и, откако избегал, бил фатен. Ништо друго освен она што го определуваат законите. Сепак, светите истории сведочат дека многу светители ја напуштиле својата татковина и во други земји биле уште повеќе почитувани. Не наоѓаме, ако не постоеле други причини, некој да бил сметан за виновен само затоа што ја напуштил својата земја. Особено затоа што на нашиот отец Авраам со Божји глас му било речено: „Излези од својата земја и од својот род.“ И некои од нашите отци со години живееле како туѓинци во земји што не биле нивни. Впрочем, човек не е слободен ако не смее да ја напушти својата земја. Ако е слободен и според законот не е врзан со никаква зависност, тогаш тој не „бега“, туку ја напушта својата земја; како што и на Авраам не му било кажано „Бегај“, туку „Излези од својата земја“. Тој го послушал тоа и никој не го осудил ниту претрпел некаква казна поради тоа.

'''Глава 21.''' Ако роб побегне од својот господар и биде фатен, треба да му се прости; во останатото, пак, во однос на него не треба да се пречекоруваат одредбите на законите. Сепак, секогаш треба да се има пред очи спасоносната опомена на апостол Павле, кој вели: „Господари, давајте им го на робовите она што е праведно и справедливо, знаејќи дека и вие имате Господар на небесата.“ А на друго место, откако им заповедал на робовите да им бидат послушни на своите земни господари, додава: „Знаејќи дека секој, какво добро и да направи, тоа ќе го добие од Господа, било да е роб или слободен. И вие, господари, постапувајте исто со нив, оставајќи ги заканите, знаејќи дека и нивниот и вашиот Господар е на небесата и дека кај Него нема пристрасност.“

'''Глава 22.''' Во однос на оние што бегаат кога тргнувате во борба против непријателот, ако претходно не надвладеат сожалувањето и милосрдието, барем нека се ублажи строгоста на законите.

'''Глава 23.''' За оние на кои им е заповедано да тргнат против непријателот, а одбиваат да ѝ се покорат на заповедта, ве советуваме истото.

'''Глава 24.''' Каква казна треба да претрпи таткоубиецот, односно оној што го убил својот татко или мајка, или оној што убил брат или сестра, определуваат законите. Но ако побегне во црква, определуваме да се постапи онака како што ќе одлучи месниот епископ или свештеникот што е поставен од него.

'''Глава 25.''' Велите дека во вашата земја постои обичај постојано да бдеат стражари по границите меѓу вашата земја и земјите на другите; и ако роб или слободен човек на каков било начин избега преку местото што тие го чуваат, стражарите поради тоа веднаш се погубуваат. Потоа прашувате што мислиме за ова. За тоа треба да се побара одговор во законите. Сепак, далеку од вашите мисли нека биде отсега да судите толку безмилосно, откако сте Го запознале толку милостивиот Бог и Господ. Напротив, како што досега лесно сте испраќале луѓе во смрт, така отсега треба, колку што можете, да ги водите не кон смрт, туку кон живот. Како што блажениот апостол Павле најнапред бил гонител и хулител и „дишел со закани и убиства против учениците Господови“, но откако добил милост и бил обратен преку божествено откровение, не само што никому не му изрекувал смртна казна, туку посакувал самиот да биде проколнат заради своите браќа и бил подготвен со најголема радост да се жртвува за душите на верните — така и вие, откако сте повикани по Божји избор и просветлени со Неговата светлина, не треба повеќе, како порано, да копнеете по смртта на луѓето, туку, користејќи ја секоја можност, сите да ги повикувате кон живот — и телесен и духовен. И како што Христос ве вратил од вечната смрт, во која сте се наоѓале, кон вечниот живот, така и вие настојувајте од смртната погибел да ги избавувате не само невините, туку и виновните, според зборовите на премудриот Соломон: „Избавувај ги оние што ги водат на смрт и не престанувај да ги спасуваш оние што ги влечат кон погибел.“

'''Глава 26.''' Во однос на оние што ќе убијат свој близок, односно крвен сродник, како брат, братучед или внук, нека важат одредбите на почитуваните закони. Но ако побегнат во црква, според законите нека бидат избавени од смртта, а без сомнение нека бидат подложени на покајанието што ќе го определи месниот епископ или свештеник. Зашто Господ вели: „Не ја сакам смртта на грешникот, туку да се обрати и да живее.“

'''Глава 27.''' За оние што ќе го предадат својот другар на смрт, го определуваме истото што го кажавме погоре.

'''Глава 28.''' Каква пресуда треба да му се изрече на оној што ќе биде затекнат со туѓа жена, ќе дознаете ако ги прочитате законите. Но ако прељубникот побегне во црква, определуваме за него да суди епископот во согласност со она што, како што е познато, го определиле светите канони и го установиле светите претстојатели на Апостолскиот престол.

'''Глава 29.''' Истото го определуваме и за оној што стапува во телесен однос со своја блиска крвна роднина; сепак, лекувањето на лепрата на толку тежок грев подобро го препуштаме на проценката и судот на свештеникот.

'''Глава 30.''' За оној што ненамерно ќе убие човек, го определуваме она што го определуваат светите правила, кои вашиот епископ, додека се наоѓа меѓу вас, треба секогаш да ги има при рака.

'''Глава 31.''' Во однос на крадците на добиток, ако веќе не се покаже милосрдие, барем нека се почитуваат одредбите на законите.

'''Глава 32.''' Истото го определуваме и за оние што ќе грабнат маж или жена.

'''Глава 33.''' Велите дека досега, кога сте тргнувале во битка, како воено знаме сте носеле коњска опашка и прашувате што треба отсега да носите наместо неа. Што друго, ако не знакот на светиот крст? Тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го победил Амалик, со кој Гедеон ги победил Мадијамците и со кој Христос, нашиот Господ, не само што го победил, туку и го соборил ѓаволот, кој ја имал власта над смртта. Тоа е знакот што го носиме на своите чела; со него се браниме од сите непријатели и се заштитуваме од сите напади. Тој е знак на верата и голем ужас за ѓаволот. Христијанските владетели секогаш се служат со него во своите неволји, а царевите што ја следат вистинската вера, со Христова помош, често постигнуваат славни победи над непријателите. Но за појасно да знаете што е најсоодветно да носите како воено знаме наместо онаа коњска опашка кога тргнувате подготвени за војна, сметаме дека треба накратко да потсетиме на делата на Константин, најпобожниот меѓу римските цареви и најславниот распространувач на христијанството. Кога тој ја водел својата војска против Максенциј, тиранинот на градот Рим, веќе бил наклонет кон христијанската вера, но сè уште, според нашиот обичај, не го примил знакот на Господовото страдање. Додека патувал, размислувајќи за претстојната битка, често го кревал погледот кон небото и оттаму барал божествена помош. Тогаш во видение, на источната страна од небото, видел знак на крст што блескал со огнена светлина. Исплашен од толку големо видение и збунет од необичната глетка, видел ангели како стојат пред него и му велат: „Константине, со овој знак победи!“ Тогаш се израдувал и, веќе уверен во победата, го изобразил знакот на крстот што го видел на небото на своето чело, а потоа го поставил и на воените знамиња, уредувајќи го таканаречениот лабарум во облик на Господовиот крст. Така, вооружен со оружјето и знамињата на верата, тргнал против оружјето на безбожниците и, без да се пролее крвта на римскиот народ, како што самиот Го молел Бога, извојувал чудесна победа над тиранинот, откако Максенциј се удавил во реката.

'''Глава 34.''' Понатаму прашувате дали, кога ќе пристигне вест дека треба да тргнете во борба, треба веднаш да појдете, или постои некој ден во кој не треба да се тргнува во војна. Одговараме дека при започнувањето или извршувањето на каква било работа не треба воопшто да се внимава на определени денови, освен — ако не притиска голема нужда — на погоре споменатите најсвечени денови, кои ги почитуваат сите христијани. Не затоа што и во тие денови е забрането да се направи такво нешто, бидејќи нашата надеж не треба да ја полагаме во деновите, ниту спасението да го очекуваме од нив, туку единствено од живиот и вистински Бог; туку затоа што, ако нема неизбежна нужда, во тие денови треба поревносно од вообичаено да се посветиме на молитвата и да учествуваме во тајните на толку големите празници. Некогаш Евреите, пазејќи ја саботата, не сакале во саботен ден да кренат оружје против своите непријатели. Семоќниот Бог, сакајќи да покаже дека надежта и силата треба да се полагаат единствено во Него, а не во почитувањето на деновите, допуштил да бидат убиени илјада од нив. Поради тоа преживеаните, поучени од несреќата, си рекле еден на друг: „Ако сите постапиме како што постапија нашите браќа и не се бориме против народите за своите животи и за своите закони, тие наскоро ќе нè истребат од земјата.“

'''Глава 35.''' Раскажувате дека досега, кога сте тргнувале во битка, сте имале обичај да внимавате на деновите и часовите, да изведувате заколнувања, игри, песни и разни гатања, па сакате да ве поучиме што треба отсега да правите во таков случај. За ова навистина би требало да ве поучиме, ако не гледавме дека самиот Бог веќе ве поучил; зашто врз божествената основа ние не можеме да изградиме нешто друго. Затоа, кога се подготвувате да тргнете во битка, не пропуштајте да го правите она што и самите го споменавте — сè да започнувате во името Божјо: да одите во црквите, да се молите, да им простувате на оние што ви згрешиле, да присуствувате на светата миса, да принесувате дарови, да ги исповедате своите гревови пред свештениците, да примате помирување и причест, да ги отворате затворите, да ги раскинувате оковите, да им давате слобода на робовите — особено на изнемоштените и слабите — како и на заробениците, и да им давате милостина на сиромашните. Така ќе се исполни она на што нè опоменува Апостолот: „Сè што правите со збор или со дело, сè правете во името на Господ Исус.“ А она што го споменавте — набљудувањето на деновите и часовите, заколнувањата, игрите, недоличните песни и гатањата — се раскошот и делата на ѓаволот, од кои, фала Му на Бога, веќе сте се одрекле при крштението. Сето тоа целосно сте го оставиле заедно со стариот човек и неговите дела, кога сте се облекле во новиот.

'''Глава 36.''' Дали во недела или во другите празнични денови, кога тоа го бара нуждата, е дозволено да се патува или да се тргне во војна, можете да разберете од триесет и четвртата глава на овие наши одговори.

'''Глава 37.''' Книгите што сметаме дека во овој момент ви се потребни, како што барате, со радост ви ги даваме; а со Божја помош сакаме да ви дадеме и повеќе.

'''Глава 38.''' Велите дека, кога се наоѓате во воен логор, не можете да извршите целосна и соодветна молитва, па сакате да ви објасниме што треба да правите. Ние, напротив, ве советуваме: колку повеќе беснеат непријателите и колку поголема нужда или неволја ве притиска, толку поревносно посветувајте се на молитвата. Нашите отци, всушност, победувале повеќе со молитва отколку со борба и го постигнувале посакуваното повеќе со молитви отколку со битки. Мојсеј се молел, а Исус Навин се борел; но оној победувал повеќе молејќи се отколку овој борејќи се. Затоа е посоодветно да се престане со оружјето отколку со молитвата.

'''Глава 39.''' Прашувате за степените на крвното сродство, за јасно да знаете со кои жени смеете да стапите во брак. Веќе споменавме што определуваат законите за тоа, но сметаме дека е корисно накратко повторно да го изложиме. Тие велат: „Не ни е дозволено да ги земеме сите жени за сопруги; од браковите со некои мораме да се воздржуваме. Меѓу лицата што меѓусебно се наоѓаат во однос на родители и деца не може да се склучи брак, на пример меѓу татко и ќерка, дедо и внука, мајка и син, баба и внук, и така натаму без ограничување. Меѓу лицата што се поврзани по страничната линија на сродството исто така постојат определени ограничувања, иако не толку строги.“ А што определуваат за ова светите канони, а особено одредбите на врховниот претстојател Захариј, оставаме да ви го објасни вашиот епископ.

'''Глава 40.''' Велите дека во вашата земја постои обичај, пред да тргнете во битка, вашиот владетел да испрати еден најдоверлив и мошне разумен човек, кој треба да ги прегледа сите оружја, коњи и останати нешта неопходни за борба; а оној кај кого ќе се утврди дека тие се небрежно подготвени, се казнува со смрт. Сега сакате да знаете што определуваме ние за ова. Ние ве советуваме сето тоа да го пренасочите кон духовното вооружување и строгоста на таквата постапка да ја насочите кон упражнување на побожноста. Како што досега внимателно се проверувало дали оружјето и коњите се добро подготвени против видливите непријатели, така отсега внимателно нека се испитува дали секој ги има подготвено духовните оружја — односно добрите дела — против началствата и властите, против управителите на темнината на овој свет и против духовите на злото во небесните места. Под коњ, пак, може да се подразбере душата, бидејќи, како што човекот го носи коњот, така и човекот е управуван од својата душа. Затоа со право пропаѓа оној што нема подготвено оружје против непријателите, бидејќи е напишано: „Проклет да е оној што немарно го врши делото Господово.“ За коњот што не е подготвен, односно за душата, псалмописецот со право вели: „Залуден е коњот за спасение и со сета своја голема сила нема да спаси.“ Ако не беше залуден, не би бил неподготвен. За подготвениот коњ, пак, се вели: „Коњот се подготвува за денот на битката, но Господ ја дава победата.“ Затоа она што досега сте го почитувале телесно — и оружјето што можеби сурово сте го барале од сиромашните, кои не можеле да си го обезбедат — отсега разбирајте го духовно и побожно и непрестајно поттикнувајте ги и големите и малите да го подготвуваат таквото духовно оружје.

'''Глава 41.''' За оние што одбиваат да го примат доброто на христијанството и им принесуваат жртви на идолите или им се поклонуваат, не можеме да ви напишеме ништо друго освен да ги приведувате кон вистинската вера со опомени, поуки и разумни докази, а не со сила, убедувајќи ги дека погрешно мислат кога, иако се разумни луѓе, им се поклонуваат на делата на сопствените раце и на бездушните стихии, или, поточно, им ја наведнуваат главата и им принесуваат жртви на демоните. Зашто, како што учи Апостолот: „Знаеме дека идолот е ништо“, но она што незнабошците го принесуваат како жртва, „на демоните го принесуваат“. Ако, пак, не ве послушаат, не треба ниту да јадете со нив, ниту да имате какво било општење со нив, туку треба да ги отстраните од својата служба и блискост како туѓи и осквернети, та можеби, засрамени од таквиот однос, по Божјо вдахновение да се обратат кон Оној Кој е вистински, а не лажен Бог, Создател, а не создаден, не сотворен, туку Творец на сè. Зашто, како што заповеда Господ, од домот на оној што не верува христијанинот не треба да изнесе не само храна, туку ни прав од своите нозе. Толку строго се внимавало на ова што учениците, не знаејќи што се случило, негодувале кога Петар, нивниот првенец, влегол кај Корнилиј, кого тој, по Божја заповед, прв меѓу незнабошците го направил христијанин. Затоа со оние што не веруваат и им се поклонуваат на идолите не треба да има никакво верско општење. Но во никој случај не треба да им се нанесува насилство за да поверуваат. Зашто ништо што не произлегува од слободна волја не може да биде добро. Напишано е: „Доброволно ќе Ти принесам жртва“, и повторно: „Господи, прими ги доброволните приноси на мојата уста“, и уште: „Доброволно ќе Го славам.“ Бог бара доброволна служба и заповеда таа да биде извршувана само доброволно; зашто, ако сакал да употреби сила, никој не би можел да ѝ се спротивстави на Неговата семоќ. Ако, пак, прашувате како треба да им се суди на таквите неверници, слушнете го апостол Павле, кој им пишува на Коринтјаните: „Зошто јас би им судел на оние што се надвор? Зар вие не им судите на оние што се внатре? На оние што се надвор ќе им суди Бог. Отстранете го злото од самите себе.“ Тоа е како да вели: за оние што се надвор од нашата вера јас не судам ништо, туку ги оставам на Божјиот суд, Кој ќе му суди на секое тело. Сепак, отстранете го злото од себе, за тоа, останувајќи меѓу вас, да не се шири како рак; или, гледајќи дека верниците општат со него, идолопоклоникот да не помисли дека и тие учествуваат во неговата заблуда и поради тоа да ја смета својата вера за повистинита и посвета од нашата. Затоа, поради совеста на оние што им служат на идолите, треба целосно да се избегнува таквото општење. Зашто оној што општи со идолопоклониците се чини дека општи и со самите идоли, односно со демоните.

'''Глава 42.''' Тврдите дека, кога вашиот владетел, според обичајот, ќе седне на своето седиште за да јаде на трпезата, никој не седнува со него да јаде, дури ни неговата жена; туку вие седите подалеку на столчиња и јадете на земјата. Затоа сакате да знаете што ви заповедаме во врска со ова. Бидејќи таквата постапка не е спротивна на верата, иако во голема мера е спротивна на добрите обичаи, не толку ви заповедаме колку што ве советуваме да ги погледнете владетелите што ја исповедаат христијанската вера и, согледувајќи колкава е нивната смиреност, да ја отфрлите секоја бескорисна горделивост. Тие во Евангелието ги прочитале зборовите на Господ: „Научете се од Мене, бидејќи сум кроток и смирен по срце, и ќе најдете спокој за своите души.“ За древните цареви, од кои многумина заслужиле да бидат вброени меѓу светителите и затоа вистински се нарекувале цареви бидејќи биле свети, се раскажува дека јаделе заедно со своите пријатели, па дури и со своите слуги. Уште повеќе, самиот Цар над царевите и Господар над господарите, нашиот Искупител, не само што седел на трпеза со своите слуги и пријатели — апостолите — туку, како што е напишано, седел и јадел и со цариници и грешници.

'''Глава 43.''' Кои животни и птици е дозволено да се јадат, сметаме дека Господ јасно покажал кога по потопот му ги дал на Ное и на неговите синови сите животни за храна, велејќи: „Сите морски риби се предадени во ваши раце, и сè што се движи и живее нека ви биде за храна, како зелените растенија.“ Исто така, кога на блажениот Петар во садот што му бил покажан од небото му биле прикажани сите животни — иако ова треба да се разбере и во повозвишена смисла — му било речено: „Заколи и јади.“ Затоа не е забрането да се јаде ниту едно животно чија храна не е штетна за човечкото тело и кое луѓето вообичаено го употребуваат за храна. Како што пишува светиот и мошне учен учител Августин, мршата не била дозволена за човечка исхрана затоа што месото на животните што умреле сами, а не биле заклани, може да биде нездраво и несоодветно за телесното здравје, заради кое и ја земаме храната. Мислењето на оние што тврдат дека некои јадења сами по себе се нечисти го отфрла самиот Господ, велејќи: „Не го осквернува човекот она што влегува во устата, туку она што излегува од устата.“ А на апостол Петар од Бога му било речено: „Она што Бог го очистил, ти не нарекувај го нечисто.“ И неговиот соапостол Павле пишува: „За чистите сè е чисто; а за осквернетите и неверните ништо не е чисто.“ Но бидејќи некој можеби ќе се обиде врз основа на Стариот завет да ви покаже дека определени животни се забранети и да ве одврати од нивното јадење, треба да се знае дека меѓу забранетите животни бил вбројуван и свињата. За тоа споменатиот свети Августин, оставајќи ги другите животни настрана, пишува дека учењето на Стариот завет, каде што определени видови месо биле забранети, не му противречи на апостолот кој вели: „За чистите сè е чисто“ и „секое Божјо создание е добро“. Апостолот зборува за самата природа на созданијата, додека во старозаветните книги определени животни биле нарекувани нечисти не по својата природа, туку според значењето што го претставувале како символи соодветни на тогашното време. На пример, ако прашаме за свињата и јагнето, и двете по природа се чисти, бидејќи секое Божјо создание е добро. Но според символичното значење јагнето е чисто, а свињата нечиста. Тоа е слично како кога би ги изговориле зборовите „глупав“ и „мудар“: по природата на гласот, буквите и слоговите од кои се составени и двата збора се чисти, но според значењето зборот „глупав“ може да се нарече нечист не по својата природа, туку затоа што означува нешто нечисто. Можеби она што свињата го претставува меѓу животните, глупавиот го претставува меѓу луѓето. Тоа животно во Законот е наречено нечисто затоа што не прежива; но тоа не е негова вина, туку негова природа. Меѓу луѓето, пак, има такви што се означени преку ова животно и кои се нечисти по сопствена вина, а не по природа: тие со задоволство ги слушаат зборовите на мудроста, но потоа воопшто не размислуваат за нив. Зашто повторното промислување на полезното што човек го слушнал — враќајќи го од ризницата на помнењето кон размислувањето — е како духовно преживање. Оние што не го прават тоа се претставени преку таквите животни. Затоа и воздржувањето од месото на овие животни некогаш служело како опомена луѓето да се чуваат од таквите пороци. На древниот народ му биле заповедани многу вакви нешта, не само да ги слуша, туку и навистина да ги исполнува, бидејќи тогаш било потребно пророштвото да се изразува не само со зборови туку и со дела. Но откако она што било навестувано било откриено преку Христос и во Христа, на верата на народите не ѝ биле наложени тие обредни товари, иако значењето на пророштвата останало зачувано.

'''Глава 44.''' Нема никаква причина за време на Великиот пост да се занимавате со лов. Ловците, впрочем, не бараат ништо друго освен месо. Затоа, за да не изгледа дека се стремите кон телесните нешта, особено во времето на Великиот пост прилега да се воздржувате од лов на животни. Колку повеќе за време на постот човек треба поревносно да се посветува на Божјата служба, толку повеќе треба да се оддалечува од сите штетни световни задоволства. Особено затоа што Светото писмо не спомнува речиси никого освен отфрлени луѓе како оние што се занимавале со лов.

'''Глава 45.''' Сакате да дознаете од нас дали за време на Великиот пост треба да се вршат судења и дали некој може да биде осуден на смрт. За ова прашање во однос на Великиот пост треба да го знаете истото што веќе ви го одговоривме во дванаесеттата глава од овие наши одговори во врска со празничните денови.

'''Глава 46.''' Дали за време на Великиот пост е дозволено да се тргне во војна, ако тоа го бара нуждата, или ако нема никаква нужда, не е потребно повторно да ви го објаснуваме, бидејќи од одговорите на претходните ваши прашања и самите веќе можете да заклучите како треба да постапувате. Војните и битките, како и почетоците на сите расправии, без сомнение се пронајдок на ѓаволската измама; а оној што копнее да ја прошири својата држава, или е воден од гнев, завист или некој друг порок, се покажува како човек што се стреми кон нив и ужива во нив. Затоа, ако не постои никаква нужда, треба да се воздржувате од војување не само за време на Великиот пост, туку во секое време. Ако, пак, постои неизбежна нужда, тогаш ни за време на Великиот пост не треба да се занемари подготовката за војна за одбрана на себеси, на татковината или на татковските закони. Инаку човек би изгледал како да Го искушува Бога ако има можност нешто да направи, а не се грижи за сопственото и туѓото спасение и не ги спречува штетите што ѝ се закануваат на светата вера. Така и ѕидините на Ерихон паднале пред синовите Израилеви, кои веќе ја почитувале саботата, иако тие и во саботен ден го обиколувале градот и трубеле со трубите.

'''Глава 47.''' Прашувате дали е дозволено за време на Великиот пост да се занимавате со игри и забави. Тоа не им прилега на христијаните не само во Великиот пост, туку воопшто во кое било време. Но бидејќи вие, како сè уште слаби, не можете да се искачите на гората за оттаму да ги примите возвишените Божји заповеди, туку сè уште се наоѓате во рамнината, како некогаш синовите Израилеви, за таму да ги примите барем полесните и помалите заповеди, засега не можеме да ве советуваме во секое време целосно да се воздржувате од забави. Но во Великиот пост и во другите денови на пост, кога треба уште повеќе и поревносно да се посветувате на молитва, воздржување и секакво покајание, како што веќе опширно објаснивме, треба да се воздржувате не само од игрите, туку и од секакви празни зборови, шеги што немаат никаква полза, па дури и од секој залуден збор. Зашто Господ во Евангелието вели дека за секој празен збор што ќе го изговорат луѓето ќе дадат одговор. Ако ќе дадат одговор за празниот збор, колку повеќе за штетниот и грешниот? Затоа не дозволувајте да ве заведува никаква суета на задоволствата и игрите, особено во времето на постот. Плачот не се согласува со забавата, ниту лажната и измамничка веселба знае да произведе вистински солзи на покајание. Зашто постои Судија Кој рекол: „Тешко вам што сега се смеете, зашто ќе жалите и ќе плачете.“ И Соломон вели: „И при смеата срцето може да тагува, а крајот на веселбата е жалост“; и повторно: „За смеата реков: безумие е; а за радоста: што постигнува?“ И уште: „Срцето на мудрите е таму каде што има тага, а срцето на безумните таму каде што има веселба.“ Зашто жртва угодна на Бога е скрушеноста поради гревот, како што сведочи псалмописецот: „Жртва на Бога е скрушен дух.“

'''Глава 48.''' Поради тоа сметаме дека за време на Великиот пост воопшто не прилега ниту да се склучува брак ниту да се приредуваат свадбени гозби. Што определуваат светите канони во врска со ова, ќе дознаете од својот епископ.

'''Глава 49.''' Понатаму прашувате дали, како и порано, ви е дозволено како мираз на своите сопруги да им давате злато, сребро, волови, коњи и друго. Бидејќи во тоа нема никаков грев и законите го дозволуваат, ниту ние воопшто не го забрануваме. И не само ова, туку и сè што сте го правеле пред крштението, ако и сега може да се прави без грев, ви е дозволено да продолжите да го правите. Знаеме дека Петар бил рибар, а Матеј цариник. По своето обраќање Петар повторно се вратил на рибарењето, но Матеј не се вратил на цариничката работа, бидејќи едно е човек да си обезбедува издршка со рибарење, а друго да го зголемува богатството преку приходите од царината. Постојат многу занимања што тешко или никако не можат да се вршат без грев. Затоа по обраќањето човек не треба да се враќа само кон она што го вовлекува во грев; но она што некој и пред обраќањето го правел без грев, без вина може да го продолжи и по обраќањето.

'''Глава 50.''' Како треба да му се суди на оној што за време на Великиот пост имал телесен однос со својата сопруга, го препуштаме на проценката и одлуката на вашиот епископ и на свештеникот што тој ќе го постави. Тие можат да ги познаваат навиките на секој поединец и, земајќи ги предвид лицата и околностите, да ја разгледаат и ублажат состојбата на секој од вас. Инаку, во тоа време сопружниците би можеле да спијат заедно без телесно општење — кога би можеле огнот и сламата да бидат во близина без штета, или кога не би ни била позната лукавоста на ѓаволската измама. Зашто таму каде што маж и жена престојуваат заедно тешко е да ги нема заседите на древниот непријател. Таквите искушенија не изостанале ни тогаш кога братот и сестрата, Амнон и Тамара, останале сами заедно само кратко време.

'''Глава 51.''' Прашувате дали е дозволено истовремено да се имаат две жени и, ако не е дозволено, сакате да знаете што треба да се направи со оној кај кого ќе се најде таква состојба. Ниту самиот почеток на човечкото создание го допушта тоа, ниту кој и да било христијански закон дозволува еден човек истовремено да има две жени. Бог, Кој го создал човекот, во почетокот создал еден маж и само една жена. Ако сакал, можел на мажот да му даде две жени, но не сакал. Зашто е напишано: „Затоа човекот ќе ги остави татка си и мајка си и ќе се прилепи кон својата жена“ — не се вели „кон своите жени“. И повторно: „И двајцата ќе бидат едно тело“, односно мажот и жената ќе бидат едно тело, а не тројца или повеќемина. Затоа, ако кај некој се утврди дека истовремено има две жени, нека ја задржи првата, а втората нека ја остави. Освен тоа, треба да го прими и покајанието што ќе го определи месниот свештеник. Тоа се смета за толку тежок престап што гревот на убиството, кој Каин го извршил над својот брат Авел, бил казнет во седмото поколение преку потопот, додека престапот на прељубата, што Ламех прв го извршил земајќи две жени, бил избришан дури со Христовата крв, кога Христос, според евангелското родословие, дошол во светот во седумдесет и седмото поколение.

'''Глава 52.''' Ако сакате да знаете како треба да им се суди на оние што ќе оскопат некого, погледнете ги одредбите на законите.

'''Глава 53.''' Прашувате дали, кога на трпезата нема свештеник или ѓакон, ви е дозволено врз неа да го направите знакот на светиот крст и потоа да јадете. Тоа, без сомнение, е дозволено, зашто на сите ни е дадено со тој знак да ги заштитуваме сите наши нешта од заседите на ѓаволот и во Христово име да победуваме над сите негови напади. Треба само да се почитува правилото дека, кога е присутен некој со повисок чин, понискиот не треба самоволно да си го присвојува тоа право без негова дозвола, зашто: „Ученикот не е над учителот“, а Апостолот исто така заповеда: „Наддавајте се еден со друг во укажување почит.“

'''Глава 54.''' Велите дека Грците тврдат дека оној што во црква не стои со рацете скрстени на градите прави многу голем грев. Колку што ни е познато, никаде не се наоѓа заповед дека тоа мора да се прави; затоа, ако не се направи, нема грев. Некои го прават ова, други нешто друго: едни на еден, а други на друг начин ја покажуваат својата смиреност. Освен, можеби, ако некој тврдоглаво одбива да го направи она што гледа дека го прават сите други. И ова, како и многу други обичаи што постојат на различни места, се прави како знак на смиреност, а кога се прави, се прави единствено заради смирението. Навистина е напишано: „Молитвата на смирениот ги пробива облаците.“ Затоа, без разлика дали човек ја покажува смиреноста на овој или на некој друг начин, не треба да биде прекоруван, зашто според Евангелието „оној што се смирува ќе биде возвишен“. Ако оној што се појавува пред смртен владетел стои, зборува и се движи со голема почит и страв, колку повеќе оној што стои пред Бога — вечниот, страшниот и возвишениот — треба не само да стои со страв и трепет, туку и смирено да се претстави пред Него како слуга. Во Евангелието се заповеда на некои отфрлени луѓе да им бидат врзани рацете и нозете. Што друго, значи, прават оние што ги скрстуваат своите раце пред Господа освен како да Му велат: „Господи, не заповедај да ми ги врзат рацете и да ме фрлат во надворешната темнина, зашто јас веќе самиот ги врзав и еве сум подготвен за казна“? Поради тоа се удираме и во градите, покажувајќи дека не ни се допаѓа злото што сме го направиле и дека, пред Бог да нè удри, самите го казнуваме во себе она што сме го сториле, и пред да дојде конечната казна, го казнуваме гревот со достојно покајание.

'''Глава 55.''' За она што тврдите дека Грците ви забрануваат да примате причест без појас, воопшто не знаеме врз основа на кои сведоштва од Светото писмо можат оправдано да го забранат тоа — освен, можеби, врз основа на Господовите зборови: „Нека ви бидат препашани бедрата.“ Но ова евангелско сведоштво не треба да се исполнува според буквата, туку според духот. Зашто, ако оваа заповед требаше буквално да се почитува, зошто тогаш истовремено не се исполнуваат и останатите зборови што следуваат — на пример да се држат запалени светилки — или заповедта при јадењето на јагнето да се држи стап во рацете? Сето тоа има свое таинствено значење и на оние што го разбираат им е доволно јасно дека треба да се исполнува според неговото вистинско духовно значење. Препашаните бедра ја означуваат целомудреноста, стапот — пастирското управување, а запалените светилки — блесокот на добрите дела, за кои е речено: „Така нека свети вашата светлина.“ Како што пишува светиот и славен бранител на Црквата, папата Целестин, чии зборови овде накратко ги преземаме, не треба простите умови на верниците да ги водиме кон такви надворешни нешта. Тие треба да бидат поучувани, а не збунувани; заповедите не треба да им се поставуваат пред очите како надворешни знаци, туку да им се всадуваат во умот.

'''Глава 56.''' Велите дека сакате да знаете дали на сите ваши луѓе им е дозволено, особено во време на суша, да постат и да се молат за дожд. Тоа, секако, ви е дозволено, бидејќи постот и молитвата се големи добродетели, а вашето поттикнување може многу да придонесе тие постојано да се практикуваат. Сепак, посоодветно е ваквите работи да се вршат по одлука на епископите. Тие, впрочем, ја примиле власта да врзуваат и разрешуваат; по нивниот повик Божјиот народ се собира и се распушта. Без нив изгледате како тело без глава и одите како заблудени овци што немаат пастир. Во древните времиња, како што и денес се придржува светата Црква, во ваквите случаи најнапред следувале одлуката и уредувањето од страна на свештениците, а потоа согласноста на останатиот народ. Така, кога се запазува правилниот поредок и се одржува еднодушноста, со Божја помош се постигнува она за што се моли.

'''Глава 57.''' Велите дека Грците забрануваат евнусите да ги колат вашите животни и тврдат дека оној што ќе јаде од животно заклано од нив сторил тежок грев. Нам тоа што го кажувате ни изгледа мошне неразумно и дури бесмислено. Но бидејќи не го слушнавме образложението на оние што го тврдат тоа, засега не можеме конечно да пресудиме за учење што не ни е целосно познато. Сепак, едно знаеме: ако евнусите ги почитуваат Божјите заповеди, отсекувањето на нивните телесни членови никако не може да им пречи да го добијат небесното царство. Зашто, според Апостолот, при воскресението сите ќе достигнеме „до совршен човек“, а Господ преку пророкот им ветува радосни нешта и на евнусите ако ги почитуваат Неговите заповеди. И оној етиопски евнух светиот евангелист Лука го нарекува „маж“ поради неговата доблест и честитост, кога вели: „И ете, еден маж, Етиопјанин, евнух, висок достоинственик на царицата Кандакија.“

'''Глава 58.''' Дали жената треба да стои во црквата со покриена или откриена глава, поучува Апостолот: „Секоја жена што се моли или пророкува со непокриена глава ја срамоти својата глава; тоа е исто како да е истрижана. Ако жената не се покрива, тогаш нека се истриже; но ако е срамно жената да биде истрижана или избричена, нека ја покрива главата.“ И повторно вели: „Затоа жената треба да има покривало на главата поради ангелите“, односно поради свештениците. И уште: „Сами расудете: приличи ли жената да Му се моли на Бога непокриена? Зар самата природа не ве учи дека, ако мажот пушта долга коса, тоа му е срам, а ако жената има долга коса, тоа ѝ е чест? Зашто косата ѝ е дадена како покривало.“

'''Глава 59.''' Она што го прашувате за долната облека што ги покрива бедрата го сметаме за излишно прашање. Ние не сакаме кај вас да го измениме надворешниот изглед на вашата облека, туку обичаите на внатрешниот човек. Не нè интересира што ќе облечете освен Христа, зашто: „Сите вие што во Христа се крстивте, во Христа се облековте.“ Она што нè интересира е како напредувате во верата и во добрите дела. Но бидејќи простодушно прашувате за тоа, плашејќи се да не ви се припише како грев ако дури и во најмалите работи постапувате поинаку од обичаите на другите христијани, за да не изгледа дека ви одземаме нешто од она што сакате да го знаете, ви одговараме вака: Во нашите книги е заповедано да се изработува ваква долна облека, но не за да ја носат жените, туку мажите. Сега, пак, ако сакате, како што од стариот сте преминале кон новиот човек, така и од својот поранешен обичај преминете во сè кон нашиот обичај. Ако не — постапувајте како што ви е угодно. Зашто, било вие или вашите жени да ја соблечете или да ја носите таквата долна облека, ниту ќе му наштети на вашето спасение ниту ќе придонесе за зголемување на вашите добродетели. Но бидејќи рековме дека во Светото писмо било заповедано да се направи облека за бедрата, треба да се знае дека духовно се облекуваме во таква облека кога преку воздржување ја ограничуваме телесната похота. Со неа се покриваат токму оние делови од телото во кои, како што се смета, се наоѓа седиштето на похотата. Можеби затоа и првите луѓе, откако по гревот почувствувале недозволени движења во своите тела, посегнале по смоквини лисја и си направиле препашки.Но тоа се духовни работи што досега не сте можеле да ги поднесете, а, ако зборуваме со Апостолот, сè уште не можете, бидејќи сè уште сте телесни. Затоа за ова кажавме само малку, иако со Божја помош би можеле да кажеме многу повеќе.

'''Глава 60.''' Прашувате дали, надвор од времето на постот, е дозволено да се јаде макар и малку многу рано наутро. Одговараме дека не се сеќаваме, ниту во каков било запис сме нашле, некој од нашите отци да јадел пред третиот час од денот, ниту светата Црква примила обичај храната да се зема пред тој час. Напротив, наоѓаме дека некои од нив постеле до вечерта, други до деветтиот час од денот, а други до шестиот час. Но не сме нашле некој да земал макар и малку храна рано наутро; напротив, читаме дека е кажано: „Тешко на оние што јадат рано наутро.“ Затоа, сакајќи да бидете далеку од таквиот укор, ве поттикнуваме воопшто да не земате телесна храна пред третиот час од денот, дури ни на најголемите празници. Кој празник, впрочем, може да биде повозвишен од Педесетница, кога Светиот Дух слегол врз апостолите и луѓето се удостоиле во себе да Го примат Господа? Токму на тој празник светите апостоли, заедно со другите што биле со нив, сè уште постеле во третиот час од денот. Кога биле исполнети со Светиот Дух и зборувале на јазиците на сите народи, некои неверници што ги слушале се чуделе и лажно тврделе дека се напиле слатко вино. Тогаш Петар, првенецот на апостолите, одговорил: „Овие не се пијани, како што вие мислите, зашто е само третиот час од денот.“ Треба да се забележи дека не само апостолите, туку сите што биле со нив — сто и дваесет души врз кои слегол Светиот Дух — во третиот час од денот сè уште постеле. Исто така треба да се забележи дека блажениот Петар не рекол едноставно: „Тие не се пијани, како што мислите“, туку додал: „зашто е само третиот час од денот“, како јасно да вели: „И самите добро знаете дека тие немаат обичај да го прекинуваат постот пред третиот час; затоа залудно мислите дека се пијани.“ Следете го, значи, нивниот пример, за Светиот Дух, ако не ве најде сè уште во пост и подоцна, барем во третиот час од денот да ве најде како постите и, како нив, да ве исполни со вдахновението на Својата благодат.

'''Глава 61.''' Понатаму велите дека сакате да знаете колку пати во текот на секој ден треба да се моли еден лаик. Во врска со тоа треба да знаете дека никој не е изземен од она што Господ го вели во Евангелието: „Треба секогаш да се молиме и да не паѓаме со духот“, како и од зборовите на Апостолот: „Молете се непрестајно.“ Како што мошне правилно поучува споменатиот свети Августин, ова треба да се разбере така што ниту еден ден не треба да се пропуштаат определените времиња за молитва. А кои се тие определени времиња за молитва што не треба да се пропуштаат ниту еден ден — барајте и ќе најдете.

'''Глава 62.''' Раскажувате дека кај вас, уште пред да го примите христијанството, бил пронајден некаков камен, од кој, ако некој земел нешто поради некаква болест, понекогаш добивал телесно олеснување, а понекогаш останувал без никаква полза. Но истото, секако, се случува и со оној камен што луѓето секојдневно го употребуваат: некои оздравуваат од својата болест, а други продолжуваат да страдаат од неа. Затоа, бидејќи нè прашувате дали отсега треба да продолжите со тој обичај или да го отфрлите како заблуда, ви одговараме и определуваме употребата на тој камен целосно да се забрани и на секој начин да се отфрли. Сета надеж за човечкото спасение треба да се положи единствено во оној Камен — нашиот Господ Исус Христос — „Кого го отфрлија ѕидарите, а Кој стана глава на аголот“, и од Него, како од најсилен лек, треба да се очекува повторното стекнување на нашата сила. Кон Него ве поттикнува да пристапувате и во Него да ја положите сета своја доверба блажениот Петар, првенецот на апостолите, кој во своето послание вели: „Пристапувајќи кон Него, живиот Камен, од луѓето отфрлен, но од Бога избран и драгоцен, и вие самите, како живи камења, вградувајте се во духовен дом.“

'''Глава 63.''' Прашувате дали на Господовиот ден, ноќе или дење, на мажот му е дозволено да има телесен однос со својата жена или да спие со неа. Ви одговараме дека, ако на Господовиот ден треба да се воздржуваме од световна работа, како што поучивме погоре, колку повеќе треба да се чуваме од телесно задоволство и од секакво телесно осквернување? Особено затоа што самото име „Господов ден“ јасно покажува дека христијанинот во тој ден не треба да прави ништо освен она што Му припаѓа на Господа. Истото што важи за дневното време на тој ден треба да се смета дека важи и за ноќното. Зашто еден ден се состои и од дневното и од ноќното време и има дваесет и четири часа. Ако отсуството и присуството на сонцето не сочинуваа еден ист ден, Светото писмо немаше да каже: „И би вечер, и би утро — ден еден.“ А за тоа дали е дозволено едноставно да се спие со сопствената жена во исто време, веќе накратко го изложивме нашето мислење во педесеттата глава од овие наши одговори. Да се послужиме со зборовите на Апостолот: ова ви го кажуваме за ваша полза, не за да ви поставиме стапица, туку за она што е пристојно и што ви овозможува непречено да Му се молите на Господа.

'''Глава 64.''' Колку време мажот треба да се воздржува од својата жена откако таа ќе роди дете, ќе го објасниме не со наши сопствени измислици, туку со зборовите на блажениот спомен папа Григориј Римски, апостолот на англискиот народ. Пишувајќи му на епископот Августин, кого самиот го испратил во земјата на Саксонците, тој, меѓу другото, рекол: „Нејзиниот маж не треба да ѝ пристапува за телесен однос сè додека роденото дете не биде одбиено од доење.“ Но меѓу сопружниците се појавил лош обичај жените да не сакаат самите да ги дојат децата што ги раѓаат, туку да им ги предаваат на други жени да ги хранат. Се чини дека овој обичај е измислен единствено поради невоздржливоста: бидејќи не сакаат да се воздржуваат, тие одбиваат да ги дојат децата што ги родиле.

'''Глава 65.''' Правилно е некому да не му биде дозволено да ја прими Христовата причест тогаш кога, предавајќи се на лакомоста, не пристапува на гладно срце, туку, потценувајќи ја светата тајна, претходно го прекинал постот со обична храна. Така, не правејќи разлика меѓу почитуваното Тело и скапоцената Крв Христови и останатата храна, тој не ги ставил пред секое човечко јадење, туку по него. Телото Христово е спасоносен лек против гревот, и оној што со должна почит го прима треба да го земе пред секоја друга храна. Гледаме дека и лекарите секојдневно им ги даваат своите напитоци на луѓето на празен желудник. Ако тоа се прави за здравјето на телото, колку повеќе треба да се прави за спасението на душата? Но никаков црковен пропис не учи дека човек кому му протекла крв од устата или од носот не треба да ги прими Телото и Крвта Христови. Она што некој го претрпува против своја волја не треба да му се припишува како вина, па поради тоа не треба ниту да биде лишен од учеството во толку голем лек. Знаеме дека жената што страдала од крвотечение смирено Му пристапила на Господа одзади и го допрела работ на Неговата облека, а нејзината болест веднаш престанала. Ако таа жена, иако страдала од крвотечение, не била сметана за недостојна да ја допре Господовата облека — или, поточно, самиот Господ, зашто Тој рекол: „Некој Ме допре“ — зошто тогаш оној кому му тече крв од устата или од носот да не смее да ги прими спасоносните Христови тајни?

'''Глава 66.''' Велите дека Грците ви забрануваат да влегувате во црква со платнената преврска што ја носите на главата. Можеби не без причина и ние би ви го забраниле истото. Зашто често споменуваниот и секогаш достоен за спомен апостол Павле вели: „Секој маж што се моли или пророкува со покриена глава ја срамоти својата глава.“ И повторно: „Мажот не треба да ја покрива главата, бидејќи е образ и слава Божја.“ Затоа сметаме дека она што се кажува за покривањето на главата треба да важи и за преврската обвиткана околу неа.

'''Глава 67.''' Велите дека сте имале обичај, секогаш кога сте сакале некого да обврзете со заклетва за некаква работа, да поставите меч во средината и над него да се полага заклетвата. Сега барате од нас да ви кажеме во чие име треба да се заколнувате. Пред сè, сметаме дека е недостојно човек да се заколнува не само над меч, туку и над кое било друго создадено нешто. Зашто оној во чие име човек се заколнува, него несомнено го љуби и почитува и со цврста доверба му ја предава својата надеж. Затоа треба да се заколнуваме во Бога, Кого луѓето треба да Го љубат и почитуваат, во Кого треба да ја полагаат сета надеж и доверба и од Кого, повеќе отколку од кое било создание, секогаш треба да очекуваат помош. Кога Господ забранува да се заколнуваме во небото, земјата, својата глава и Ерусалим, со тоа несомнено забранува заколнување во создадени нешта. А дека ни е дозволено да се заколнуваме во Божјото име, го знаеме од Неговата сопствена заповед. Сепак, можеме да се заколнуваме преку оние создадени нешта што се определени за Божјата служба, како храмот и олтарот; зашто оној што се заколнува во нив, се заколнува и во нив и во Оној што престојува во нив, а истото важи и за други слични нешта. Затоа со право се полага заклетва и над Евангелието, бидејќи сè што е содржано во него му припаѓа на Бога, за Кого во него се пишува и чита. Тоа е нашиот закон и нашиот завет, што Господ и нашиот Искупител — Законодавецот и Завештателот — им го оставил на Своите избраници. Ако го љубиме Евангелието, тогаш и над него се заколнуваме; зашто секој што искрено зборува се заколнува во она што го љуби. Ако, значи, се заколнуваме над Евангелието, со тоа покажуваме дека ги љубиме и Завештателот и самиот Завет и несомнено изјавуваме дека не сакаме да отстапиме од Неговите заповеди.

'''Глава 68.''' Прашувате по колку дена по породувањето жената може да влезе во црква. Следејќи ги стапките на нашиот претходник, блажениот папа Григориј, го определуваме истото што го определил и тој кога, поучувајќи еден нов народ во верата, меѓу другото напишал: „Ако жената во истиот час во кој родила влезе во црквата за да Му заблагодари на Бога, таа не се оптоварува со никаков грев. Зашто телесното задоволство, а не болката, е она што носи вина. При телесното соединување има задоволство, а при раѓањето на детето — стенкање и болка. Затоа и на првата мајка на сите ѝ било речено: ‘Во болки ќе раѓаш’.“ Ако, значи, ѝ забраниме на жена што родила да влезе во црква, тогаш самата казна што ја претрпува ја сметаме за нејзина вина.

'''Глава 69.''' Прашувате колку пати во текот на годината треба да се извршува крштевање, дали во истиот ден е дозволено да се јаде месо и колку дена потоа треба да се воздржувате од него. Според каноните, постојат два особено свечени периоди во годината во кои се извршуваат крштевања: Пасха и Педесетница. Кај вас, меѓутоа, при крштевањето засега воопшто не треба да се внимава на определени времиња, исто како што не се внимава на нив кај оние што, наоѓајќи се во непосредна опасност од смрт, сакаат да бидат очистени со толку голема бања. Оние што биле крстени на Велика сабота или во саботата пред Педесетница несомнено треба тој ден да се воздржуваат од месо. Во следните седум дена, пак, кои старите ги нарекувале денови на бесквасните лебови и кои со право се празнуваат како поврзани со денот на Господовото воскресение, ако некој сака да јаде месо, слободно може да го јаде.

'''Глава 70.''' Барате совет дали треба да издржувате и почитувате презвитер што има жена или, пак, треба да го отстраните од себе. Ви одговараме дека, иако таквите презвитери се достојни за голем укор, вам сепак ви прилега да Го подражавате Господа, Кој, како што сведочи Евангелието, „го остава Своето сонце да изгрева над добрите и над лошите и праќа дожд над праведните и неправедните“. Затоа не треба да го отфрлите од себе, бидејќи ниту Господ не го отстранил Јуда од бројот на апостолите, иако тој бил неверен ученик. Но какви и да се презвитерите, вам, кои сте лаици, не ви припаѓа ниту да им судите ниту да го испитувате нивниот живот. Сè што се однесува на тоа треба целосно да му се остави на судот на епископите.

'''Глава 71.''' Прашувате дали треба да примате причест од свештеник што бил затекнат во прељуба или за кого само се раширила таква гласина. Ви одговараме: колку и да е осквернет човекот, тој не може да ги оскверни Божјите тајни, кои самите се очистувачки лек против секоја нечистотија. Како што сончевиот зрак, минувајќи низ одводи и нечисти места, не презема од нив никаква нечистотија, така, без оглед каков е свештеникот, тој не може да ги оскверни светите тајни. Затоа од него треба да ја примате причеста сè додека не биде осуден со судот на епископите. Зашто лошите луѓе, кога делат добри нешта, му нанесуваат штета само на себеси. Како што запалена свеќа самата се троши, но на другите им дава светлина во темнината, и токму со она со што им користи на другите самата се троши, така е и со недостојниот служител. Затоа без страв примајте ги Христовите тајни од секој свештеник, бидејќи сè се очистува преку верата. Верата е таа што го победува светот. Свети Јероним поучува дека совршенството на крштението зависи од верата на оној што го прима, а Телото Христово е потполно присутно преку секој свештеник. Тој, во согласност со Светото писмо, исто така вели: „Пред да сослушаш, не осудувај никого и, пред обвинението да биде докажано, никого не отстранувај од своето општење; зашто не е виновен секој што е обвинет, туку оној чија вина е докажана.“

'''Глава 72.''' Прашувате дали е дозволено кај вас да биде поставен патријарх. За тоа засега не можеме да дадеме конечен одговор пред да се вратат нашите пратеници, кои ги испраќаме заедно со вас, и да нè известат колкав е бројот на христијаните меѓу вас и какво единство постои меѓу нив. Во меѓувреме имајте епископ. Кога, со зголемувањето на Божјата благодат, христијанството кај вас ќе се прошири и кога во одделните цркви ќе бидат поставени епископи, тогаш меѓу нив треба да биде избран еден кој, ако не се нарекува патријарх, барем ќе се нарекува архиепископ. Кон него сите треба да се обраќаат и неговиот совет да го очекуваат при поважните прашања. Истото го заповедаат и апостолските правила, кои велат: „Епископите на секој народ треба да знаат кој меѓу нив се смета за прв, да го сметаат за своја глава и ништо поважно да не прават без негово знаење.“

'''Глава 73.''' Прашувате од кого треба да биде ракоположен патријархот. Треба да знаете дека на место каде што дотогаш никогаш немало поставен патријарх или архиепископ, првиот мора да биде поставен од повисок од него; зашто, според Апостолот, „помалиот се благословува од поголемиот“. Потоа, откако ќе добие дозвола и право да го употребува палиумот, тој самиот отсега ќе поставува епископи, кои, пак, ќе можат да го ракоположат неговиот наследник. Но, без разлика дали барате да ви биде поставен патријарх, архиепископ или епископ, во сегашниве околности не можете посоодветно да го побарате тоа од никого отколку од поглаварот на престолот на блажениот Петар, од кого потекнуваат и епископатот и апостолската служба. Треба да се почитува следниот ред: најнапред поглаварот на Апостолскиот престол да ви ракоположи епископ. Ако, со Божја помош, Христовиот народ кај вас се умножи, тој преку нас да ги добие привилегиите на архиепископ, а потоа да си поставува епископи што, по неговата смрт, ќе го изберат неговиот наследник. Поради големата оддалеченост, избраниот наследник веќе нема да мора да доаѓа овде за да биде ракоположен, туку заеднички ќе го ракоположуваат епископите што ги поставил починатиот архиепископ. Но новиот архиепископ, пред да го прими палиумот од Римскиот престол, нема да седи на архиепископскиот престол ниту да осветува нешто освен Телото Христово, како што постапуваат сите архиепископи во Галија, Германија и другите области.

'''Глава 74.''' Прашувате што треба да правите ако, откако сте започнале молитва, пристигне гласник со вест за непријателите и поради тоа не можете да ја довршите молитвата. Што друго би требало да направите освен доброто што сте го започнале да го довршите каде и да ве одведат околностите? Христијаните немаат само едно место определено за молитва, како што Евреите го имале Ерусалим или Самарјаните гората Гаризим, туку можат да се молат на секое место. Така и Апостолот вели: „Сакам мажите да се молат на секое место, кревајќи чисти раце.“ Освен тоа, оној што ќе истрае во доброто дело до крај ќе биде спасен. Тоа особено важи во времето кога се тргнува против нападот на непријателите, бидејќи, како што веќе кажавме погоре, победата над непријателот треба да се очекува повеќе преку молитвата отколку преку оружјето.

'''Глава 75.''' Книгата со покајничките одредби што ја барате нашите епископи, кои ги испративме во вашата земја, секако ќе ја понесат со себе во писмена форма; или, пак, епископот што ќе биде поставен кај вас ќе ви ја даде кога ќе биде потребно. На световните лица не им прилега да поседуваат такво нешто, бидејќи преку таквата служба ним не им е доверено правото да му судат на кого било.

'''Глава 76.''' Истото го велиме и за книгата за служење на мисата.

'''Глава 77.''' Раскажувате дека некои од Грците земаат затворена книга в раце, а еден од нив зема мошне мало парче дрво и го става во книгата; и кога ќе се појави некаква недоумица, тврдат дека на тој начин можат да го дознаат она што сакаат да го знаат. Прашувате дали треба да го задржите или да го отфрлите тој обичај. Секако дека треба да го отфрлите. Зашто е напишано: „Блажен е човекот чија надеж е во името Господово и кој не се свртува кон суети и лажни безумија.“

'''Глава 78.''' Раскажувате дека оние луѓе што поради христијанската вера се кренале со намера да ве убијат сега сакаат да се покаат, но свештениците што како туѓинци дошле меѓу вас одбиле да го примат нивното покајание. Сега прашувате што треба да се направи со нив. Ако, како што велите, тие доброволно сакаат да се покаат, не треба да бидат спречувани. Напротив, целосно треба да бидат подложени на она покајание што ќе го определи епископот или презвитерот поставен од него. Зашто да не се примаат оние што се каат не е својствено на католиците, туку на новатијаните.

'''Глава 79.''' Велите дека кај вас постои обичај болните, за да оздрават, да носат некаква врзувалка што им виси под грлото, и прашувате дали ви заповедаме и отсега да постапувате така. Ние не само што не ви заповедаме да го правите тоа, туку на секој начин ви забрануваме да се прави. Таквите врзувалки, односно филактерии, се измислени преку демонска лукавост и се покажуваат како окови на човечките души. Затоа апостолските одредби заповедаат оние што ги употребуваат, погодени со анатема, да бидат отстранети од Црквата.

'''Глава 80.''' Прашувате како треба да го утврдите и да го зачувате мирот со народ што сака да има мир со вас. Кој и да е народот што сака да ви понуди мир, не одбивајте го. Зашто е напишано: „Стремете се кон мир со сите“, и повторно: „Бидете во мир со сите луѓе.“ Кога се вели „со сите“, никој не е целосно исклучен од заемниот мир. Но не можеме лесно да определиме како точно треба да се утврди и да се зачува мирот со таков народ ако однапред не ги знаеме обичаите и зборовите на народот со кој треба да биде склучен мирот. Сепак, бидејќи постои и пофален и штетен мир, треба да се внимава во секој договор Христос да биде ставен на прво место, така што договорот склучен меѓу страните да остане неповреден само доколку Неговиот закон и, пред сè, верата останат неповредени. А каков мир треба да барате, Господ покажува кога вели: „Мојот мир ви го давам.“ Затоа со оној што го нема Христовиот мир не треба да имаме мир на верско општење; ниту, пак, треба да склучуваме таков мир со оној што го бара само за послободно да може да прави зло.

'''Глава 81.''' Прашувате: ако со некој христијански народ склучите договор, потврден со заклетва од двете страни, а потоа тие посакаат да го прекршат договорот и да се кренат против вас, дали и вие смеете да тргнете против нив или треба да постапите поинаку. Подобро е да се претрпи секоја неволја отколку ние самите да извршиме неправда. Затоа договорот што сте го склучиле не треба да го прекршите поради никаква причина, освен ако при неговото склучување било договорено едната страна да биде обврзана да го почитува само додека и другата страна не го прекрши. Христијанинот треба грижливо да го избегнува секој вид лага поради она што Бог го вели: „Ќе ги погубиш сите што зборуваат лага“, и повторно: „Устата што лаже ја убива душата.“ И Апостолот вели: „Не лажете се еден со друг.“ Ако, пак, тие, занемарувајќи ја заклетвата и прекршувајќи го договорот, се кренат против вас, што треба да направите нека ви одговори вашиот епископ кога ќе го прашате. Бидејќи се наоѓа близу вас и ги познава околностите, времето, обичаите на луѓето и правата на двете страни, полесно ќе може да процени што е најсоодветно и најполезно и целосно да ве поучи како треба да постапите. Ние, пак, додека не ги знаеме сите околности, сметаме дека е подобро да ве советуваме секогаш да го барате она што води кон мир.

'''Глава 82.''' Каков договор може христијанинот да склучи со паганите покажува Апостолот, кога вели дека не треба да има заедница меѓу светлината и темнината, меѓу Христос и Велијар, ниту меѓу верникот и неверникот. Сепак, ако верник склучи договор со неверник со намера преку тоа да го привлече кон почитувањето на вистинскиот Бог, тоа не треба да се забранува. Апостолот, впрочем, не наредува да се раскине ни бракот меѓу верник и неверник; а Мојсеј, сакајќи својот роднина да го доведе до познавање на вистинскиот Бог, не ја отфрлил неговата дружба, туку усрдно го молел да му биде водач на патувањето. Се среќаваат и повеќе примери на светители и верници што склучувале различни договори и пријателски сојузи со туѓинци и неверници. Но тие не ги почитувале како да ги одобруваат нивното неверие и суеверие, туку ги користеле за различни служби и потреби, особено во земните работи.

'''Глава 83.''' Прашувате дали ви е дозволено да му судите некому за тешки престапи. Ако никој не сакаше да греши, никој немаше да мора да му суди на друг; но бидејќи се греши, неопходно е и да се суди. Знаеме, според зборовите на Апостолот, дека „законот не е поставен за праведникот, туку за беззакониците и непокорните, за безбожниците и грешниците, за злосторниците, за таткоубијците и мајкоубијците, за убијците, блудниците, мажите што легнуваат со мажи, грабнувачите на луѓе, лажговците, кривоклетниците и за сè друго што му се противи на здравото учење“, кое е според Евангелието на славата Божја. Но вам не ви е дозволено да им судите на клириците, бидејќи попрво вам ви прилега да бидете судени од нив.

'''Глава 84.''' Барате да дознаете како треба да му се суди на оној што лажно обвинил некого, а потоа се покажало дека обвинителот лажел. Иако почитуваните закони доволно јасно определуваат што е праведно во таков случај, ние сепак сметаме дека повеќе треба да ве поттикнуваме кон милосрдие, за кое Бог сведочи дека го сака повеќе од жртва. И самиот Апостол, кога ги поучувал народите на кои им бил учител, не ги повикувал кон суровоста на законот, туку кон милосрдието, велејќи: „Облечете се, како Божји избраници, свети и возљубени, во милосрдие, добрина, смирение, кротост и долготрпеливост; поднесувајте се еден со друг и простувајте си ако некој има поплака против друг; како што Господ ви простил вам, така и вие простувајте.“

'''Глава 85.''' Истото ви го советуваме и во однос на човекот за кого прашувате, кој му дал на друг да испие нешто смртоносно: ве поттикнуваме кон милосрдие, како што и Господ заповеда, велејќи: „Простувајте, и ќе ви биде простено.“

'''Глава 86.''' Велите дека кај вас, ако биде фатен крадец или разбојник и ако го негира обвинението, судијата го удира по главата и со железни шилци му ги боде слабините сè додека не ја признае вистината. Таквата постапка не ја дозволува ниту Божјиот ниту човечкиот закон. Признанието не треба да биде изнудено, туку доброволно; не треба да биде извлечено со насилство, туку дадено по сопствена волја. Ако, откако сте му нанеле такви маки, сепак не откриете ништо од она за што човекот бил обвинет, зарем тогаш барем нема да се засрамите и да сфатите колку неправедно сте суделе? Исто така, ако обвинетиот, не можејќи да ги издржи таквите страдања, каже дека го сторил она што всушност не го сторил, врз кого, ве прашуваме, паѓа толкава безбожност ако не врз оној што го принудил лажно да признае? Впрочем, тоа и не може вистински да се нарече признание, туку само говорење, бидејќи човекот со устата кажува нешто што не го признава во срцето. Затоа напуштете ги таквите постапки и од длабочината на срцето отфрлете го она што досега сте го правеле во незнаење. Каква корист сте имале од работите од кои сега се срамите? Кога слободен човек ќе биде обвинет за престап, ако веќе претходно не бил утврден како виновен за некое злосторство, или нека биде осуден врз основа на сведоштво од тројца сведоци, или, ако вината не може да му се докаже, нека се заколне над светото Евангелие дека не го извршил она за што е обвинет и нека биде ослободен. Тука спорот треба да заврши, како што сведочи Апостолот: „Заклетвата служи како потврда и става крај на секој спор.“

'''Глава 87.''' Прашувате дали греши оној што некоја вдовица, која не сака да го прифати монашкиот живот, присилно ја направил монахиња. Во врска со тоа треба да знаете дека едни добродетели се неопходни за секој човек за да влезе во животот, а други Бог ги бара само од оној што доброволно ги ветил. Без смирение, целомудрие, милостина и молитва никој не може да влезе во животот, и тие, заедно со сличните добродетели, се бараат од секој човек. Но монашката облека и повлечениот начин на живот Бог ги бара само од оној што доброволно се обврзал на нив. Затоа, кој со сила ќе натера некого да ја прими монашката облека и да води повлечен живот што самиот не го посакал ниту избрал, како човек што употребил насилство не може да биде без грев. Бидејќи делото не произлегува од волјата на оној што ја прима монашката облека, тој поради тоа не стекнува заслуга, а оној што го присилил нема да остане без осуда поради својата суровост.

'''Глава 88.''' За вашите родители, за кои прашувате и кои умреле како неверници, не е дозволено да се молите поради гревот на неверието, согласно зборовите на апостол Јован: „Има грев за смрт; за таков не велам да се моли.“ Грев за смрт е оној во кој човекот останува сè до смртта.

'''Глава 89.''' Принесувањето на новите плодови и првините од производите било обичај и кај древните. Читаме дека уште речиси на самиот почеток на светот тоа го правеле Авел и Каин.

'''Глава 90.''' Прашувате дали е дозволено да се јадат животни или птици што не биле заклани со железо, туку умреле само од удар нанесен од човек. За ова свети Августин подробно пишувал против Фауст Манихеецот, а ние, поради должината, овде ќе наведеме само мал дел од неговите зборови. Откако Црквата на народите станала таква што во неа веќе не се наоѓа телесен Израилец, кој христијанин денес внимава да не јаде дроздови или помали птици ако нивната крв не била пролеана? Или кој не јаде зајак ако бил усмртен со удар врз вратот, без крвава рана? Ако некои малубројни луѓе сè уште се плашат да јадат такви животни, другите им се потсмеваат, бидејќи во срцата на сите останале зборовите на Вистината: „Не ве осквернува она што влегува во устата, туку она што излегува од неа.“

'''Глава 91.''' Животно што христијанин го бркал, а паганин го удрил и убил, ниту животно што паганин го бркал, а христијанин го убил, според наше мислење не треба да го јаде христијанин. Тоа е за верникот да не изгледа дека, дури и во мала работа, стапил во заедница со неверникот. Зашто: „Каков удел има верникот со неверникот?“ И ова се прави не толку поради совеста на верникот, колку поради совеста на неверникот, кој би можел да се пофали дека христијанинот учествувал со него и, бидејќи не бил отфрлен од верникот, да помисли дека христијанинот ја одобрува суетата на неговата заблуда.

'''Глава 92.''' Сакате да знаете колку патријарси вистински постојат. За вистински патријарси треба да се сметаат оние што преку наследувањето на епископите управуваат со апостолски престоли, односно со црквите за кои е утврдено дека биле основани од апостолите: Римската, Александриската и Антиохиската. Римската црква ја основале со својата проповед првенците на светите апостоли Петар и Павле и ја осветиле со сопствената крв пролеана од љубов кон Христос. Александриската ја основал евангелистот Марко, ученик на Петар и негов син по крштение, кого Петар го испратил таму; и тој со својата крв ја посветил на Господ Христос. Во Антиохија, пак, на големиот собир на светителите верниците за првпат биле наречени христијани. Со таа црква блажениот Петар управувал неколку години пред да дојде во Рим. Цариградскиот и Ерусалимскиот претстојател, иако се нарекуваат патријарси, сепак, според нашето гледиште, немаат толкав авторитет како претходно споменатите. Цариградската црква не ја основал ниту еден апостол, а Никејскиот собор, кој е најславен и најпочитуван меѓу соборите, воопшто не ја споменува. Само затоа што Цариград бил наречен Нов Рим, неговиот епископ бил наречен патријарх повеќе по наклонетоста на владетелите отколку по некое црковно право. Ерусалимскиот претстојател, пак, иако и тој се нарекува патријарх и според древниот обичај и Никејскиот собор треба да биде почитуван, сепак достоинството на неговиот сопствен митрополит треба да остане зачувано. И на самиот свет и велик собор тој не се нарекува „Ерусалимски“, туку „епископ на Елија“. Вистинскиот Ерусалим, кој е наша мајка, се наоѓа на небесата. Земниот Ерусалим, пак, како што претскажал Господ, римскиот цар Елиј Адријан го разрушил толку темелно што не останал камен врз камен, а потоа изградил град на друго место и го нарекол Елија.

'''Глава 93.''' Прашувате кој од патријарсите е втор по Римскиот. Според она што го држи светата Римска црква, што го покажуваат Никејските канони, што го бранеле светите римски претстојатели и што, според нас, го покажува и самиот разум, Александрискиот патријарх е втор по Римскиот папа.

'''Глава 94.''' Велите дека Грците тврдат оти мирото потекнува од нивната земја и дека оттаму се раздава по целиот свет, па сакате да знаете дали тоа е вистина. Но веруваме дека и самите веќе доволно добро сте увиделе колку е невистинито тоа тврдење.

'''Глава 95.''' Прашувате што определуваме да се прави со оние што, поради какви било престапи, ќе побегнат во црква. Иако светите канони бараат да се почитува она што го определуваат световните закони, а тие закони кон некои престапници се покажуваат немилосрдни, ние, кои не сме го примиле духот на овој свет, определуваме: ако некој побегне во црква, да не биде изведен оттаму против своја волја. Ако некогаш дури и разбојници виновни за различни злосторства, бегајќи во азилот на храмот на Ромул, добивале неповредливост, колку повеќе оние што бараат прибежиште во храмот Христов треба да добијат простување за своите престапи? Откако ќе дадат соодветна заклетва, треба да им биде вратена сигурноста што ја имале претходно.

'''Глава 96.''' Што и да намисли или направи против тебе твојата сопруга, дури и ако те обвини, не треба поради тоа да ја отфрлиш — освен поради прељуба — ниту целосно да ја замразиш. Според заповедта на Апостолот, треба да ја љубиш како што Христос ја љуби Црквата. Колку често Христос е обвинуван од устите на еретиците и хулен меѓу народите! Сепак, Тој засега ги поднесува оние што проповедаат погрешни нешта и, ако се вразумат, не ги отфрла од прегратката на Своето милосрдие.

'''Глава 97.''' Слично треба да се постапи и со робот што го обвинил својот господар пред владетелите. Според Апостолот, господарот треба да се воздржува дури и од закани кон него. Но зошто зборуваме само за робот, кога Господ општо им заповеда на сите и во однос на сите: „Простувајте, и ќе ви биде простено“? И Апостолот вели: „Гледајте никој никому да не враќа зло за зло.“ Кога вели „никому“, тука е опфатен и робот. А ако некој тврди дека не се опфатени сите, нека го чуе она што следува: „Туку секогаш стремете се кон доброто еден кон друг и кон сите.“

'''Глава 98.''' Прашувате дали треба да биде погребан човек што самиот си го одзел животот и дали за него треба да се принесува жртва. Треба да биде погребан, за неговото тело да не им предизвикува непријатност на живите. Но, за да им служи на другите како предупредување, не треба да биде носен до гробот со вообичаените погребни почести. Ако некои луѓе, од човечност, се погрижат за неговиот погреб, со тоа прават добро за себеси, а не му принесуваат заслуга на оној што самиот станал свој убиец. За него, пак, не треба да се принесува жртва, бидејќи не само што останал во грев до смртта, туку и самиот си ја предизвикал смртта. Кој повеќе прави „грев за смрт“, за кој апостол Јован вели дека не треба да се моли, од оној што, подражавајќи го Јуда, со ѓаволот како учител станал убиец на самиот себе?

'''Глава 99.''' Прашувате дали христијанин треба да биде погребан внатре во црква. На ова прашање светиот папа Григориј одговорил вака: кога човекот не е оптоварен со тешки гревови, за мртвите е полезно да бидат погребани во црквите, бидејќи нивните блиски, секогаш кога доаѓаат на тие свети места и ги гледаат нивните гробови, се сеќаваат на нив и Му принесуваат молитви на Господа за нив. Но за оние што се оптоварени со тешки гревови, положувањето на нивните тела во црквите не служи толку за нивно разрешување колку за уште поголемо зголемување на нивната осуда.

'''Глава 100.''' Дали човек што загинал во битка треба да биде пренесен назад во својата земја, ако неговите родители или другари го сакаат тоа, можете да заклучите од претходната глава. Ако неговите блиски сакаат, починатиот може да биде пренесен во својата земја, за тие, гледајќи го неговиот гроб, да се сеќаваат на него и да Му принесуваат молитви на Господа за неговата душа. И Светото писмо сведочи дека свети Јосиф наредил нешто слично да се направи со неговите коски.

'''Глава 101.''' Прашувате на кого треба да му се дава милостина. Тоа Господ јасно го покажува во Евангелието, велејќи: „Дај му на секој што бара од тебе.“ И повторно, зборувајќи за Отецот, вели: „Тој го остава Своето сонце да изгрева над добрите и над лошите и испраќа дожд над праведните и неправедните.“ А Апостолот вели: „Додека имаме време, да им правиме добро на сите, а особено на своите по вера“, односно на христијаните. Сепак, при давањето милостина треба да се запазува определен разумен ред, кој сега, заради краткоста, го изоставаме подробно да го изложиме. Но најнапред да кажеме што означува самиот збор: „милостина“ на грчки го означува она што на латински се нарекува „милосрдие“. И навистина е напишано: „Биди милостив кон својата душа, угодувајќи Му на Бога.“ Затоа човекот најнапред треба да покаже милосрдие кон самиот себе, бидејќи секое правило за добро постапување треба да го започне од себе: угодувајќи Му на Бога преку чистотата на умот и телото и на тој начин давајќи си го себеси оној жив леб што слегол од небото. Потоа милостина треба да им се дава на блиските што страдаат од сиромаштија, како што е напишано: „Не презирај го своето тело.“ На тоа нè поучува и самата природа: зашто, ако јас не му помогнам на својот близок, кога ќе му помогне туѓинец? Потоа особено треба да им се укажува милосрдие на оние што се срамат да побараат. Но треба да се знае дека постојат и такви на кои не треба да им се дава ништо, како што е напишано: „Дај му на добриот и не примај го грешникот“; и повторно: „Не давај му на безбожникот“; и уште: „Постави ги својот леб и своето вино над гробот на праведникот, но не јади и не пиј од нив заедно со грешниците.“ Својот леб и своето вино им ги дава на грешниците оној што им дава помош на неправедните токму затоа што се неправедни. Но оној што и на грешникот што се наоѓа во нужда му дава леб — не затоа што е грешник, туку затоа што е човек — не го поткрепува грешникот како грешник, туку човекот како Божјо создание; зашто во него не го љуби престапот, туку природата. Затоа се случува некои богати луѓе од овој свет, додека Христовите сиромаси се измачуваат од глад, со изобилни дарови да издржуваат забавувачи.

'''Глава 102.''' Погоре веќе ве поучивме дека врз паганинот не треба да се врши насилство за да стане христијанин.

'''Глава 103.''' Прашувате што треба да направите со незнабожечките книги за кои велите дека сте им ги одзеле на Сарацените и дека сега ги чувате кај себе. Тие, секако, не треба да се чуваат, зашто, како што е напишано: „Лошите разговори ги расипуваат добрите обичаи.“ Затоа, како штетни и богохулни, треба да бидат предадени на огнот.

'''Глава 104.''' Велите дека во вашата земја еден Евреин крстил многу луѓе, но не знаете дали самиот тој бил христијанин или паганин, и прашувате што треба да се направи со оние што тој ги крстил. Ако тие навистина биле крстени во името на Светата Троица, или само во името Христово, како што читаме во Делата на апостолите — бидејќи, како што објаснува свети Амвросиј, едното и другото е исто — јасно е дека не треба повторно да бидат крстени. Сепак, најнапред треба да се испита дали самиот тој Евреин бил христијанин или паганин, или можеби подоцна станал христијанин. Но сметаме дека не треба да го одминеме ни она што блажениот Августин го вели за крштението: „Веќе доволно покажавме дека, кога крштението е осветено со евангелските зборови, за неговата важност не е од значење заблудата ниту на оној што го дава ниту на оној што го прима, без оглед дали некој за Отецот, Синот или Светиот Дух мисли поинаку од она што го предава небесното учење.“ И повторно вели дека има луѓе што сè уште живеат лошо, или се наоѓаат во ереси или во незнабожечки суеверија, а сепак „Господ и таму ги познава оние што се Негови“. Зашто, според неискажливото Божјо предзнаење, многумина што однадвор изгледаат како да се надвор, всушност се внатре. На друго место тој вели: „И оние што се побавни по срце, како што мислам, веќе разбираат дека Христовото крштение не може да биде осквернето со никаква изопаченост на човекот, било на оној што го дава било на оној што го прима.“ И повторно: „Оној што е одделен може да го предаде она што самиот го има иако е одделен; но за него е погубно што го предава на таков начин. Оној, пак, кому му го предава, може спасоносно да го прими, ако самиот не го прима како одделен.“

'''Глава 105.''' Бидејќи нè прашувате и барате да бидете поучени што треба да се направи со оној што, воздигнувајќи се над апостолските заповеди, ќе се обиде да проповеда нешто друго, еден од апостолите — Павле — самиот ви одговара и ве поучува, велејќи: „Но дури и ние, или ангел од небото, ако ви проповеда нешто различно од она што ви го проповедавме, нека биде анатема.“ Сепак, кога ќе се случи нешто такво, не треба кој било, а особено не вие, кои сте лаици, непромислено да судите за тоа; зашто „сите ние во многу нешта грешиме“.

'''Глава 106.''' На крајот смирено нè молите, како и на другите народи, да ви ја предадеме вистинската и совршена христијанска вера, без дамка или брчка. Велите дека во вашата земја дошле многу христијани од различни краишта, кои според сопственото убедување зборуваат многу и различни нешта — Грци, Ерменци и луѓе од други места. Затоа барате да ви кажеме дали треба да им се покорувате на сите нив според нивните различни гледишта или што треба да правите. Но ние самите не сме доволни за ова, туку нашата способност доаѓа од Бога; а блажениот Петар, кој живее и претстои на својот престол, им ја дава вистината на верата на оние што ја бараат. Светата Римска црква, според нашето уверување, секогаш останала без дамка и без брчка, бидејќи ја основал Оној чија исповед на верата била одобрена од Бога. За да ви ја објасниме таа христијанска вера — иако никој не може целосно да ги разбере сите нејзини тајни — еве, по Божјо вдахновение, ви ги испративме нашите писма, пратениците и различни книги во вашата земја. И сè додека не пуштите цврсти корени, нема да престанеме да ве полеваме; и сè додека не можете да ја примате цврстата храна на совршенството, нема да престанеме барем со млеко да ве храниме. Зашто „вие сте мојата радост и мојот венец во Господа“. За оние, пак, за кои велите дека од различни места дошле во вашата земја и поучуваат различни и спротивставени нешта, веќе ви напишавме многу. Но и сега ќе додадеме нешто, потпирајќи се врз светите зборови на учителот на народите. Тој, плашејќи се дека меѓу Коринтјаните може да се појават такви нешта, рекол: „Се плашам да не ве најдам, кога ќе дојдам, не онакви какви што сакам, а и вие мене да ме најдете не онаков каков што сакате; да нема меѓу вас расправии, зависти, гневови, несогласувања, клевети, шепотења, горделивост и немири.“ Сепак, што се однесува до вистинската вера, не нè интересира толку кој проповеда, колку Кого проповеда. Зашто истиот Апостол напишал: „Некои навистина го проповедаат Христос од завист и расправија, а некои од добра волја. Едните од љубов, знаејќи дека сум поставен за одбрана на Евангелието, а другите го навестуваат Христос од препирка, неискрено, мислејќи дека ќе им нанесат неволја на моите окови. Но што од тоа? Само Христос на секој начин да се навестува, било под изговор било вистински; и на тоа се радувам и ќе се радувам.“ Но слушнете што истиот тој, кој го кажал ова, вели на друго место: „Избегнувај ги нечестивите и празни зборови, зашто тие сè повеќе водат кон безбожност, а нивниот збор се шири како рак.“ Сепак, во сите овие работи, по Божја милост, со вас ќе бидат нашите пратеници и вашиот иден епископ, кои ќе ве поучуваат и подробно ќе ве учат што треба да правите. И тие, сега и отсега секогаш, кога ќе се појават сомнителни прашања и поважни работи, според обичајот ќе се советуваат со Апостолскиот престол на целата Црква. Откако оттаму ќе добијат упатства за она за што е потребно, ќе ве поучуваат и преку ревносна проповед ќе ве учат за Божјите работи. Ова, според она што Господ ни го даде, ви го одговоривме на вашите предлози и прашања — не колку што можевме, туку колку што проценивме дека е доволно. А кога, со Божја помош, преку службата на нашето епископство ќе добиете свој епископ, тој ќе ве поучи за сè што се однесува на неговата служба; а за она што самиот нема да може да го разреши, ќе добие одговор од власта на Апостолскиот престол. А Бог, Кој во вас извршил толку големо дело на спасението, нека го доврши, нека го зацврсти, нека го утврди и нека го укрепи до крај. Амин.</text>
      <sha1>6otjy7z6r372gfm36wewr4obtsd7y51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>22568</id>
      <parentid>22567</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Buli</username>
        <id>1762</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>22568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204451" sha1="elfek4ikhru1nzujwwjap3ugncmnoh9" xml:space="preserve">На вашите прашања не треба да се одговара опширно, ниту сметавме дека е потребно да се задржуваме на поединости, бидејќи по Божја волја сме испратени во вашата земја и кај вашиот славен кнез, нашиот возљубен син, не само со книгите на Божјиот закон, туку и со наши погодни пратеници, кои, според времето и околностите, ќе ве поучуваат за поединечни работи. Ним им ги доверивме и книгите што проценивме дека сега им се неопходни.

'''Глава 1.''' И навистина многу добро и пофално е тоа што на прво место во своите прашања изјавувате дека вашиот кнез сака христијански закон. Но ако се обидеме подетално да го изложиме, би требало да напишеме безброј книги; а за накратко да ви покажеме во што главно се состои христијанскиот закон, треба да знаете дека тој почива на верата и на добрите дела. Имено, верата е прва меѓу сите добродетели во заедницата на верниците. Затоа се вели дека постои светлина и во првиот ден, кога, како што се пренесува, Бог рекол: „Нека биде светлина!“, односно да се појави осветлување на верата, а токму поради неа Христос слезе на земјата. Но сепак од христијанинот се бара и добро дело. Како што е напишано во нашиот закон: „Без вера е невозможно да Му се угоди на Бога“, исто така е напишано: „Како што телото без дух е мртво, така и верата без дела е мртва“. Тоа е христијанскиот закон, тоа е законот кој целосно ќе го спаси секого, ако верно го почитува.

'''Глава 2.''' Човекот е должен да го љуби оној што го прима на светиот извор (крштението) како татко; и уште многу повеќе – духовниот отец, бидејќи духовното е повозвишено од телесното. Затоа духовниот отец треба многу повеќе да се љуби од духовниот син во сите нешта. Така, Марко, евангелистот, бил ученик на Петар и негов син во светото крштевање. Кој не би го љубел таткото, не би можел ниту синот да го почитува како што треба во сите работи. Меѓу нив и нивните (духовни) синови нема телесно сродство, бидејќи тие се соединети по дух, а не по крв; зашто она што е од крв е телесно, а она што е од дух е духовно. „Оти, телото сака противни работи на духот, а духот – противни на телото; тие се еден против друг“, според апостолот. Сепак, постои друга, благодатна и света заедница меѓу нив, која не произлегува од телесно сродство, туку од духовна блискост. Затоа не се смета дека меѓу нив е можно какво и да било брачно соединение, иако по природа тие се посвоени деца; ниту пак римските закони дозволуваат брак меѓу такви лица. Така, ако некој го чита Првата книга од Институциите, таму меѓу другото стои: „Меѓу оние лица“, вели тој, „кои стојат едни кон други како родители и деца...“ – тие утврдуваат дека брак не може да се склучи, како меѓу татко и ќерка, или дедо и внука, или мајка и син, или баба и внук, и така до бесконечност. И ако такви лица имаат телесен однос меѓу себе, се вели дека сториле безбожен и инцестуозен брак. Ова важи и за посвоените: иако преку посвојување станале на местото на родители или деца, не можат меѓусебно да стапат во брак. Затоа, онаа која преку посвојување ми станала ќерка или внука, не можам да ја земам за жена; исто така: „Ако некоја преку посвојување ми стане сестра, додека посвојувањето важи, сигурно не може да постои брак меѓу мене и неа“. Ако, значи, меѓу оние што ги поврзува посвојувањето не се склучува брак, колку повеќе треба да се воздржат од телесно сожителство оние што се обединети преку небесната тајна и преродбата на Светиот Дух? Затоа многу посоодветно е да се вели дека некој е син на мојот татко или мој брат – кого божествената благодат, а не човечката волја, го избрала да биде мој син или брат. И ние сме многу помудро одделени од мешање на телата, бидејќи Светиот Дух нè соедини со својата љубов, отколку ако нè поврзала телесна нужда или променлива волја на некој распадлив човек.

'''Глава 3.''' Обичајот што Грците, како што велите, го имаат во брачните заедници, поради должината на излагањето го изоставаме; наместо тоа, ќе се потрудиме да ви го претставиме древниот обичај што Светата Римска црква го примила и до денес го задржува во ваквите брачни соединувања. Нашите мажи и жени, кога стапуваат во брак, не носат на главите злато или сребро, ниту пак нешто составено од метал; туку, по свршувањето — кое претставува ветување и договор за идниот брак, склучен со согласност на оние што стапуваат во брак и на оние под чија власт се наоѓаат — откако ќе биде даден залогот, младоженецот ја свршува својата невеста со прстен на верноста, ставајќи ѝ го на прстот. А кога ќе биде утврдено дека тоа им е по волја и на двете страни, и кога договорот ќе биде составен во писмена форма пред поканети сведоци, тогаш, согласно законската одредба, се определува времето кога треба да се изврши бракот и кога двајцата ќе бидат доведени до брачниот сојуз. И најпрвин тие се воведуваат во црквата Господова, принесувајќи дарови што треба да Му бидат принесени на Бога, а од рацете на свештеникот примаат благослов и небесен превез, по примерот на она што се вели дека Господ ги благословил првите луѓе во Рајот, говорејќи: „Плодете се и множете се“ и така натаму. Исто така, се раскажува дека Товија, пред да влезе во брачна заедница, го благословил Господа со молитва. Но тој превез не го прима оној што стапува во втор брак. Потоа, излегувајќи од црквата, носат круни на главите, кои постојано се чуваат во црквата и обично се користат за свадбените свечености. И така, по прославувањето на свадбените свечености, тие се воведуваат во заедничкиот живот, кој Господ го определил да трае до крајот на нивниот живот. Ова се, значи, брачните обреди. Постојат и други, кои овде ги изоставаме бидејќи не се општопознати. Ако, пак, сите овие нешта не бидат исполнети при склучувањето на бракот, не велиме дека поради тоа се греши, како што тврдат некои од вас; особено затоа што во наше време има толку многу пречки што едвај може да се обезбеди помош за исполнување и на најнеопходните подготовки. Затоа, според законите, доволна е единствено согласноста на оние што се соединуваат. Таа согласност сама по себе е доволна за бракот; останатите работи, па и самиот телесен однос, служат само за потврда на веќе склучениот брак. За тоа сведочи големиот учител Јован Златоуст, кој вели: „Бракот не го создава телесниот однос, туку волјата.“ Ако, пак, некој праша дали мажот, по смртта на својата жена, може да земе друга, за тоа насекаде пишува Павле, славниот проповедник и учител, кој вели: „На неженетите и на вдовиците им велам: добро е за нив ако останат како мене. Но ако не можат да се воздржат, нека стапат во брак.“ И повторно: „Жената е врзана со законот сè додека е жив нејзиниот маж; но ако нејзиниот маж умре, таа е слободна и може да се омажи за кого сака, само во Господа.“ А она што Светото Писмо го кажува за мажот, треба да се разбира и за жената, бидејќи она што се вели за едниот пол не помалку важи и за другиот. Зашто се вели: „Блажен е човекот кој не оди по советот на нечестивите“ и повторно: „Блажен е човекот кој се бои од Господа.“ Под зборот „човек“ овде се подразбираат и мажот и жената; затоа со право веруваме дека блажена е и жената која се бои од Господа.

'''Глава 4.''' За тоа во кои времиња или денови во текот на годината треба да се воздржуваме од месо. Сега, бидејќи вие сте неискусни и некако мали деца во верата, сметаме дека е излишно подробно да ви го објаснуваме. Меѓутоа, во дните на пост, во кои особено преку воздржување и жалосно покајание му се молиме на Господа, на сите начини треба да се воздржуваме од месо. Иако на сите им прилега да се молат и да се воздржуваат, сепак во времињата на постите особено треба да се предадеме на воздржанието, така што оној кој се сеќава дека сторил незаконски дела, според светите одредби, и во овие времиња да се воздржува барем од некои дозволени работи — и тоа и лаиците. Такви времиња се: четириесетницата пред Пасха (Велигден), постот по Педесетница, постот пред празникот на Успението на Светата Богородица и секогаш Дева Марија, како и постот пред празникот на Рождеството на нашиот Господ Исус Христос. Овие пости светата Римска црква ги примила уште од древноста и ги почитува. Исто така, во секој петок во текот на неделата и во сите бденија пред големите празници треба да се престане со јадење месо и да се држи пост, за да можеме вистинито да кажеме заедно со псалмопеецот: „Навечер се вселува плачот, а наутро радоста.“ Ако некој од вас пак сака и во други денови да се воздржува од месо, не треба да му се забранува, зашто колку повеќе некој овде сее во солзи, толку повеќе ќе жнее со радост во вечниот живот. Меѓутоа, нам, вам кои сте уште неискусни и се храните со млеко како мали деца, не можеме да ви наметнеме тешко бреме, додека не пораснете за цврста храна. Но, како што засега го дозволуваме ова, така и на сите начини ве предупредуваме да не ги допирате забранетите работи. Зашто нашиот прародител, вкусувајќи само од забранетиот плод на едно дрво, беше истеран од рајската убавина.

'''Глава 5.''' Иако во среда, како и во другите денови освен во петок, може да се вршат повеќе работи, сепак, поради тоа што нашиот Господ бил предаден токму тој ден, и кога бил погребан, останал во срцето на земјата, затоа и ние треба да размислуваме за Неговата смрт. Но ако некој сака во тој ден да јаде месо, никако не смее, освен ако свештеникот не му дозволи, зашто е напишано: „Подобра е послушноста од жртвата.“ Ако, пак, истиот ден се совпадне со некој празник, тогаш, бидејќи отците одредиле умереност во постот, оној што вкуси мед не би згрешил сè до зајдисонце. Ако, меѓутоа, некој поради завет кон истиот отец се обврзал да не јаде месо, нека не биде присилуван да го прекрши, зашто е напишано: „Заветувајте се и исполнувајте ги заветите на Господа, вашиот Бог.“ Во петокот, пак, поради страдањето на Господ и споменот на апостолите, нашиот вкус треба да се воздржува од сите месни јадења и од прекумерна храна, освен ако се совпадне со празникот на раѓањето Господово, Неговото Богојавление, празникот на блажената Дева Марија, празниците на врховните апостоли Петар и Павле, на свети Јован Крстител, на свети Јован Евангелист, на апостол Андреј — братот на носителот на клучевите од небото, како и на светиот првомаченик Стефан, ако тие празници паднат во петок. Зашто ако светата Црква или некоја верна душа на празниците на светците поставила постови или воздржувања што не се обврзувачки со вечен завет, тие можат да се разрешат, како што Господ сведочи во Евангелието велејќи: „Жената, кога раѓа, има тага; но кога ќе го роди детето, повеќе не се сеќава на маката поради радоста што се родил човек на светот.“ Така е и со светата Црква. Како што жената, кога ќе роди човек во овој свет, се радува, така и Црквата, раѓајќи го верниот народ за идниот живот, се исполнува со радост. Поради тоа и таа многу страда и се мачи во сегашниот живот, како жена што раѓа. Не треба никого да чуди што некој се нарекува „роден“ иако ја напуштил оваа состојба; зашто обично велиме дека човек се раѓа кога излегува од мајчината утроба во светлината на овој свет. Колку повеќе треба да се смета за роден оној што, ослободен од темнината на овој век, преминува во светлината на вечниот живот. Затоа, според црковниот обичај, свечените денови на блажените маченици и исповедници Христови, кои од овој свет преминале во живеалиштето на живите, се нарекуваат нивни „родендени“ (dies natales), бидејќи нивните празници не се празнуваат како денови на смртта, туку како денови на раѓањето за вечниот живот. Така и тие се родени за Бога, кај Кого сите живеат и во Чија рака се душите на праведните. Затоа, кога на светата жена ѝ се затвориле очите, таа повеќе не се сеќавала на маката поради радоста, зашто се родил човек во светот — односно во вечната светлина. Поради тоа, на нивното раѓање треба да се радуваме, а не да постиме, ниту да се воздржуваме, ниту да се жалиме, додека сме во оваа долина на солзи. Напротив, треба секогаш да се стремиме кон нивните заслуги и постојано да ги читаме нивните дела, сè додека не стигнеме до онаа ангелска свеченост кон која тие непрестајно се стремеле. Зашто нивната свеченост не е постојана, туку моментална, бидејќи болката едвај малку трае пред да заврши.

'''Глава 6.''' Понатаму велите дека Грците тврдат дека во никој случај не треба да се капе во бања во среда и петок. На тоа, кога нè прашаа зошто не се согласуваме со вас, одговоривме со зборовите што блажениот папа Григориј, апостол на англискиот народ, ги кажал во својата проповед за Господовиот ден, каде што се чита: „До мене стигна вест дека некои изопачени луѓе ви проповедаат дека во Господовиот ден не смее никој да се капе. И навистина, ако некој сака да се капе од раскош, уживање на душата и телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во Господовиот ден. Зашто е напишано: „Никој никогаш не го намразил своето тело, туку го храни и го негува“, а исто така е напишано: „Не грижете се за телото за да ги исполнувате неговите похоти.“ Оној, пак, кој се грижи за телото заради похот, нека биде спречен; но оној што го прави тоа поради неопходност, нека не биде лишен од тоа. Ако, значи, миењето на телото во Господовиот ден е грев, тогаш не треба ни лицето тој ден да се измие. Ако, пак, тоа се допушта за еден дел од телото, бидејќи тоа го бара природната потреба, тогаш не треба целото тело да се лишува од она што го налага истата потреба.“ И така, овој преблаг и преблагороден учител, говорејќи за Господовиот ден, кој е повозвишен од сите други денови, ако дозволил капење, тогаш ние не забрануваме капење ниту во среда ниту во петок, под услов да се чува истото правило: ако некој сака да се капе од раскош, уживање или телесно задоволство, тоа му го оставаме; но ако тоа го прави поради телесна потреба, не го забрануваме ниту во среда ниту во петок.

'''Глава 7.''' Понатаму, на оној што прашува дали е дозволено крстот Господов заедно со моштите да го целива или да го носи човек што е чист или нечист, треба да му се одговори: На оној кој е чист, тоа му е сосема дозволено; зашто во целивањето што друго се подразбира освен љубовта, со која секој пламти кон Него? А во носењето на крстот што друго се изразува освен умртвувањето на телото или сочувството кон ближните? Тој крст, впрочем, и Господ заповедал да се носи, но во умот; меѓутоа, кога се носи и на телото, човекот полесно се потсетува дека треба да го носи и во умот. Крстот, навистина, го добил името од мачењето (cruciatus), и како што објаснува споменатиот учител, на два начина го носиме крстот Господов: или преку воздржување го мачиме телото, или преку сочувство нуждата на ближниот ја сметаме за наша. Затоа, кога го почитуваме крстот Господов и Неговото страдање, го целиваме; и од љубов кон Него, ако нуждата бара, се вооружуваме со истата мисла. Носете го, но со најголема почит и со телото, и со срцето, и со умот, така што никогаш да не исчезне од вашиот ум — тоа значи: преку воздржување секогаш да го мачите телото и преку сочувство нуждата на ближните да ја сметате за своја. Зашто оној кој покажува болка заради туѓата нужда, веќе го носи крстот во умот. Меѓутоа, на нечист човек никако не му дозволуваме да го носи; зашто е напишано: „Очистете се, вие што ги носите садовите Господови.“ Ниту еден сад Господов не е посвет од крстот Господов, кој се удостои самиот Господ да го носи. А да го целива со нечиста уста не е дозволено, бидејќи токму со тоа што е нечист, самиот се сведочи дека не ја љуби умртвеноста на телото; па затоа она што не го љуби, ниту го целива, за да не се каже за него она што Господ преку пророкот со укор му го вели на отфрлените: „Овој народ Ме почитува со усните, но срцето негово е далеку од Мене“, и како што вели псалмописецот: „Го возљубија со својата уста, а со својот јазик го излагаа.“ За моштите на светителите, пак, велиме истото: нивните тела биле и се храмови и садови Божји, а Светиот Дух ги употребувал како орудија за секое добро дело, кога сакал.

'''Глава 8.''' Затоа, ако на претходно изразената должна почит ѝ се придружува и чистота на умот и телото, тогаш и за време на Великиот пост — за кој побаравте посебен совет — дозволено е да се носи Крстот Господов и, доколку се почитува претходно изложеното правило, да се целива кога е угодно. А особено тогаш и таму, кога и каде што најмногу се стравува од нападите или заседите на древниот непријател.

'''Глава 9.''' За причестувањето со Телото и Крвта Господова секојдневно во Великиот пост. Со совет, ако треба да се причестувате. За да се исполни тоа, понизно Го молиме Семоќниот Бог, а и вас најсериозно ве поттикнуваме: ако некој е оптоварен со смртен грев во својата совест, или ако, без да се помирил, е во раздор со својот брат, или ако некој од вас поради сопствена вина останал во несогласување. Никој не треба, поради гризена совест, да смета дека е подобро да остане под толку тешко бреме отколку да побара лек; зашто, според Апостолот, „кој недостојно јаде и пие, суд на себе јаде и пие“. А за оние што влегле во Црквата и досега не биле поучени за должноста на причестувањето, тоа доволно јасно го изложуваат светите канони што ги поставиле вашите предци. Ние, по Божја милост, иако според нашата скромност, го потврдуваме истото; а од свештениците, кои ги држат клучевите на знаењето, треба внимателно да научите и ништо да не им сокривате во врска со тоа, бидејќи токму во овие прашања нивната служба е неопходна и во никој случај забранета. Во меѓувреме, во текот на Великиот пост, кој нашата Црква го нарекува голема Четириесетница, треба да се причестувате во сите денови според досега изложеното правило. Зашто секогаш треба да се присуствува на богослужбата и на принесувањето на жртвата заедно со верните, имајќи го пред очи она пророчко слово што вели: „Во денот на вашиот пост ги извршувате своите желби.“ Ако по заемна согласност сопружниците треба извесно време да се воздржуваат од телесни односи заради молитвата, тогаш уште повеќе во ова време, кога на Бога Му го принесуваме и десетокот од нашето тело, треба да Го подражаваме Господа во воздржувањето, така што не само од она што е недозволено, туку и од многу работи што инаку ни се дозволени, да се откажеме. Треба да се откажеме од секое телесно уживање и, за да можеме слободно да Му се посветиме на молитвата, ревносно да ја чуваме чистотата и на душата и на телото!

'''Глава 10.''' Прашувате, исто така, дали е дозволено некој да работи на сабота или на недела. За ова често се сеќаваме на зборовите на светиот папа Григориј Римски, кој еднаш рекол: „Се појавија некои изопачени луѓе меѓу вас кои тврдат дека некои работи се спротивни на верата и затоа на сабота се забранети.“ Кој друг би можел да каже такво нешто, ако не проповедниците на Антихристот? Кој и да доаѓа во денот на саботата или на неделата, тој треба да се воздржува од секоја работа. Зашто тој сака и да умре и да воскресне, сака да го почитува денот Господов, а истовремено сака да го натера народот да го напушти надворешниот обред на стариот закон и повторно да се врати кон јудејското празнување на саботата. Имено, за ова преку пророкот е кажано: „Не носете товар низ портите во сабота.“ Ова треба строго да се чува кога е можно. Но кога во сабота се пројавува силата на нашиот Господ Исус Христос, тогаш преку старите слики и фигури на законот, оние работи што не можат да се чуваат веќе не важат. Нека никој не вели дека на сабота треба да ја вршиме службата како порано или дека треба да се принесуваат жртви. Нека не вели дека и сега треба да се чува телесното обрежување, како што велеше апостол Павле: „Ако се обрежувате, Христос ништо нема да ви користи.“ Ние, пак, она што е напишано за саботата го разбираме и го чуваме духовно. Саботата значи одмор. А вистинскиот одмор е нашиот Господ Исус Христос, Кој нè откупи. Ние, кои сме ослободени по благодатта на нашиот Спасител, не го носиме товарот на гревот ниту на душата, ниту на телото. Зашто нашиот Господ многу пати на сабота правеше дела, поради што Јудејците се спротивставуваа велејќи: „Кој си ти што го врзуваш волот и го пушташ да пие вода во сабота?“ Затоа, ако самата Вистина не го чува буквениот закон за саботата, туку секој што го чува само буквено, а другите заповеди ги крши – тогаш вистинскиот ден на Господ е кога треба целосно да се откажеме од сите земни работи и да се посветиме на молитва, особено во овие шест дена, со кои се завршува неделата на Христовото воскресение.

'''Глава 11.''' Прашувате на празниците на кои апостоли, маченици, исповедници и девици треба да се воздржувате од земна работа. Тоа треба да го правите на празниците на блажената Дева Марија, на светите дванаесет апостоли, на евангелистите, на Господовиот Претеча Јован и на свети Стефан, првомаченикот, како и на празниците на оние светители чиј спомен, со Божја помош, кај вас ќе се празнува свечено. Треба да се знае дека на празничните денови човек се воздржува од световна работа за да може послободно да оди во црква, да се посвети на псалми, химни и духовни песни, да се моли, да принесува дарови, да учествува во споменот на светителите, да се стреми да го следи нивниот пример, да го слуша Божјото слово и да им дава милостина на сиромашните. Ако некој го занемарува сето тоа, а празничниот ден го минува во световни суети, подобро би било, според заповедта на блажениот апостол Павле, да работи со своите раце, за да има од што да им даде на оние што се во нужда. Така постапувал и самиот апостол: иако вели дека Господ одредил оние што го проповедаат Евангелието да живеат од Евангелието, тој не го користел тоа право, туку работел со своите раце за да не биде товар на оние на кои им го проповедал Евангелието.

'''Глава 12.''' Прашувате дали е дозволено на празниците на светителите да се одржува судење и дали во таков ден може човек, ако е осуден за тоа, да биде погубен. Треба да знаете дека во оние празнични денови за кои погоре покажавме дека треба да се воздржувате од секоја световна работа, уште повеќе треба да се воздржувате од световни судски работи, а особено од извршување смртни казни. Иако можеби и едното и другото во други околности може да се изврши без вина, сепак, кога човек треба посилно да се приврзе кон Божјите работи, прилега целосно да ги остави световните. Особено затоа што оној што во тој ден пристапува кон Божјата служба не треба да се заплеткува во световни работи, а поради почитта кон толку големиот празник не треба да се прави ништо освен она од што за сите произлегуваат радост, мир и духовно веселие. За тоа во кои други денови, освен овие, не треба да се водат световни судски постапки, доволно ќе ве поучат законите.

'''Глава 13.''' Меѓу своите прашања и допитувања велите дека барате и световни закони. Ние со задоволство би ви ги испратиле книгите што сметаме дека сега ви се потребни, кога би знаеле дека кај вас има некој што може правилно да ви ги протолкува. Ако, пак, на нашите пратеници сме им предале некои книги што се однесуваат на световното право, не сакаме тие, кога нашите пратеници ќе се вратат, да останат кај вас, за да не се случи некој погрешно да ви ги толкува или на каков било начин да ја изопачи нивната содржина.

'''Глава 14.''' Понатаму известувате дека некој Грк лажно тврдел дека е презвитер, иако не бил, и дека поради тоа крстил многу луѓе во вашата земја. Кога, по Божјо вдахновение, сте дознале дека не е презвитер, сте наредиле да му бидат отсечени ушите и носот, да биде сурово камшикуван и протеран од вашата земја. Така кај вас се исполнило — простете ни што го кажуваме тоа — она што апостолот го вели за некои луѓе: дека „имаат ревност за Бога, но не според знаењето“. Зашто, иако тој човек постапил лошо ако лажел, сепак и вие во овој случај сте покажале побожна, но недоволно разумна ревност; бидејќи, иако лажно се претставувал како свештеник, неговото преправање сепак им донело спасение на многумина. Имало разни луѓе што на различни начини го проповедале Христос, но не заради Христа. Сепак, без оглед дали го проповедале од лична корист или од друга причина, апостолот не им забранувал, бидејќи нему пред сè му било важно Христос да биде проповедан. Христос определил оној што го проповеда Евангелието да живее од Евангелието; но ако некои го проповедале Христос за да стекнат земна корист, тогаш нивната побуда не била Христос, туку алчноста. Други, гледајќи дека проповедниците на Евангелието уживаат голема почит меѓу верниците, го проповедале Христос за и самите да ја добијат истата почит; нивната побуда, значи, не била Христос, туку зависта. Но никому од нив не му било забрането преку него да биде проповедан Христос. И самиот Јуда бил испратен од Господа заедно со другите апостоли, правел чуда, го проповедал Христос и во Негово име крштавал многумина. Затоа, како што пишува Анастасиј, претстојател на Апостолскиот престол, не се прашува кој и каков е оној што проповеда, туку Кого проповеда.

'''Глава 15.''' Прашувате дали луѓето што биле крстени од тој човек се христијани или треба повторно да бидат крстени. Ако биле крстени во името на највозвишената и неразделна Троица, тие навистина се христијани и не треба повторно да се крштаваат, без оглед од кој христијанин го примиле крштението. Како што веќе споменатиот папа Анастасиј му пишува на истоимениот цар, крштението, дури и кога е извршено надвор од Црквата или е дадено од прељубник или крадец, стигнува неосквернето до оној што го прима; зашто гласот што се слушнал преку гулабот ја отстранува секоја дамка од човечката нечистотија, кога сведочи: „Овој е Оној што крштава.“ Ако, значи, и крштението дадено од прељубник или крадец стигнува неосквернето до оној што го прима, зошто тогаш да не остане важечко и без повторување она што го извршил човек кој, не знаеме со каква намера, се преправал дека е презвитер? Некогашниот цариградски епископ Акакиј се претставувал како свештеник и откако бил осуден од римскиот папа Феликс. Но за него споменатиот папа Анастасиј пишува дека, иако Акакиј по осудата продолжил да го присвојува свештеничкото име, казната за неговата гордост го погодила него самиот, а не народот што ги примал Божјите дарови преку неговата служба. Виновна била душата на оној што згрешил, а не оние што ги примале светите тајни. Тоа го потврдуваат многу места од Светото Писмо, а особено зборовите на апостолот дека „ниту оној што сади“, односно поучува, „ниту оној што полева“, односно крштава, е нешто, туку Бог, Кој дава да расте. Затоа лошиот човек, кога дели нешто добро, не им нанесува штета на другите, туку ја зголемува сопствената вина. Оттука е сигурно дека оние што ги крстил тој Грк не претрпеле никаква штета, бидејќи Христос е Оној што крштава, а Бог е Оној што дава да расте, а не човекот.

'''Глава 16.''' Вие што така сте го осудиле тој човек прашувате дали треба поради тоа да се покаете. Секако дека треба, бидејќи секој грев се очистува со покајание, кое, меѓутоа, е делотворно само со Божјата благодат. Господ најнапред го погледнал Петар, а потоа Петар се свртел кон солзи. Очигледно е дека сте згрешиле против тој човек. Прво, затоа што, колку што можеме да разбереме, не било јасно докажано дека тој навистина не бил презвитер, а напишано е: „Не судете предвреме.“ Второ, затоа што, дури и ако се преправал дека е нешто што не бил, сепак не направил нешто што само по себе би било непријатно на Бога или на Неговите верници. Особено затоа што меѓу народот во кој дотогаш не се почитувала вистинската вера и вистинската религија, пред себе видел отворена можност да придобие многумина и можеби настојувал голем број луѓе да ги доведе до толку голем дар, чувствувајќи дека Бог милостиво му помага во тоа. Ако Давид се преправал дека е луд само за да го спаси сопствениот живот, каква вина треба да му се припише на оној што, на кој и да било начин, извлекол толкаво множество луѓе од власта на ѓаволот и од вечната погибел? Особено затоа што, иако се преправал дека е свештеник, при крштавањето не направил ништо што во крајна нужда не би можел да го направи и човек што не е свештеник. Според наше мислење, тој се претставувал како презвитер затоа што веќе дознал дека сте биле убедени оти правото да се крштава им припаѓа единствено на презвитерите. Трето, иако за своето преправање бил мошне виновен, сепак бил достоен и за пофалба затоа што толку многу луѓе биле обратени. Четврто, дури и ако заслужувал казна, не требало да ја надминете мерката на казнувањето ниту врз еден човек да натрупате толку многу и толку сурови повреди. Доволна казна би било неговото протерување од вашата земја; немало потреба покрај тоа да му ги отсечете и ушите и носот.

'''Глава 17.''' Понатаму раскажувате како, по Божја милост, сте ја примиле христијанската вера и сте направиле целиот ваш народ да биде крстен; но дека откако биле крстени, тие еднодушно и со голема жестокост се кренале против вас, велејќи дека не сте им дале добар закон, и сакале дури и да ве убијат и да постават друг владетел. Раскажувате и како, со Божја помош, сте се подготвиле против нив, сте ги победиле сите, од најголемиот до најмалиот, и сте ги заробиле; како сите нивни првенци и големци, заедно со нивното потомство, биле погубени со меч, додека средните и помалите не претрпеле никакво зло. Прашувате дали носите грев за оние што биле лишени од живот. Тоа, секако, не можело да се случи без грев и без ваша вина, особено затоа што невиното потомство, кое не учествувало во советите на своите родители и за кое не е докажано дека кренало оружје против вас, било погубено заедно со виновните. Затоа псалмописецот, откако рекол: „Не седев со суетни луѓе и нема да влезам со оние што вршат беззаконие; го замразив собранието на злонамерните и нема да седам со безбожниците“, малку подоцна Му се моли на Господа: „Не погубувај ја мојата душа со безбожниците, ниту мојот живот со крвниците.“ И Господ преку пророкот Езекиил вели: „Како душата на таткото, така и душата на синот е Моја; душата што ќе згреши, таа ќе умре.“ А потоа, зборувајќи за синот што ги видел гревовите на својот татко, но не ги повторил, вели дека таквиот човек нема да умре поради беззаконието на својот татко, туку ќе живее. „Синот нема да го носи беззаконието на таткото, ниту таткото беззаконието на синот.“ Но и кон родителите што сте ги заробиле требало да постапите поблаго и, од љубов кон Бога, Кој ги предал во ваши раце, да им го поштедите животот, за да можете искрено да кажете во Господовата молитва: „Прости ни ги долговите наши, како што и ние им ги проштеваме на нашите должници.“ Ако сте можеле да ги поштедите и оние што загинале во борбата, но не сте им дозволиле да живеат и не сте сакале да ги спасите, ни во тоа не сте постапиле правилно; зашто е напишано: „Суд без милост ќе има оној што не покажал милост.“ И Господ преку споменатиот пророк вели: „Зар Јас ја сакам смртта на грешникот, вели Господ Бог, а не тој да се одврати од своите патишта и да живее?“ Но бидејќи сте згрешиле повеќе од ревност кон христијанската вера и од незнаење отколку од некој друг порок, ако следува покајание, преку Христовата благодат ќе добиете прошка и милост за овие дела.

'''Глава 18.''' Велите дека сакате да знаете што треба да правите со оние што го отфрлаат христијанскиот закон. Во врска со тоа треба да се забележи дека секој човек, како што поради гревот на друг, односно на Адам, наследил нешто од кое треба да се очисти преку водата на крштението, така и кога пристапува кон водата на преродбата за да ја исповеда верата, избира, така да се каже, друг татко — духовен отец — кој го прима, го поучува, го чува со сета грижа и потоа го предава на Црквата како доверено богатство. Затоа, оној што ја отфрла верата што ја ветил, најнапред треба на секој начин да биде повикан назад од оној што го примил при крштението и што бил гарант за неговата вера. Ако не го послуша оној што самиот го имал како свој гарант, случајот треба да ѝ се соопшти на Црквата, која со уште поголема грижа треба да настојува заблудената овца да ја врати во своето стадо и на секој начин да ја повика назад на патот на вистината, кој е Христос. Таа, како мајка и учителка, треба да го советува да сфати дека го подражава отпаднатиот дух за кој е напишано дека „не останал во вистината“. Нека размисли и за зборовите на Петар, првенецот на апостолите: „Ако оние што избегале од нечистотиите на светот преку познавањето на нашиот Господ и Спасител Исус Христос повторно се заплеткаат во нив и бидат победени, последната состојба им станува полоша од првата. Подобро ќе им беше да не го познаеја патот на правдата, отколку, откако го познаа, да се вратат назад од светата заповед што им беше предадена.“ На нив им се случило она од поговорката: „Кучето се враќа на својата повраќаница“ и „измиената свиња повторно се валка во калта“. Ако, пак, не ја послуша ни Црквата, тогаш навистина нека биде за сите како незнабожец, односно како паганин, и како туѓ нека биде подложен на световните власти. Познато е дека Бог често ги поттикнувал властите против оние што се одрекуваат од Христос и го напуштаат крштението. Затоа никој да не се чуди ако Бог дозволи тие да бидат понизени, за така да се вратат во Црквата. Така, кога Агара побегнала од својата господарка, ѝ се јавил ангел и ѝ рекол: „Агаро, слугинко на Сара, врати се кај својата господарка.“ Таквиот човек, значи, се притиска со цел да се врати — и да даде Бог навистина да се врати — бидејќи тогаш заедно со своите браќа ќе го прими ветеното наследство. Ако христијанските власти воопшто не дејствуваат против таквите луѓе, како ќе Му дадат на Бога сметка за својата власт? На христијанските владетели им припаѓа да се грижат во нивно време нивната мајка Црква, од која духовно се родени, да остане во мир и неповредена. И царот Навуходоносор, кој поставил свој кип и ги присилувал сите да му се поклонат, откако видел дека трите момчиња биле спасени од огнот, рекол: „Издавам заповед за сите племиња и јазици по целата земја: секој што ќе каже хула против Богот на Седрах, Мисах и Авденаго ќе биде погубен, а неговиот дом ќе биде разрушен.“ Ако еден незнабожечки цар толку строго постапувал за да не биде хулен Богот на Израилот, затоа што можел три момчиња да ги избави од привремен оган, колку повеќе треба христијанските владетели да се разгневат кога Христос се одрекува и се исмева — Христос, преку Кого не само три момчиња, туку целиот свет, заедно со самите владетели, се избавува од вечниот оган? Владетелите едвај им го поштедуваат животот на оние за кои ќе се докаже дека ги лажеле или им биле неверни; како тогаш да не се разгневат кога гледаат дека луѓето се одрекуваат од Христос, Царот над царевите и Господарот над господарите, Го исмеваат и не ја чуваат верата што Му ја ветиле? Затоа нека ревнуваат со ревност за Бога, имајќи предвид дека преку Христос и самите биле избавени од пеколот.

'''Глава 19.''' За тоа што според правото треба да се прави со оние што се кренале со намера да го убијат владетелот, доволно ќе ве поучат почитуваните закони што ќе ви ги испратиме во писмена форма. Сепак, тоа останува и на милоста на владетелот, кој не треба да простува само еднаш, туку „седумдесет пати по седум“, според она што Господ му го заповедал на свети Петар во Евангелието. Зашто оној кому повеќе му е простено, повеќе љуби. И како што нè поучува Евангелието, царот немало да му ги прости на својот слуга десетте илјади таланти, односно многубројните и тешки долгови, ако самиот слуга не сакал на својот сослужител да му ги прости стоте денарии, односно многу помалиот долг.

'''Глава 20.''' Прашувате што треба да се пресуди за слободен човек кој ја напуштил својата земја и, откако избегал, бил фатен. Ништо друго освен она што го определуваат законите. Сепак, светите истории сведочат дека многу светители ја напуштиле својата татковина и во други земји биле уште повеќе почитувани. Не наоѓаме, ако не постоеле други причини, некој да бил сметан за виновен само затоа што ја напуштил својата земја. Особено затоа што на нашиот отец Авраам со Божји глас му било речено: „Излези од својата земја и од својот род.“ И некои од нашите отци со години живееле како туѓинци во земји што не биле нивни. Впрочем, човек не е слободен ако не смее да ја напушти својата земја. Ако е слободен и според законот не е врзан со никаква зависност, тогаш тој не „бега“, туку ја напушта својата земја; како што и на Авраам не му било кажано „Бегај“, туку „Излези од својата земја“. Тој го послушал тоа и никој не го осудил ниту претрпел некаква казна поради тоа.

'''Глава 21.''' Ако роб побегне од својот господар и биде фатен, треба да му се прости; во останатото, пак, во однос на него не треба да се пречекоруваат одредбите на законите. Сепак, секогаш треба да се има пред очи спасоносната опомена на апостол Павле, кој вели: „Господари, давајте им го на робовите она што е праведно и справедливо, знаејќи дека и вие имате Господар на небесата.“ А на друго место, откако им заповедал на робовите да им бидат послушни на своите земни господари, додава: „Знаејќи дека секој, какво добро и да направи, тоа ќе го добие од Господа, било да е роб или слободен. И вие, господари, постапувајте исто со нив, оставајќи ги заканите, знаејќи дека и нивниот и вашиот Господар е на небесата и дека кај Него нема пристрасност.“

'''Глава 22.''' Во однос на оние што бегаат кога тргнувате во борба против непријателот, ако претходно не надвладеат сожалувањето и милосрдието, барем нека се ублажи строгоста на законите.

'''Глава 23.''' За оние на кои им е заповедано да тргнат против непријателот, а одбиваат да ѝ се покорат на заповедта, ве советуваме истото.

'''Глава 24.''' Каква казна треба да претрпи таткоубиецот, односно оној што го убил својот татко или мајка, или оној што убил брат или сестра, определуваат законите. Но ако побегне во црква, определуваме да се постапи онака како што ќе одлучи месниот епископ или свештеникот што е поставен од него.

'''Глава 25.''' Велите дека во вашата земја постои обичај постојано да бдеат стражари по границите меѓу вашата земја и земјите на другите; и ако роб или слободен човек на каков било начин избега преку местото што тие го чуваат, стражарите поради тоа веднаш се погубуваат. Потоа прашувате што мислиме за ова. За тоа треба да се побара одговор во законите. Сепак, далеку од вашите мисли нека биде отсега да судите толку безмилосно, откако сте Го запознале толку милостивиот Бог и Господ. Напротив, како што досега лесно сте испраќале луѓе во смрт, така отсега треба, колку што можете, да ги водите не кон смрт, туку кон живот. Како што блажениот апостол Павле најнапред бил гонител и хулител и „дишел со закани и убиства против учениците Господови“, но откако добил милост и бил обратен преку божествено откровение, не само што никому не му изрекувал смртна казна, туку посакувал самиот да биде проколнат заради своите браќа и бил подготвен со најголема радост да се жртвува за душите на верните — така и вие, откако сте повикани по Божји избор и просветлени со Неговата светлина, не треба повеќе, како порано, да копнеете по смртта на луѓето, туку, користејќи ја секоја можност, сите да ги повикувате кон живот — и телесен и духовен. И како што Христос ве вратил од вечната смрт, во која сте се наоѓале, кон вечниот живот, така и вие настојувајте од смртната погибел да ги избавувате не само невините, туку и виновните, според зборовите на премудриот Соломон: „Избавувај ги оние што ги водат на смрт и не престанувај да ги спасуваш оние што ги влечат кон погибел.“

'''Глава 26.''' Во однос на оние што ќе убијат свој близок, односно крвен сродник, како брат, братучед или внук, нека важат одредбите на почитуваните закони. Но ако побегнат во црква, според законите нека бидат избавени од смртта, а без сомнение нека бидат подложени на покајанието што ќе го определи месниот епископ или свештеник. Зашто Господ вели: „Не ја сакам смртта на грешникот, туку да се обрати и да живее.“

'''Глава 27.''' За оние што ќе го предадат својот другар на смрт, го определуваме истото што го кажавме погоре.

'''Глава 28.''' Каква пресуда треба да му се изрече на оној што ќе биде затекнат со туѓа жена, ќе дознаете ако ги прочитате законите. Но ако прељубникот побегне во црква, определуваме за него да суди епископот во согласност со она што, како што е познато, го определиле светите канони и го установиле светите претстојатели на Апостолскиот престол.

'''Глава 29.''' Истото го определуваме и за оној што стапува во телесен однос со своја блиска крвна роднина; сепак, лекувањето на лепрата на толку тежок грев подобро го препуштаме на проценката и судот на свештеникот.

'''Глава 30.''' За оној што ненамерно ќе убие човек, го определуваме она што го определуваат светите правила, кои вашиот епископ, додека се наоѓа меѓу вас, треба секогаш да ги има при рака.

'''Глава 31.''' Во однос на крадците на добиток, ако веќе не се покаже милосрдие, барем нека се почитуваат одредбите на законите.

'''Глава 32.''' Истото го определуваме и за оние што ќе грабнат маж или жена.

'''Глава 33.''' Велите дека досега, кога сте тргнувале во битка, како воено знаме сте носеле коњска опашка и прашувате што треба отсега да носите наместо неа. Што друго, ако не знакот на светиот крст? Тоа е знакот со кој Мојсеј го разделил морето и го победил Амалик, со кој Гедеон ги победил Мадијамците и со кој Христос, нашиот Господ, не само што го победил, туку и го соборил ѓаволот, кој ја имал власта над смртта. Тоа е знакот што го носиме на своите чела; со него се браниме од сите непријатели и се заштитуваме од сите напади. Тој е знак на верата и голем ужас за ѓаволот. Христијанските владетели секогаш се служат со него во своите неволји, а царевите што ја следат вистинската вера, со Христова помош, често постигнуваат славни победи над непријателите. Но за појасно да знаете што е најсоодветно да носите како воено знаме наместо онаа коњска опашка кога тргнувате подготвени за војна, сметаме дека треба накратко да потсетиме на делата на Константин, најпобожниот меѓу римските цареви и најславниот распространувач на христијанството. Кога тој ја водел својата војска против Максенциј, тиранинот на градот Рим, веќе бил наклонет кон христијанската вера, но сè уште, според нашиот обичај, не го примил знакот на Господовото страдање. Додека патувал, размислувајќи за претстојната битка, често го кревал погледот кон небото и оттаму барал божествена помош. Тогаш во видение, на источната страна од небото, видел знак на крст што блескал со огнена светлина. Исплашен од толку големо видение и збунет од необичната глетка, видел ангели како стојат пред него и му велат: „Константине, со овој знак победи!“ Тогаш се израдувал и, веќе уверен во победата, го изобразил знакот на крстот што го видел на небото на своето чело, а потоа го поставил и на воените знамиња, уредувајќи го таканаречениот лабарум во облик на Господовиот крст. Така, вооружен со оружјето и знамињата на верата, тргнал против оружјето на безбожниците и, без да се пролее крвта на римскиот народ, како што самиот Го молел Бога, извојувал чудесна победа над тиранинот, откако Максенциј се удавил во реката.

'''Глава 34.''' Понатаму прашувате дали, кога ќе пристигне вест дека треба да тргнете во борба, треба веднаш да појдете, или постои некој ден во кој не треба да се тргнува во војна. Одговараме дека при започнувањето или извршувањето на каква било работа не треба воопшто да се внимава на определени денови, освен — ако не притиска голема нужда — на погоре споменатите најсвечени денови, кои ги почитуваат сите христијани. Не затоа што и во тие денови е забрането да се направи такво нешто, бидејќи нашата надеж не треба да ја полагаме во деновите, ниту спасението да го очекуваме од нив, туку единствено од живиот и вистински Бог; туку затоа што, ако нема неизбежна нужда, во тие денови треба поревносно од вообичаено да се посветиме на молитвата и да учествуваме во тајните на толку големите празници. Некогаш Евреите, пазејќи ја саботата, не сакале во саботен ден да кренат оружје против своите непријатели. Семоќниот Бог, сакајќи да покаже дека надежта и силата треба да се полагаат единствено во Него, а не во почитувањето на деновите, допуштил да бидат убиени илјада од нив. Поради тоа преживеаните, поучени од несреќата, си рекле еден на друг: „Ако сите постапиме како што постапија нашите браќа и не се бориме против народите за своите животи и за своите закони, тие наскоро ќе нè истребат од земјата.“

'''Глава 35.''' Раскажувате дека досега, кога сте тргнувале во битка, сте имале обичај да внимавате на деновите и часовите, да изведувате заколнувања, игри, песни и разни гатања, па сакате да ве поучиме што треба отсега да правите во таков случај. За ова навистина би требало да ве поучиме, ако не гледавме дека самиот Бог веќе ве поучил; зашто врз божествената основа ние не можеме да изградиме нешто друго. Затоа, кога се подготвувате да тргнете во битка, не пропуштајте да го правите она што и самите го споменавте — сè да започнувате во името Божјо: да одите во црквите, да се молите, да им простувате на оние што ви згрешиле, да присуствувате на светата миса, да принесувате дарови, да ги исповедате своите гревови пред свештениците, да примате помирување и причест, да ги отворате затворите, да ги раскинувате оковите, да им давате слобода на робовите — особено на изнемоштените и слабите — како и на заробениците, и да им давате милостина на сиромашните. Така ќе се исполни она на што нè опоменува Апостолот: „Сè што правите со збор или со дело, сè правете во името на Господ Исус.“ А она што го споменавте — набљудувањето на деновите и часовите, заколнувањата, игрите, недоличните песни и гатањата — се раскошот и делата на ѓаволот, од кои, фала Му на Бога, веќе сте се одрекле при крштението. Сето тоа целосно сте го оставиле заедно со стариот човек и неговите дела, кога сте се облекле во новиот.

'''Глава 36.''' Дали во недела или во другите празнични денови, кога тоа го бара нуждата, е дозволено да се патува или да се тргне во војна, можете да разберете од триесет и четвртата глава на овие наши одговори.

'''Глава 37.''' Книгите што сметаме дека во овој момент ви се потребни, како што барате, со радост ви ги даваме; а со Божја помош сакаме да ви дадеме и повеќе.

'''Глава 38.''' Велите дека, кога се наоѓате во воен логор, не можете да извршите целосна и соодветна молитва, па сакате да ви објасниме што треба да правите. Ние, напротив, ве советуваме: колку повеќе беснеат непријателите и колку поголема нужда или неволја ве притиска, толку поревносно посветувајте се на молитвата. Нашите отци, всушност, победувале повеќе со молитва отколку со борба и го постигнувале посакуваното повеќе со молитви отколку со битки. Мојсеј се молел, а Исус Навин се борел; но оној победувал повеќе молејќи се отколку овој борејќи се. Затоа е посоодветно да се престане со оружјето отколку со молитвата.

'''Глава 39.''' Прашувате за степените на крвното сродство, за јасно да знаете со кои жени смеете да стапите во брак. Веќе споменавме што определуваат законите за тоа, но сметаме дека е корисно накратко повторно да го изложиме. Тие велат: „Не ни е дозволено да ги земеме сите жени за сопруги; од браковите со некои мораме да се воздржуваме. Меѓу лицата што меѓусебно се наоѓаат во однос на родители и деца не може да се склучи брак, на пример меѓу татко и ќерка, дедо и внука, мајка и син, баба и внук, и така натаму без ограничување. Меѓу лицата што се поврзани по страничната линија на сродството исто така постојат определени ограничувања, иако не толку строги.“ А што определуваат за ова светите канони, а особено одредбите на врховниот претстојател Захариј, оставаме да ви го објасни вашиот епископ.

'''Глава 40.''' Велите дека во вашата земја постои обичај, пред да тргнете во битка, вашиот владетел да испрати еден најдоверлив и мошне разумен човек, кој треба да ги прегледа сите оружја, коњи и останати нешта неопходни за борба; а оној кај кого ќе се утврди дека тие се небрежно подготвени, се казнува со смрт. Сега сакате да знаете што определуваме ние за ова. Ние ве советуваме сето тоа да го пренасочите кон духовното вооружување и строгоста на таквата постапка да ја насочите кон упражнување на побожноста. Како што досега внимателно се проверувало дали оружјето и коњите се добро подготвени против видливите непријатели, така отсега внимателно нека се испитува дали секој ги има подготвено духовните оружја — односно добрите дела — против началствата и властите, против управителите на темнината на овој свет и против духовите на злото во небесните места. Под коњ, пак, може да се подразбере душата, бидејќи, како што човекот го носи коњот, така и човекот е управуван од својата душа. Затоа со право пропаѓа оној што нема подготвено оружје против непријателите, бидејќи е напишано: „Проклет да е оној што немарно го врши делото Господово.“ За коњот што не е подготвен, односно за душата, псалмописецот со право вели: „Залуден е коњот за спасение и со сета своја голема сила нема да спаси.“ Ако не беше залуден, не би бил неподготвен. За подготвениот коњ, пак, се вели: „Коњот се подготвува за денот на битката, но Господ ја дава победата.“ Затоа она што досега сте го почитувале телесно — и оружјето што можеби сурово сте го барале од сиромашните, кои не можеле да си го обезбедат — отсега разбирајте го духовно и побожно и непрестајно поттикнувајте ги и големите и малите да го подготвуваат таквото духовно оружје.

'''Глава 41.''' За оние што одбиваат да го примат доброто на христијанството и им принесуваат жртви на идолите или им се поклонуваат, не можеме да ви напишеме ништо друго освен да ги приведувате кон вистинската вера со опомени, поуки и разумни докази, а не со сила, убедувајќи ги дека погрешно мислат кога, иако се разумни луѓе, им се поклонуваат на делата на сопствените раце и на бездушните стихии, или, поточно, им ја наведнуваат главата и им принесуваат жртви на демоните. Зашто, како што учи Апостолот: „Знаеме дека идолот е ништо“, но она што незнабошците го принесуваат како жртва, „на демоните го принесуваат“. Ако, пак, не ве послушаат, не треба ниту да јадете со нив, ниту да имате какво било општење со нив, туку треба да ги отстраните од својата служба и блискост како туѓи и осквернети, та можеби, засрамени од таквиот однос, по Божјо вдахновение да се обратат кон Оној Кој е вистински, а не лажен Бог, Создател, а не создаден, не сотворен, туку Творец на сè. Зашто, како што заповеда Господ, од домот на оној што не верува христијанинот не треба да изнесе не само храна, туку ни прав од своите нозе. Толку строго се внимавало на ова што учениците, не знаејќи што се случило, негодувале кога Петар, нивниот првенец, влегол кај Корнилиј, кого тој, по Божја заповед, прв меѓу незнабошците го направил христијанин. Затоа со оние што не веруваат и им се поклонуваат на идолите не треба да има никакво верско општење. Но во никој случај не треба да им се нанесува насилство за да поверуваат. Зашто ништо што не произлегува од слободна волја не може да биде добро. Напишано е: „Доброволно ќе Ти принесам жртва“, и повторно: „Господи, прими ги доброволните приноси на мојата уста“, и уште: „Доброволно ќе Го славам.“ Бог бара доброволна служба и заповеда таа да биде извршувана само доброволно; зашто, ако сакал да употреби сила, никој не би можел да ѝ се спротивстави на Неговата семоќ. Ако, пак, прашувате како треба да им се суди на таквите неверници, слушнете го апостол Павле, кој им пишува на Коринтјаните: „Зошто јас би им судел на оние што се надвор? Зар вие не им судите на оние што се внатре? На оние што се надвор ќе им суди Бог. Отстранете го злото од самите себе.“ Тоа е како да вели: за оние што се надвор од нашата вера јас не судам ништо, туку ги оставам на Божјиот суд, Кој ќе му суди на секое тело. Сепак, отстранете го злото од себе, за тоа, останувајќи меѓу вас, да не се шири како рак; или, гледајќи дека верниците општат со него, идолопоклоникот да не помисли дека и тие учествуваат во неговата заблуда и поради тоа да ја смета својата вера за повистинита и посвета од нашата. Затоа, поради совеста на оние што им служат на идолите, треба целосно да се избегнува таквото општење. Зашто оној што општи со идолопоклониците се чини дека општи и со самите идоли, односно со демоните.

'''Глава 42.''' Тврдите дека, кога вашиот владетел, според обичајот, ќе седне на своето седиште за да јаде на трпезата, никој не седнува со него да јаде, дури ни неговата жена; туку вие седите подалеку на столчиња и јадете на земјата. Затоа сакате да знаете што ви заповедаме во врска со ова. Бидејќи таквата постапка не е спротивна на верата, иако во голема мера е спротивна на добрите обичаи, не толку ви заповедаме колку што ве советуваме да ги погледнете владетелите што ја исповедаат христијанската вера и, согледувајќи колкава е нивната смиреност, да ја отфрлите секоја бескорисна горделивост. Тие во Евангелието ги прочитале зборовите на Господ: „Научете се од Мене, бидејќи сум кроток и смирен по срце, и ќе најдете спокој за своите души.“ За древните цареви, од кои многумина заслужиле да бидат вброени меѓу светителите и затоа вистински се нарекувале цареви бидејќи биле свети, се раскажува дека јаделе заедно со своите пријатели, па дури и со своите слуги. Уште повеќе, самиот Цар над царевите и Господар над господарите, нашиот Искупител, не само што седел на трпеза со своите слуги и пријатели — апостолите — туку, како што е напишано, седел и јадел и со цариници и грешници.

'''Глава 43.''' Кои животни и птици е дозволено да се јадат, сметаме дека Господ јасно покажал кога по потопот му ги дал на Ное и на неговите синови сите животни за храна, велејќи: „Сите морски риби се предадени во ваши раце, и сè што се движи и живее нека ви биде за храна, како зелените растенија.“ Исто така, кога на блажениот Петар во садот што му бил покажан од небото му биле прикажани сите животни — иако ова треба да се разбере и во повозвишена смисла — му било речено: „Заколи и јади.“ Затоа не е забрането да се јаде ниту едно животно чија храна не е штетна за човечкото тело и кое луѓето вообичаено го употребуваат за храна. Како што пишува светиот и мошне учен учител Августин, мршата не била дозволена за човечка исхрана затоа што месото на животните што умреле сами, а не биле заклани, може да биде нездраво и несоодветно за телесното здравје, заради кое и ја земаме храната. Мислењето на оние што тврдат дека некои јадења сами по себе се нечисти го отфрла самиот Господ, велејќи: „Не го осквернува човекот она што влегува во устата, туку она што излегува од устата.“ А на апостол Петар од Бога му било речено: „Она што Бог го очистил, ти не нарекувај го нечисто.“ И неговиот соапостол Павле пишува: „За чистите сè е чисто; а за осквернетите и неверните ништо не е чисто.“ Но бидејќи некој можеби ќе се обиде врз основа на Стариот завет да ви покаже дека определени животни се забранети и да ве одврати од нивното јадење, треба да се знае дека меѓу забранетите животни бил вбројуван и свињата. За тоа споменатиот свети Августин, оставајќи ги другите животни настрана, пишува дека учењето на Стариот завет, каде што определени видови месо биле забранети, не му противречи на апостолот кој вели: „За чистите сè е чисто“ и „секое Божјо создание е добро“. Апостолот зборува за самата природа на созданијата, додека во старозаветните книги определени животни биле нарекувани нечисти не по својата природа, туку според значењето што го претставувале како символи соодветни на тогашното време. На пример, ако прашаме за свињата и јагнето, и двете по природа се чисти, бидејќи секое Божјо создание е добро. Но според символичното значење јагнето е чисто, а свињата нечиста. Тоа е слично како кога би ги изговориле зборовите „глупав“ и „мудар“: по природата на гласот, буквите и слоговите од кои се составени и двата збора се чисти, но според значењето зборот „глупав“ може да се нарече нечист не по својата природа, туку затоа што означува нешто нечисто. Можеби она што свињата го претставува меѓу животните, глупавиот го претставува меѓу луѓето. Тоа животно во Законот е наречено нечисто затоа што не прежива; но тоа не е негова вина, туку негова природа. Меѓу луѓето, пак, има такви што се означени преку ова животно и кои се нечисти по сопствена вина, а не по природа: тие со задоволство ги слушаат зборовите на мудроста, но потоа воопшто не размислуваат за нив. Зашто повторното промислување на полезното што човек го слушнал — враќајќи го од ризницата на помнењето кон размислувањето — е како духовно преживање. Оние што не го прават тоа се претставени преку таквите животни. Затоа и воздржувањето од месото на овие животни некогаш служело како опомена луѓето да се чуваат од таквите пороци. На древниот народ му биле заповедани многу вакви нешта, не само да ги слуша, туку и навистина да ги исполнува, бидејќи тогаш било потребно пророштвото да се изразува не само со зборови туку и со дела. Но откако она што било навестувано било откриено преку Христос и во Христа, на верата на народите не ѝ биле наложени тие обредни товари, иако значењето на пророштвата останало зачувано.

'''Глава 44.''' Нема никаква причина за време на Великиот пост да се занимавате со лов. Ловците, впрочем, не бараат ништо друго освен месо. Затоа, за да не изгледа дека се стремите кон телесните нешта, особено во времето на Великиот пост прилега да се воздржувате од лов на животни. Колку повеќе за време на постот човек треба поревносно да се посветува на Божјата служба, толку повеќе треба да се оддалечува од сите штетни световни задоволства. Особено затоа што Светото писмо не спомнува речиси никого освен отфрлени луѓе како оние што се занимавале со лов.

'''Глава 45.''' Сакате да дознаете од нас дали за време на Великиот пост треба да се вршат судења и дали некој може да биде осуден на смрт. За ова прашање во однос на Великиот пост треба да го знаете истото што веќе ви го одговоривме во дванаесеттата глава од овие наши одговори во врска со празничните денови.

'''Глава 46.''' Дали за време на Великиот пост е дозволено да се тргне во војна, ако тоа го бара нуждата, или ако нема никаква нужда, не е потребно повторно да ви го објаснуваме, бидејќи од одговорите на претходните ваши прашања и самите веќе можете да заклучите како треба да постапувате. Војните и битките, како и почетоците на сите расправии, без сомнение се пронајдок на ѓаволската измама; а оној што копнее да ја прошири својата држава, или е воден од гнев, завист или некој друг порок, се покажува како човек што се стреми кон нив и ужива во нив. Затоа, ако не постои никаква нужда, треба да се воздржувате од војување не само за време на Великиот пост, туку во секое време. Ако, пак, постои неизбежна нужда, тогаш ни за време на Великиот пост не треба да се занемари подготовката за војна за одбрана на себеси, на татковината или на татковските закони. Инаку човек би изгледал како да Го искушува Бога ако има можност нешто да направи, а не се грижи за сопственото и туѓото спасение и не ги спречува штетите што ѝ се закануваат на светата вера. Така и ѕидините на Ерихон паднале пред синовите Израилеви, кои веќе ја почитувале саботата, иако тие и во саботен ден го обиколувале градот и трубеле со трубите.

'''Глава 47.''' Прашувате дали е дозволено за време на Великиот пост да се занимавате со игри и забави. Тоа не им прилега на христијаните не само во Великиот пост, туку воопшто во кое било време. Но бидејќи вие, како сè уште слаби, не можете да се искачите на гората за оттаму да ги примите возвишените Божји заповеди, туку сè уште се наоѓате во рамнината, како некогаш синовите Израилеви, за таму да ги примите барем полесните и помалите заповеди, засега не можеме да ве советуваме во секое време целосно да се воздржувате од забави. Но во Великиот пост и во другите денови на пост, кога треба уште повеќе и поревносно да се посветувате на молитва, воздржување и секакво покајание, како што веќе опширно објаснивме, треба да се воздржувате не само од игрите, туку и од секакви празни зборови, шеги што немаат никаква полза, па дури и од секој залуден збор. Зашто Господ во Евангелието вели дека за секој празен збор што ќе го изговорат луѓето ќе дадат одговор. Ако ќе дадат одговор за празниот збор, колку повеќе за штетниот и грешниот? Затоа не дозволувајте да ве заведува никаква суета на задоволствата и игрите, особено во времето на постот. Плачот не се согласува со забавата, ниту лажната и измамничка веселба знае да произведе вистински солзи на покајание. Зашто постои Судија Кој рекол: „Тешко вам што сега се смеете, зашто ќе жалите и ќе плачете.“ И Соломон вели: „И при смеата срцето може да тагува, а крајот на веселбата е жалост“; и повторно: „За смеата реков: безумие е; а за радоста: што постигнува?“ И уште: „Срцето на мудрите е таму каде што има тага, а срцето на безумните таму каде што има веселба.“ Зашто жртва угодна на Бога е скрушеноста поради гревот, како што сведочи псалмописецот: „Жртва на Бога е скрушен дух.“

'''Глава 48.''' Поради тоа сметаме дека за време на Великиот пост воопшто не прилега ниту да се склучува брак ниту да се приредуваат свадбени гозби. Што определуваат светите канони во врска со ова, ќе дознаете од својот епископ.

'''Глава 49.''' Понатаму прашувате дали, како и порано, ви е дозволено како мираз на своите сопруги да им давате злато, сребро, волови, коњи и друго. Бидејќи во тоа нема никаков грев и законите го дозволуваат, ниту ние воопшто не го забрануваме. И не само ова, туку и сè што сте го правеле пред крштението, ако и сега може да се прави без грев, ви е дозволено да продолжите да го правите. Знаеме дека Петар бил рибар, а Матеј цариник. По своето обраќање Петар повторно се вратил на рибарењето, но Матеј не се вратил на цариничката работа, бидејќи едно е човек да си обезбедува издршка со рибарење, а друго да го зголемува богатството преку приходите од царината. Постојат многу занимања што тешко или никако не можат да се вршат без грев. Затоа по обраќањето човек не треба да се враќа само кон она што го вовлекува во грев; но она што некој и пред обраќањето го правел без грев, без вина може да го продолжи и по обраќањето.

'''Глава 50.''' Како треба да му се суди на оној што за време на Великиот пост имал телесен однос со својата сопруга, го препуштаме на проценката и одлуката на вашиот епископ и на свештеникот што тој ќе го постави. Тие можат да ги познаваат навиките на секој поединец и, земајќи ги предвид лицата и околностите, да ја разгледаат и ублажат состојбата на секој од вас. Инаку, во тоа време сопружниците би можеле да спијат заедно без телесно општење — кога би можеле огнот и сламата да бидат во близина без штета, или кога не би ни била позната лукавоста на ѓаволската измама. Зашто таму каде што маж и жена престојуваат заедно тешко е да ги нема заседите на древниот непријател. Таквите искушенија не изостанале ни тогаш кога братот и сестрата, Амнон и Тамара, останале сами заедно само кратко време.

'''Глава 51.''' Прашувате дали е дозволено истовремено да се имаат две жени и, ако не е дозволено, сакате да знаете што треба да се направи со оној кај кого ќе се најде таква состојба. Ниту самиот почеток на човечкото создание го допушта тоа, ниту кој и да било христијански закон дозволува еден човек истовремено да има две жени. Бог, Кој го создал човекот, во почетокот создал еден маж и само една жена. Ако сакал, можел на мажот да му даде две жени, но не сакал. Зашто е напишано: „Затоа човекот ќе ги остави татка си и мајка си и ќе се прилепи кон својата жена“ — не се вели „кон своите жени“. И повторно: „И двајцата ќе бидат едно тело“, односно мажот и жената ќе бидат едно тело, а не тројца или повеќемина. Затоа, ако кај некој се утврди дека истовремено има две жени, нека ја задржи првата, а втората нека ја остави. Освен тоа, треба да го прими и покајанието што ќе го определи месниот свештеник. Тоа се смета за толку тежок престап што гревот на убиството, кој Каин го извршил над својот брат Авел, бил казнет во седмото поколение преку потопот, додека престапот на прељубата, што Ламех прв го извршил земајќи две жени, бил избришан дури со Христовата крв, кога Христос, според евангелското родословие, дошол во светот во седумдесет и седмото поколение.

'''Глава 52.''' Ако сакате да знаете како треба да им се суди на оние што ќе оскопат некого, погледнете ги одредбите на законите.

'''Глава 53.''' Прашувате дали, кога на трпезата нема свештеник или ѓакон, ви е дозволено врз неа да го направите знакот на светиот крст и потоа да јадете. Тоа, без сомнение, е дозволено, зашто на сите ни е дадено со тој знак да ги заштитуваме сите наши нешта од заседите на ѓаволот и во Христово име да победуваме над сите негови напади. Треба само да се почитува правилото дека, кога е присутен некој со повисок чин, понискиот не треба самоволно да си го присвојува тоа право без негова дозвола, зашто: „Ученикот не е над учителот“, а Апостолот исто така заповеда: „Наддавајте се еден со друг во укажување почит.“

'''Глава 54.''' Велите дека Грците тврдат дека оној што во црква не стои со рацете скрстени на градите прави многу голем грев. Колку што ни е познато, никаде не се наоѓа заповед дека тоа мора да се прави; затоа, ако не се направи, нема грев. Некои го прават ова, други нешто друго: едни на еден, а други на друг начин ја покажуваат својата смиреност. Освен, можеби, ако некој тврдоглаво одбива да го направи она што гледа дека го прават сите други. И ова, како и многу други обичаи што постојат на различни места, се прави како знак на смиреност, а кога се прави, се прави единствено заради смирението. Навистина е напишано: „Молитвата на смирениот ги пробива облаците.“ Затоа, без разлика дали човек ја покажува смиреноста на овој или на некој друг начин, не треба да биде прекоруван, зашто според Евангелието „оној што се смирува ќе биде возвишен“. Ако оној што се појавува пред смртен владетел стои, зборува и се движи со голема почит и страв, колку повеќе оној што стои пред Бога — вечниот, страшниот и возвишениот — треба не само да стои со страв и трепет, туку и смирено да се претстави пред Него како слуга. Во Евангелието се заповеда на некои отфрлени луѓе да им бидат врзани рацете и нозете. Што друго, значи, прават оние што ги скрстуваат своите раце пред Господа освен како да Му велат: „Господи, не заповедај да ми ги врзат рацете и да ме фрлат во надворешната темнина, зашто јас веќе самиот ги врзав и еве сум подготвен за казна“? Поради тоа се удираме и во градите, покажувајќи дека не ни се допаѓа злото што сме го направиле и дека, пред Бог да нè удри, самите го казнуваме во себе она што сме го сториле, и пред да дојде конечната казна, го казнуваме гревот со достојно покајание.

'''Глава 55.''' За она што тврдите дека Грците ви забрануваат да примате причест без појас, воопшто не знаеме врз основа на кои сведоштва од Светото писмо можат оправдано да го забранат тоа — освен, можеби, врз основа на Господовите зборови: „Нека ви бидат препашани бедрата.“ Но ова евангелско сведоштво не треба да се исполнува според буквата, туку според духот. Зашто, ако оваа заповед требаше буквално да се почитува, зошто тогаш истовремено не се исполнуваат и останатите зборови што следуваат — на пример да се држат запалени светилки — или заповедта при јадењето на јагнето да се држи стап во рацете? Сето тоа има свое таинствено значење и на оние што го разбираат им е доволно јасно дека треба да се исполнува според неговото вистинско духовно значење. Препашаните бедра ја означуваат целомудреноста, стапот — пастирското управување, а запалените светилки — блесокот на добрите дела, за кои е речено: „Така нека свети вашата светлина.“ Како што пишува светиот и славен бранител на Црквата, папата Целестин, чии зборови овде накратко ги преземаме, не треба простите умови на верниците да ги водиме кон такви надворешни нешта. Тие треба да бидат поучувани, а не збунувани; заповедите не треба да им се поставуваат пред очите како надворешни знаци, туку да им се всадуваат во умот.

'''Глава 56.''' Велите дека сакате да знаете дали на сите ваши луѓе им е дозволено, особено во време на суша, да постат и да се молат за дожд. Тоа, секако, ви е дозволено, бидејќи постот и молитвата се големи добродетели, а вашето поттикнување може многу да придонесе тие постојано да се практикуваат. Сепак, посоодветно е ваквите работи да се вршат по одлука на епископите. Тие, впрочем, ја примиле власта да врзуваат и разрешуваат; по нивниот повик Божјиот народ се собира и се распушта. Без нив изгледате како тело без глава и одите како заблудени овци што немаат пастир. Во древните времиња, како што и денес се придржува светата Црква, во ваквите случаи најнапред следувале одлуката и уредувањето од страна на свештениците, а потоа согласноста на останатиот народ. Така, кога се запазува правилниот поредок и се одржува еднодушноста, со Божја помош се постигнува она за што се моли.

'''Глава 57.''' Велите дека Грците забрануваат евнусите да ги колат вашите животни и тврдат дека оној што ќе јаде од животно заклано од нив сторил тежок грев. Нам тоа што го кажувате ни изгледа мошне неразумно и дури бесмислено. Но бидејќи не го слушнавме образложението на оние што го тврдат тоа, засега не можеме конечно да пресудиме за учење што не ни е целосно познато. Сепак, едно знаеме: ако евнусите ги почитуваат Божјите заповеди, отсекувањето на нивните телесни членови никако не може да им пречи да го добијат небесното царство. Зашто, според Апостолот, при воскресението сите ќе достигнеме „до совршен човек“, а Господ преку пророкот им ветува радосни нешта и на евнусите ако ги почитуваат Неговите заповеди. И оној етиопски евнух светиот евангелист Лука го нарекува „маж“ поради неговата доблест и честитост, кога вели: „И ете, еден маж, Етиопјанин, евнух, висок достоинственик на царицата Кандакија.“

'''Глава 58.''' Дали жената треба да стои во црквата со покриена или откриена глава, поучува Апостолот: „Секоја жена што се моли или пророкува со непокриена глава ја срамоти својата глава; тоа е исто како да е истрижана. Ако жената не се покрива, тогаш нека се истриже; но ако е срамно жената да биде истрижана или избричена, нека ја покрива главата.“ И повторно вели: „Затоа жената треба да има покривало на главата поради ангелите“, односно поради свештениците. И уште: „Сами расудете: приличи ли жената да Му се моли на Бога непокриена? Зар самата природа не ве учи дека, ако мажот пушта долга коса, тоа му е срам, а ако жената има долга коса, тоа ѝ е чест? Зашто косата ѝ е дадена како покривало.“

'''Глава 59.''' Она што го прашувате за долната облека што ги покрива бедрата го сметаме за излишно прашање. Ние не сакаме кај вас да го измениме надворешниот изглед на вашата облека, туку обичаите на внатрешниот човек. Не нè интересира што ќе облечете освен Христа, зашто: „Сите вие што во Христа се крстивте, во Христа се облековте.“ Она што нè интересира е како напредувате во верата и во добрите дела. Но бидејќи простодушно прашувате за тоа, плашејќи се да не ви се припише како грев ако дури и во најмалите работи постапувате поинаку од обичаите на другите христијани, за да не изгледа дека ви одземаме нешто од она што сакате да го знаете, ви одговараме вака: Во нашите книги е заповедано да се изработува ваква долна облека, но не за да ја носат жените, туку мажите. Сега, пак, ако сакате, како што од стариот сте преминале кон новиот човек, така и од својот поранешен обичај преминете во сè кон нашиот обичај. Ако не — постапувајте како што ви е угодно. Зашто, било вие или вашите жени да ја соблечете или да ја носите таквата долна облека, ниту ќе му наштети на вашето спасение ниту ќе придонесе за зголемување на вашите добродетели. Но бидејќи рековме дека во Светото писмо било заповедано да се направи облека за бедрата, треба да се знае дека духовно се облекуваме во таква облека кога преку воздржување ја ограничуваме телесната похота. Со неа се покриваат токму оние делови од телото во кои, како што се смета, се наоѓа седиштето на похотата. Можеби затоа и првите луѓе, откако по гревот почувствувале недозволени движења во своите тела, посегнале по смоквини лисја и си направиле препашки.Но тоа се духовни работи што досега не сте можеле да ги поднесете, а, ако зборуваме со Апостолот, сè уште не можете, бидејќи сè уште сте телесни. Затоа за ова кажавме само малку, иако со Божја помош би можеле да кажеме многу повеќе.

'''Глава 60.''' Прашувате дали, надвор од времето на постот, е дозволено да се јаде макар и малку многу рано наутро. Одговараме дека не се сеќаваме, ниту во каков било запис сме нашле, некој од нашите отци да јадел пред третиот час од денот, ниту светата Црква примила обичај храната да се зема пред тој час. Напротив, наоѓаме дека некои од нив постеле до вечерта, други до деветтиот час од денот, а други до шестиот час. Но не сме нашле некој да земал макар и малку храна рано наутро; напротив, читаме дека е кажано: „Тешко на оние што јадат рано наутро.“ Затоа, сакајќи да бидете далеку од таквиот укор, ве поттикнуваме воопшто да не земате телесна храна пред третиот час од денот, дури ни на најголемите празници. Кој празник, впрочем, може да биде повозвишен од Педесетница, кога Светиот Дух слегол врз апостолите и луѓето се удостоиле во себе да Го примат Господа? Токму на тој празник светите апостоли, заедно со другите што биле со нив, сè уште постеле во третиот час од денот. Кога биле исполнети со Светиот Дух и зборувале на јазиците на сите народи, некои неверници што ги слушале се чуделе и лажно тврделе дека се напиле слатко вино. Тогаш Петар, првенецот на апостолите, одговорил: „Овие не се пијани, како што вие мислите, зашто е само третиот час од денот.“ Треба да се забележи дека не само апостолите, туку сите што биле со нив — сто и дваесет души врз кои слегол Светиот Дух — во третиот час од денот сè уште постеле. Исто така треба да се забележи дека блажениот Петар не рекол едноставно: „Тие не се пијани, како што мислите“, туку додал: „зашто е само третиот час од денот“, како јасно да вели: „И самите добро знаете дека тие немаат обичај да го прекинуваат постот пред третиот час; затоа залудно мислите дека се пијани.“ Следете го, значи, нивниот пример, за Светиот Дух, ако не ве најде сè уште во пост и подоцна, барем во третиот час од денот да ве најде како постите и, како нив, да ве исполни со вдахновението на Својата благодат.

'''Глава 61.''' Понатаму велите дека сакате да знаете колку пати во текот на секој ден треба да се моли еден лаик. Во врска со тоа треба да знаете дека никој не е изземен од она што Господ го вели во Евангелието: „Треба секогаш да се молиме и да не паѓаме со духот“, како и од зборовите на Апостолот: „Молете се непрестајно.“ Како што мошне правилно поучува споменатиот свети Августин, ова треба да се разбере така што ниту еден ден не треба да се пропуштаат определените времиња за молитва. А кои се тие определени времиња за молитва што не треба да се пропуштаат ниту еден ден — барајте и ќе најдете.

'''Глава 62.''' Раскажувате дека кај вас, уште пред да го примите христијанството, бил пронајден некаков камен, од кој, ако некој земел нешто поради некаква болест, понекогаш добивал телесно олеснување, а понекогаш останувал без никаква полза. Но истото, секако, се случува и со оној камен што луѓето секојдневно го употребуваат: некои оздравуваат од својата болест, а други продолжуваат да страдаат од неа. Затоа, бидејќи нè прашувате дали отсега треба да продолжите со тој обичај или да го отфрлите како заблуда, ви одговараме и определуваме употребата на тој камен целосно да се забрани и на секој начин да се отфрли. Сета надеж за човечкото спасение треба да се положи единствено во оној Камен — нашиот Господ Исус Христос — „Кого го отфрлија ѕидарите, а Кој стана глава на аголот“, и од Него, како од најсилен лек, треба да се очекува повторното стекнување на нашата сила. Кон Него ве поттикнува да пристапувате и во Него да ја положите сета своја доверба блажениот Петар, првенецот на апостолите, кој во своето послание вели: „Пристапувајќи кон Него, живиот Камен, од луѓето отфрлен, но од Бога избран и драгоцен, и вие самите, како живи камења, вградувајте се во духовен дом.“

'''Глава 63.''' Прашувате дали на Господовиот ден, ноќе или дење, на мажот му е дозволено да има телесен однос со својата жена или да спие со неа. Ви одговараме дека, ако на Господовиот ден треба да се воздржуваме од световна работа, како што поучивме погоре, колку повеќе треба да се чуваме од телесно задоволство и од секакво телесно осквернување? Особено затоа што самото име „Господов ден“ јасно покажува дека христијанинот во тој ден не треба да прави ништо освен она што Му припаѓа на Господа. Истото што важи за дневното време на тој ден треба да се смета дека важи и за ноќното. Зашто еден ден се состои и од дневното и од ноќното време и има дваесет и четири часа. Ако отсуството и присуството на сонцето не сочинуваа еден ист ден, Светото писмо немаше да каже: „И би вечер, и би утро — ден еден.“ А за тоа дали е дозволено едноставно да се спие со сопствената жена во исто време, веќе накратко го изложивме нашето мислење во педесеттата глава од овие наши одговори. Да се послужиме со зборовите на Апостолот: ова ви го кажуваме за ваша полза, не за да ви поставиме стапица, туку за она што е пристојно и што ви овозможува непречено да Му се молите на Господа.

'''Глава 64.''' Колку време мажот треба да се воздржува од својата жена откако таа ќе роди дете, ќе го објасниме не со наши сопствени измислици, туку со зборовите на блажениот спомен папа Григориј Римски, апостолот на англискиот народ. Пишувајќи му на епископот Августин, кого самиот го испратил во земјата на Саксонците, тој, меѓу другото, рекол: „Нејзиниот маж не треба да ѝ пристапува за телесен однос сè додека роденото дете не биде одбиено од доење.“ Но меѓу сопружниците се појавил лош обичај жените да не сакаат самите да ги дојат децата што ги раѓаат, туку да им ги предаваат на други жени да ги хранат. Се чини дека овој обичај е измислен единствено поради невоздржливоста: бидејќи не сакаат да се воздржуваат, тие одбиваат да ги дојат децата што ги родиле.

'''Глава 65.''' Правилно е некому да не му биде дозволено да ја прими Христовата причест тогаш кога, предавајќи се на лакомоста, не пристапува на гладно срце, туку, потценувајќи ја светата тајна, претходно го прекинал постот со обична храна. Така, не правејќи разлика меѓу почитуваното Тело и скапоцената Крв Христови и останатата храна, тој не ги ставил пред секое човечко јадење, туку по него. Телото Христово е спасоносен лек против гревот, и оној што со должна почит го прима треба да го земе пред секоја друга храна. Гледаме дека и лекарите секојдневно им ги даваат своите напитоци на луѓето на празен желудник. Ако тоа се прави за здравјето на телото, колку повеќе треба да се прави за спасението на душата? Но никаков црковен пропис не учи дека човек кому му протекла крв од устата или од носот не треба да ги прими Телото и Крвта Христови. Она што некој го претрпува против своја волја не треба да му се припишува како вина, па поради тоа не треба ниту да биде лишен од учеството во толку голем лек. Знаеме дека жената што страдала од крвотечение смирено Му пристапила на Господа одзади и го допрела работ на Неговата облека, а нејзината болест веднаш престанала. Ако таа жена, иако страдала од крвотечение, не била сметана за недостојна да ја допре Господовата облека — или, поточно, самиот Господ, зашто Тој рекол: „Некој Ме допре“ — зошто тогаш оној кому му тече крв од устата или од носот да не смее да ги прими спасоносните Христови тајни?

'''Глава 66.''' Велите дека Грците ви забрануваат да влегувате во црква со платнената преврска што ја носите на главата. Можеби не без причина и ние би ви го забраниле истото. Зашто често споменуваниот и секогаш достоен за спомен апостол Павле вели: „Секој маж што се моли или пророкува со покриена глава ја срамоти својата глава.“ И повторно: „Мажот не треба да ја покрива главата, бидејќи е образ и слава Божја.“ Затоа сметаме дека она што се кажува за покривањето на главата треба да важи и за преврската обвиткана околу неа.

'''Глава 67.''' Велите дека сте имале обичај, секогаш кога сте сакале некого да обврзете со заклетва за некаква работа, да поставите меч во средината и над него да се полага заклетвата. Сега барате од нас да ви кажеме во чие име треба да се заколнувате. Пред сè, сметаме дека е недостојно човек да се заколнува не само над меч, туку и над кое било друго создадено нешто. Зашто оној во чие име човек се заколнува, него несомнено го љуби и почитува и со цврста доверба му ја предава својата надеж. Затоа треба да се заколнуваме во Бога, Кого луѓето треба да Го љубат и почитуваат, во Кого треба да ја полагаат сета надеж и доверба и од Кого, повеќе отколку од кое било создание, секогаш треба да очекуваат помош. Кога Господ забранува да се заколнуваме во небото, земјата, својата глава и Ерусалим, со тоа несомнено забранува заколнување во создадени нешта. А дека ни е дозволено да се заколнуваме во Божјото име, го знаеме од Неговата сопствена заповед. Сепак, можеме да се заколнуваме преку оние создадени нешта што се определени за Божјата служба, како храмот и олтарот; зашто оној што се заколнува во нив, се заколнува и во нив и во Оној што престојува во нив, а истото важи и за други слични нешта. Затоа со право се полага заклетва и над Евангелието, бидејќи сè што е содржано во него му припаѓа на Бога, за Кого во него се пишува и чита. Тоа е нашиот закон и нашиот завет, што Господ и нашиот Искупител — Законодавецот и Завештателот — им го оставил на Своите избраници. Ако го љубиме Евангелието, тогаш и над него се заколнуваме; зашто секој што искрено зборува се заколнува во она што го љуби. Ако, значи, се заколнуваме над Евангелието, со тоа покажуваме дека ги љубиме и Завештателот и самиот Завет и несомнено изјавуваме дека не сакаме да отстапиме од Неговите заповеди.

'''Глава 68.''' Прашувате по колку дена по породувањето жената може да влезе во црква. Следејќи ги стапките на нашиот претходник, блажениот папа Григориј, го определуваме истото што го определил и тој кога, поучувајќи еден нов народ во верата, меѓу другото напишал: „Ако жената во истиот час во кој родила влезе во црквата за да Му заблагодари на Бога, таа не се оптоварува со никаков грев. Зашто телесното задоволство, а не болката, е она што носи вина. При телесното соединување има задоволство, а при раѓањето на детето — стенкање и болка. Затоа и на првата мајка на сите ѝ било речено: ‘Во болки ќе раѓаш’.“ Ако, значи, ѝ забраниме на жена што родила да влезе во црква, тогаш самата казна што ја претрпува ја сметаме за нејзина вина.

'''Глава 69.''' Прашувате колку пати во текот на годината треба да се извршува крштевање, дали во истиот ден е дозволено да се јаде месо и колку дена потоа треба да се воздржувате од него. Според каноните, постојат два особено свечени периоди во годината во кои се извршуваат крштевања: Пасха и Педесетница. Кај вас, меѓутоа, при крштевањето засега воопшто не треба да се внимава на определени времиња, исто како што не се внимава на нив кај оние што, наоѓајќи се во непосредна опасност од смрт, сакаат да бидат очистени со толку голема бања. Оние што биле крстени на Велика сабота или во саботата пред Педесетница несомнено треба тој ден да се воздржуваат од месо. Во следните седум дена, пак, кои старите ги нарекувале денови на бесквасните лебови и кои со право се празнуваат како поврзани со денот на Господовото воскресение, ако некој сака да јаде месо, слободно може да го јаде.

'''Глава 70.''' Барате совет дали треба да издржувате и почитувате презвитер што има жена или, пак, треба да го отстраните од себе. Ви одговараме дека, иако таквите презвитери се достојни за голем укор, вам сепак ви прилега да Го подражавате Господа, Кој, како што сведочи Евангелието, „го остава Своето сонце да изгрева над добрите и над лошите и праќа дожд над праведните и неправедните“. Затоа не треба да го отфрлите од себе, бидејќи ниту Господ не го отстранил Јуда од бројот на апостолите, иако тој бил неверен ученик. Но какви и да се презвитерите, вам, кои сте лаици, не ви припаѓа ниту да им судите ниту да го испитувате нивниот живот. Сè што се однесува на тоа треба целосно да му се остави на судот на епископите.

'''Глава 71.''' Прашувате дали треба да примате причест од свештеник што бил затекнат во прељуба или за кого само се раширила таква гласина. Ви одговараме: колку и да е осквернет човекот, тој не може да ги оскверни Божјите тајни, кои самите се очистувачки лек против секоја нечистотија. Како што сончевиот зрак, минувајќи низ одводи и нечисти места, не презема од нив никаква нечистотија, така, без оглед каков е свештеникот, тој не може да ги оскверни светите тајни. Затоа од него треба да ја примате причеста сè додека не биде осуден со судот на епископите. Зашто лошите луѓе, кога делат добри нешта, му нанесуваат штета само на себеси. Како што запалена свеќа самата се троши, но на другите им дава светлина во темнината, и токму со она со што им користи на другите самата се троши, така е и со недостојниот служител. Затоа без страв примајте ги Христовите тајни од секој свештеник, бидејќи сè се очистува преку верата. Верата е таа што го победува светот. Свети Јероним поучува дека совршенството на крштението зависи од верата на оној што го прима, а Телото Христово е потполно присутно преку секој свештеник. Тој, во согласност со Светото писмо, исто така вели: „Пред да сослушаш, не осудувај никого и, пред обвинението да биде докажано, никого не отстранувај од своето општење; зашто не е виновен секој што е обвинет, туку оној чија вина е докажана.“

'''Глава 72.''' Прашувате дали е дозволено кај вас да биде поставен патријарх. За тоа засега не можеме да дадеме конечен одговор пред да се вратат нашите пратеници, кои ги испраќаме заедно со вас, и да нè известат колкав е бројот на христијаните меѓу вас и какво единство постои меѓу нив. Во меѓувреме имајте епископ. Кога, со зголемувањето на Божјата благодат, христијанството кај вас ќе се прошири и кога во одделните цркви ќе бидат поставени епископи, тогаш меѓу нив треба да биде избран еден кој, ако не се нарекува патријарх, барем ќе се нарекува архиепископ. Кон него сите треба да се обраќаат и неговиот совет да го очекуваат при поважните прашања. Истото го заповедаат и апостолските правила, кои велат: „Епископите на секој народ треба да знаат кој меѓу нив се смета за прв, да го сметаат за своја глава и ништо поважно да не прават без негово знаење.“

'''Глава 73.''' Прашувате од кого треба да биде ракоположен патријархот. Треба да знаете дека на место каде што дотогаш никогаш немало поставен патријарх или архиепископ, првиот мора да биде поставен од повисок од него; зашто, според Апостолот, „помалиот се благословува од поголемиот“. Потоа, откако ќе добие дозвола и право да го употребува палиумот, тој самиот отсега ќе поставува епископи, кои, пак, ќе можат да го ракоположат неговиот наследник. Но, без разлика дали барате да ви биде поставен патријарх, архиепископ или епископ, во сегашниве околности не можете посоодветно да го побарате тоа од никого отколку од поглаварот на престолот на блажениот Петар, од кого потекнуваат и епископатот и апостолската служба. Треба да се почитува следниот ред: најнапред поглаварот на Апостолскиот престол да ви ракоположи епископ. Ако, со Божја помош, Христовиот народ кај вас се умножи, тој преку нас да ги добие привилегиите на архиепископ, а потоа да си поставува епископи што, по неговата смрт, ќе го изберат неговиот наследник. Поради големата оддалеченост, избраниот наследник веќе нема да мора да доаѓа овде за да биде ракоположен, туку заеднички ќе го ракоположуваат епископите што ги поставил починатиот архиепископ. Но новиот архиепископ, пред да го прими палиумот од Римскиот престол, нема да седи на архиепископскиот престол ниту да осветува нешто освен Телото Христово, како што постапуваат сите архиепископи во Галија, Германија и другите области.

'''Глава 74.''' Прашувате што треба да правите ако, откако сте започнале молитва, пристигне гласник со вест за непријателите и поради тоа не можете да ја довршите молитвата. Што друго би требало да направите освен доброто што сте го започнале да го довршите каде и да ве одведат околностите? Христијаните немаат само едно место определено за молитва, како што Евреите го имале Ерусалим или Самарјаните гората Гаризим, туку можат да се молат на секое место. Така и Апостолот вели: „Сакам мажите да се молат на секое место, кревајќи чисти раце.“ Освен тоа, оној што ќе истрае во доброто дело до крај ќе биде спасен. Тоа особено важи во времето кога се тргнува против нападот на непријателите, бидејќи, како што веќе кажавме погоре, победата над непријателот треба да се очекува повеќе преку молитвата отколку преку оружјето.

'''Глава 75.''' Книгата со покајничките одредби што ја барате нашите епископи, кои ги испративме во вашата земја, секако ќе ја понесат со себе во писмена форма; или, пак, епископот што ќе биде поставен кај вас ќе ви ја даде кога ќе биде потребно. На световните лица не им прилега да поседуваат такво нешто, бидејќи преку таквата служба ним не им е доверено правото да му судат на кого било.

'''Глава 76.''' Истото го велиме и за книгата за служење на мисата.

'''Глава 77.''' Раскажувате дека некои од Грците земаат затворена книга в раце, а еден од нив зема мошне мало парче дрво и го става во книгата; и кога ќе се појави некаква недоумица, тврдат дека на тој начин можат да го дознаат она што сакаат да го знаат. Прашувате дали треба да го задржите или да го отфрлите тој обичај. Секако дека треба да го отфрлите. Зашто е напишано: „Блажен е човекот чија надеж е во името Господово и кој не се свртува кон суети и лажни безумија.“

'''Глава 78.''' Раскажувате дека оние луѓе што поради христијанската вера се кренале со намера да ве убијат сега сакаат да се покаат, но свештениците што како туѓинци дошле меѓу вас одбиле да го примат нивното покајание. Сега прашувате што треба да се направи со нив. Ако, како што велите, тие доброволно сакаат да се покаат, не треба да бидат спречувани. Напротив, целосно треба да бидат подложени на она покајание што ќе го определи епископот или презвитерот поставен од него. Зашто да не се примаат оние што се каат не е својствено на католиците, туку на новатијаните.

'''Глава 79.''' Велите дека кај вас постои обичај болните, за да оздрават, да носат некаква врзувалка што им виси под грлото, и прашувате дали ви заповедаме и отсега да постапувате така. Ние не само што не ви заповедаме да го правите тоа, туку на секој начин ви забрануваме да се прави. Таквите врзувалки, односно филактерии, се измислени преку демонска лукавост и се покажуваат како окови на човечките души. Затоа апостолските одредби заповедаат оние што ги употребуваат, погодени со анатема, да бидат отстранети од Црквата.

'''Глава 80.''' Прашувате како треба да го утврдите и да го зачувате мирот со народ што сака да има мир со вас. Кој и да е народот што сака да ви понуди мир, не одбивајте го. Зашто е напишано: „Стремете се кон мир со сите“, и повторно: „Бидете во мир со сите луѓе.“ Кога се вели „со сите“, никој не е целосно исклучен од заемниот мир. Но не можеме лесно да определиме како точно треба да се утврди и да се зачува мирот со таков народ ако однапред не ги знаеме обичаите и зборовите на народот со кој треба да биде склучен мирот. Сепак, бидејќи постои и пофален и штетен мир, треба да се внимава во секој договор Христос да биде ставен на прво место, така што договорот склучен меѓу страните да остане неповреден само доколку Неговиот закон и, пред сè, верата останат неповредени. А каков мир треба да барате, Господ покажува кога вели: „Мојот мир ви го давам.“ Затоа со оној што го нема Христовиот мир не треба да имаме мир на верско општење; ниту, пак, треба да склучуваме таков мир со оној што го бара само за послободно да може да прави зло.

'''Глава 81.''' Прашувате: ако со некој христијански народ склучите договор, потврден со заклетва од двете страни, а потоа тие посакаат да го прекршат договорот и да се кренат против вас, дали и вие смеете да тргнете против нив или треба да постапите поинаку. Подобро е да се претрпи секоја неволја отколку ние самите да извршиме неправда. Затоа договорот што сте го склучиле не треба да го прекршите поради никаква причина, освен ако при неговото склучување било договорено едната страна да биде обврзана да го почитува само додека и другата страна не го прекрши. Христијанинот треба грижливо да го избегнува секој вид лага поради она што Бог го вели: „Ќе ги погубиш сите што зборуваат лага“, и повторно: „Устата што лаже ја убива душата.“ И Апостолот вели: „Не лажете се еден со друг.“ Ако, пак, тие, занемарувајќи ја заклетвата и прекршувајќи го договорот, се кренат против вас, што треба да направите нека ви одговори вашиот епископ кога ќе го прашате. Бидејќи се наоѓа близу вас и ги познава околностите, времето, обичаите на луѓето и правата на двете страни, полесно ќе може да процени што е најсоодветно и најполезно и целосно да ве поучи како треба да постапите. Ние, пак, додека не ги знаеме сите околности, сметаме дека е подобро да ве советуваме секогаш да го барате она што води кон мир.

'''Глава 82.''' Каков договор може христијанинот да склучи со паганите покажува Апостолот, кога вели дека не треба да има заедница меѓу светлината и темнината, меѓу Христос и Велијар, ниту меѓу верникот и неверникот. Сепак, ако верник склучи договор со неверник со намера преку тоа да го привлече кон почитувањето на вистинскиот Бог, тоа не треба да се забранува. Апостолот, впрочем, не наредува да се раскине ни бракот меѓу верник и неверник; а Мојсеј, сакајќи својот роднина да го доведе до познавање на вистинскиот Бог, не ја отфрлил неговата дружба, туку усрдно го молел да му биде водач на патувањето. Се среќаваат и повеќе примери на светители и верници што склучувале различни договори и пријателски сојузи со туѓинци и неверници. Но тие не ги почитувале како да ги одобруваат нивното неверие и суеверие, туку ги користеле за различни служби и потреби, особено во земните работи.

'''Глава 83.''' Прашувате дали ви е дозволено да му судите некому за тешки престапи. Ако никој не сакаше да греши, никој немаше да мора да му суди на друг; но бидејќи се греши, неопходно е и да се суди. Знаеме, според зборовите на Апостолот, дека „законот не е поставен за праведникот, туку за беззакониците и непокорните, за безбожниците и грешниците, за злосторниците, за таткоубијците и мајкоубијците, за убијците, блудниците, мажите што легнуваат со мажи, грабнувачите на луѓе, лажговците, кривоклетниците и за сè друго што му се противи на здравото учење“, кое е според Евангелието на славата Божја. Но вам не ви е дозволено да им судите на клириците, бидејќи попрво вам ви прилега да бидете судени од нив.

'''Глава 84.''' Барате да дознаете како треба да му се суди на оној што лажно обвинил некого, а потоа се покажало дека обвинителот лажел. Иако почитуваните закони доволно јасно определуваат што е праведно во таков случај, ние сепак сметаме дека повеќе треба да ве поттикнуваме кон милосрдие, за кое Бог сведочи дека го сака повеќе од жртва. И самиот Апостол, кога ги поучувал народите на кои им бил учител, не ги повикувал кон суровоста на законот, туку кон милосрдието, велејќи: „Облечете се, како Божји избраници, свети и возљубени, во милосрдие, добрина, смирение, кротост и долготрпеливост; поднесувајте се еден со друг и простувајте си ако некој има поплака против друг; како што Господ ви простил вам, така и вие простувајте.“

'''Глава 85.''' Истото ви го советуваме и во однос на човекот за кого прашувате, кој му дал на друг да испие нешто смртоносно: ве поттикнуваме кон милосрдие, како што и Господ заповеда, велејќи: „Простувајте, и ќе ви биде простено.“

'''Глава 86.''' Велите дека кај вас, ако биде фатен крадец или разбојник и ако го негира обвинението, судијата го удира по главата и со железни шилци му ги боде слабините сè додека не ја признае вистината. Таквата постапка не ја дозволува ниту Божјиот ниту човечкиот закон. Признанието не треба да биде изнудено, туку доброволно; не треба да биде извлечено со насилство, туку дадено по сопствена волја. Ако, откако сте му нанеле такви маки, сепак не откриете ништо од она за што човекот бил обвинет, зарем тогаш барем нема да се засрамите и да сфатите колку неправедно сте суделе? Исто така, ако обвинетиот, не можејќи да ги издржи таквите страдања, каже дека го сторил она што всушност не го сторил, врз кого, ве прашуваме, паѓа толкава безбожност ако не врз оној што го принудил лажно да признае? Впрочем, тоа и не може вистински да се нарече признание, туку само говорење, бидејќи човекот со устата кажува нешто што не го признава во срцето. Затоа напуштете ги таквите постапки и од длабочината на срцето отфрлете го она што досега сте го правеле во незнаење. Каква корист сте имале од работите од кои сега се срамите? Кога слободен човек ќе биде обвинет за престап, ако веќе претходно не бил утврден како виновен за некое злосторство, или нека биде осуден врз основа на сведоштво од тројца сведоци, или, ако вината не може да му се докаже, нека се заколне над светото Евангелие дека не го извршил она за што е обвинет и нека биде ослободен. Тука спорот треба да заврши, како што сведочи Апостолот: „Заклетвата служи како потврда и става крај на секој спор.“

'''Глава 87.''' Прашувате дали греши оној што некоја вдовица, која не сака да го прифати монашкиот живот, присилно ја направил монахиња. Во врска со тоа треба да знаете дека едни добродетели се неопходни за секој човек за да влезе во животот, а други Бог ги бара само од оној што доброволно ги ветил. Без смирение, целомудрие, милостина и молитва никој не може да влезе во животот, и тие, заедно со сличните добродетели, се бараат од секој човек. Но монашката облека и повлечениот начин на живот Бог ги бара само од оној што доброволно се обврзал на нив. Затоа, кој со сила ќе натера некого да ја прими монашката облека и да води повлечен живот што самиот не го посакал ниту избрал, како човек што употребил насилство не може да биде без грев. Бидејќи делото не произлегува од волјата на оној што ја прима монашката облека, тој поради тоа не стекнува заслуга, а оној што го присилил нема да остане без осуда поради својата суровост.

'''Глава 88.''' За вашите родители, за кои прашувате и кои умреле како неверници, не е дозволено да се молите поради гревот на неверието, согласно зборовите на апостол Јован: „Има грев за смрт; за таков не велам да се моли.“ Грев за смрт е оној во кој човекот останува сè до смртта.

'''Глава 89.''' Принесувањето на новите плодови и првините од производите било обичај и кај древните. Читаме дека уште речиси на самиот почеток на светот тоа го правеле Авел и Каин.

'''Глава 90.''' Прашувате дали е дозволено да се јадат животни или птици што не биле заклани со железо, туку умреле само од удар нанесен од човек. За ова свети Августин подробно пишувал против Фауст Манихеецот, а ние, поради должината, овде ќе наведеме само мал дел од неговите зборови. Откако Црквата на народите станала таква што во неа веќе не се наоѓа телесен Израилец, кој христијанин денес внимава да не јаде дроздови или помали птици ако нивната крв не била пролеана? Или кој не јаде зајак ако бил усмртен со удар врз вратот, без крвава рана? Ако некои малубројни луѓе сè уште се плашат да јадат такви животни, другите им се потсмеваат, бидејќи во срцата на сите останале зборовите на Вистината: „Не ве осквернува она што влегува во устата, туку она што излегува од неа.“

'''Глава 91.''' Животно што христијанин го бркал, а паганин го удрил и убил, ниту животно што паганин го бркал, а христијанин го убил, според наше мислење не треба да го јаде христијанин. Тоа е за верникот да не изгледа дека, дури и во мала работа, стапил во заедница со неверникот. Зашто: „Каков удел има верникот со неверникот?“ И ова се прави не толку поради совеста на верникот, колку поради совеста на неверникот, кој би можел да се пофали дека христијанинот учествувал со него и, бидејќи не бил отфрлен од верникот, да помисли дека христијанинот ја одобрува суетата на неговата заблуда.

'''Глава 92.''' Сакате да знаете колку патријарси вистински постојат. За вистински патријарси треба да се сметаат оние што преку наследувањето на епископите управуваат со апостолски престоли, односно со црквите за кои е утврдено дека биле основани од апостолите: Римската, Александриската и Антиохиската. Римската црква ја основале со својата проповед првенците на светите апостоли Петар и Павле и ја осветиле со сопствената крв пролеана од љубов кон Христос. Александриската ја основал евангелистот Марко, ученик на Петар и негов син по крштение, кого Петар го испратил таму; и тој со својата крв ја посветил на Господ Христос. Во Антиохија, пак, на големиот собир на светителите верниците за првпат биле наречени христијани. Со таа црква блажениот Петар управувал неколку години пред да дојде во Рим. Цариградскиот и Ерусалимскиот претстојател, иако се нарекуваат патријарси, сепак, според нашето гледиште, немаат толкав авторитет како претходно споменатите. Цариградската црква не ја основал ниту еден апостол, а Никејскиот собор, кој е најславен и најпочитуван меѓу соборите, воопшто не ја споменува. Само затоа што Цариград бил наречен Нов Рим, неговиот епископ бил наречен патријарх повеќе по наклонетоста на владетелите отколку по некое црковно право. Ерусалимскиот претстојател, пак, иако и тој се нарекува патријарх и според древниот обичај и Никејскиот собор треба да биде почитуван, сепак достоинството на неговиот сопствен митрополит треба да остане зачувано. И на самиот свет и велик собор тој не се нарекува „Ерусалимски“, туку „епископ на Елија“. Вистинскиот Ерусалим, кој е наша мајка, се наоѓа на небесата. Земниот Ерусалим, пак, како што претскажал Господ, римскиот цар Елиј Адријан го разрушил толку темелно што не останал камен врз камен, а потоа изградил град на друго место и го нарекол Елија.

'''Глава 93.''' Прашувате кој од патријарсите е втор по Римскиот. Според она што го држи светата Римска црква, што го покажуваат Никејските канони, што го бранеле светите римски претстојатели и што, според нас, го покажува и самиот разум, Александрискиот патријарх е втор по Римскиот папа.

'''Глава 94.''' Велите дека Грците тврдат оти мирото потекнува од нивната земја и дека оттаму се раздава по целиот свет, па сакате да знаете дали тоа е вистина. Но веруваме дека и самите веќе доволно добро сте увиделе колку е невистинито тоа тврдење.

'''Глава 95.''' Прашувате што определуваме да се прави со оние што, поради какви било престапи, ќе побегнат во црква. Иако светите канони бараат да се почитува она што го определуваат световните закони, а тие закони кон некои престапници се покажуваат немилосрдни, ние, кои не сме го примиле духот на овој свет, определуваме: ако некој побегне во црква, да не биде изведен оттаму против своја волја. Ако некогаш дури и разбојници виновни за различни злосторства, бегајќи во азилот на храмот на Ромул, добивале неповредливост, колку повеќе оние што бараат прибежиште во храмот Христов треба да добијат простување за своите престапи? Откако ќе дадат соодветна заклетва, треба да им биде вратена сигурноста што ја имале претходно.

'''Глава 96.''' Што и да намисли или направи против тебе твојата сопруга, дури и ако те обвини, не треба поради тоа да ја отфрлиш — освен поради прељуба — ниту целосно да ја замразиш. Според заповедта на Апостолот, треба да ја љубиш како што Христос ја љуби Црквата. Колку често Христос е обвинуван од устите на еретиците и хулен меѓу народите! Сепак, Тој засега ги поднесува оние што проповедаат погрешни нешта и, ако се вразумат, не ги отфрла од прегратката на Своето милосрдие.

'''Глава 97.''' Слично треба да се постапи и со робот што го обвинил својот господар пред владетелите. Според Апостолот, господарот треба да се воздржува дури и од закани кон него. Но зошто зборуваме само за робот, кога Господ општо им заповеда на сите и во однос на сите: „Простувајте, и ќе ви биде простено“? И Апостолот вели: „Гледајте никој никому да не враќа зло за зло.“ Кога вели „никому“, тука е опфатен и робот. А ако некој тврди дека не се опфатени сите, нека го чуе она што следува: „Туку секогаш стремете се кон доброто еден кон друг и кон сите.“

'''Глава 98.''' Прашувате дали треба да биде погребан човек што самиот си го одзел животот и дали за него треба да се принесува жртва. Треба да биде погребан, за неговото тело да не им предизвикува непријатност на живите. Но, за да им служи на другите како предупредување, не треба да биде носен до гробот со вообичаените погребни почести. Ако некои луѓе, од човечност, се погрижат за неговиот погреб, со тоа прават добро за себеси, а не му принесуваат заслуга на оној што самиот станал свој убиец. За него, пак, не треба да се принесува жртва, бидејќи не само што останал во грев до смртта, туку и самиот си ја предизвикал смртта. Кој повеќе прави „грев за смрт“, за кој апостол Јован вели дека не треба да се моли, од оној што, подражавајќи го Јуда, со ѓаволот како учител станал убиец на самиот себе?

'''Глава 99.''' Прашувате дали христијанин треба да биде погребан внатре во црква. На ова прашање светиот папа Григориј одговорил вака: кога човекот не е оптоварен со тешки гревови, за мртвите е полезно да бидат погребани во црквите, бидејќи нивните блиски, секогаш кога доаѓаат на тие свети места и ги гледаат нивните гробови, се сеќаваат на нив и Му принесуваат молитви на Господа за нив. Но за оние што се оптоварени со тешки гревови, положувањето на нивните тела во црквите не служи толку за нивно разрешување колку за уште поголемо зголемување на нивната осуда.

'''Глава 100.''' Дали човек што загинал во битка треба да биде пренесен назад во својата земја, ако неговите родители или другари го сакаат тоа, можете да заклучите од претходната глава. Ако неговите блиски сакаат, починатиот може да биде пренесен во својата земја, за тие, гледајќи го неговиот гроб, да се сеќаваат на него и да Му принесуваат молитви на Господа за неговата душа. И Светото писмо сведочи дека свети Јосиф наредил нешто слично да се направи со неговите коски.

'''Глава 101.''' Прашувате на кого треба да му се дава милостина. Тоа Господ јасно го покажува во Евангелието, велејќи: „Дај му на секој што бара од тебе.“ И повторно, зборувајќи за Отецот, вели: „Тој го остава Своето сонце да изгрева над добрите и над лошите и испраќа дожд над праведните и неправедните.“ А Апостолот вели: „Додека имаме време, да им правиме добро на сите, а особено на своите по вера“, односно на христијаните. Сепак, при давањето милостина треба да се запазува определен разумен ред, кој сега, заради краткоста, го изоставаме подробно да го изложиме. Но најнапред да кажеме што означува самиот збор: „милостина“ на грчки го означува она што на латински се нарекува „милосрдие“. И навистина е напишано: „Биди милостив кон својата душа, угодувајќи Му на Бога.“ Затоа човекот најнапред треба да покаже милосрдие кон самиот себе, бидејќи секое правило за добро постапување треба да го започне од себе: угодувајќи Му на Бога преку чистотата на умот и телото и на тој начин давајќи си го себеси оној жив леб што слегол од небото. Потоа милостина треба да им се дава на блиските што страдаат од сиромаштија, како што е напишано: „Не презирај го своето тело.“ На тоа нè поучува и самата природа: зашто, ако јас не му помогнам на својот близок, кога ќе му помогне туѓинец? Потоа особено треба да им се укажува милосрдие на оние што се срамат да побараат. Но треба да се знае дека постојат и такви на кои не треба да им се дава ништо, како што е напишано: „Дај му на добриот и не примај го грешникот“; и повторно: „Не давај му на безбожникот“; и уште: „Постави ги својот леб и своето вино над гробот на праведникот, но не јади и не пиј од нив заедно со грешниците.“ Својот леб и своето вино им ги дава на грешниците оној што им дава помош на неправедните токму затоа што се неправедни. Но оној што и на грешникот што се наоѓа во нужда му дава леб — не затоа што е грешник, туку затоа што е човек — не го поткрепува грешникот како грешник, туку човекот како Божјо создание; зашто во него не го љуби престапот, туку природата. Затоа се случува некои богати луѓе од овој свет, додека Христовите сиромаси се измачуваат од глад, со изобилни дарови да издржуваат забавувачи.

'''Глава 102.''' Погоре веќе ве поучивме дека врз паганинот не треба да се врши насилство за да стане христијанин.

'''Глава 103.''' Прашувате што треба да направите со незнабожечките книги за кои велите дека сте им ги одзеле на Сарацените и дека сега ги чувате кај себе. Тие, секако, не треба да се чуваат, зашто, како што е напишано: „Лошите разговори ги расипуваат добрите обичаи.“ Затоа, како штетни и богохулни, треба да бидат предадени на огнот.

'''Глава 104.''' Велите дека во вашата земја еден Евреин крстил многу луѓе, но не знаете дали самиот тој бил христијанин или паганин, и прашувате што треба да се направи со оние што тој ги крстил. Ако тие навистина биле крстени во името на Светата Троица, или само во името Христово, како што читаме во Делата на апостолите — бидејќи, како што објаснува свети Амвросиј, едното и другото е исто — јасно е дека не треба повторно да бидат крстени. Сепак, најнапред треба да се испита дали самиот тој Евреин бил христијанин или паганин, или можеби подоцна станал христијанин. Но сметаме дека не треба да го одминеме ни она што блажениот Августин го вели за крштението: „Веќе доволно покажавме дека, кога крштението е осветено со евангелските зборови, за неговата важност не е од значење заблудата ниту на оној што го дава ниту на оној што го прима, без оглед дали некој за Отецот, Синот или Светиот Дух мисли поинаку од она што го предава небесното учење.“ И повторно вели дека има луѓе што сè уште живеат лошо, или се наоѓаат во ереси или во незнабожечки суеверија, а сепак „Господ и таму ги познава оние што се Негови“. Зашто, според неискажливото Божјо предзнаење, многумина што однадвор изгледаат како да се надвор, всушност се внатре. На друго место тој вели: „И оние што се побавни по срце, како што мислам, веќе разбираат дека Христовото крштение не може да биде осквернето со никаква изопаченост на човекот, било на оној што го дава било на оној што го прима.“ И повторно: „Оној што е одделен може да го предаде она што самиот го има иако е одделен; но за него е погубно што го предава на таков начин. Оној, пак, кому му го предава, може спасоносно да го прими, ако самиот не го прима како одделен.“

'''Глава 105.''' Бидејќи нè прашувате и барате да бидете поучени што треба да се направи со оној што, воздигнувајќи се над апостолските заповеди, ќе се обиде да проповеда нешто друго, еден од апостолите — Павле — самиот ви одговара и ве поучува, велејќи: „Но дури и ние, или ангел од небото, ако ви проповеда нешто различно од она што ви го проповедавме, нека биде анатема.“ Сепак, кога ќе се случи нешто такво, не треба кој било, а особено не вие, кои сте лаици, непромислено да судите за тоа; зашто „сите ние во многу нешта грешиме“.

'''Глава 106.''' На крајот смирено нè молите, како и на другите народи, да ви ја предадеме вистинската и совршена христијанска вера, без дамка или брчка. Велите дека во вашата земја дошле многу христијани од различни краишта, кои според сопственото убедување зборуваат многу и различни нешта — Грци, Ерменци и луѓе од други места. Затоа барате да ви кажеме дали треба да им се покорувате на сите нив според нивните различни гледишта или што треба да правите. Но ние самите не сме доволни за ова, туку нашата способност доаѓа од Бога; а блажениот Петар, кој живее и претстои на својот престол, им ја дава вистината на верата на оние што ја бараат. Светата Римска црква, според нашето уверување, секогаш останала без дамка и без брчка, бидејќи ја основал Оној чија исповед на верата била одобрена од Бога. За да ви ја објасниме таа христијанска вера — иако никој не може целосно да ги разбере сите нејзини тајни — еве, по Божјо вдахновение, ви ги испративме нашите писма, пратениците и различни книги во вашата земја. И сè додека не пуштите цврсти корени, нема да престанеме да ве полеваме; и сè додека не можете да ја примате цврстата храна на совршенството, нема да престанеме барем со млеко да ве храниме. Зашто „вие сте мојата радост и мојот венец во Господа“. За оние, пак, за кои велите дека од различни места дошле во вашата земја и поучуваат различни и спротивставени нешта, веќе ви напишавме многу. Но и сега ќе додадеме нешто, потпирајќи се врз светите зборови на учителот на народите. Тој, плашејќи се дека меѓу Коринтјаните може да се појават такви нешта, рекол: „Се плашам да не ве најдам, кога ќе дојдам, не онакви какви што сакам, а и вие мене да ме најдете не онаков каков што сакате; да нема меѓу вас расправии, зависти, гневови, несогласувања, клевети, шепотења, горделивост и немири.“ Сепак, што се однесува до вистинската вера, не нè интересира толку кој проповеда, колку Кого проповеда. Зашто истиот Апостол напишал: „Некои навистина го проповедаат Христос од завист и расправија, а некои од добра волја. Едните од љубов, знаејќи дека сум поставен за одбрана на Евангелието, а другите го навестуваат Христос од препирка, неискрено, мислејќи дека ќе им нанесат неволја на моите окови. Но што од тоа? Само Христос на секој начин да се навестува, било под изговор било вистински; и на тоа се радувам и ќе се радувам.“ Но слушнете што истиот тој, кој го кажал ова, вели на друго место: „Избегнувај ги нечестивите и празни зборови, зашто тие сè повеќе водат кон безбожност, а нивниот збор се шири како рак.“ Сепак, во сите овие работи, по Божја милост, со вас ќе бидат нашите пратеници и вашиот иден епископ, кои ќе ве поучуваат и подробно ќе ве учат што треба да правите. И тие, сега и отсега секогаш, кога ќе се појават сомнителни прашања и поважни работи, според обичајот ќе се советуваат со Апостолскиот престол на целата Црква. Откако оттаму ќе добијат упатства за она за што е потребно, ќе ве поучуваат и преку ревносна проповед ќе ве учат за Божјите работи. Ова, според она што Господ ни го даде, ви го одговоривме на вашите предлози и прашања — не колку што можевме, туку колку што проценивме дека е доволно. А кога, со Божја помош, преку службата на нашето епископство ќе добиете свој епископ, тој ќе ве поучи за сè што се однесува на неговата служба; а за она што самиот нема да може да го разреши, ќе добие одговор од власта на Апостолскиот престол. А Бог, Кој во вас извршил толку големо дело на спасението, нека го доврши, нека го зацврсти, нека го утврди и нека го укрепи до крај. Амин.

[[Категорија:Средновековни дела]]</text>
      <sha1>elfek4ikhru1nzujwwjap3ugncmnoh9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>